Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Saṃyuttanikāye

ក្នុងសំយុត្តនិកាយ

Nidānavagga-aṭṭhakathā

អដ្ឋកថានិទានវគ្គ

1. Nidānasaṃyuttaṃ

១. និទានសំយុត្ត

1. Buddhavaggo

១. ពុទ្ធវគ្គ

1. Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសូត្រស្តីពីបដិច្ចសមុប្បាទ

1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti – nidānavagge paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasuttaṃ. Tatrāyaṃ anupubbapadavaṇṇanā – tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti, ettha tatrāti desakālaparidīpanaṃ. Tañhi ‘‘yaṃ samayaṃ viharati, tatra samaye, yasmiñca jetavane viharati, tatra jetavane’’ti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā desakāle dīpeti. Na hi bhagavā ayutte dese kāle ca dhammaṃ bhāsati. ‘‘Akālo kho tāva bāhiyā’’tiādi (udā. 10) cettha sādhakaṃ. Khoti padapūraṇamatte, avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṃ. Bhikkhūti kathāsavanayuttapuggalavacanaṃ. Apicettha ‘‘bhikkhakoti bhikkhu, bhikkhācariyaṃ ajjhūpagatoti bhikkhū’’tiādinā (pārā. 45; vibha. 510) nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi, abhāsi, sambodhesi, ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha – ‘‘āmantayāmi [Pg.2] vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti. Pakkosanepi. Yathāha – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11). Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṃ. Tañca bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā vuttaṃ. Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu, bhikkhanadhammatāguṇayuttopi bhikkhane sādhukāritāguṇayuttopīti saddavidū maññanti. Tena ca tesaṃ bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitavuttiṃ pakāsento uddhatadīnabhāvaniggahaṃ karoti. ‘‘Bhikkhavo’’ti iminā ca karuṇāvipphārasommahadayanayananipātapubbaṅgamena vacanena te attano abhimukhe karonto teneva kathetukamyatādīpakena nesaṃ vacanena sotukamyataṃ janeti, teneva ca sambodhanatthena sādhukaṃ manasikārepi niyojeti. Sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampatti.

១. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ (ឯវំ មេ សុតំ) នេះ គឺសូត្រទីមួយស្តីពីបដិច្ចសមុប្បាទ ក្នុងនិទានវគ្គ។ ក្នុងសូត្រនោះ មានការអធិប្បាយពាក្យតាមលំដាប់ដូចតទៅ៖ ក្នុងពាក្យថា tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi (តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខុ អាមន្តេសិ) នេះ ពាក្យថា tatra (តត្រ) គឺជាការសម្តែងនូវទេសៈ (ទីកន្លែង) និងកាលៈ (ពេលវេលា)។ ព្រោះថា ពាក្យនោះ បង្ហាញថា «ក្នុងសម័យណាដែលព្រះមានព្រះភាគគង់នៅ គឺក្នុងសម័យនោះ និងក្នុងព្រៃជេតពនណាដែលព្រះអង្គគង់នៅ គឺក្នុងព្រៃជេតពននោះ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនោះ បង្ហាញនូវទេសៈ និងកាលៈ ដែលគួរនឹងសម្តែងធម៌។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ មិនដែលសម្តែងធម៌ក្នុងទីកន្លែង និងពេលវេលាដែលមិនសមគួរឡើយ។ ព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ម្នាលពាហិយៈ ពេលនេះមិនទាន់ជាកាលគួរឡើយ» ក្នុងរឿងនេះ ជាគ្រឿងអាង (ជាសាក្សី)។ ពាក្យថា kho (ខោ) គ្រាន់តែជាការបំពេញបទ (បទបូរណៈ) ឬជាការកំណត់ (អវធារណៈ) ឬជាការសម្តែងនូវកាលជាដើម។ ពាក្យថា bhagavā (ភគវា) គឺជាការសម្តែងនូវបុគ្គលជាទីគោរពនៃលោក។ ពាក្យថា bhikkhū (ភិក្ខុ) គឺជាពាក្យហៅបុគ្គលដែលសមគួរដល់ការស្តាប់ធម៌ទេសនា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា ភិក្ខុ នេះ គប្បីដឹងសេចក្តីនៃពាក្យ (វចនត្ថ) តាមវិធីមានជាដើមថា «បុគ្គលណាដែលសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ការត្រាច់ទៅដើម្បីសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ»។ ពាក្យថា āmantesi (អាមន្តេសិ) បានដល់ ហៅ, និយាយ, ឲ្យដឹងច្បាស់, នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកន្លែងដទៃ ប្រើក្នុងន័យឲ្យដឹង (ញាបនៈ) ក៏មាន ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតហៅអ្នកទាំងឡាយ, ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតឲ្យអ្នកទាំងឡាយដឹងច្បាស់»។ ប្រើក្នុងន័យហៅមក (បក្កោសនៈ) ក៏មាន ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកមក ទៅហៅសារីបុត្តតាមពាក្យរបស់តថាគតមក»។ ពាក្យថា bhikkhavo (ភិក្ខវោ) គឺជាការសម្តែងនូវអាការៈនៃការហៅ។ ពាក្យនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ព្រោះសម្រេចដោយការប្រកបនូវគុណមានការសូមជាប្រក្រតីជាដើម។ ព្រោះថា អ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រតែងយល់ថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការសូមជាប្រក្រតី ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការសូមជាធម្មតា ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ, បុគ្គលដែលប្រកបដោយគុណគឺការធ្វើឲ្យល្អក្នុងការសូម ក៏ឈ្មោះថា ភិក្ខុ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់សម្តែងនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដែលជនថោកទាប និងឧត្តមសេពគប់ ដោយពាក្យថា ភិក្ខវោ នោះ ដែលសម្រេចដោយការប្រកបដោយគុណមានការសូមជាប្រក្រតីជាដើមរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ទ្រង់ធ្វើការសង្កត់សង្កិននូវសេចក្តីប្រមាទ (ឧទ្ធច្ចៈ) និងភាពទន់ខ្សោយ (ទីនភាព)។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» នេះ ដែលជាពាក្យមានការផ្សាយទៅនៃមេត្តាករុណា ដឹកនាំដោយការសម្លឹងមើលនៃព្រះហឫទ័យដ៏ទន់ភ្លន់ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើភិក្ខុទាំងនោះឲ្យប្រឈមមុខចំពោះព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នានឹងស្តាប់ឲ្យកើតឡើង ដោយពាក្យនោះឯងដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពចង់សម្តែងធម៌ ហើយទ្រង់ដឹកនាំភិក្ខុទាំងនោះទៅក្នុងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ដោយពាក្យនោះឯងដែលមានន័យថាឲ្យដឹងច្បាស់។ ព្រោះថា ភាពបរិបូរណ៍នៃសាសនា តែងសម្រេចទៅបានដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ។

Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce? Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā, parisāya jeṭṭhā bhikkhū paṭhamaṃ uppannattā, seṭṭhā anagāriyabhāvaṃ ādiṃ katvā satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca, āsannā tattha nisinnesu satthusantikattā, sadāsannihitā satthusantikāvacarattāti. Apica te dhammadesanāya bhājanaṃ yathānusiṭṭhaṃ paṭipattisabbhāvato. Visesato ca ekacce bhikkhūyeva sandhāya ayaṃ desanāpīti evaṃ āmantesi.

ប្រសិនបើមានសំណួរថា កាលបើពួកទេវតា និងមនុស្សដទៃទៀតក៏មានវត្តមានដែរ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់ហៅតែភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកចាស់ទុំជាង ឧត្តមជាង នៅជិតជាង និងនៅជិតដិតជានិច្ច។ ព្រោះថា ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ តែងទូទៅដល់បរិស័ទទាំងអស់ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមបរិស័ទទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយឈ្មោះថាជាអ្នកចាស់ទុំ (ជេដ្ឋៈ) ព្រោះកើតមុនគេ, ឈ្មោះថាជាអ្នកឧត្តម (សេដ្ឋៈ) ព្រោះចាប់ផ្តើមតាំងពីការមិនមានផ្ទះសំបែង (អនគារិយភាព) ហើយប្រព្រឹត្តតាមព្រះសាស្តា និងជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវព្រះសាសនាទាំងអស់, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិត (អាសន្នៈ) ក្នុងចំណោមអ្នកដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ព្រោះនៅជិតព្រះសាស្តា, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិតដិតជានិច្ច (សទាសន្និហិតៈ) ព្រោះត្រាច់ទៅមកនៅជិតព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ជាភាជនៈ (ជាទីទទួល) នៃព្រះធម៌ទេសនា ព្រោះមានការប្រតិបត្តិត្រូវតាមសេចក្តីប្រដៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់ហៅយ៉ាងនេះ ព្រោះសំដៅយកភិក្ខុមួយចំនួនជាពិសេស ក្នុងព្រះធម៌ទេសនានេះ។

Kimatthaṃ pana bhagavā dhammaṃ desento paṭhamaṃ bhikkhū āmantesi, na dhammameva desesīti? Satijananatthaṃ. Bhikkhū aññaṃ cintentāpi vikkhittacittāpi dhammaṃ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṃ manasikarontāpi nisinnā honti. Te anāmantetvā dhamme desiyamāne ‘‘ayaṃ desanā kiṃnidānā kiṃpaccayā katamāya aṭṭhuppattiyā desitā’’ti sallakkhetuṃ asakkontā duggahitaṃ vā gaṇheyyuṃ, na vā gaṇheyyuṃ, tena nesaṃ satijananatthaṃ bhagavā paṭhamaṃ āmantetvā pacchā dhammaṃ deseti.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងធម៌ ទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយជាមុនសិន មិនសម្តែងធម៌តែម្តងទៅ? ឆ្លើយថា ដើម្បីញ៉ាំងសតិឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលអង្គុយនៅ ខ្លះគិតរឿងផ្សេង ខ្លះមានចិត្តខ្ចាត់ខ្ចាយ ខ្លះពិចារណាធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយ ខ្លះធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ កាលបើមិនបានហៅភិក្ខុទាំងនោះជាមុនសិនទេ ហើយសម្តែងធម៌ទៅ ភិក្ខុទាំងនោះមិនអាចកំណត់ដឹងថា «ព្រះធម៌ទេសនានេះ មានអ្វីជាហេតុ មានអ្វីជាបច្ច័យ សម្តែងឡើងព្រោះរឿងរ៉ាវអ្វី» ក៏អាចនឹងកាន់យកខុស ឬមិនកាន់យកទាល់តែសោះ ហេតុនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសតិរបស់ភិក្ខុទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ហៅជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងធម៌ជាក្រោយ។

Bhadanteti gāravavacanametaṃ, satthuno paṭivacanadānaṃ vā. Apicettha ‘‘bhikkhavo’’ti vadamāno bhagavā bhikkhū ālapati. ‘‘Bhadante’’ti vadamānā te bhagavantaṃ paccālapanti. Tathā hi ‘‘bhikkhavo’’ti bhagavā ābhāsati, ‘‘bhadante’’ti [Pg.3] paccābhāsanti. ‘‘Bhikkhavo’’ti paṭivacanaṃ dāpeti, ‘‘bhadante’’ti paṭivacanaṃ denti. Te bhikkhūti ye bhagavā āmantesi, te. Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṃ patiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti, bhagavā etaṃ idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ avoca. Ettāvatā yaṃ āyasmatā ānandena atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthaṃ kāladesadesakaparisāpadesappaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassa atthavaṇṇanā samattā.

ពាក្យថា Bhadante (ភទន្តេ - បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) នេះ ជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីគោរព ឬជាការឆ្លើយតបចំពោះព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលត្រាស់ថា «ភិក្ខវោ» គឺទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលក្រាបបង្គំទូលថា «ភទន្តេ» គឺក្រាបបង្គំទូលតបចំពោះព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ភិក្ខវោ» ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ក្រាបបង្គំទូលតបថា «ភទន្តេ»។ ព្រះអង្គទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយឲ្យឆ្លើយតបដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ថ្វាយពាក្យឆ្លើយតបដោយពាក្យថា «ភទន្តេ»។ ពាក្យថា Te bhikkhū (តេ ភិក្ខុ) បានដល់ ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅ គឺភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Bhagavato paccassosuṃ (ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ) សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានទទួលស្តាប់ព្រះពុទ្ធដីកាដែលទ្រង់ហៅ គឺបែរមុខទៅរក ហើយស្តាប់ ទទួលយកដោយគោរព នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Bhagavā etadavoca (ភគវា ឯតទវោច) សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគបានត្រាស់នូវសូត្រទាំងអស់ដែលគួរនឹងសម្តែងក្នុងពេលនេះ។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការចប់ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃនិទាន ដែលព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុបានសម្តែងទុក ដើម្បីឲ្យងាយយល់នូវសូត្រនេះ ដែលបរិបូរណ៍ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃទេសនាញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលតាក់តែងឡើងដោយការបញ្ជាក់អំពីកាល ទេសៈ ព្រះសាស្តា និងបរិស័ទ។

Idāni paṭiccasamuppādaṃ votiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa saṃvaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicāressāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti. Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva katheti, seyyathidaṃ – dasabalasuttantahārako candopama-vīṇopama-sammappadhāna-iddhipāda-indriyabala-bojjhaṅgamaggaṅga-suttantahārakoti evamādīni, tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

ឥឡូវនេះ ដល់ឱកាសនៃការអធិប្បាយសូត្រដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុក ដោយវិធីមានជាដើមថា Paṭiccasamuppādaṃ vo (បដិច្ចសមុប្បាទំ វោ)។ ការអធិប្បាយសូត្រនោះ ព្រោះតែការសម្តែងឡើងដោយការពិចារណាលើការសម្តែងសូត្រ (សូត្រនិក្ខេបៈ) តែងច្បាស់លាស់ ហេតុនោះ យើងនឹងពិចារណាលើសូត្រនិក្ខេបៈជាមុនសិន។ ព្រោះថា ការសម្តែងសូត្រ (សូត្រនិក្ខេបៈ) មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ អត្តជ្ឈាសយៈ (ការសម្តែងតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់), បរជ្ឈាសយៈ (ការសម្តែងតាមបំណងរបស់អ្នកដទៃ), បុច្ឆាវសិកៈ (ការសម្តែងតាមអំណាចនៃសំណួរ), និងអដ្ឋុប្បត្តិកៈ (ការសម្តែងតាមហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង)។ ក្នុងចំណោមនិក្ខេបៈទាំង ៤ នោះ សូត្រទាំងឡាយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយមិនមានអ្នកដទៃអារាធនា គឺទ្រង់សម្តែងដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ដូចជា ទសពលសូត្រ និងក្រុមសូត្រមាន ចន្ទោបមសូត្រ វីណោបមសូត្រ សម្មប្បធានសូត្រ ឥទ្ធិបាទសូត្រ ឥន្ទ្រិយសូត្រ ពលសូត្រ ពោជ្ឈង្គសូត្រ និងមគ្គង្គសូត្រជាដើម នេះហៅថា អត្តជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā. Yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti (saṃ. ni. 4.121; ma. ni. 3.416) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ nijjhānakkhamaṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca apekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni, seyyathidaṃ – cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, anattalakkhaṇasuttaṃ, āsīvisopamasuttaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti, evamādīni, tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

ចំណែកឯសូត្រទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយយល់ដល់បំណង (អជ្ឈាសយៈ) សេចក្តីពេញចិត្ត (ខន្តិ) ឧបនិស្ស័យដែលគួរពិចារណា ចិត្ត បំណងប្រាថ្នា (អភិនីហារ) និងការយល់ដឹងរបស់អ្នកដទៃ ដូចជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ធម៌ជាគ្រឿងញ៉ាំងវិមុត្តិឲ្យទុំជោររបស់រាហុល ទុំជោរហើយ បើដូច្នោះ គួរតែតថាគតណែនាំរាហុលក្នុងធម៌ជាគ្រឿងអស់ទៅនៃអាសវៈដ៏ក្រៃលែងចុះ» សូត្រទាំងនោះមានជាដើមថា ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ មហារាហុលោវាទសូត្រ ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ អនត្តលក្ខណសូត្រ អាសីវិសោបមសូត្រ ធាតុវិភង្គសូត្រ នេះហៅថា បរជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgā supaṇṇā gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṃsādayo devā mahābrahmāti evamādayo ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgāti, bhante, vuccanti – (saṃ. ni. 5.202) nīvaraṇā nīvaraṇāti, bhante, vuccanti – ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183) nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni [Pg.4] kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta, mārasaṃyutta, brahmasaṃyutta, sakkapañha, cūḷavedalla, mahāvedalla, sāmaññaphalaāḷavaka, sūciloma, kharalomasuttādīni, tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

ម៉្យាងទៀត កាលដែលពួកបរិស័ទទាំង ៤ វណ្ណៈទាំង ៤ នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ អសូរ យក្ស មហារាជទាំង ៤ ទេវតាជាន់តាវតឹង្សជាដើម និងមហាព្រហ្ម ចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយទូលសួរប្រស្នាដោយវិធីមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា ពោជ្ឈង្គៗ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលហៅថា នីវរណៈៗ, បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នេះឬ, អ្វីជាទ្រព្យដ៏ប្រសើររបស់បុរសក្នុងលោកនេះ»។ កាលបើទ្រង់ត្រូវគេសួរយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងនូវសូត្រទាំងឡាយមាន ពោជ្ឈង្គសំយុត្តជាដើម ឬសូត្រដទៃទៀតមាន ទេវតាសំយុត្ត មារសំយុត្ត ព្រហ្មសំយុត្ត សក្កបញ្ហសូត្រ ចូឡវេទល្លសូត្រ មហាវេទល្លសូត្រ សាមញ្ញផលសូត្រ អាឡវកសូត្រ សូសិលោមសូត្រ ខរលោមសូត្រជាដើម នេះហៅថា បុច្ឆាវសិកនិក្ខេបៈ។

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ. Cūḷasīhanādasuttaṃ puttamaṃsūpamaṃ dārukkhandhūpamaṃ aggikkhandhūpamaṃ pheṇapiṇḍūpamaṃ pāricchattakūpamanti evamādīni, tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

ចំណែកឯសូត្រទាំងឡាយណាដែលទ្រង់សម្តែងដោយអាស្រ័យនឹងហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង ដូចជា ធម្មទាយាទសូត្រ ចូឡសីហនាទសូត្រ បុត្តមំសូបមសូត្រ ទារុក្ខន្ធូបមសូត្រ អគ្គិក្ខន្ធូបមសូត្រ ផេណបិណ្ឌូបមសូត្រ បារិច្ឆត្តកូបមសូត្រជាដើម នេះហៅថា អដ្ឋុប្បត្តិកនិក្ខេបៈ។

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa paṭiccasamuppādasuttassa parajjhāsayo nikkhepo. Parapuggalajjhāsayavasena hidaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katamesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasenāti? Ugghaṭitaññūnaṃ. Cattāro hi puggalā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti. Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto, kalyāṇamitte sevato, bhajato, payirupāsato, anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato, bahumpi dhārayato, bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo. Iti imesu catūsu puggalesu ugghaṭitaññūpuggalānaṃ ajjhāsayavasena idaṃ suttaṃ nikkhittaṃ.

ក្នុងចំណោមនិក្ខេបៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ការសម្តែងនៃបដិច្ចសមុប្បាទសូត្រនេះ គឺជារបៀបបរជ្ឈាសយនិក្ខេបៈ។ ព្រោះថា សូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃបំណង (អជ្ឈាសយៈ) របស់បុគ្គលដទៃ។ សួរថា ទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃបំណងរបស់បុគ្គលពួកណា? ឆ្លើយថា របស់ពួកបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។ ព្រោះថា បុគ្គលមាន ៤ ពួកគឺ៖ ឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ នេយ្យៈ និងបទបរមៈ។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនោះ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ (ធម្មាភិសម័យ) ភ្លាមៗជាមួយគ្នានឹងពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងធម៌សង្ខេប បុគ្គលនេះហៅថា ឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល។ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ចែកសេចក្តីនៃធម៌ដែលសម្តែងសង្ខេបនោះឲ្យពិស្តារ បុគ្គលនេះហៅថា វិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គល។ បុគ្គលណាដែលសម្រេចធម៌ជាលំដាប់ ដោយការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការសេពគប់ ការចូលទៅជិត និងការអង្គុយជិតកល្យាណមិត្ត បុគ្គលនេះហៅថា នេយ្យបុគ្គល។ បុគ្គលណា ទោះបីជាបានស្តាប់ច្រើន បានទ្រទ្រង់ទុកច្រើន បានបង្រៀនច្រើន ក៏មិនមានការសម្រេចធម៌ក្នុងជាតិនោះឡើយ បុគ្គលនេះហៅថា បទបរមបុគ្គល។ ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសូត្រនេះទុក ដោយអំណាចនៃបំណងរបស់ពួកបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។

Tadā kira pañcasatā janapadavāsikā bhikkhū sabbeva ekacarā dvicarā ticarā catucarā pañcacarā sabhāgavuttino dhutaṅgadharā āraddhavīriyā yuttayogā vipassakā saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ paccayākāradesanaṃ patthayamānā sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, vanditvā, rattakambalasāṇiyā parikkhipamānā viya desanaṃ paccāsīsamānā parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhi. Yathā hi cheko cittakāro aparikammakatabhittiṃ labhitvā, na āditova rūpaṃ samuṭṭhāpesi, mahāmattikalepādīhi pana bhittiparikammaṃ tāva katvā, kataparikammāya [Pg.5] bhittiyā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, kataparikammaṃ pana bhittiṃ labhitvā, bhittiparikammabyāpāraṃ akatvā, raṅgajātāni yojetvā, vaṭṭikaṃ vā tūlikaṃ vā ādāya rūpameva samuṭṭhāpeti, evameva bhagavā akatābhinivesaṃ ādikammikakulaputtaṃ labhitvā nāssa āditova arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati, sīlasamādhikammassakatādiṭṭhisampadāya pana yojento pubbabhāgapaṭipadaṃ tāva ācikkhati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រាំរយរូប ដែលជាអ្នកនៅក្នុងជនបទ ទាំងអស់គ្នា សុទ្ធតែជាអ្នកត្រេកអរក្នុងការនៅម្នាក់ឯង ខ្លះពីរនាក់ ខ្លះបីនាក់ ខ្លះបួននាក់ ខ្លះប្រាំនាក់ មានការចិញ្ចឹមជីវិតស្មើគ្នា ទ្រទ្រង់នូវធុតង្គ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ប្រកបដោយយោគៈ ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ប្រាថ្នានូវទេសនាគឺបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ក្នុងវេលាព្រលប់ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំហើយ អង្គុយចោមរោមរង់ចាំស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនា ហាក់ដូចជាព័ទ្ធជុំវិញដោយវាំងននសំពត់កម្ពលក្រហម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រារព្ធនូវសូត្រនេះ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ប្រៀបដូចជាជាងគំនូរដ៏ឈ្លាសវៃ កាលបើបានជញ្ជាំងដែលមិនទាន់បានខាត់រៀបចំ មិនទាន់គូររូបតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែបានធ្វើការរៀបចំជញ្ជាំងជាមុនសិន ដោយការលាបដីស្អិតដ៏ច្រើនជាដើម កាលបើជញ្ជាំងបានរៀបចំរួចរាល់ហើយ ទើបគូររូបនៅលើជញ្ជាំងនោះ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបានជញ្ជាំងដែលបានរៀបចំរួចជាស្រេចហើយ ក៏មិនបាច់ធ្វើការរៀបចំជញ្ជាំងទៀតឡើយ ក៏លាយពណ៌ទាំងឡាយ កាន់យកជក់ធំ ឬជក់តូច ហើយគូររូបតែម្តង យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានកុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិដំបូង ដែលមិនទាន់បានតម្កល់ចិត្តមាំ ព្រះអង្គមិនទាន់សម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផល ដល់កុលបុត្រនោះតាំងពីដំបូងឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ណែនាំឱ្យប្រកបដោយសីលសម្បទា សមាធិសម្បទា និងកម្មស្សកតាទិដ្ឋិសម្បទា ហើយសម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទាជាមុនសិន។ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពាក្យដែលពោលទុកថា –

‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā. Yato kho te, bhikkhu, sīlañca suvisuddhaṃ bhavissati diṭṭhi ca ujukā. Tato tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya cattāro satipaṭṭhāne tividhena bhāveyyāsi. Katame cattāro? Idha tvaṃ, bhikkhu, ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Bahiddhā vā kāye…pe… ajjhattabahiddhā vā kāye…pe… dhammesu dhammānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Yato kho tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ tividhena bhāvessasi, tato tuyhaṃ, bhikkhu, yā ratti vā divaso vā āgamissati, vuddhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no parihānī’’ti (saṃ. ni. 5.369).

“ព្រោះហេតុនោះ ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកចូរជម្រះធម៌ជាខាងដើមក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយឱ្យស្អាតចុះ។ អ្វីជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ? គឺសីលដ៏បរិសុទ្ធវិសេសផង សេចក្តីយល់ឃើញដ៏ត្រង់ផង។ ម្នាលភិក្ខុ កាលណាដែលសីលរបស់អ្នកបរិសុទ្ធវិសេសផង សេចក្តីយល់ឃើញត្រង់ផង។ ម្នាលភិក្ខុ តាំងពីពេលនោះមក អ្នកត្រូវអាស្រ័យសីល ឋិតនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើនសតិបដ្ឋាន ៤ ដោយចំណែក ៣ យ៉ាង។ សតិបដ្ឋាន ៤ តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកចូរពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយខាងក្នុងខ្លះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីដឹងខ្លួន មានសតិ កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ។ ក្នុងកាយខាងក្រៅខ្លះ...ក្នុងកាយទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅខ្លះ... ពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយខ្លះ មានព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស មានសេចក្តីដឹងខ្លួន មានសតិ កំចាត់បង់នូវអភិជ្ឈានិងទោមនស្សក្នុងលោកចេញ។ ម្នាលភិក្ខុ កាលណាដែលអ្នកអាស្រ័យសីល ឋិតនៅក្នុងសីល ហើយចម្រើនសតិបដ្ឋាន ៤ នេះ ដោយចំណែក ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះហើយ ម្នាលភិក្ខុ កាលនោះ មិនថាយប់ឬថ្ងៃដែលនឹងមកដល់ឡើយ សេចក្តីចម្រើនក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ សង្ឃឹមទុកបាន សេចក្តីសាបសូន្យមិនមានឡើយ” (សំ. និ. ៥.៣៦៩)។

Evaṃ ādikammikakulaputtassa sīlakathāya parikammaṃ kathetvā, arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការរៀបចំដល់កុលបុត្រអ្នកប្រតិបត្តិដំបូង ដោយសីលកថា យ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផល។

Parisuddhasīlaṃ pana āraddhavīriyaṃ yuttayogaṃ vipassakaṃ labhitvā, nāssa pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhati, ujukameva pana arahattapadaṭṭhānaṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ vipassanālakkhaṇaṃ ācikkhati. Ime pañcasatā bhikkhū pubbabhāgapaṭipadaṃ parisodhetvā ṭhitā sudhantasuvaṇṇasadisā suparimajjitamaṇikkhandhasannibhā, eko lokuttaramaggova nesaṃ anāgato. Iti tassāgamanatthāya satthā tesaṃ ajjhāsayaṃ apekkhamāno idaṃ suttaṃ ārabhi.

ម៉្យាងទៀត កាលបើបានជួបនឹងបុគ្គលអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ដែលមានសីលដ៏បរិសុទ្ធ មានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ប្រកបដោយយោគៈ ព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទាដល់បុគ្គលនោះឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងនូវលក្ខណៈវិបស្សនា ដ៏ល្អិត ម៉ដ្ឋចត់ និងសូន្យភាព ដែលជាហេតុជិតនៃអរហត្តផលដោយត្រង់តែម្តង។ ភិក្ខុទាំងប្រាំរយរូបនេះ បានជម្រះបុព្វភាគបដិបទាឱ្យបរិសុទ្ធហើយ ឋិតនៅដូចជាមាសដែលគេស្លរលាយយ៉ាងល្អ ហាក់បីដូចជាដុំកែវមណីដែលគេខាត់យ៉ាងស្អាត ផ្លូវលោកុត្តរមគ្គតែមួយគត់ដែលមិនទាន់មកដល់ពួកគេ។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់រំពឹងមើលនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដើម្បីឱ្យលោកុត្តរមគ្គនោះកើតឡើង ទើបទ្រង់ប្រារព្ធនូវសូត្រនេះ។

Tattha [Pg.6] paṭiccasamuppādanti paccayākāraṃ. Paccayākāro hi aññamaññaṃ paṭicca sahite dhamme uppādeti. Tasmā paṭiccasamuppādoti vuccati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggato gahetabbo.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “បដិច្ចសមុប្បាទ” បានដល់ បច្ចយាការ។ ព្រោះថា បច្ចយាការ តែងញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នាឱ្យកើតឡើង ដោយអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិច្ចសមុប្បាទ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីកាន់យកពីគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

Voti ayaṃ vo-saddo paccatta-upayogakaraṇa-sampadāna-sāmivacana-padapūraṇesu dissati. ‘‘Kacci pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā’’tiādīsu (ma. ni. 1.326; mahāva. 466) hi paccatte dissati. ‘‘Gacchatha, bhikkhave, paṇāmemi vo’’tiādīsu (ma. ni. 2.157) upayoge. ‘‘Na vo mama santike vatthabba’’ntiādīsu (ma. ni. 2.157) karaṇe. ‘‘Vanapatthapariyāyaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.190) sampadāne. ‘‘Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsita’’ntiādīsu (ma. ni. 1.345) sāmivacane. ‘‘Ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) padapūraṇamatte. Idha panāyaṃ sampadāne daṭṭhabbo. Bhikkhaveti patissavena abhimukhībhūtānaṃ puna ālapanaṃ. Desessāmīti desanāpaṭijānanaṃ. Taṃ suṇāthāti taṃ paṭiccasamuppādaṃ taṃ desanaṃ mayā vuccamānaṃ suṇātha.

ពាក្យថា “វោ” (vo) នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថនៃបច្ចត្តវចនៈ (បឋមាវិភត្តិ), ឧបយោគវចនៈ (ទុតិយាវិភត្តិ), ករណវចនៈ (តតិយាវិភត្តិ), សម្បទានវចនៈ (ចតុត្ថីវិភត្តិ), សាមីវចនៈ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) និងការបំពេញបទ (បទបូរណៈ)។ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “កច្ចិ បន វោ អនុរុទ្ធា សមគ្គា សម្មោទមានា” ជាដើម តែងឃើញក្នុងអត្ថបច្ចត្តវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “គច្ឆថ ភិក្ខវេ បណាមេមិ វោ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថឧបយោគវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្វំ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថករណវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “វនបត្ថបរិយាយំ វោ ភិក្ខវេ ទេសិស្សាមិ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថសម្បទានវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “សព្វេសំ វោ សារិបុត្ត សុភាសិតំ” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថសាមីវចនៈ។ ក្នុងប្រយោគថា “យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថត្រឹមតែជាបទបូរណៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា ប្រើក្នុងអត្ថសម្បទានវចនៈ។ ពាក្យថា “ភិក្ខវេ” គឺជាការហៅម្តងទៀតចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលបែរមុខមករកដោយសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា “ទេសិស្សាមិ” គឺជាការប្តេជ្ញាដើម្បីសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា “តំ សុណាថ” សំដៅថា អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់នូវបដិច្ចសមុប្បាទនោះ គឺស្តាប់នូវទេសនាដែលតថាគតកំពុងសម្តែងនោះចុះ។

Sādhukaṃ manasi karothāti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañca sādhusaddo āyācana-sampaṭicchana-sampahaṃsana-sundara-daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (a. ni. 4.257; saṃ. ni. 4.65; 5.381) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

ក្នុងពាក្យថា “សាធុកំ មនសិ ករោថ” នេះ ពាក្យថា “សាធុកំ” និង “សាធុ” មានន័យដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា “សាធុ” នេះ តែងប្រទះឃើញក្នុងអត្ថនៃការអង្វរ (អាយាចនៈ), การទទួលព្រម (សម្បដិច្ឆនៈ), ការធ្វើឱ្យរីករាយ (សម្បហំសនៈ), សេចក្តីល្អ (សុន្ទរៈ) និងការធ្វើឱ្យមាំមួន (ទឡ្ហីកម្ម) ជាដើម។ ដូចជាក្នុងប្រយោគថា “សាធុ មេ ភន្តេ ភគវា សង្ខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ” ជាដើម តែងឃើញក្នុងអត្ថនៃការអង្វរ។ ក្នុងប្រយោគថា “សាធុ ភន្តេតិ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថនៃការទទួលព្រម។ ក្នុងប្រយោគថា “សាធុ សាធុ សារិបុត្ត” ជាដើម ឃើញក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យរីករាយ។

‘‘Sādhu dhammarucī rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassa akaraṇaṃ sukha’’nti. –

“ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរក្នុងធម៌ ជាការល្អ, ជនអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាការល្អ, ការមិនប្រទូស្តចំពោះមិត្តទាំងឡាយ ជាការល្អ, ការមិនធ្វើបាប នាំមកនូវសេចក្តីសុខ”។

Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, sādhukaṃ suṇāhī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme āṇattiyantipi vuccati. Idha panāyaṃ ettheva daḷhīkamme āṇattiyā ca attho veditabbo, sundaratthepi vaṭṭati. Daḷhīkaraṇatthena hi ‘‘daḷhaṃ imaṃ dhammaṃ suṇātha, suggahitaṃ gaṇhantā’’, āṇattiatthena ‘‘mama āṇattiyā suṇātha’’ sundaratthena ‘‘sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāthā’’ti [Pg.7] etaṃ dīpitaṃ hoti. Manasi karothāti āvajjetha. Samannāharathāti attho. Avikkhittacittā hutvā nisāmetha, citte karothāti adhippāyo.

ក្នុងគាថាជាដើមនេះ ឃើញក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីល្អ (សុន្ទរៈ)។ ក្នុងប្រយោគថា “តេន ហិ ព្រាហ្មណ សាធុកំ សុណាហិ” ជាដើម ពាក្យថា “សាធុកំ” នេះឯង ប្រើក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យមាំមួន (ទឡ្ហីកម្ម) និងការបង្គាប់ (អាណត្តិ) ផងដែរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ពាក្យនេះប្រើក្នុងអត្ថនៃការធ្វើឱ្យមាំមួន និងការបង្គាប់នេះឯង ហើយក៏សមគួរក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីល្អផងដែរ។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃអត្ថធ្វើឱ្យមាំមួន សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់ធម៌នេះឱ្យមាំមួន គឺរៀនយកដោយល្អចុះ”, ដោយអំណាចនៃអត្ថបង្គាប់ សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់តាមបង្គាប់របស់តថាគតចុះ”, ដោយអំណាចនៃអត្ថសេចក្តីល្អ សំដៅថា “អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់នូវធម៌ដ៏ល្អ ដ៏ចម្រើននេះចុះ” នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ ពាក្យថា “មនសិ ករោថ” មានន័យថា ចូររំពឹងគិត។ ពាក្យថា “សមន្នាហរថ” មានន័យថា ចូរនាំមកទុកក្នុងចិត្តដោយល្អ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ចូរជាអ្នកមានចិត្តមិនរាយមាយហើយស្តាប់ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តចុះ។

Idānettha taṃ suṇāthāti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karothāti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsagāhanivāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsagāhanivāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhāsu. Purimena ca ‘‘sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyo’’ti dīpeti, pacchimena ‘‘sāttho, tasmā manasi kātabbo’’ti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā, ‘‘yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca, tasmā suṇātha sādhukaṃ. Yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karothā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti desessāmi. ‘‘Taṃ suṇāthā’’ti ettha paṭiññātaṃ desanaṃ saṃkhittatova na desessāmi, apica kho vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hoti. Saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni. Yathāha vaṅgīsatthero –

ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ពាក្យថា “តំ សុណាត” នេះជាគ្រឿងការពារការរាយមាយនៃសោតិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា “សាធុកំ មនសិ ករោថ” នេះជាគ្រឿងការពារការរាយមាយនៃមនិន្ទ្រិយ ដោយការណែនាំឱ្យធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងមាំមួន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងពីរនេះ ពាក្យខាងដើមជាគ្រឿងការពារការយល់ខុសក្នុងព្យញ្ជនៈ (ព្យញ្ជនវិបល្លាស) ពាក្យខាងចុងជាគ្រឿងការពារការយល់ខុសក្នុងអត្ថ (អត្ថវិបល្លាស)។ ព្រះអង្គទ្រង់ណែនាំក្នុងការស្តាប់ធម៌ដោយពាក្យខាងដើម ទ្រង់ណែនាំក្នុងការទ្រទ្រង់និងការពិចារណាធម៌ដែលបានស្តាប់ហើយដោយពាក្យខាងចុង។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យខាងដើម ទ្រង់បង្ហាញថា “ធម៌នេះប្រកបដោយព្យញ្ជនៈ ព្រោះហេតុនោះ គួរតែស្តាប់” ដោយពាក្យខាងចុង ទ្រង់បង្ហាញថា “ធម៌នេះប្រកបដោយអត្ថ ព្រោះហេតុនោះ គួរតែធ្វើទុកក្នុងចិត្ត”។ មួយយ៉ាងទៀត គប្បីផ្សំបញ្ចូលពាក្យថា “សាធុកំ” ជាមួយបទទាំងពីរ ហើយដឹងនូវការសម្រួលសេចក្តីយ៉ាងនេះថា “ព្រោះថា ធម៌នេះជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានទេសនាជ្រាលជ្រៅផង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរស្តាប់ដោយប្រពៃចុះ។ ព្រោះថា ធម៌នេះមានអត្ថជ្រាលជ្រៅផង មានការត្រាស់ដឹងជ្រាលជ្រៅផង ព្រោះហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃចុះ”។ ពាក្យថា “ភាសិស្សាមិ” មានន័យថា តថាគតនឹងសម្តែង។ សេចក្តីថា តថាគតមិនមែនសម្តែងតែសេចក្តីសង្ខេបនៃទេសនាដែលបានប្តេជ្ញាទុកក្នុងពាក្យថា “តំ សុណាថ” នោះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែតថាគតនឹងសម្តែងនូវទេសនានោះដោយពិស្តារផងដែរ។ ព្រោះថា បទទាំងនេះជាបទសម្តែងនូវសេចក្តីសង្ខេបនិងពិស្តារ។ ដូចដែលព្រះវង្គីសត្ថេរបានពោលទុកថា –

‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214;

theragā. 1241);

“ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេបខ្លះ ទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារខ្លះ ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះអង្គពីរោះដូចជាសំឡេងសត្វសារិកា ទ្រង់ញ៉ាំងបដិភាណឱ្យកើតឡើង”។

Evaṃ vutte ussāhajātā hutvā evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu, paṭiggahesunti vuttaṃ hoti.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងនោះក៏មានសេចក្តីឧស្សាហ៍កើតឡើង ហើយបានទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា “ព្រះករុណា ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន” គឺថា ភិក្ខុទាំងនោះបានទទួលយក យល់ព្រមតាមព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសាស្តាដោយគោរព។

Atha nesaṃ bhagavā etadavoca – etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādo’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avoca. Tattha katamo ca, bhikkhave, paṭiccasamuppādoti kathetukamyatāpucchā. Pañcavidhā hi pucchā adiṭṭhajotanāpucchā diṭṭhasaṃsandanāpucchā vimaticchedanāpucchā anumatipucchā kathetukamyatāpucchāti, tāsaṃ idaṃ nānattaṃ –

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់ពាក្យនេះទៅកាន់ភិក្ខុទាំងនោះ គឺទ្រង់បានសម្តែងនូវសូត្រទាំងមូល មានពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបដិច្ចសមុប្បាទ តើដូចម្តេច” ជាដើម ដែលជាសេចក្តីត្រូវសម្តែងក្នុងពេលនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបដិច្ចសមុប្បាទ តើដូចម្តេច” នេះជា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សំណួរដែលសួរព្រោះចង់សម្តែង)។ ព្រោះថា សំណួរ (បុច្ឆា) មាន ៥ យ៉ាង គឺ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា និង កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុច្ឆាទាំងនោះ –

Katamā adiṭṭhajotanā pucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12)? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya [Pg.8] tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā.

អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? លក្ខណៈដែលតាមធម្មតា មិនទាន់ដឹង មិនទាន់ឃើញ មិនទាន់ស្ទង់មើល មិនទាន់ពិចារណា មិនទាន់ប្រាកដច្បាស់ មិនទាន់ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់។ បុគ្គលសួរនូវសំណួរ ដើម្បីដឹង ដើម្បីឃើញ ដើម្បីស្ទង់មើល ដើម្បីពិចារណា ដើម្បីឱ្យប្រាកដច្បាស់ ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវលក្ខណៈនោះ។ នេះហៅថា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា។

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. So aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā.

ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? លក្ខណៈដែលតាមធម្មតា បានដឹងហើយ បានឃើញហើយ បានស្ទង់មើលហើយ បានពិចារណាហើយ បានប្រាកដច្បាស់ហើយ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ។ បុគ្គលនោះសួរនូវសំណួរ ដើម្បីប្រៀបធៀបផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយអ្នកប្រាជ្ញដទៃទៀត។ នេះហៅថា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា។

Katamā vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto – ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ vimaticchedanāpucchā.

វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា តើដូចម្តេច? បុគ្គលដែលតាមធម្មតា ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីសង្ស័យ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ មានចិត្តជាពីរចំណែកថា “យ៉ាងនេះមែនឬហ្ន៎ ឬមិនមែនយ៉ាងនេះទេហ្ន៎ យ៉ាងដូចម្តេចទៅហ្ន៎” បុគ្គលនោះសួរនូវសំណួរ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។ នេះហៅថា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា។

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti, aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti, dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘‘etaṃ mama esohamasmi eso me attā’’ti, no hetaṃ bhanteti (saṃ. ni. 3.79). Ayaṃ anumatipucchā.

អនុមតិបុច្ឆា តើដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរនូវសំណួរ ដើម្បីសុំការយល់ព្រមពីភិក្ខុទាំងឡាយថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់ឃើញដូចម្តេច រូបទៀងឬមិនទៀង?” ភិក្ខុទាំងឡាយក្រាបបង្គំទូលថា “មិនទៀងទេ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ “ចុះរបស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខឬជាសុខ?” “ជាទុក្ខ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ “ចុះរបស់ណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា គួរដែរឬទេដើម្បីនឹងយល់ឃើញនូវរបស់នោះថា នុះជារបស់អញ នុះជាខ្លួនអញ នុះជាអាត្មាអញ?” “មិនគួរយ៉ាងនោះទេ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន”។ នេះហៅថា អនុមតិបុច្ឆា។

Katamā kathetukamyatāpucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati – ‘‘cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro’’ti? Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti.

សួរថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដោយចង់សម្តែង) តើដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សួរប្រស្នាចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយ ដោយព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សតិបដ្ឋានទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង។ សតិបដ្ឋាន ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ?» នេះហៅថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។

Tattha buddhānaṃ purimā tisso pucchā natthi. Kasmā? Buddhānañhi tīsu addhāsu kiñci saṅkhataṃ addhāvimuttaṃ vā asaṅkhataṃ adiṭṭhaṃ ajotitaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ nāma natthi. Tena nesaṃ adiṭṭhajotanāpucchā natthi. Yaṃ pana bhagavatā attano ñāṇena paṭividdhaṃ, tassa aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā saddhiṃ saṃsandanakiccaṃ natthi. Tenassa diṭṭhasaṃsandanāpucchā natthi. Yasmā panesa akathaṃkathī tiṇṇavicikiccho sabbadhammesu vihatasaṃsayo. Tenassa vimaticchedanāpucchā natthi. Itarā pana dve pucchā bhagavato atthi. Tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchāti veditabbā.

ក្នុងបណ្តាបុច្ឆាទាំងនោះ បុច្ឆា ៣ យ៉ាងខាងដើម មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ធម្មជាតិណាមួយ ជាសង្ខតធម៌ក្តី ជាអសង្ខតធម៌ដ៏រួចចាកកាលទាំង ៣ ក្តី ដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនធ្លាប់ឃើញ មិនធ្លាប់បំភ្លឺ មិនធ្លាប់ថ្លឹងថ្លែង មិនធ្លាប់ពិចារណា មិនធ្លាប់ប្រាកដច្បាស់ ឬមិនធ្លាប់ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ក្នុងកាលទាំង ៣ នោះ មិនដែលសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីបំភ្លឺសេចក្តីដែលមិនទាន់ឃើញ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ មួយវិញទៀត ធម៌ណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងហើយដោយព្រះញាណរបស់ព្រះអង្គ កិច្ចដែលត្រូវទៅប្រៀបធៀបធម៌នោះ ជាមួយសមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី ទេវតាក្តី មារក្តី ព្រហ្មក្តី ផ្សេងទៀត មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីប្រៀបធៀបសេចក្តីដែលបានឃើញហើយ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ មានវិចិកិច្ឆាឆ្លងផុតហើយ មានសេចក្តីសង្ស័យកម្ចាត់បង់ហើយក្នុងធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា (សេចក្តីសួរដើម្បីកាត់សេចក្តីសង្ស័យ) របស់ព្រះអង្គ ទើបមិនមាន។ ចំណែកឯបុច្ឆា ២ យ៉ាងក្រៅពីនេះ (គឺអនុមតិបុច្ឆា និងកថេតុកម្យតាបុច្ឆា) តែងមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងបុច្ឆាទាំង ២ នោះ បុច្ឆានេះ (ក្នុងសូត្រនេះ) គប្បីជ្រាបថាជា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា។

Idāni tāva pucchāya puṭṭhaṃ paccayākāraṃ vibhajanto avijjāpaccayā, bhikkhave, saṅkhārātiādimāha. Ettha ca yathā nāma ‘‘pitaraṃ kathessāmī’’ti āraddho [Pg.9] ‘‘tissassa pitā soṇassa pitā’’ti paṭhamataraṃ puttampi katheti, evameva bhagavā paccayaṃ kathetuṃ āraddho ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena saṅkhārādīnaṃ paccaye avijjādidhamme kathento paccayuppannampi kathesi. Āhāravaggassa pana pariyosāne ‘‘paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme’’ti (saṃ. ni. 2.20) ubhayaṃ ārabhitvā ubhayampi kathesi. Idāni avijjāpaccayā saṅkhārātiādīsu pana avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo. Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti iminā nayena attho veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana sabbākārasampannā anulomapaṭiccasamuppādakathā visuddhimagge kathitā, tasmā sā tattha kathitavaseneva gahetabbā.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងចែករំលែកនូវបច្ចយាការៈ ដែលទ្រង់សួរហើយដោយបុច្ឆានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារទាំងឡាយ»។ ក្នុងសេចក្តីនេះ មានឧបមាដូចជា បុគ្គលដែលផ្តើមឡើងថា «អាត្មាអញនឹងនិយាយអំពីឪពុក» តែបែរជានិយាយដល់កូនមុនជាដំបូងថា «ឪពុករបស់លោកតិស្សៈ ឪពុករបស់លោកសោណៈ» យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់ផ្តើមដើម្បីសម្តែងនូវបច្ច័យ កាលទ្រង់សម្តែងនូវធម៌មានអវិជ្ជាជាដើម ដែលជាបច្ច័យនៃសង្ខារជាដើម ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារ» ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចយុប្បន្នធម៌ (ធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ) ទៅជាមួយផងដែរ យ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីបំផុតនៃអាហារវគ្គ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមឡើងនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាង ហើយទ្រង់សម្តែងទាំងពីរយ៉ាងតែម្តងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបដិច្ចសមុប្បាទផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ»។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារ» នេះ ធម្មជាតិណាជាអវិជ្ជាផង ជាបច្ច័យផង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា អវិជ្ជាបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបតាមន័យនេះថា «ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សង្ខារទាំងឡាយទើបកើតឡើង»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃអនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទកថា ដែលប្រកបដោយអាការៈទាំងពួង ខ្ញុំព្រះករុណាបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីកាន់យកសេចក្តីពិស្តារនោះ តាមន័យដែលបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

Paṭilomakathāyaṃ pana avijjāya tvevāti avijjāya tu eva. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti. Evaṃnirodhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādīni vatvā, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti āha. Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti. Iti bhagavā anulomato dvādasahi padehi vaṭṭakathaṃ kathetvā tameva vaṭṭaṃ vinivaṭṭetvā paṭilomato dvādasahi padehi vivaṭṭaṃ kathento arahattena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne te pañcasatā āraddhavipassakā ugghaṭitaññūpuggalā sūriyarasmisamphuṭṭhāni paripākagatāni padumāni viya saccāni bujjhitvā arahattaphale patiṭṭhahiṃsu.

ចំណែកក្នុងបដិលោមកថា ពាក្យថា avijjāya tveva គឺបានដល់ avijjāya tu eva (ព្រោះតែការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ)។ ពាក្យថា asesavirāganirodhā គឺការរលត់ទៅដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអរិយមគ្គដែលពោលគឺវិរាគធម៌។ ពាក្យថា saṅkhāranirodho គឺការរលត់ទៅដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ព្រោះសង្ខាររលត់ វិញ្ញាណទើបលត់» ដើម្បីបង្ហាញថា កាលបើមានការរលត់ទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយដែលរលត់ទៅយ៉ាងនេះ និងការរលត់ទៅនៃវិញ្ញាណជាដើម នាមរូបជាដើមក៏រមែងរលត់ទៅដោយពិតប្រាកដ ដូច្នេះហើយ ទើបត្រាស់ថា «ការរលត់ទៅនៃគំនរទុក្ខសុទ្ធសាធនេះ រមែងមានដោយយ៉ាងនេះ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា kevalassa មានន័យថា ទាំងអស់ ឬថាសុទ្ធសាធ ឬថាដែលសូន្យចាកសត្វ។ ពាក្យថា dukkhakkhandhassa គឺគំនរនៃទុក្ខ។ ពាក្យថា nirodho hoti គឺការមិនកើតឡើងទៀត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងវដ្តកថាដោយបទ ១២ ដោយអនុលោមយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ត្រឡប់វដ្តៈនោះវិញ ហើយសម្តែងនូវវិវដ្តៈដោយបទ ១២ ដោយបដិលោម ក៏ទ្រង់កាន់យកកំពូលនៃទេសនាដោយអរហត្តផល។ ក្នុងទីបំផុតនៃទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ អង្គនោះ ដែលជាអ្នកផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា ជាបុគ្គលថ្នាក់ឧគ្ឃដិតញ្ញូ បានត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ដូចជាផ្កាឈូកដែលត្រូវពន្លឺព្រះអាទិត្យហើយរីកឡើងក្នុងខណៈដែលចាស់ទុំពេញទី ក៏បានប្រតិស្ឋាននៅក្នុងអរហត្តផល។

Idamavoca bhagavāti idaṃ vaṭṭavivaṭṭavasena sakalasuttaṃ bhagavā avoca. Attamanā te bhikkhūti tuṭṭhacittā te pañcasatā khīṇāsavā bhikkhū. Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsato bhagavato [Pg.10] vacanaṃ abhinandiṃsu, anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cāti attho. Tenetaṃ vuccati –

ពាក្យថា idamavoca bhagavā គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានត្រាស់នូវសូត្រទាំងមូលនេះ ដោយអំណាចនៃវដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ ពាក្យថា attamanā te bhikkhū គឺភិក្ខុទាំង ៥០០ អង្គនោះ ដែលជាព្រះខីណាស្រព មានចិត្តត្រេកអរ រីករាយ។ ពាក្យថា bhagavato bhāsitaṃ abhinandun មានសេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយបានរីករាយ អនុមោទនា និងទទួលយកនូវព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយព្រះព្រហ្មសម្លេង ដ៏ពីរោះដូចជាសម្លេងសត្វករវិក គួរជាទីសប្បាយដល់ត្រចៀក ប្រៀបដូចជាការស្រោចស្រពនូវទឹកអម្រឹតដល់ហឫទ័យនៃបណ្ឌិតជនទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Subhāsitaṃ sulapitaṃ, sādhu sādhūti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavo’’ti.

«ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលអនុមោទនាថា សាធុ សាធុ ចំពោះព្រះវាចាដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងល្អហើយ ត្រាស់ល្អហើយ ក៏បានទទួលយកដោយតម្កល់ទុកលើត្បូង»។

Paṭhamapaṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសូត្រទីមួយនៃបដិច្ចសមុប្បាទ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយវិភង្គសូត្រ

2. Dutiyepi vuttanayeneva suttanikkhepo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – paṭhamaṃ ugghaṭitaññūpuggalānaṃ vasena saṅkhepato dassitaṃ, idaṃ vipañcitaññūnaṃ vasena vitthāratoti. Imasmiñca pana sutte catasso vallihārakapurisūpamā vattabbā, tā visuddhimagge vuttā eva. Yathā hi vallihārako puriso valliyā aggaṃ disvā tadanusārena mūlaṃ pariyesanto taṃ disvā valliṃ mūle chetvā ādāya kamme upaneyya, evaṃ bhagavā vitthāradesanaṃ desento paṭiccasamuppādassa aggabhūtā jarāmaraṇā paṭṭhāya yāva mūlabhūtaṃ avijjāpadaṃ, tāva desanaṃ āharitvā puna vaṭṭavivaṭṭaṃ desento niṭṭhapesi.

២. សូម្បីក្នុងសូត្រទីពីរ គប្បីជ្រាបការលើកឡើងនូវសូត្រ តាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចតទៅ៖ សូត្រទីមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃបុគ្គលថ្នាក់ឧគ្ឃដិតញ្ញូ ចំណែកឯសូត្រនេះ ទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលថ្នាក់វិបញ្ចិតញ្ញូ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីពោលនូវឧបមា ៤ យ៉ាងអំពីបុរសអ្នកកាត់វល្លិ ឧបមាទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ដូចជាបុរសអ្នកកាត់វល្លិ ឃើញចុងវល្លិហើយ កាលស្វែងរកគល់វល្លិទៅតាមលំដាប់នៃចុងវល្លិនោះ លុះឃើញគល់វល្លិនោះហើយ ក៏កាត់វល្លិត្រង់គល់ រួចកាន់យកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងកិច្ចការផ្សេងៗ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងនូវទេសនាដ៏ពិស្តារ ទ្រង់នាំមកនូវទេសនាចាប់តាំងពីជរាមរណៈ ដែលជាចុងនៃបដិច្ចសមុប្បាទ រហូតដល់អវិជ្ជាបទ ដែលជាគល់ រួចហើយទ្រង់សម្តែងនូវវដ្តៈ និងវិវដ្តៈម្តងទៀត ទើបបញ្ចប់ទេសនា យ៉ាងនោះឯង។

Tatrāyaṃ jarāmaraṇādīnaṃ vitthāradesanāya atthanicchayo – jarāmaraṇaniddese tāva tesaṃ tesanti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti viññātabbo. Yā devadattassa jarā, yā somadattassāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ gacchanti. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti. Tasmā vuttaṃ, ‘‘ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso’’ti. Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso. Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ. Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākāraniddeso. Khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā, pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā, tenassāyaṃ sabhāvaniddeso[Pg.11]. Jīraṇatāti iminā ākārato, tenassāyaṃ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato. Valittacatāti iminā maṃsaṃ milāpetvā tacavalibhāvakaraṇakiccato dīpitā. Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.

ក្នុងសេចក្តីនោះ នេះជាការវិនិច្ឆ័យសេចក្តីនៃទេសនាដ៏ពិស្តារ មានជរាមរណៈជាដើម៖ ជាដំបូង ក្នុងជរាមរណនិទ្ទេស ពាក្យថា tesaṃ tesaṃ នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសម្តែងជាទូទៅដោយសង្ខេប ចំពោះសត្វទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ព្រោះថា បើទោះជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងអស់មួយថ្ងៃពេញថា «ជរារបស់ទេវទត្តក្តី ជរារបស់សោមទត្តក្តី» យ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏សត្វទាំងឡាយមិនអស់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដោយបទទាំងពីរនេះ (គឺ tesaṃ tesaṃ) មិនមានសត្វណាមួយដែលមិនរាប់បញ្ចូលនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នេះជាការសម្តែងជាទូទៅដោយសង្ខេប ចំពោះសត្វទាំងឡាយដ៏ច្រើន»។ ពាក្យថា tamhi tamhi នេះ ជាការសម្តែងជាទូទៅ ចំពោះពួកសត្វដ៏ច្រើន ដោយអំណាចនៃគតិ និងជាតិ។ ពាក្យថា sattanikāye គឺការបង្ហាញរូបរាងពិតនៃពួកសត្វ ដែលទ្រង់សម្តែងជាទូទៅនោះឯង។ មួយវិញទៀត ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា jarā jīraṇatā នេះ ពាក្យថា jarā ជាការសម្តែងដោយសភាវៈ។ ពាក្យថា jīraṇatā ជាការសម្តែងដោយអាការៈ។ បទទាំង ៣ មានជាអាទិ៍ថា khaṇḍicca (ធ្មេញបាក់) ជាការសម្តែងដោយកិច្ច ក្នុងកាលកន្លងទៅ ចំណែកឯបទ ២ ខាងចុង (គឺអាយុថយចុះ និងឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ជរា) ជាការសម្តែងដោយប្រក្រតី។ ជរានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយសភាវៈ ដោយបទថា jarā នេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនេះទើបឈ្មោះថា សភាវនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយអាការៈ ដោយបទថា jīraṇatā នេះ ព្រោះហេតុនោះ បទនេះទើបឈ្មោះថា អាការនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យធ្មេញ និងក្រចកបាក់បែក ក្នុងកាលកន្លងទៅ ដោយបទថា khaṇḍicca នេះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យសក់ និងរោមស្កូវ ដោយបទថា pāliccā នេះ។ ទ្រង់បង្ហាញដោយកិច្ចនៃការធ្វើឲ្យសាច់ស្រពោន ហើយស្បែកជ្រីវជ្រួញ ដោយបទថា valittacatā នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ៣ មានជាអាទិ៍ថា khaṇḍicca នេះ របស់ជរានោះ ទើបឈ្មោះថា កិច្ចនិទ្ទេស ក្នុងកាលកន្លងទៅ។ ដោយបទទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវជរាដ៏ប្រាកដច្បាស់ ដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃការឃើញនូវសេចក្តីប្រែប្រួលទាំងឡាយនេះ។ ព្រោះថា ផ្លូវដើររបស់ទឹកក្តី របស់ខ្យល់ក្តី របស់ភ្លើងក្តី ឬរបស់ស្មៅ និងដើមឈើជាដើម ដែលបាក់បែកខ្ទេចខ្ទី ឬឆេះខ្លោច រមែងប្រាកដច្បាស់ តែផ្លូវដើរនោះមិនមែនជាទឹកជាដើមនោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ផ្លូវដើរនៃជរាដែលប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃធ្មេញបាក់ជាដើម ក៏ប្រាកដច្បាស់ សូម្បីបើកភ្នែកមើលក៏ឃើញដែរ តែធ្មេញបាក់ជាដើមនោះ មិនមែនជាតួជរាឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ជរាមិនមែនជាធម៌ដែលដឹងបានដោយចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ។

Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhaya-cakkhādiindriya-paripākasaññitāya pakatiyā dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā. Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni, oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’ti phalūpacāreneva vuttā.

ចំណែកឯបទទាំងឡាយថា āyuno saṃhāni (ការស៊ុតទ្រុឌនៃអាយុ) និង indriyānaṃ paripāko (ការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញដោយប្រក្រតី ដែលសម្គាល់បានដោយការអស់ទៅនៃអាយុ និងការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍មានចក្ខុឥន្ទ្រីយ៍ជាដើម ដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងកាលកន្លងទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ បទទាំង ២ ខាងចុងនេះ គប្បីជ្រាបថាជា ប្រក្រតីនិទ្ទេស របស់ជរានោះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែអាយុរបស់បុគ្គលដែលដល់នូវសេចក្តីជរា រមែងថយចុះ ហេតុនោះ ជរា ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ការស៊ុតទ្រុឌនៃអាយុ» ដោយផលូបចារៈ (ការហៅផលជំនួសហេតុ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយមានចក្ខុន្ទ្រីយ៍ជាដើម ដែលធ្លាប់តែថ្លាស្អាតក្នុងវ័យក្មេង អាចកាន់យកនូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួន សូម្បីតែអារម្មណ៍ដ៏ល្អិតបានដោយងាយ លុះដល់នូវសេចក្តីជរាហើយ ក៏ត្រឡប់ជាចាស់ទុំ វឹកវរ មិនច្បាស់លាស់ សូម្បីតែអារម្មណ៍ដ៏គ្រោតគ្រាតរបស់ខ្លួន ក៏មិនអាចកាន់យកបាន ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ការចាស់ទុំនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ» ដោយផលូបចារៈដូចគ្នា។

Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti. Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma, arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma. Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva, taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ime dantā jarāya pahaṭā’’ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya. Puna [Pg.12] avīci savīcīti evampi duvidhā hoti. Tattha maṇi-kanaka-rajata-pavāḷacandasūriyādīnaṃ viya mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā.

មួយវិញទៀត ជរាទាំងអស់ដែលបានសម្តែងយ៉ាងនេះ រមែងមាន ២ យ៉ាង គឺ ជរាប្រាកដ (បាកដជរា) និងជរាលាក់កំបាំង (បដិច្ឆន្នជរា)។ ក្នុងជរាទាំង ២ នោះ ជរាក្នុងរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះឃើញសេចក្តីបាក់បែកជាដើមនៃធ្មេញជាដើម ឈ្មោះថា ជរាប្រាកដ។ ចំណែកឯជរាក្នុងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះមិនឃើញសេចក្តីប្រែប្រួលបែបនោះ ឈ្មោះថា ជរាលាក់កំបាំង។ ក្នុងជរានោះ សេចក្តីបាក់បែកជាដើមណាដែលប្រាកដឡើង សេចក្តីបាក់បែកជាដើមនោះ គ្រាន់តែជាវណ្ណរូប (ពណ៌) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះធ្មេញជាដើមបែបនោះ ជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយងាយ បុគ្គលឃើញពណ៌នោះដោយភ្នែក ហើយគិតដោយមនោទ្វារ ក៏ដឹងនូវជរាថា «ធ្មេញទាំងឡាយនេះ ត្រូវជរាកម្ចាត់ហើយ» ដូចជាបុគ្គលក្រឡេកមើលក្បាលគោជាដើមដែលគេចងទុកក្នុងកន្លែងដែលមានទឹក ហើយដឹងថាមានទឹកនៅខាងក្រោម យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ជរានោះរមែងមាន ២ យ៉ាងទៀត គឺ ជរាគ្មានចន្លោះ (អវីចិជរា) និងជរាមានចន្លោះ (សវីចិជរា)។ ក្នុងជរាទាំង ២ នោះ ជរាដែលដឹងបានដោយក្រ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌ជាដើមក្នុងចន្លោះៗ ដូចជាជរានៃកែវមណី មាស ប្រាក់ ផ្កាថ្ម ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យជាដើមក្តី ជរានៃសត្វទាំងឡាយក្នុងមន្ទទសកៈ (ទសវត្សរ៍នៃសេចក្តីល្ងង់ខ្លៅ) ជាដើមក្តី និងជរានៃវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ មានផ្កា ផ្លែ និងត្រពាំងជាដើមក្តី ឈ្មោះថា ជរាគ្មានចន្លោះ មានន័យថា ជរាដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សូរ្យសី។ ចំណែកឯជរាក្នុងវត្ថុក្រៅពីនោះ តាមដែលបានពោលហើយ ព្រោះសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពណ៌ជាដើមក្នុងចន្លោះៗ ជាធម្មជាតិដែលដឹងបានដោយងាយ គប្បីជ្រាបថាឈ្មោះថា ជរាមានចន្លោះ។

Ito paraṃ tesaṃ tesantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati, ekacatupañcakkhandhasāmaññavacanametaṃ. Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ. Bhedoti cutikkhandhānaṃ bhaṅguppattiparidīpanaṃ. Antaradhānanti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ. Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ, tena samucchedamaraṇādīni nisedheti. Kālo nāma antako, tassa kiriyā kālakiriyā. Evaṃ tena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti.

តាំងពីទីនេះទៅ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា tesaṃ tesaṃ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ចំណែកក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា cuti cavanatā នេះ ពាក្យថា cuti ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចនៃការច្យុត នេះជាពាក្យហៅទូទៅចំពោះឯកវោការខន្ធ ចតុវោការខន្ធ និងបញ្ចវោការខន្ធ។ ពាក្យថា cavanatā ជាភាវសព្ទ បង្ហាញនូវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា bhedo គឺការបង្ហាញនូវការដល់នូវការបែកធ្លាយនៃច្យុតិខន្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា antaradhānaṃ គឺការបង្ហាញនូវការមិនមានទីតាំងសេសសល់នៃច្យុតិខន្ធទាំងឡាយដែលបែកធ្លាយទៅ ដូចជាក្អមដែលបែកធ្លាយទៅ ដោយហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា maccu maraṇaṃ គឺសេចក្តីស្លាប់ដែលពោលគឺមច្ចុ ដោយបទនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ហាមឃាត់នូវសមុច្ឆេទមរណៈជាដើម។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវទីបំផុត ឈ្មោះថា កាល ការធ្វើនូវកាលនោះ ឈ្មោះថា កាលកិរិយា។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីស្លាប់ដោយសម្មតិលោក ដោយបទនោះ យ៉ាងនេះឯង។

Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha. Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati, bhinnesu matoti vohāro hoti. Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo. Catuvokāravasena ca khandhānaṃ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo. Kasmā? Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato. Atha vā yasmā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipati, tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo. Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ ‘‘kaḷevarassa nikkhepo’’ti vuttanti evamattho daṭṭhabbo. Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhaveti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីស្លាប់ដោយបរមត្ថ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «khandhānaṃ bhedo» (ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ) ជាដើម។ ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលបែកធ្លាយ គ្មានសត្វណាមួយស្លាប់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើខន្ធទាំងឡាយបែកធ្លាយទៅ សត្វទើបឈ្មោះថាស្លាប់ កាលបើខន្ធទាំងឡាយបែកធ្លាយហើយ ក៏មានវោហារថា «ស្លាប់ហើយ»។ ក្នុងមរណកាលនោះ ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃចតុវោការភព និងបញ្ចវោការភព ការដាក់ចុះនូវសាកសព ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃឯកវោការភព។ ម្យ៉ាងទៀត ការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃចតុវោការភព ការដាក់ចុះនូវសាកសព ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃភពពីរដែលសេសសល់ (គឺបញ្ចវោការភព និងឯកវោការភព)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងភពទាំងពីរនោះ មានសាកសពដែលពោលគឺរូបកាយនៅឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកាជាដើម មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលបែកធ្លាយទៅ មិនមានការដាក់ចុះនូវសាកសពអ្វីឡើយ ហេតុនោះ ការស្លាប់របស់ទេវតាទាំងនោះ ត្រូវដឹងដោយអំណាចនៃការបែកធ្លាយនៃខន្ធទាំងឡាយ ចំណែកឯក្នុងពួកមនុស្សជាដើម ត្រូវដឹងដោយការដាក់ចុះនូវសាកសព។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ព្រោះការដាក់ចុះនូវសាកសពជាហេតុនៃមរណៈ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅមរណៈនោះថា «ការដាក់ចុះនូវសាកសព» សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រួមធម៌ទាំងពីរនេះចូលគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ហៅថា «ជរាមរណៈ» ដោយព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ជរាផង នេះហៅថា មរណៈផង»។

Jātiniddese [Pg.13] jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti, sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā. Te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti. Ayaṃ tāva vohāradesanā.

ក្នុងជាតិនិទ្ទេស ពាក្យថា «jāti sañjāti» (ជាតិ សញ្ជាតិ) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ជាតិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើង ជាតិ នោះ សមគួរដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈមិនទាន់ពេញបរិបូណ៌។ ឈ្មោះថា សញ្ជាតិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងព្រម សញ្ជាតិ នោះ សមគួរដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ហើយ។ ឈ្មោះថា ឱក្កន្តិ ព្រោះអត្ថថា ឈានចុះ ឱក្កន្តិ នោះ សមគួរដល់សត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត (អណ្ឌជៈ) និងសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (ជលាបុជៈ)។ ព្រោះថាសត្វទាំងនោះ កាលឈានចុះទៅក្នុងសំបកស៊ុតក្តី ក្នុងស្បូនក្តី ហាក់ដូចជាចូលទៅ ហើយកាន់យកបដិសន្ធិ។ ឈ្មោះថា អភិនិព្វត្តិ ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងប្រាកដ អភិនិព្វត្តិ នោះ សមគួរដល់សត្វដែលកើតក្នុងញើសក្អែល (សំសេទជៈ) និងសត្វដែលកើតឡើងឯកឯង (ឧបបាតិកៈ)។ ព្រោះថាសត្វទាំងនោះ កាលកើតឡើង ក៏ប្រាកដខ្លួនតែម្តង។ នេះជាវោហារទេសនាមុនសិន។

Idāni paramatthadesanā hoti. Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti, na satto. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa, catuvokārabhave catunnaṃ, pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Pātubhāvoti uppatti. Āyatanānanti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṃ karotīti.

ឥឡូវនេះ ជាបរមត្ថទេសនា។ ព្រោះថា ដោយបរមត្ថ មានតែខន្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើង មិនមែនសត្វឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «khandhānaṃ» (នៃខន្ធទាំងឡាយ) គប្បីជ្រាបថា ជាការកាន់យកខន្ធមួយក្នុងឯកវោការភព កាន់យកខន្ធបួនក្នុងចតុវោការភព និងកាន់យកខន្ធទាំងប្រាំក្នុងបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា «pātubhāvo» (ការប្រាកដឡើង) គឺការកើតឡើង។ ពាក្យថា «āyatanānaṃ» (នៃអាយតនៈទាំងឡាយ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសង្គ្រោះដោយអំណាចនៃអាយតនៈដែលកើតឡើងក្នុងភពនោះៗ។ ពាក្យថា «paṭilābho» (ការបានចំពោះ) គឺការប្រាកដឡើងក្នុងសន្តាននោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើអាយតនៈទាំងនោះប្រាកដឡើង ទើបឈ្មោះថា បានចំពោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសន្និដ្ឋាននូវជាតិដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយវោហារ និងបរមត្ថ ដោយព្រះពុទ្ធដីកានេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះហៅថា ជាតិ»។

Bhavaniddese kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagakammameva. Tañhi tattha upapattibhavassa kāraṇattā ‘‘sukho buddhānaṃ uppādo (dha. pa. 194) dukkho pāpassa uccayo’’tiādīni (dha. pa. 117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṃ. Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṃ upādiṇṇakkhandhapañcakaṃ. Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṃ. Sabbathāpi idaṃ kammañca upapattiñca ubhayampetamidha ‘‘kāmabhavo’’ti vuttaṃ. Esa nayo rūpārūpabhavesūti.

ក្នុងភវនិទ្ទេស ពាក្យថា «kāmabhavoti» (កាមភព) បានแก่ កម្មភព និងឧបបត្តិភព។ ក្នុងភពទាំងពីរនោះ កម្មភព គឺកម្មដែលនាំទៅកាន់កាមភពនោះឯង។ ព្រោះថាកម្មនោះ ជាហេតុនៃឧបបត្តិភពក្នុងកាមភពនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅថា «ភព» ដោយវោហារជាផល ដូចក្នុងគាថាជាដើមថា «ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ នាំមកនូវសេចក្តីសុខ ការសន្សំឡើងនូវបាប នាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ»។ ចំណែកឯឧបបត្តិភព គឺពួកខន្ធប្រាំដែលជាឧបាទិន្នៈ (ខន្ធដែលកម្មប្រកាន់មាំ) ដែលកើតឡើងដោយកម្មនោះ។ ព្រោះថាខន្ធនោះ កើតមានក្នុងកាមភពនោះ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ហៅថា «ភព»។ ដោយប្រការទាំងពួង ទាំងកម្មនេះ ទាំងឧបបត្តិនេះ ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ហៅថា «កាមភព»។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងរូបភព និងអរូបភពផងដែរ។

Upādānaniddese kāmupādānantiādīsu vatthukāmaṃ upādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ, kāmo ca so upādānañcāti kāmupādānaṃ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṃ vuccati. Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya. Pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando’’ti (dha. sa. 1220; vibha. 938) vuttanayeneva veditabbaṃ.

ក្នុងឧបាទាននិទ្ទេស ពាក្យថា «kāmupādānaṃ» (កាមុបាទាន) ជាដើមនោះ សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវវត្ថុកាមដោយធម៌នេះ ឬថាធម៌នេះឯងរមែងប្រកាន់មាំនូវវត្ថុកាមនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមុបាទាន ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះជាកាមផង ជាឧបាទានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមុបាទាន។ ពាក្យថា «upādāna» គឺការប្រកាន់មាំ។ ព្រោះថា ឧបសគ្គសព្ទ (ឧប-) ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា មាំមួន ដូចក្នុងពាក្យថា ឧបាយាសៈ (សេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តខ្លាំង) និងឧបកដ្ឋៈ (ការជិតណាស់) ជាដើម។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃរាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំងប្រាំ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ កាមុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងកាមទាំងឡាយណា» ជាដើម។

Tathā [Pg.14] diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ. Atha vā diṭṭhiṃ upādiyati, upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṃ. Upādiyati hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi, upādiyanti ca tāya diṭṭhiṃ. Yathāha – ‘‘sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamañña’’ntiādi (ma. ni. 3.27). Sīlabbatupādānaattavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinna’’nti (dha. sa. 1221) vuttanayeneva veditabbaṃ.

ដូចគ្នានោះដែរ យល់ខុសនោះផង ជាឧបាទានផង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នេះរមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិ ឬសត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិខាងក្រោយ រមែងប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិខាងមុន ហើយសត្វទាំងឡាយក៏ប្រកាន់មាំនូវទិដ្ឋិដោយទិដ្ឋិខាងក្រោយនោះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ខ្លួននិងលោកទៀង នេះទើបពិត ក្រៅពីនេះជាមោឃៈ» ជាដើម។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងអស់ វៀរលែងតែសីលព្វតុបាទាន និងអត្តវាទុបាទានចេញ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ ទិដ្ឋុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺការយល់ថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផលឡើយ» ជាដើម។

Tathā sīlabbatamupādiyanti etena, sayaṃ vā taṃ upādiyati, sīlabbatañca taṃ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṃ. Gosīlagovatādīni hi ‘‘evaṃ suddhī’’ti (dha. sa. 1222; vibha. 938) abhinivesato sayameva upādānānīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhī’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ.

ដូចគ្នានោះដែរ សត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំនូវសីលព្វតៈ (សីលនិងវ័ត) ដោយធម៌នេះ ឬថាធម៌នេះឯងរមែងប្រកាន់មាំនូវសីលព្វតៈនោះ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះជាសីលព្វតៈផង ជាឧបាទានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សីលព្វតុបាទាន។ ព្រោះថាសីលរបស់គោ និងវ័តរបស់គោជាដើម រមែងជាឧបាទានដោយខ្លួនឯង ព្រោះការចូលទៅប្រកាន់មាំថា «ការបរិសុទ្ធរមែងមានដោយការប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ សីលព្វតុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺការយល់ឃើញថា សេចក្តីបរិសុទ្ធិរបស់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយខាងក្រៅសាសនានេះ រមែងមានដោយសីល» ជាដើម។

Idāni vadanti etenāti vādo, upādiyanti etenāti upādānaṃ, kiṃ vadanti upādiyanti vā? Attānaṃ. Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ. Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ. Vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ, ‘‘tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī’’ti vuttanayeneva veditabbaṃ.

ឥឡូវនេះ ពួកសត្វរមែងនិយាយដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វាទៈ ពួកសត្វរមែងប្រកាន់មាំដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបាទាន។ ចុះពួកសត្វនិយាយ ឬប្រកាន់មាំនូវអ្វី? គឺនិយាយ ឬប្រកាន់មាំនូវខ្លួន (អត្តា)។ ការនិយាយ និងការប្រកាន់មាំនូវខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រាន់តែជាអត្តវាទៈ (ការនិយាយថាខ្លួន) ប៉ុណ្ណោះ ឬសត្វទាំងឡាយរមែងប្រកាន់មាំថា «ខ្លួន» ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសក្កាយទិដ្ឋិដែលមានវត្ថុ ២០។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា «ក្នុងឧបាទានទាំងនោះ អត្តវាទុបាទាន តើដូចម្តេច? គឺបុថុជ្ជនក្នុងលោកនេះ ជាអ្នកមិនបានឮ មិនបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ» ជាដើម។

Taṇhāniddese rūpataṇhā…pe… dhammataṇhāti etaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā pavattāya taṇhāya ‘‘seṭṭhiputto brāhmaṇaputto’’ti evamādīsu pitito nāmaṃ viya pitisadisārammaṇato nāmaṃ. Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā, rūpe taṇhāti rūpataṇhā. Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā, sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī’’ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti rūpataṇhā evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti evaṃ tāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti. Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa. Iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni [Pg.15] chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti. ‘‘Ajjhattikassa upādāya asmīti hoti, itthasmīti hotī’’ti (vibha. 973) vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, ‘‘bāhirassa upādāya iminā asmīti hoti, iminā itthasmīti hotī’’ti (vibha. 975) vā evamādīni bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti. Puna saṅgahe kariyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti. Evaṃ –

ក្នុងតណ្ហានិទ្ទេស ពាក្យថា «rūpataṇhā» (រូបតណ្ហា) ...ល... «dhammataṇhā» (ធម្មតណ្ហា) នេះ ជាឈ្មោះរបស់តណ្ហាដែលកើតឡើងតាមជវនវិថីក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដែលប្រៀបដូចជាឪពុក ដូចជាឈ្មោះថា «កូនសេដ្ឋី កូនព្រាហ្មណ៍» ជាដើម ដែលហៅតាមឪពុក។ ក្នុងតណ្ហាទាំងនោះ តណ្ហាដែលមានរូបជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបតណ្ហា ព្រោះវិគ្រោះថា តណ្ហាក្នុងរូប។ រូបតណ្ហានោះ កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាកាមរាគៈ ឈ្មោះថា កាមតណ្ហា កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាតណ្ហាដែលប្រកបដោយសស្សតទិដ្ឋិថា «រូបទៀង រូបជាប់ធន់ រូបស្ថិតស្ថេរ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ភវតណ្ហា កាលកើតឡើងត្រេកអរនឹងរូបដោយភាពជាតណ្ហាដែលប្រកបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «រូបរមែងដាច់សូន្យ វិនាសទៅ ស្លាប់ទៅហើយមិនកើតទៀតឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា វិភវតណ្ហា រូបតណ្ហាតែម្យ៉ាងរមែងមាន ៣ ប្រការយ៉ាងនេះ។ រូបតណ្ហាមាន ៣ ប្រការយ៉ាងណា សទ្ទតណ្ហាជាដើមក៏មាន ៣ ប្រការយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ តណ្ហាវិចរិតទាំងនោះទើបមាន ១៨ ប្រការ។ តណ្ហាវិចរិតទាំងនោះ កើតក្នុងរូបជាដើមខាងក្នុងមាន ១៨ កើតក្នុងរូបជាដើមខាងក្រៅមាន ១៨ រួមជា ៣៦។ យ៉ាងនេះ តណ្ហាវិចរិតក្នុងអតីតមាន ៣៦ ក្នុងអនាគតមាន ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នមាន ៣៦ រួមជា ១០៨ ប្រការ។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រកាន់មាំនូវធម៌ខាងក្នុងហើយកើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «យើងមាន» ឬ «យើងជាយ៉ាងនេះ» ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងរូបខាងក្នុងជាដើម មាន ១៨ ប្រការ ការប្រកាន់មាំនូវធម៌ខាងក្រៅហើយកើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «យើងមានដោយរូបនេះ» ឬ «យើងជាយ៉ាងនេះដោយរូបនេះ» ជាដើម ដែលអាស្រ័យនឹងរូបខាងក្រៅជាដើម មាន ១៨ ប្រការ រួមជា ៣៦។ យ៉ាងនេះ តណ្ហាវិចរិតក្នុងអតីតមាន ៣៦ ក្នុងអនាគតមាន ៣៦ ក្នុងបច្ចុប្បន្នមាន ៣៦ រួមជា ១០៨ ប្រការ សូម្បីដោយប្រការយ៉ាងនេះដែរ។ កាលបើធ្វើការសង្ខេបម្តងទៀត តណ្ហាកាយក្នុងអារម្មណ៍មានរូបជាដើម មានតែ ៦ ប៉ុណ្ណោះ ហើយតណ្ហាមានកាមតណ្ហាជាដើម ក៏មានតែ ៣ ប៉ុណ្ណោះ។ យ៉ាងនេះ—

‘‘Niddesatthena niddesa, vitthārā vitthārassa ca;

Puna saṅgahato taṇhā, viññātabbā vibhāvinā’’ti.

«អ្នកមានប្រាជ្ញា គប្បីដឹងនូវតណ្ហា ដោយអំណាចនៃនិទ្ទេស ព្រោះអត្ថនៃនិទ្ទេសផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពិស្តារ ព្រោះសេចក្តីពិស្តារផង ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ខេបម្តងទៀតផង យ៉ាងនេះឯង។»

Vedanāniddese vedanākāyāti vedanāsamūhā. Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajāvedanāti etaṃ ‘‘cakkhusamphassajāvedanā atthi kusalā, atthi akusalā, atthi abyākatā’’ti evaṃ vibhaṅge (vibha. 34) āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ ‘‘sāriputto mantāṇiputto’’ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātisadisato vatthuto nāmaṃ. Vacanattho panettha – cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Eseva nayo sabbattha. Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikā kathā. Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni, dve manodhātuyo, tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā. Eseva nayo sotadvārādīsu. Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva.

ក្នុងវេទនានិទ្ទេស ពាក្យថា «vedanākāyā» (វេទនាកាយ) គឺពួកនៃវេទនា។ ពាក្យថា «cakkhusamphassajā vedanā» (វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស) ...ល... «manosamphassajā vedanā» (វេទនាកើតអំពីមនោសម្ផស្ស) នេះ ជាឈ្មោះដែលហៅតាមវត្ថុ (ទីតាំង) ដែលប្រៀបដូចជាម្តាយ របស់វេទនាជាកុសល អកុសល និងអព្យាក្រឹត ដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារជាដើម ព្រោះមានមកក្នុងវិភង្គយ៉ាងនេះថា «វេទនាកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស មានជាកុសលក៏មាន ជាអកុសលក៏មាន ជាអព្យាក្រឹតក៏មាន» ដូចជាឈ្មោះថា «សារីបុត្ត (កូននាងសារី) មន្តានីបុត្ត (កូននាងមន្តានី)» ជាដើម ដែលហៅតាមម្តាយ។ វិគ្រោះក្នុងទីនេះថា វេទនាកើតឡើងព្រោះចក្ខុសម្ផស្សជាហេតុ ឈ្មោះថា ចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនា។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង។ នេះជាពាក្យពោលដែលសង្គ្រោះទាំងអស់ក្នុងទីនេះមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃវិបាក គប្បីជ្រាបថា វេទនាដែលប្រកបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ២ មនោធាតិ ២ មនោវិញ្ញាណធាតុ ៣ ក្នុងចក្ខុទ្វារ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងសោតទ្វារជាដើមផងដែរ។ ចំណែកឯក្នុងមនោទ្វារ គឺប្រកបដោយមនោវិញ្ញាណធាតុប៉ុណ្ណោះ។

Phassaniddese cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Esa nayo sabbattha. Cakkhusamphasso…pe… kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa phassā vuttā honti. Manosamphassoti iminā sesabāvīsatilokiyavipākamanasampayuttā phassā.

ក្នុងផស្សនិទ្ទេស ពាក្យថា «cakkhusamphasso» (ចក្ខុសម្ផស្ស) គឺផស្សៈដែលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ។ វិធីនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងទីទាំងពួង។ ដោយពាក្យត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ គឺ «ចក្ខុសម្ផស្ស» ...ល... «កាយសម្ផស្ស» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយនូវផស្សៈ ១០ ដែលជាកុសលវិបាក និងអកុសលវិបាក ដែលមានវត្ថុ ៥ ជាទីអាស្រ័យ។ ដោយពាក្យថា «manosamphasso» (មនោសម្ផស្ស) នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវផស្សៈដែលប្រកបដោយលោកិយវិបាកចិត្ត ២២ ដែលសេសសល់ (ក្រៅពីបញ្ចវិញ្ញាណ)។

Saḷāyatananiddese cakkhāyatanantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttameva.

ក្នុងសឡាយតននិទ្ទេស ពាក្យដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យថា «cakkhāyatanā» (ចក្ខាយតនៈ) ជាដើមនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងខន្ធនិទ្ទេស និងអាយតននិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។

Nāmarūpaniddese [Pg.16] namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ. Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ. Vibhajane panassa vedanāti vedanākkhandho, saññāti saññākkhandho, cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo. Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā dhammā santi, ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi, tasmā etesaṃyeva vasenettha saṅkhārakkhandho dassito. Cattāro ca mahābhūtāti ettha cattāroti gaṇanaparicchedo. Mahābhūtāti pathavīāpatejavāyānametaṃ adhivacanaṃ. Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti, yo cettha añño vinicchayanayo, so sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto. Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyāti ettha pana catunnanti upayogatthe sāmivacanaṃ, cattāri mahābhūtānīti vuttaṃ hoti. Upādāyāti upādiyitvā, gahetvāti attho. Nissāyātipi eke. ‘‘Vattamāna’’nti ayañcettha pāṭhaseso. Samūhatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samūhaṃ upādāya vattamānaṃ rūpanti ettha attho veditabbo. Evaṃ sabbathāpi yāni ca cattāri pathavīādīni mahābhūtāni, yañca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vattamānaṃ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṃ tevīsatividhaṃ rūpaṃ, taṃ sabbampi rūpanti veditabbaṃ.

ក្នុងនាមរូបនិទ្ទេស ធម៌ដែលមានលក្ខណៈបង្អោនទៅរកអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា នាម។ ធម៌ដែលមានលក្ខណៈប្រែប្រួល (ឬបែកធ្លាយ) ឈ្មោះថា រូប។ តែក្នុងការចែកនាមរូបនោះ គប្បីដឹងថា ដោយបទថា «វេទនា» គឺវេទនាខន្ធ, ដោយបទថា «សញ្ញា» គឺសញ្ញាខន្ធ, ដោយបទថា «ចេតនា ផស្សៈ មនសិការៈ» គឺសង្ខារខន្ធ។ ពិតណាស់ សូម្បីធម៌ដទៃទៀតដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ខារខន្ធក៏មានដែរ តែធម៌ទាំង ៣ នេះ តែងមានសូម្បីក្នុងចិត្តដែលទន់ខ្សោយបំផុតទាំងអស់ (ដូចជាបញ្ចវិញ្ញាណជាដើម) ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបសម្ដែងសង្ខារខន្ធក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំង ៣ នេះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «មហាភូតរូប ៤» នោះ ពាក្យថា «៤» គឺការកំណត់ចំនួនរាប់។ ពាក្យថា «មហាភូត» នេះ ជាឈ្មោះនៃបឋវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ។ តែដោយហេតុណា ទើបហៅធាតុទាំងនោះថា មហាភូតរូប និងសេចក្តីសម្រេចសេចក្តីដទៃទៀតក្នុងទីនេះ ទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងរូបក្ខន្ធនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ។ ក្នុងពាក្យថា «catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya» នេះ ពាក្យថា «catunnaṃ» ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃទុតិយាវិភត្តិ មានន័យថា «អាស្រ័យមហាភូតរូប ៤»។ ពាក្យថា «upādāya» មានន័យថា ខ្ជាប់ខ្ជួន ឬកាន់យក។ អាចារ្យខ្លះថា មានន័យថា អាស្រ័យ (nissāya)។ ពាក្យថា «vattamānaṃ» (ដែលប្រព្រឹត្តទៅ) ជាពាក្យដែលនៅសល់ក្នុងបាឋនេះ។ ម៉្យាងទៀត សាមីវិភត្តិនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃសមុហៈ (ការប្រជុំ) គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងទីនេះថា «រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យការប្រជុំនៃមហាភូតរូបទាំង ៤»។ យ៉ាងនេះ សូម្បីដោយប្រការទាំងពួង មហាភូតរូប ៤ មានបឋវីធាតុជាដើមផង រូប ២៣ ប្រការដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យមហាភូតរូប ៤ មានចក្ខាយតនៈជាដើម ដែលទ្រង់សម្ដែងហើយក្នុងព្រះអភិធម្មបាលី (ធម្មសង្គណី និងបដ្ឋាន) នោះផង ទាំងអស់នោះ គប្បីដឹងថាជា «រូប»។

Viññāṇaniddese cakkhuviññāṇanti cakkhumhi viññāṇaṃ, cakkhuto vā jātaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ. Evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Itaraṃ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṃ. Dvipañcaviññāṇavajjitatebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacanaṃ.

ក្នុងវិញ្ញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «ចក្ខុវិញ្ញាណ» បានដល់ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចក្ខុ ឬវិញ្ញាណដែលកើតអំពីចក្ខុ ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណ។ សោតវិញ្ញាណ ឃានវិញ្ញាណ ជិវ្ហាវិញ្ញាណ និងកាយវិញ្ញាណ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ តែចំណែកវិញ្ញាណក្រៅពីនេះ គឺមនោនោះឯងជាវិញ្ញាណ ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃវិបាកចិត្តក្នុងភូមិ ៣ វៀរលែងតែទ្វេបញ្ចវិញ្ញាណ ១០ ចេញ។

Saṅkhāraniddese abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro. Vibhajane panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro. Kāyadvāre copanavasena pavattānaṃ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṃ, akusalato dvādasannanti vīsatiyā kāyasañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Vacīsaṅkhāroti vacanato pavattasaṅkhāro, vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṃ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṃ adhivacanaṃ. Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro, kāyavacīdvāre copanaṃ akatvā raho nisīditvā cintentassa pavattānaṃ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṃsamanosañcetanānametaṃ adhivacanaṃ.

ក្នុងសង្ខារនិទ្ទេស សង្ខារមានលក្ខណៈតាក់តែង (ឬប្រឹងប្រែង)។ តែក្នុងការចែកសង្ខារនោះ ពាក្យថា «កាយសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីកាយ (ឬកាយទ្វារ)។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃកាយសញ្ចេតនា ២០ គឺ ចេតនា ៨ ក្នុងកាមាវចរកុសល និងចេតនា ១២ ក្នុងអកុសល ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យកម្រើកក្នុងកាយទ្វារ។ ពាក្យថា «វចីសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីវាចា (ឬវចីទ្វារ) នេះជាឈ្មោះនៃវចីសញ្ចេតនា ២០ ដូចគ្នា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបំបែកវាចា (ញ៉ាំងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យកើតឡើង) ក្នុងវចីទ្វារ។ ពាក្យថា «ចិត្តសង្ខារ» បានដល់ សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីចិត្ត (កើតអំពីចិត្តកុសលនិងអកុសលលោកិយ) នេះជាឈ្មោះនៃមនោសញ្ចេតនា ២៩ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃលោកិយកុសលនិងអកុសល របស់បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ហើយគិត ដោយមិនធ្វើការកម្រើកកាយនិងវចីទ្វារឡើយ។

Avijjāniddese [Pg.17] dukkhe aññāṇanti dukkhasacce aññāṇaṃ, mohassetaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo dukkhasamudaye aññāṇantiādīsu. Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṃ veditabbaṃ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Tathā hi taṃ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṃ, dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu, ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṃ, dukkhasaccaṃ etaṃ paṭicchādeti tassa yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena ñāṇappavattiyā cettha appadānena.

ក្នុងអវិជ្ជានិទ្ទេស ពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខ» បានដល់ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសច្ចៈ នេះជាឈ្មោះនៃមោហៈ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងពាក្យថា «សេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ» ជាដើម។ ក្នុងទុក្ខសច្ចៈនោះ គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹង (មោហៈ) កើតឡើងដោយហេតុ ៤ ប្រការ គឺ ដោយការរាប់បញ្ចូល (antogadha) ដោយវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) ដោយអារម្មណ៍ និងដោយការបិទបាំង។ ពិតណាស់ សេចក្តីមិនដឹងនោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ព្រោះជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ (dukkhasaccapariyāpanna) ម្យ៉ាងទៀត ទុក្ខសច្ចៈជាវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) នៃសេចក្តីមិនដឹងនោះ ដោយភាពជាឧបការៈនៃនិស្សយប្បច្ច័យ និងជាអារម្មណ៍ដោយភាពជាអារម្មណប្បច្ច័យ ហើយទុក្ខសច្ចៈនោះ តែងបិទបាំងសេចក្តីមិនដឹងនោះ ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតរបស់វា និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងទុក្ខសច្ចៈនេះ។

Dukkhasamudaye aññāṇaṃ tīhi kāraṇehi veditabbaṃ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Nirodhe paṭipadāya ca aññāṇaṃ ekeneva kāraṇena veditabbaṃ paṭicchādanato. Nirodhapaṭipadānañhi paṭicchādakameva aññāṇaṃ tesaṃ yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena. Na pana taṃ tattha antogadhaṃ tasmiṃ saccadvaye apariyāpannattā, na tassa taṃ saccadvayaṃ vatthu asahajātattā, nārammaṇaṃ, tadārabbha appavattanato. Pacchimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ, na tattha andhabhūtaṃ aññāṇaṃ pavattati. Purimaṃ pana vacanīyattena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṃ, tattha vipallāsagāhavasena pavattati.

គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹងក្នុងទុក្ខសមុទ័យ កើតឡើងដោយហេតុ ៣ ប្រការ គឺ ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយការបិទបាំង។ ចំណែកក្នុងនិរោធ និងបដិបទា (មគ្គ) គប្បីដឹងថាសេចក្តីមិនដឹង កើតឡើងដោយហេតុតែមួយគត់ គឺដោយការបិទបាំង។ ព្រោះថា សេចក្តីមិនដឹង តែងបិទបាំងនូវនិរោធនិងបដិបទា ដោយការរារាំងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតរបស់សច្ចៈទាំងនោះ និងដោយការមិនញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងក្នុងសច្ចៈទាំងនោះ។ តែសេចក្តីមិនដឹងនោះ មិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរនោះទេ ព្រោះមិនបានរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំងពីរនោះ (apariyāpanna) សច្ចៈទាំងពីរនោះ ក៏មិនមែនជាវត្ថុ (ទីអាស្រ័យ) នៃសេចក្តីមិនដឹងនោះឡើយ ព្រោះមិនកើតរួមគ្នា (asahajāta) និងមិនមែនជាអារម្មណ៍ ព្រោះមិនបានប្រព្រឹត្តទៅដោយប្រារព្ធនូវសច្ចៈទាំងពីរនោះ។ ព្រោះថា សច្ចៈគូក្រោយ (និរោធនិងមគ្គ) ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ឃើញបានដោយកម្រ សេចក្តីមិនដឹងដ៏ងងឹតងងល់ មិនអាចប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈទាំងនោះបានឡើយ។ តែសច្ចៈគូមុន (ទុក្ខនិងសមុទ័យ) ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះលក្ខណៈនៃសភាវៈរបស់វា (ដូចជាការបៀតបៀន និងការតាក់តែងជាដើម) ឃើញបានដោយកម្រ សេចក្តីមិនដឹង តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសច្ចៈគូមុននោះ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយវិបល្លាស។

Apica ‘‘dukkhe’’ti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā. ‘‘Dukkhasamudaye’’ti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca. ‘‘Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyā’’ti ettāvatā kiccato. Avisesato pana ‘‘aññāṇa’’nti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā.

ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញអវិជ្ជា ដោយបទត្រឹមតែ «dukkhe» (ក្នុងទុក្ខ) ដោយការសង្គ្រោះ ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយកិច្ច។ ទ្រង់បង្ហាញដោយបទត្រឹមតែ «dukkhasamudaye» (ក្នុងទុក្ខសមុទ័យ) ដោយវត្ថុ ដោយអារម្មណ៍ និងដោយកិច្ច។ ទ្រង់បង្ហាញដោយបទត្រឹមតែ «dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya» (ក្នុងទុក្ខនិរោធ និងទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា) ដោយកិច្ច។ តែដោយមិនមានការប្លែកគ្នា ទ្រង់សម្ដែងអវិជ្ជាដោយសភាវៈ ដោយបទថា «aññāṇa» (សេចក្តីមិនដឹង) នេះ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។

Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Nirodho hotīti anuppādo hoti. Apicettha sabbeheva tehi nirodhapadehi nibbānaṃ desitaṃ. Nibbānañhi āgamma te te dhammā nirujjhanti, tasmā taṃ tesaṃ tesaṃ nirodhoti vuccati. Iti bhagavā imasmiṃ sutte dvādasahi padehi vaṭṭavivaṭṭaṃ desento arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhapesi. Desanāpariyosāne vuttanayeneva pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti.

ពាក្យថា «iti kho bhikkhave» មានន័យថា «យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា «nirodho hoti» មានន័យថា «ការមិនកើតឡើង (anuppāda) តែងមាន»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបដិលោមបាលីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងនូវព្រះនិព្វាន ដោយបទនិរោធទាំងពួងនោះឯង。 ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនោះៗ (មានអវិជ្ជាជាដើម) តែងរលត់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ ទើបហៅថាជាការរលត់ (nirodha) នៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្ដែងវដ្តៈនិងវិវដ្តៈ ដោយបទទាំង ១២ ក្នុងសូត្រនេះ យ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់បានបញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផល។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ភិក្ខុ ៥០០ រូប បានប្រតិស្ឋានក្នុងអរហត្តផល ដោយន័យដែលបានសម្ដែងហើយនោះឯង។

Vibhaṅgasuttaṃ dutiyaṃ.

វិភង្គសូត្រ ទី២ ចប់។

3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā

៣. ពណ៌នាសេចក្តីនៃបដិបទាសូត្រ

3. Tatiye [Pg.18] micchāpaṭipadanti ayaṃ tāva aniyyānikapaṭipadā. Nanu ca avijjāpaccayā puññābhisaṅkhāropi atthi āneñjābhisaṅkhāropi, so kathaṃ micchāpaṭipadā hotīti. Vaṭṭasīsattā. Yañhi kiñci bhavattayasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ patthetvā pavattitaṃ, antamaso pañcābhiññā aṭṭha vā pana samāpattiyo, sabbaṃ taṃ vaṭṭapakkhiyaṃ vaṭṭasīsanti vaṭṭasīsattā micchāpaṭipadāva hoti. Yaṃ pana kiñci vivaṭṭaṃ nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ, antamaso uḷuṅkayāgumattadānampi paṇṇamuṭṭhidānamattampi, sabbaṃ taṃ vivaṭṭapakkhiyaṃ vivaṭṭanissitaṃ, vivaṭṭapakkhikattā sammāpaṭipadāva hoti. Appamattakampi hi paṇṇamuṭṭhimattadānakusalaṃ vā hotu mahantaṃ velāmadānādikusalaṃ vā, sace vaṭṭasampattiṃ patthetvā vaṭṭanissitavasena micchā ṭhapitaṃ hoti, vaṭṭameva āharituṃ sakkoti, no vivaṭṭaṃ. ‘‘Idaṃ me dānaṃ āsavakkhayāvahaṃ hotū’’ti evaṃ pana vivaṭṭaṃ patthentena vivaṭṭavasena sammā ṭhapitaṃ arahattampi paccekabodhiñāṇampi sabbaññutaññāṇampi dātuṃ sakkotiyeva, na arahattaṃ appatvā pariyosānaṃ gacchati. Iti anulomavasena micchāpaṭipadā, paṭilomavasena sammāpaṭipadā desitāti veditabbā. Nanu cettha paṭipadā pucchitā, nibbānaṃ bhājitaṃ, niyyātanepi paṭipadāva niyyātitā. Na ca nibbānassa paṭipadāti nāmaṃ, savipassanānaṃ pana catunnaṃ maggānametaṃ nāmaṃ, tasmā pucchāniyyātanehi padabhājanaṃ na sametīti. No na sameti, kasmā? Phalena paṭipadāya dassitattā. Phalena hettha paṭipadā dassitā. ‘‘Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’ti etaṃ nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yassā paṭipadāya phalaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāpaṭipadāti ayamettha attho. Imasmiñca atthe asesavirāganirodhāti ettha virāgo nirodhasseva vevacanaṃ, asesavirāgā asesanirodhāti ayañhettha adhippāyo. Yena vā virāgasaṅkhātena maggena asesanirodho hoti, taṃ dassetuṃ etaṃ padabhājanaṃ vuttaṃ. Evañhi sati sānubhāvā paṭipadā vibhattā hoti. Iti imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti. Tatiyaṃ.

៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា «micchāpaṭipadā» (មិច្ឆាបដិបទា) នេះ មុនដំបូងបង្អស់ គឺជាបដិបទាដែលមិននាំចេញចាកទុក្ខ (aniyyānika)។ សួរថា៖ ចុះព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ សូម្បីបុញ្ញាភិសង្ខារក៏មាន អានេញ្ជាភិសង្ខារក៏មាន ហេតុអ្វីបានជាសង្ខារនោះ ទៅជាមិច្ឆាបដិបទាវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាប្រធាននៃវដ្តៈ (vaṭṭasīsa)។ ពិតណាស់ កុសលសង្ខារណាមួយដែលបុគ្គលប្រាថ្នានូវវដ្តៈ ពោលគឺភពទាំងបី ហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការញ៉ាំងអភិញ្ញា ៥ ឬសមាបត្តិ ៨ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅក៏ដោយ ទាំងអស់នោះជាចំណែកនៃវដ្តៈ ជាប្រធាននៃវដ្តៈ ព្រោះភាពជាប្រធាននៃវដ្តៈនោះ ទើបជាមិច្ឆាបដិបទាពិតប្រាកដ។ តែចំណែកកុសលសង្ខារណាមួយដែលបុគ្គលប្រាថ្នានូវវិវដ្តៈ ពោលគឺព្រះនិព្វាន ហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែការថ្វាយទានត្រឹមតែយ៉ាគូមួយវែក ឬការថ្វាយទានត្រឹមតែបន្លែមួយក្តាប់ក៏ដោយ ទាំងអស់នោះជាចំណែកនៃវិវដ្តៈ អាស្រ័យនូវវិវដ្តៈ ព្រោះភាពជាចំណែកនៃវិវដ្តៈនោះ ទើបជាសម្មាបដិបទាពិតប្រាកដ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែកុសលទានត្រឹមតែបន្លែមួយក្តាប់ដែលតិចតួចក្តី ឬកុសលទានដ៏ធំធេងមានវេលាមទានជាដើមក្ដី បើសិនជាបុគ្គលប្រាថ្នានូវវដ្តសម្បត្តិ ហើយតាំងទុកខុសដោយអំណាចនៃការអាស្រ័យវដ្តៈ វាតែងអាចនាំមកបានតែវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ មិនអាចនាំមកនូវវិវដ្តៈបានឡើយ។ តែបើសិនជាបុគ្គលប្រាថ្នានូវវិវដ្តៈ ហើយតាំងទុកដោយត្រឹមត្រូវដោយអំណាចនៃវិវដ្តៈថា «សូមឲ្យទានរបស់ខ្ញុំនេះ នាំមកនូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយចុះ» វាតែងអាចឲ្យបានសូម្បីតែអរហត្តផល ព្រះបច្ចេកពោធិញាណ និងព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាប្រាកដ មិនទាន់ដល់អរហត្តផលទេ មិនទាន់ដល់នូវការបញ្ចប់ឡើយ។ គប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងមិច្ឆាបដិបទាដោយអំណាចអនុលោម និងសម្មាបដិបទាដោយអំណាចបដិលោម យ៉ាងនេះឯង។ សួរថា៖ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួររកបដិបទា តែទ្រង់ចែកព្រះនិព្វាន ហើយក្នុងពេលសរុបបញ្ចប់ ក៏ទ្រង់សរុបតែបដិបទាវិញ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថាបដិបទានេះ មិនមែនជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វានទេ តែជាឈ្មោះនៃមគ្គទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ បទភាជនីយ៍ ទើបមិនស្របគ្នាជាមួយពាក្យសួរនិងពាក្យសរុបបញ្ចប់? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនមិនស្របគ្នានោះទេ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់បង្ហាញបដិបទាដោយផល។ ពិតណាស់ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញបដិបទាដោយផល។ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះការរលត់ទៅដោយមិនសេសសល់នៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់នៃសង្ខារ» នេះ ព្រះនិព្វានដែលហៅថានិរោធនេះ ជាផលនៃបដិបទាណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បដិបទានេះ ហៅថា សម្មាបដិបទា។ ក្នុងសេចក្តីនេះ ពាក្យថា «asesavirāganirodhā» នោះ ពាក្យថា «virāgo» (ការប្រាសចាកតម្រេក) ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យថា «nirodha» (ការរលត់) ឯង សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រោះការប្រាសចាកតម្រេកមិនសេសសល់ គឺការរលត់មិនសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពោលបទភាជនីយ៍នេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រះនិព្វានណា ដែលការរលត់មិនសេសសល់កើតមានឡើង ដោយអំណាចនៃមគ្គដែលហៅថាវិរាគៈនោះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ បដិបទាដែលមានអានុភាព ទើបឈ្មោះថាទ្រង់ចែកហើយ។ គប្បីដឹងថា សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្ដែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. Vipassīsuttavaṇṇanā

៤. ពណ៌នាសេចក្តីនៃវិបស្សីសូត្រ

4. Catutthe [Pg.19] vipassissāti tassa kira bodhisattassa yathā lokiyamanussānaṃ kiñcideva passantānaṃ parittakammābhinibbattassa kammajapasādassa dubbalattā akkhīni vipphandanti, na evaṃ vipphandiṃsu. Balavakammanibbattassa pana kammajapasādassa balavattā avipphandantehi animisehi eva akkhīhi passi seyyathāpi devā tāvatiṃsā. Tena vuttaṃ – ‘‘animisanto kumāro pekkhatīti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’tveva samaññā udapādī’’ti (dī. ni. 2.40). Ayañhettha adhippāyo – antarantarā nimisajanitandhakāravirahena visuddhaṃ passati, vivaṭehi vā akkhīhi passatīti vipassī. Ettha ca kiñcāpi pacchimabhavikānaṃ sabbabodhisattānaṃ balavakammanibbattassa kammajapasādassa balavattā akkhīni na vipphandanti, so pana bodhisatto eteneva nāmaṃ labhi.

៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «vipassissa» មានសេចក្តីថា ឮថា ភ្នែករបស់មនុស្សលោកិយទាំងឡាយ កាលដែលមើលរបស់ណាមួយ តែងព្រិច (ឬញ័រ) ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃកាយវិញ្ញាណ (ឬចក្ខុបសាទ) ដែលកើតអំពីកម្មដ៏តិចតួច យ៉ាងណា តែភ្នែករបស់ព្រះពោធិសត្វនោះ មិនបានព្រិច (ឬញ័រ) យ៉ាងនោះឡើយ។ តែព្រះអង្គទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រដែលមិនព្រិច មិនញ័រ ព្រោះភាពរឹងមាំនៃចក្ខុបសាទដែលកើតអំពីកម្មដ៏មានកម្លាំង ដូចជាពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកុមារទតមើលដោយមិនព្រិចភ្នែកឡើយ ព្រោះហេតុនោះ នាមថា 'វិបស្សី វិបស្សី' ដូច្នេះ ទើបកើតឡើងដល់វិបស្សីកុមារ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញយ៉ាងច្បាស់ស្អាត ព្រោះមិនមានសេចក្តីងងឹតដែលកើតអំពីការព្រិចភ្នែកក្នុងចន្លោះៗ ឬថា ទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រដែលបើកចំហ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះនាមថា «វិបស្សី»។ ក្នុងរឿងនេះ សូម្បីតែព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ក្នុងភពចុងក្រោយ តែងមានព្រះនេត្រមិនញ័រ មិនព្រិច ព្រោះភាពរឹងមាំនៃចក្ខុបសាទដែលកើតអំពីកម្មដ៏មានកម្លាំងក៏ដោយ តែព្រះពោធិសត្វអង្គនេះ ទទួលបានព្រះនាម (ថាវិបស្សី) ដោយហេតុនេះឯង។

Apica viceyya viceyya passatīti vipassī, vicinitvā vicinitvā passatīti attho. Ekadivasaṃ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā atthe anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṃ mahāpurisaṃ āharitvā aṅke ṭhapayiṃsu. Tassa taṃ aṅke katvā palāḷayamānasseva amaccā sāmikaṃ assāmikaṃ akaṃsu. Bodhisatto anattamanasaddaṃ nicchāresi. Rājā ‘‘kimetaṃ upadhārethā’’ti āha. Upadhārayamānā aññaṃ adisvā ‘‘aṭṭassa dubbinicchitattā evaṃ kataṃ bhavissatī’’ti puna sāmikameva sāmikaṃ katvā ‘‘ñatvā nu kho kumāro evaṃ karotī’’ti? Vīmaṃsantā puna sāmikaṃ assāmikamakaṃsu. Puna bodhisatto tatheva saddaṃ nicchāresi. Atha rājā ‘‘jānāti mahāpuriso’’ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyosomattāya ‘vipassī vipassī’tveva samaññā udapādī’’ti (dī. ni. 2.41).

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះនាមថា វិបស្សី ព្រោះយល់ឃើញដោយការពិចារណាហើយពិចារណាទៀត សេចក្តីថា យល់ឃើញដោយការជ្រើសរើសហើយជ្រើសរើសទៀត។ ឮថា ថ្ងៃមួយ ពួកអាមាត្យបាននាំព្រះមហាសត្វដែលតុបតែងលម្អរាងកាយយ៉ាងស្អាត ទៅដាក់លើព្រះឧរូ (ភ្លៅ) នៃព្រះរាជា (ព្រះបាទពន្ធុមៈ) ដែលកំពុងគង់លើរាជបល្ល័ង្កក្នុងសាលវិនិច្ឆ័យ ដើម្បីកាត់សេចក្តី។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ដាក់ព្រះពោធិសត្វលើព្រះឧរូ ហើយទ្រង់ប្រឡែងលេង ពួកអាមាត្យក៏បានធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យ (កាត់ក្តីឲ្យម្ចាស់ទ្រព្យចាញ់ក្តី)។ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់បន្លឺព្រះសូរសៀងមិនសព្វព្រះហឫទ័យ។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «តើនេះជាអ្វី ចូរអ្នកទាំងឡាយពិចារណាមើល»។ ពួកអាមាត្យកាលបើពិចារណាទៅ មិនឃើញហេតុដទៃ ក៏គិតថា «ការធ្វើបែបនេះ ប្រហែលជាមកពីការកាត់ក្តីមិនត្រឹមត្រូវហើយ» ទើបធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យវិញ ហើយចង់ល្បងមើលថា «តើព្រះរាជកុមារដឹងហើយ ទើបធ្វើបែបនេះឬហ្ន៎?» ក៏ធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឲ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យម្តងទៀត។ ព្រះពោធិសត្វក៏ទ្រង់បន្លឺព្រះសូរសៀង (មិនសព្វព្រះហឫទ័យ) ដូចមុននោះឯង។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «មហាបុរសនេះទ្រង់ជ្រាបពិតមែន» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះរាជាក៏ទ្រង់មិនធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុតែព្រះរាជកុមារពិចារណាហើយពិចារណាទៀត ទើបយល់ឃើញនូវសេចក្តីដោយឧបាយដ៏ត្រូវ ព្រះនាមថា 'វិបស្សី វិបស្សី' នេះឯង ទើបកើតមានដល់វិបស្សីរាជកុមារនោះក្រៃលែងជាងប្រមាណ»។

Bhagavatoti bhāgyasampannassa. Arahatoti rāgādiarīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayānaṃ vā arahattā arahāti evaṃ guṇato uppannanāmadheyyassa. Sammāsambuddhassāti sammā nayena hetunā sāmaṃ paccattapurisakārena cattāri saccāni buddhassa. Pubbeva sambodhāti [Pg.20] sambodho vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ, tato pubbeva. Bodhisattasseva satoti ettha bodhīti ñāṇaṃ, bodhimā satto bodhisatto, ñāṇavā paññavā paṇḍitoti attho. Purimabuddhānañhi pādamūle abhinīhārato paṭṭhāya paṇḍitova so satto, na andhabāloti bodhisatto. Yathā vā udakato uggantvā ṭhitaṃ paripākagataṃ padumaṃ sūriyarasmisamphassena avassaṃ bujjhissatīti bujjhanakapadumanti vuccati, evaṃ buddhānaṃ santike byākaraṇassa laddhattā avassaṃ anantarāyena pāramiyo pūretvā bujjhissatīti bujjhanakasattotipi bodhisatto. Yā ca esā catumaggañāṇasaṅkhātā bodhi, taṃ patthayamāno pavattatīti bodhiyaṃ satto āsattotipi bodhisatto. Evaṃ guṇato uppannanāmavasena bodhisattasseva sato. Kicchanti dukkhaṃ. Āpannoti anuppatto. Idaṃ vuttaṃ hoti – aho ayaṃ sattaloko dukkhaṃ anuppattoti. Cavati ca upapajjati cāti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena vuttaṃ. Nissaraṇanti nibbānaṃ. Tañhi jarāmaraṇadukkhato nissaṭattā tassa nissaraṇanti vuccati. Kudāssu nāmāti katarasmiṃ nu kho kāle.

ពាក្យថា Bhagavatoti សេចក្តីថា ព្រះអង្គដ៏មានព្រះភាគ គឺព្រះអង្គអ្នកបរិបូណ៌ដោយព្រះភាគ (បុណ្យបារមី)។ ពាក្យថា Arahatoti សេចក្តីថា ព្រះអរហន្ត ព្រោះព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវសត្រូវមានរាគៈជាដើម ឬព្រោះព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវកាំនៃកង់សង្សារ ឬព្រោះព្រះអង្គគួរទទួលនូវបច្ច័យទាំងឡាយ ព្រះនាមថា អរហន្ត នេះជាព្រះនាមដែលកើតឡើងដោយគុណធម៌យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sammāsambuddhassāti សេចក្តីថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤ ដោយត្រឹមត្រូវ ដោយហេតុ ដោយព្រះអង្គឯង ដោយការខិតខំប្រឹងប្រែងផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Pubbeva sambodhā សេចក្តីថា មុនការត្រាស់ដឹង គឺពាក្យថា សម្ពោធិ បានដល់ ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤ មុនអំពីញាណនោះ។ ពាក្យថា Bodhisattasseva satoti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ពោធិ បានដល់ ញាណ, សត្វដែលមានពោធិ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ សេចក្តីថា សត្វដែលមានញាណ មានបញ្ញា ជាបណ្ឌិត។ ព្រោះថា ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការប្រាថ្នា) នៅទាបជើងព្រះពុទ្ធមុនៗមក សត្វនោះជាបណ្ឌិតពិតប្រាកដ មិនមែនជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅឡើយ ហេតុនោះទើបហៅថា ពោធិសត្វ។ មួយវិញទៀត ប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកដែលដុះឡើងផុតពីទឹក ឋិតនៅ និងចាស់ទុំហើយ តែងតែរីកដោយសារការប៉ះពាល់នៃពន្លឺព្រះអាទិត្យដោយមិនខាន យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែការទទួលបាននូវព្យាករណ៍ក្នុងសំណាក់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ហើយបំពេញបារមីទាំងឡាយដោយគ្មានអន្តរាយ រួចនឹងបានត្រាស់ដឹងដោយមិនខាន ហេតុនោះទើបហៅថា ពោធិសត្វ គឺសត្វដែលនឹងត្រូវត្រាស់ដឹង យ៉ាងនេះខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរហត្តមគ្គញាណដែលរាប់ថាជាពោធិណា មានសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាននូវពោធិសហការនោះ ទើបហៅថា ពោធិសត្វ គឺសត្វដែលជាប់ជំពាក់ក្នុងពោធិ យ៉ាងនេះខ្លះ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ពោធិសត្វ ព្រោះតែព្រះនាមដែលកើតឡើងដោយគុណធម៌។ ពាក្យថា Kicchaṃ បានដល់ សេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា Āpanno បានដល់ ដល់ហើយ។ នេះជាពាក្យពន្យល់ថា ឱ! សត្វលោកនេះ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខហើយតើ។ ពាក្យថា Cavati ca upapajjati ca នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ការច្យុតិ និងការចាប់បដិសន្ធិម្តងហើយម្តងទៀត។ ពាក្យថា Nissaraṇaṃ បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាននោះ ជាធម្មជាតិរំដោះចេញចាកទុក្ខគឺជរានិងមរណៈ ហេតុនោះទើបហៅថា គ្រឿងរំដោះ (ការរំលត់) នៃជរានិងមរណៈនោះ។ ពាក្យថា Kudāssu nāma សេចក្តីថា ក្នុងកាលណាណ៎។

Yoniso manasikārāti upāyamanasikārena pathamanasikārena. Ahu paññāya abhisamayoti paññāya saddhiṃ jarāmaraṇakāraṇassa abhisamayo samavāyo samāyogo ahosi, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti idaṃ tena diṭṭhanti attho. Atha vā yoniso manasikārā ahu paññāyāti yoniso manasikārena ca paññāya ca abhisamayo ahu. ‘‘Jātiyā kho sati jarāmaraṇa’’nti, evaṃ jarāmaraṇakāraṇassa paṭivedho ahosīti attho. Esa nayo sabbattha.

ពាក្យថា Yoniso manasikārā សេចក្តីថា ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយដ៏ត្រូវ ដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតាមផ្លូវត្រូវ។ ពាក្យថា Ahu paññāya abhisamayo សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹង ការប្រជុំចុះ ការរួមផ្សំគ្នានៃហេតុនៃជរានិងមរណៈ ជាមួយនឹងបញ្ញា បានកើតមានឡើង សេចក្តីថា ព្រះពោធិសត្វនោះបានឃើញច្បាស់ថា «ជរានិងមរណៈ កើតមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Yoniso manasikārā ahu paññāya សេចក្តីថា ការត្រាស់ដឹងបានកើតឡើងដោយយោនិសោមនសិការ និងដោយបញ្ញា។ សេចក្តីថា ការចាក់ធ្លុះនូវហេតុនៃជរានិងមរណៈថា «កាលបើជាតិមាន ជរានិងមរណៈទើបមាន» ដូច្នេះ បានកើតមានឡើងហើយ។ វិធីនេះ ត្រូវអនុវត្តក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

Iti hidanti evamidaṃ. Samudayo samudayoti ekādasasu ṭhānesu saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ sampiṇḍetvā niddisati. Pubbe ananussutesūti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī’’ti. Evaṃ ito pubbe ananussutesu dhammesu, catūsu vā ariyasaccadhammesu. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva. Ñāṇameva hettha dassanaṭṭhena cakkhu, ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, paṭivedhanaṭṭhena vijjā, obhāsanaṭṭhena ālokoti vuttaṃ[Pg.21]. Taṃ panetaṃ catūsu saccesu lokiyalokuttaramissakaṃ niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Nirodhavārepi imināva nayena attho veditabbo. Catutthaṃ.

ពាក្យថា Iti hidaṃ សេចក្តីថា យ៉ាងនេះនេះឯង។ ពាក្យថា Samudayo samudayo គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងរួមគ្នានូវការកើតឡើងនៃសង្ខារជាដើម ក្នុងទីទាំង ១១ កន្លែង។ ពាក្យថា Pubbe amamussutesu សេចក្តីថា «ការកើតឡើងនៃសង្ខារ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ»។ យ៉ាងនេះ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឮពីមុនមក ឬក្នុងអរិយសច្ចធម៌ទាំង ៤។ ពាក្យថា Cakkhu ជាដើម គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃញាណប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ញាណនោះឯង ហៅថា ចក្ខុ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងមើលឃើញ, ហៅថា ញាណ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងដឹង, ហៅថា បញ្ញា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងដឹងច្បាស់, ហៅថា វិជ្ជា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះ, ហៅថា ពន្លឺ (អាលោកៈ) ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបំភ្លឺ។ ញាណនោះ ត្រូវជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ក្នុងសច្ចៈទាំង ៤។ សូម្បីក្នុងវារៈនៃការរំលត់ (និរោធវារៈ) ក៏ត្រូវដឹងសេចក្តីដោយវិធីនេះដូចគ្នា។ ចប់ សូត្រទី៤។

5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā

៥-១០. អដ្ឋកថាសិខីសូត្រជាដើម

5-10. Pañcamādīsu sikhissa, bhikkhavetiādīnaṃ padānaṃ ‘‘sikhissapi, bhikkhave’’ti na evaṃ yojetvā attho veditabbo. Kasmā? Ekāsane adesitattā. Nānāṭhānesu hi etāni desitāni, attho pana sabbattha sadisoyeva. Sabbabodhisattānañhi bodhipallaṅke nisinnānaṃ na añño samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā ācikkhati – ‘‘atīte bodhisattā paccayākāraṃ sammasitvā buddhā jātā’’ti. Yathā pana paṭhamakappikakāle deve vuṭṭhe udakassa gatamaggeneva aparāparaṃ vuṭṭhiudakaṃ gacchati, evaṃ tehi tehi purimabuddhehi gatamaggeneva pacchimā pacchimā gacchanti. Sabbabodhisattā hi ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā taṃ anulomapaṭilomaṃ sammasitvā buddhā hontīti paṭipāṭiyā sattasu suttesu buddhavipassanā nāma kathitāti.

៥-១០. ក្នុងសូត្រទី៥ជាដើម ពាក្យថា sikhissa, bhikkhave ជាដើម មិនត្រូវភ្ជាប់សេចក្តីថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីចំពោះព្រះសិខីពុទ្ធ» យ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះអង្គមិនបានសម្តែងក្នុងអាសនៈតែមួយ (ក្នុងពេលតែមួយ)។ ព្រោះថាសូត្រទាំងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងក្នុងទីផ្សេងៗគ្នា ប៉ុន្តែសេចក្តីក្នុងគ្រប់កន្លែងគឺដូចគ្នាទាំងអស់។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក គ្មានសមណៈ ព្រាហ្មណ៍ ទេវតា មារ ឬព្រហ្មណាម្នាក់ មកប្រាប់ថា «ក្នុងអតីតកាល ពួកព្រះពោធិសត្វបានពិចារណានូវបច្ចយាការៈ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ហើយបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាកាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ក្នុងកាលដើមកប្ប ទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់មកជាបន្តបន្ទាប់ តែងតែហូរទៅតាមផ្លូវទឹកដែលធ្លាប់ហូរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពុទ្ធក្រោយៗ តែងតែយាងទៅតាមផ្លូវដែលព្រះពុទ្ធមុនៗបានយាងទៅហើយ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងអស់ តែងតែចេញចាកអានាបានចតុត្ថជ្ឈាន ហើយបង្អោនញាណទៅក្នុងបច្ចយាការៈ រួចពិចារណានូវបច្ចយាការៈនោះដោយអនុលោមនិងបដិលោម ហើយបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ ហេតុនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅថា ពុទ្ធវិបស្សនា ក្នុងសូត្រទាំង ៧ តាមលំដាប់ ដោយប្រការដូច្នេះ។

Buddhavaggo paṭhamo.

ចប់ ពុទ្ធវគ្គ ទី១។

2. Āhāravaggo

២. អាហារវគ្គ

1. Āhārasuttavaṇṇanā

១. អដ្ឋកថាអាហារសូត្រ

11. Āhāravaggassa paṭhame āhārāti paccayā. Paccayā hi āharanti attano phalaṃ, tasmā āhārāti vuccanti. Bhūtānaṃ vā sattānantiādīsu bhūtāti jātā nibbattā. Sambhavesinoti ye sambhavaṃ jātiṃ nibbattiṃ esanti gavesanti. Tattha catūsu yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva sambhavesino nāma, aṇḍakosaṃ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāma. Saṃsedajā opapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāma, dutiyacittakkhaṇato pabhuti bhūtā nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva sambhavesino nāma, tato paraṃ bhūtā nāma. Atha vā bhūtāti jātā abhinibbattā, ye bhūtā abhinibbattāyeva, na puna [Pg.22] bhavissantīti saṅkhaṃ gacchanti, tesaṃ khīṇāsavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sambhavamesantīti sambhavesino. Appahīnabhavasaṃyojanattā āyatimpi sambhavaṃ esantānaṃ sekkhaputhujjanānametaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati. Vāsaddo cettha sampiṇḍanattho, tasmā bhūtānañca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo.

១១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអាហារវគ្គ ពាក្យថា Āhārā បានដល់ បច្ច័យទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បច្ច័យទាំងឡាយ តែងតែនាំមកនូវផលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះទើបហៅថា អាហារ។ ក្នុងពាក្យថា Bhūtānaṃ vā sattānaṃ ជាដើម ពាក្យថា Bhūtā បានដល់ សត្វដែលកើតហើយ ដែលសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Sambhavesino បានដល់ សត្វដែលស្វែងរកនូវការកើត គឺជាតិ និងការសម្រេចភព។ ក្នុងយោនិទាំង ៤ នោះ ពួកសត្វដែលជាអណ្ឌជៈ (កើតក្នុងស៊ុត) និងជលពុជៈ (កើតក្នុងស្បូន) កាលបើមិនទាន់ទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមស្បូនទេ ឈ្មោះថា សម្ភវេសី (អ្នកស្វែងរកការកើត) នៅឡើយ លុះត្រាតែទម្លាយសំបកស៊ុត ឬស្រោមស្បូនចេញមកខាងក្រៅហើយ ទើបឈ្មោះថា ភូតៈ (សត្វដែលកើតរួចហើយ)។ ចំណែកឯពួកសត្វដែលជាសំសេទជៈ (កើតក្នុងញើសក្អែល) និងឱបបាតិកៈ (កើតឡើងភ្លាមៗ) ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្តដំបូង ឈ្មោះថា សម្ភវេសី ចាប់តាំងពីខណៈនៃចិត្តទីពីរទៅ ឈ្មោះថា ភូតៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយកើតឡើងដោយឥរិយាបថណា កាលបើមិនទាន់ផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់ឥរិយាបថដទៃទេ ឈ្មោះថា សម្ភវេសី លុះផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថបន្ទាប់ពីនោះមក ទើបឈ្មោះថា ភូតៈ។ មួយបែបទៀត ពាក្យថា Bhūtā បានដល់ សត្វដែលកើតហើយ សម្រេចហើយ គឺសត្វដែលកើតហើយពិតប្រាកដ មិនត្រូវកើតទៀតឡើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ។ ពួកសត្វដែលស្វែងរកការកើត ឈ្មោះថា សម្ភវេសី នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល និងបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ដែលនៅតែស្វែងរកការកើតក្នុងភពတទៅទៀត ព្រោះមិនទាន់លះបង់ភវសញ្ញោជនៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះយកសត្វទាំងអស់ដោយបទទាំងពីរនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា vā ក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា រួមបញ្ចូលគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ត្រូវដឹងសេចក្តីថា «ទាំងពួកភូតសត្វ ទាំងពួកសម្ភវេសីសត្វ» ដូច្នេះឯង។

Ṭhitiyāti ṭhitatthaṃ. Anuggahāyāti anuggahatthaṃ. Vacanabhedoyeva cesa, attho pana dvinnampi padānaṃ ekoyeva. Atha vā ṭhitiyāti tassa tassa sattassa uppannadhammānaṃ anuppabandhavasena avicchedāya. Anuggahāyāti anuppannānaṃ uppādāya. Ubhopi cetāni ‘‘bhūtānaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya ca, sambhavesīnaṃ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cā’’ti evaṃ ubhayattha daṭṭhabbānīti.

ពាក្យថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីការតាំងនៅ។ ពាក្យថា Anuggahāya សេចក្តីថា ដើម្បីការទំនុកបម្រុង។ ពាក្យទាំងពីរនេះ ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសេចក្តីគឺដូចគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីកុំឲ្យដាច់សង្វាក់នៃធម៌ដែលកើតឡើងហើយ ក្នុងសន្តាននៃសត្វនោះៗ។ ពាក្យថា Anuggahāya សេចក្តីថា ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង។ បទទាំងពីរនេះ ត្រូវដឹងថារួមបញ្ចូលទាំងពីរយ៉ាងគឺ «ដើម្បីការតាំងនៅផង ដើម្បីការទំនុកបម្រុងផង នៃពួកភូតសត្វ ឬដើម្បីការតាំងនៅផង ដើម្បីការទំនុកបម្រុងផង នៃពួកសម្ភវេសីសត្វ» យ៉ាងនេះឯង។

Kabaḷīkāro āhāroti kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbako āhāro, odanakummāsādivatthukāya ojāyetaṃ adhivacanaṃ. Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthuoḷārikatāya oḷāriko, sukhumatāya sukhumo. Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā kabaḷīkāro āhāro sukhumova hoti. Sāpi cassa vatthuto oḷārikatā sukhumatā ca upādāyupādāya veditabbā. Kumbhīlānañhi āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira pāsāṇe gilanti, te ca nesaṃ kucchippattā vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe khādanti. Morānaṃ pana āhāraṃ upādāya taracchānaṃ āhāro sukhumo. Te kira tivassachaḍḍitāni visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti, tāni ca nesaṃ kheḷena temitamattāneva kandamūlaṃ viya mudukāni honti. Taracchānaṃ āhāraṃ upādāya hatthīnaṃ āhāro sukhumo. Te hi nānārukkhasākhādayo khādanti. Hatthīnaṃ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṃ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesampi āhārato gunnaṃ āhāro sukhumo. Te allasukkhatiṇāni khādanti. Tesaṃ āhārato sasānaṃ āhāro sukhumo. Sasānaṃ āhārato sakuṇānaṃ āhāro sukhumo. Sakuṇānaṃ āhārato paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo. Paccantavāsīnaṃ āhārato gāmabhojakānaṃ āhāro [Pg.23] sukhumo. Gāmabhojakānaṃ āhārato rājarājamahāmattānaṃ āhāro sukhumo. Tesampi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato bhummānaṃ devānaṃ āhāro sukhumo. Bhummānaṃ devānaṃ āhārato cātumahārājikānaṃ. Evaṃ yāva paranimmitavasavattīnaṃ āhārā vitthāretabbā. Tesaṃ panāhāro sukhumotveva niṭṭhaṃ patto.

ពាក្យថា Kabaḷīkāro āhāro សេចក្តីថា អាហារដែលត្រូវធ្វើជាពំនូតហើយលេបចូលទៅ នេះជាឈ្មោះនៃឱជារសដែលមានរូបវត្ថុមានបាយ និងនំកុម្មាសជាដើមជាទីតាំង។ ពាក្យថា Oḷāriko vā sukhumo vā សេចក្តីថា ឈ្មោះថាគ្រោតគ្រាត ព្រោះវត្ថុជាទីតាំងគ្រោតគ្រាត, ឈ្មោះថាល្អិត ព្រោះវត្ថុជាទីតាំងល្អិត។ ប៉ុន្តែដោយសភាវៈ ព្រោះកពឡិង្ការាហាររាប់បញ្ចូលក្នុងសុខុមរូប អាហារនោះទើបជាធម្មជាតិល្អិតពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពគ្រោតគ្រាត និងភាពល្អិតនៃអាហារនោះ ត្រូវដឹងដោយការប្រៀបធៀបនឹងវត្ថុជាទីតាំង។ ព្រោះថា បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកក្រពើ អាហាររបស់ពួកក្ងោកឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកក្រពើតែងតែលេបថ្ម ហើយថ្មទាំងនោះកាលបើទៅដល់ពោះវៀនរបស់វា ក៏រលាយអស់ទៅ។ ចំណែកពួកក្ងោកតែងតែស៊ីសត្វមានពិសមានពស់និងខ្ទួយជាដើម។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកក្ងោក អាហាររបស់ពួកខ្លាធំ (តរច្ឆៈ) ឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកវាស៊ីស្នែងនិងឆ្អឹងដែលគេបោះបង់ចោលអស់បីឆ្នាំមកហើយ ហើយរបស់ទាំងនោះកាលបើត្រូវទឹកមាត់របស់វាជោកជាំហើយ ក៏ទន់ដូចជាមើមឈើ។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកខ្លាធំ អាហាររបស់ពួកដំរីឈ្មោះថាល្អិត។ ព្រោះពួកវាស៊ីមែកឈើផ្សេងៗជាដើម។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកដំរី អាហាររបស់ពួកខ្ទីង គោព្រៃ និងម្រឹគជាដើម ឈ្មោះថាល្អិត។ ឮថា ពួកវាស៊ីស្លឹកឈើផ្សេងៗដែលគ្មានខ្លឹមសារ។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់សត្វទាំងនោះ អាហាររបស់ពួកគោឈ្មោះថាល្អិត។ ពួកវាស៊ីស្មៅស្រស់និងស្មៅស្ងួត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកគោ អាហាររបស់ពួកទន្សាយឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកទន្សាយ អាហាររបស់ពួកសត្វស្លាបឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកសត្វស្លាប អាហាររបស់ពួកអ្នកស្រុកបច្ចន្តគ្រាមឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកអ្នកស្រុកបច្ចន្តគ្រាម អាហាររបស់ពួកអ្នកស៊ីសួយសារអាករភូមិឈ្មោះថាល្អិត。 បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកអ្នកស៊ីសួយសារអាករភូមិ អាហាររបស់ពួកស្តេចនិងមហាមាត្យឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកស្តេចនិងមហាមាត្យ អាហាររបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ អាហាររបស់ពួកភុម្មទេវតាឈ្មោះថាល្អិត។ បើប្រៀបធៀបនឹងអាហាររបស់ពួកភុម្មទេវតា អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកាឈ្មោះថាល្អិត។ ត្រូវពង្រីកសេចក្តីយ៉ាងនេះ រហូតដល់អាហាររបស់ពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តី។ អាហាររបស់ពួកទេវតាទាំងនោះ ត្រូវបានសន្និដ្ឋានថាល្អិតបំផុត។

Ettha ca oḷārike vatthusmiṃ ojā parittā hoti dubbalā, sukhume balavatī. Tathā hi ekapattapūrampi yāguṃ pīto muhutteneva jighacchito hoti yaṃkiñcideva khāditukāmo, sappiṃ pana pasatamattaṃ pivitvā divasaṃ abhottukāmo hoti. Tattha vatthu kammajatejasaṅkhātaṃ parissayaṃ vinodeti, na pana sakkoti pāletuṃ. Ojā pana pāleti, na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ. Dve pana ekato hutvā parissayañceva vinodenti pālenti cāti.

ក្នុងរឿងនេះ ឱជារសក្នុងវត្ថុគ្រោតគ្រាត តែងតែមានតិច និងមានកម្លាំងខ្សោយ ចំណែកក្នុងវត្ថុល្អិត តែងតែមានកម្លាំងខ្លាំង។ ព្រោះថា មនុស្សដែលផឹកបបរពេញមួយចាន តែងតែឃ្លានវិញក្នុងមួយរំពេច ហើយចង់ស៊ីរបស់អ្វីមួយផ្សេងទៀត ចំណែកឯអ្នកដែលផឹកទឹកដោះថ្លា (សប្បិ) ត្រឹមតែមួយក្តាប់ដៃ តែងតែមិនចង់ស៊ីអាហារពេញមួយថ្ងៃ។ ក្នុងរូបកាយនោះ រូបវត្ថុ (អាហារ) តែងតែកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយដែលរាប់ថាជាតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម ប៉ុន្តែមិនអាចរក្សារូបកាយទុកបានឡើយ។ ចំណែកឯឱជារស តែងតែរក្សារូបកាយទុកបាន ប៉ុន្តែមិនអាចកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយបានឡើយ។ លុះតែធាតុទាំងពីររួមគ្នា ទើបអាចកម្ចាត់បង់នូវអន្តរាយផង រក្សារូបកាយទុកបានផង ដោយប្រការដូច្នេះឯង។

Phasso dutiyoti cakkhusamphassādi chabbidhopi phasso etesu catūsu āhāresu dutiyo āhāroti veditabbo. Desanānayo eva cesa, tasmā iminā nāma kāraṇena dutiyo tatiyo cāti idamettha na gavesitabbaṃ. Manosañcetanāti cetanāva vuccati. Viññāṇanti cittaṃ. Iti bhagavā imasmiṃ ṭhāne upādiṇṇakaanupādiṇṇakavasena ekarāsiṃ katvā cattāro āhāre dassesi. Kabaḷīkārāhāro hi upādiṇṇakopi atthi anupādiṇṇakopi, tathā phassādayo. Tattha sappādīhi gilitānaṃ maṇḍūkādīnaṃ vasena upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro daṭṭhabbo. Maṇḍūkādayo hi sappādīhi gilitā antokucchigatāpi kiñci kālaṃ jīvantiyeva. Te yāva upādiṇṇakapakkhe tiṭṭhanti, tāva āhāratthaṃ na sādhenti. Bhijjitvā pana anupādiṇṇakapakkhe ṭhitā sādhenti. Tadāpi upādiṇṇakāhāroti vuccantīti. Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccatīti aṭṭhakathāyameva paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – imesaṃ sattānaṃ khādantānampi akhādantānampi bhuñjantānampi abhuñjantānampi paṭisandhicitteneva sahajātā kammajā ojā nāma atthi, sā yāvapi sattamā divasā pāleti, ayameva [Pg.24] upādiṇṇakakabaḷīkārāhāroti veditabbo. Tebhūmakavipākavasena pana upādiṇṇakaphassādayo veditabbā, tebhūmakakusalākusalakiriyavasena anupādiṇṇakā. Lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitāti.

បទថា Phasso dutiyo (ផស្សៈជាទីពីរ) សេចក្តីថា ផស្សៈទាំង ៦ ប្រការ មានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាអាហារទីពីរ ក្នុងបណ្តាអាហារទាំង ៤ នេះ។ នេះគ្រាន់តែជាលំដាប់នៃទេសនាន័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ មិនគប្បីស្វែងរកហេតុផលថា ហេតុអ្វីបានជាផស្សៈជាទីពីរ ឬហេតុអ្វីបានជាចេតនាជាទីបីឡើយ។ បទថា Manosañcetanā សំដៅយកចេតនាប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Viññāṇaṃ សំដៅយកចិត្ត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើអាហារទាំង ៤ នេះ ឲ្យជាក្រុមតែមួយ ដោយមិនបែងចែកជាឧបាទិន្នកៈ និងអនុបាទិន្នកៈឡើយ ហើយទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ ដែលជាឧបាទិន្នកៈក៏មាន ជាអនុបាទិន្នកៈក៏មាន ផស្សាហារជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងបណ្តាអាហារទាំងនោះ កពឡិង្ការាហារដែលជាឧបាទិន្នកៈ គប្បីយល់តាមរយៈពួកកង្កែបជាដើម ដែលសត្វមានពិសមានពស់ជាដើមលេបចូលទៅ។ ព្រោះថា ពួកកង្កែបជាដើម ដែលពស់លេបចូលទៅក្នុងពោះហើយនោះ តែងតែមានជីវិតរស់នៅមួយរយៈកាល។ ពួកវាស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃឧបាទិន្នកៈដរាបណា វាមិនទាន់សម្រេចនូវប្រយោជន៍នៃអាហារដរាបនោះ។ លុះត្រាតែរលាយទៅ ហើយស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃអនុបាទិន្នកៈ ទើបសម្រេចប្រយោជន៍នៃអាហារ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ក៏លោកហៅថា ឧបាទិន្នកាហារដដែល។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកបានបដិសេធសេចក្តីនេះ ហើយពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖ ចំពោះសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាកំពុងទំពាស៊ីក្តី មិនទំពាស៊ីក្តី កំពុងបរិភោគក្តី មិនបរិភោគក្តី តែងតែមានឱជារូបដែលកើតអំពីកម្ម (កម្មកជឱជា) កើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយបដិសន្ធិចិត្ត ឱជានោះតែងរក្សារូបកាយរហូតដល់ថ្ងៃទីប្រាំពីរ គប្បីជ្រាបថា នេះឯងជាឧបាទិន្នកកពឡិង្ការាហារ។ ចំណែកឯផស្សាហារជាដើម ដែលជាឧបាទិន្នកៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃវិបាកក្នុងភូមិទាំងបី ឯផស្សាហារជាដើម ដែលជាអនុបាទិន្នកៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកុសល អកុសល និងកិរិយាក្នុងភូមិទាំងបី។ ចំណែកឯលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ លោកហៅថាអាហារ ដោយអំណាចនៃរុឡ្ហីសព្ទ (ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ)។

Etthāha – ‘‘yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho, atha kasmā aññesupi sattānaṃ paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttā’’ti? Vuccate – ajjhattikasantatiyā visesapaccayattā. Visesapaccayo hi kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro, nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā, nāmarūpassa viññāṇaṃ. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhati, anāhāro no tiṭṭhati (saṃ. ni. 5.183), tathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (saṃ. ni. 2.1; vibha. 225).

ក្នុងទីនេះ មានចោទសួរថា «ប្រសិនបើសេចក្តីថាជាបច្ច័យ គឺជាសេចក្តីនៃអាហារ ហេតុអ្វីបានជាកាលដែលបច្ច័យដទៃទៀតរបស់សត្វទាំងឡាយមានពិតមែន តែព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអាហារទាំង ៤ នេះប៉ុណ្ណោះ?»។ ដោះស្រាយថា «ព្រោះអាហារទាំងនេះជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់សន្តានខាងក្នុង»។ ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់រូបកាយរបស់សត្វទាំងឡាយដែលបរិភោគកពឡិង្ការាហារជាអាហារ, ផស្សៈជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វេទនាក្នុងនាមកាយ, មនោសញ្ចេតនាជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់វិញ្ញាណ, វិញ្ញាណជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់នាមរូប។ ដូចដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដូចជាកាយនេះមានអាហារជាទីតាំង អាស្រ័យអាហារទើបឋិតនៅបាន គ្មានអាហារឋិតនៅមិនបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ វេទនាកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ វិញ្ញាណកើតឡើងព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ នាមរូបកើតឡើងព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ក៏យ៉ាងនោះដែរ»។

Ko panettha āhāro kiṃ āharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhāro tayo bhave, viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpanti.

ក្នុងបណ្តាអាហារទាំងនោះ តើអាហារណា នាំមកនូវអ្វីខ្លះ? កពឡិង្ការាហារ នាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី (ឱជដ្ឋមកកលាប), ផស្សាហារ នាំមកនូវវេទនាទាំងបី, មនោសញ្ចេតនាហារ នាំមកនូវភពទាំងបី, វិញ្ញាណាហារ នាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប។

Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamatteyeva aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpeti, dantavicuṇṇitaṃ pana ajjhohariyamānaṃ ekekaṃ sitthaṃ aṭṭhaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetiyeva. Evaṃ kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharati. Phassāhāro pana sukhavedanīyo phasso uppajjamānoyeva sukhaṃ vedanaṃ āharati, dukkhavedanīyo dukkhaṃ, adukkhamasukhavedanīyo adukkhamasukhanti evaṃ sabbathāpi phassāhāro tisso vedanā āharati.

តើដូចម្តេច? ជាដំបូង កពឡិង្ការាហារ គ្រាន់តែដាក់ចូលទៅក្នុងមាត់ភ្លាម ក៏ញ៉ាំងរូប ៨ យ៉ាងឲ្យកើតឡើង ម្យ៉ាងទៀត បាយមួយពំនូតៗដែលធ្មេញទំពាឲ្យម៉ត់ហើយ កាលដែលលេបចូលទៅ តែងញ៉ាំងរូប ៨ យ៉ាងៗឲ្យកើតឡើងជាប្រាកដ។ យ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវរូបមានឱជាជាទីប្រាំបី។ ចំណែកឯផស្សាហារវិញ ផស្សៈជាទីតាំងនៃសុខវេទនា កាលដែលកើតឡើង តែងនាំមកនូវសុខវេទនា, ផស្សៈជាទីតាំងនៃទុក្ខវេទនា តែងនាំមកនូវទុក្ខវេទនា, ផស្សៈជាទីតាំងនៃអទុក្ខមសុខវេទនា តែងនាំមកនូវអទុក្ខមសុខវេទនា យ៉ាងនេះ ផស្សាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវវេទនាទាំងបី ដោយប្រការទាំងពួង។

Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavaṃ āharati, rūpārūpabhavūpagāni taṃ taṃ bhavaṃ. Evaṃ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati. Viññāṇāhāro pana ye ca paṭisandhikkhaṇe taṃsampayuttakā tayo khandhā, yāni ca tisantativasena tiṃsa rūpāni uppajjanti, sahajātādipaccayanayena tāni āharatīti vuccati. Evaṃ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṃ āharatīti. Ettha ca ‘‘manosañcetanā tayo bhave āharatī’’ti sāsavakusalākusalacetanāva vuttā. ‘‘Viññāṇaṃ [Pg.25] paṭisandhināmarūpaṃ āharatī’’ti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṃ. Avisesena pana taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānaṃ āharaṇatopete ‘‘āhārā’’ti veditabbā.

មនោសញ្ចេតនាហារ នាំមកនូវកាមភព តាមរយៈកម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងកាមភព និងនាំមកនូវរូបភព និងអរូបភពនោះៗ តាមរយៈកម្មដែលនាំឲ្យទៅកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភព។ យ៉ាងនេះ មនោសញ្ចេតនាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវភពទាំងបី ដោយប្រការទាំងពួង។ ចំណែកឯវិញ្ញាណាហារ លោកពោលថា នាំមកនូវនាមខន្ធទាំងបីដែលសម្បយុត្តនឹងវិញ្ញាណនោះក្នុងខណៈបដិសន្ធិ និងរូបទាំង ៣០ ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងបី ដោយវិធីនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ យ៉ាងនេះ វិញ្ញាណាហារ ឈ្មោះថានាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប។ ក្នុងទីនេះ បទថា «មនោសញ្ចេតនានាំមកនូវភពទាំងបី» សំដៅយកតែកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាដែលប្រកបដោយអាសវៈប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «វិញ្ញាណនាំមកនូវបដិសន្ធិនាមរូប» សំដៅយកតែបដិសន្ធិវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ បើពោលដោយមិនបែងចែក ធម៌ទាំងនេះ គប្បីជ្រាបថាជា «អាហារ» ព្រោះនាំមកនូវធម៌ដែលសម្បយុត្តនឹងខ្លួន និងធម៌ដែលមានខ្លួនជាសមុដ្ឋាន។

Etesu catūsu āhāresu kabaḷīkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti, phasso phusantoyeva manosañcetanā āyūhamānāva, viññāṇaṃ vijānantameva. Kathaṃ? Kabaḷīkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Kammajanitopi hi ayaṃ kāyo kabaḷīkārāhārena upatthaddho dasapi vassāni vassasatampi yāva āyuparimāṇā tiṭṭhati. Yathā kiṃ? Yathā mātuyā janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamāno ciraṃ tiṭṭhati, yathā ca upatthambhena upatthambhitaṃ gehaṃ. Vuttampi cetaṃ –

ក្នុងបណ្តាអាហារទាំង ៤ នេះ កពឡិង្ការាហារ តែងសម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយការឧបត្ថម្ភ (ទ្រទ្រង់), ផស្សៈ សម្រេចកិច្ចដោយការប៉ះពាល់, មនោសញ្ចេតនា សម្រេចកិច្ចដោយការសន្សំ (សង្វាត), វិញ្ញាណ សម្រេចកិច្ចដោយការដឹងច្បាស់។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា កពឡិង្ការាហារ កាលដែលឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់រូបកាយ តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ព្រោះថារូបកាយនេះ ទោះបីជាកើតឡើងអំពីកម្មក៏ដោយ កាលបើបានកពឡិង្ការាហារជួយឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់ហើយ តែងតាំងនៅបាន ១០ ឆ្នាំខ្លះ ១០០ ឆ្នាំខ្លះ រហូតដល់អស់អាយុកាល។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាកូនក្មេង ទោះបីជាម្តាយបង្កើតមកហើយក៏ដោយ កាលបើដោះញាយ (មេដោះ) ឲ្យបៅទឹកដោះជាដើម និងចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាហើយ តែងរស់នៅបានយូរអង្វែង ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាផ្ទះដែលសសរជួយទល់ទ្រទ្រង់ទុកដូច្នោះឯង។ សេចក្តីនេះ ព្រះថេរៈបានពោលទុកមកហើយថា៖

‘‘Yathā, mahārāja, gehe papatante aññena dārunā upatthambhitaṃ santaṃ eva taṃ gehaṃ na patati. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ kāyo āhāraṭṭhitiko āhāraṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti.

«បពិត្រមហារាជ ដូចជាកាលដែលផ្ទះកំពុងតែទ្រុឌទ្រោមដួលរលំ កាលបើបានឈើដទៃមកជួយទល់ទ្រទ្រង់ទុកហើយ ផ្ទះនោះក៏មិនដួលរលំឡើយ យ៉ាងណាមិញ បពិត្រមហារាជ កាយនេះមានអាហារជាទីតាំង អាស្រ័យអាហារទើបតាំងនៅបាន ក៏យ៉ាងនោះឯង»

Evaṃ kabaḷīkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṃ sādheti.

យ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ តែងសម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយការឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់។

Evaṃ sādhentopi ca kabaḷīkāro āhāro dvinnaṃ rūpasantatīnaṃ paccayo hoti āhārasamuṭṭhānassa ca upādiṇṇakassa ca. Kammajānaṃ anupālako hutvā paccayo hoti, āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvāti. Phasso pana sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hoti. Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā hotīti.

កាលដែលសម្រេចកិច្ចយ៉ាងនេះ កពឡិង្ការាហារ តែងជាបច្ច័យដល់រូបសន្តតិទាំងពីរ គឺរូបដែលកើតអំពីអាហារ (អាហារសមុដ្ឋានរូប) និងរូបដែលជាឧបាទិន្នកៈ (កម្មជរូប)។ គឺថា កពឡិង្ការាហារ ជាបច្ច័យដោយការជួយថែរក្សាកម្មជរូបទាំងឡាយ និងជាបច្ច័យដោយការបង្កើតអាហារសមុដ្ឋានរូបទាំងឡាយ។ ចំណែកឯផស្សៈ កាលដែលប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍ដែលជាទីតាំងនៃសុខវេទនាជាដើម តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងសុខវេទនាជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ មនោសញ្ចេតនា កាលដែលសន្សំសង្វាតដោយអំណាចនៃកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ព្រោះជាអ្នកបង្កើតនូវឫសគល់នៃភព។ វិញ្ញាណ កាលដែលដឹងច្បាស់ តែងជាទៅដើម្បីការតាំងនៅរបស់សត្វទាំងឡាយ ដោយការញ៉ាំងនាមរូបឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។

Evaṃ upatthambhanādivasena āhārakiccaṃ sādhayamānesu panetesu cattāri bhayāni daṭṭhabbāni. Seyyathidaṃ – kabaḷīkārāhāre nikantiyeva bhayaṃ, phasse upagamanameva, manosañcetanāya āyūhanameva, viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti. Kiṃ kāraṇā? Kabaḷīkārāhāre hi nikantiṃ [Pg.26] katvā sītādīnaṃ purakkhatā sattā āhāratthāya muddāgaṇanādikammāni karontā anappakaṃ dukkhaṃ nigacchanti. Ekacce ca imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṃ pariyesantā diṭṭheva dhamme gārayhā honti, samparāyepi, ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā sampajjalitā’’tiādinā lakkhaṇasaṃyutte (saṃ. ni. 2.218) vuttanayena samaṇapetā honti. Iminā tāva kāraṇena kabaḷīkāre āhāre nikanti eva bhayanti veditabbā.

កាលបើអាហារទាំងឡាយទាំងនេះ សម្រេចកិច្ចនៃអាហារដោយអំណាចនៃការឧបត្ថម្ភជាដើមយ៉ាងនេះហើយ គប្បីជ្រាបថា មានភ័យ ៤ យ៉ាង។ ភ័យទាំងនោះគឺ៖ ក្នុងកពឡិង្ការាហារ មានសេចក្តីប្រាថ្នា (និកន្តិ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងផស្សាហារ មានការចូលទៅជិត (ឧបគមនៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងមនោសញ្ចេតនាហារ មានការសន្សំសង្វាត (អាយូហនៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ, ក្នុងវិញ្ញាណាហារ មានការធ្លាក់ចុះទៅ (អភិនិបាតៈ) ហ្នឹងឯងជាភ័យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយ កាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកពឡិង្ការាហារហើយ ត្រូវត្រជាក់និងក្តៅជាដើមបៀតបៀន កាលបើធ្វើការងារផ្សេងៗមានការគិតលេខដោយម្រាមដៃជាដើម ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អាហារ តែងតែដល់នូវទុក្ខមិនតិចឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលខ្លះ ទោះបីជាបានបួសក្នុងសាសនានេះហើយក្តី កាលបើស្វែងរកអាហារដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) មានការធ្វើជាគ្រូពេទ្យជាដើម តែងជាអ្នកគួរឲ្យគេតិះដៀលក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិផង ក្នុងបរលោកផង តែងទៅកើតជាសមណប្រេត ដូចដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងលក្ខណសំយុត្ត ដោយន័យជាដើមថា «សូម្បីតែសង្ឃាដិរបស់ប្រេតនោះ ក៏ភ្លើងឆេះសន្ធោសន្ធៅ» ដូច្នោះដែរ។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងកពឡិង្ការាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះជាដំបូង។

Phassaṃ upagacchantāpi phassassādino paresaṃ rakkhitagopitesu dārādīsu bhaṇḍesu aparajjhanti, te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ vā chinditvā saṅkārakūṭe chaḍḍenti, rañño vā niyyādenti. Tato te rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti. Kāyassa ca bhedā duggati tesaṃ pāṭikaṅkhā hoti. Iti phassassādamūlakaṃ diṭṭhadhammikampi samparāyikampi bhayaṃ sabbamāgatameva hoti. Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយដែលត្រេកអរក្នុងផស្សៈ កាលដែលចូលទៅជិតផស្សៈ តែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងទ្រព្យសម្បត្តិ និងភរិយាជាដើម ដែលអ្នកដទៃថែរក្សាការពារទុក ម្ចាស់ទ្រព្យទាំងឡាយចាប់សត្វទាំងនោះបានព្រមទាំងភស្តុតាង (វត្ថុចាប់បាន) ហើយ ក៏កាប់សម្លាប់ជាកង់ៗ រួចបោះចោលក្នុងគំនរសម្រាមខ្លះ ឬបញ្ជូនទៅឲ្យស្តេចខ្លះ។ បន្ទាប់មក ស្តេចក៏ញ៉ាំងអ្នកទាំងនោះឲ្យរងទារុណកម្មផ្សេងៗ។ លុះរលាយកាយទៅ ទុក្ខតិក៏ជាទីសង្ឃឹមរបស់ពួកគេ។ យ៉ាងនេះ ភ័យទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោក ដែលមានការត្រេកអរក្នុងផស្សៈជាឫសគល់ តែងតែមកដល់ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ការចូលទៅជិតក្នុងផស្សាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

Kusalākusalakammāyūhane pana tammūlakaṃ tīsu bhavesu bhayaṃ sabbaṃ āgatameva hoti. Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṃ.

ចំណែកឯក្នុងការសន្សំសង្វាតកុសលកម្ម និងអកុសលកម្មវិញ ភ័យទាំងពួងក្នុងភពទាំងបី ដែលមានការសន្សំសង្វាតនោះជាឫសគល់ តែងតែមកដល់ទាំងអស់។ គប្បីជ្រាបថា ការសន្សំសង្វាតក្នុងមនោសញ្ចេតនាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

Paṭisandhiviññāṇañca yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne abhinipatati, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne paṭisandhināmarūpaṃ gahetvāva nibbattati. Tasmiñca nibbatte sabbabhayāni nibbattāniyeva honti tammūlakattāti iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva bhayanti veditabboti.

ម្យ៉ាងទៀត បដិសន្ធិវិញ្ញាណ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទីកន្លែងណាៗ តែងតែកាន់យកបដិសន្ធិនាមរូប ហើយកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ កាលបើនាមរូបនោះកើតឡើងហើយ ភ័យទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងហើយដែរ ព្រោះមាននាមរូបនោះជាឫសគល់ គប្បីជ្រាបថា ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងវិញ្ញាណាហារ ឈ្មោះថាជាភ័យ ដោយហេតុនេះ។

Kiṃnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti, ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati. Yasmā taṃ tato samudeti jāyati pabhavati, tasmā samudayo jāti pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha padattho – kiṃnidānaṃ etesanti kiṃnidānā. Ko samudayo etesanti kiṃsamudayā. Kā jāti etesanti kiṃjātikā. Ko pabhavo etesanti kiṃpabhavā. Yasmā pana tesaṃ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo [Pg.27] ca jāti ca pabhavo ca, tasmā ‘‘taṇhānidānā’’tiādimāha. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា Kiṃnidānā (មានអ្វីជាហេតុ) ជាដើម ពាក្យថា និទាន ជាដើម ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាវេវចនសព្ទរបស់ពាក្យថា ហេតុ (ការណៈ)។ ព្រោះថា ហេតុ តែងតែផ្តល់ផល ហាក់ដូចជាប្រគល់ឲ្យថា «នែ៎ ចូរទទួលយកផលនោះចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា និទាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះផលនោះ តែងតែកើតឡើង ព្រោងព្រាត និងចម្រើនឡើងអំពីហេតុនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សមុទ័យ ជាតិ និងប្រភព។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីនៃបទយ៉ាងនេះថា៖ អ្វីជាហេតុរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំនីទានា (មានអ្វីជាហេតុ)។ អ្វីជាសមុទ័យរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំសមុទយា (មានអ្វីជាសមុទ័យ)។ អ្វីជាជាតិរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំជាតិកា (មានអ្វីជាជាតិ)។ អ្វីជាប្រភពរបស់អាហារទាំងនេះ ឈ្មោះថា គិំប្បភវា (មានអ្វីជាប្រភព)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតណ្ហាជាហេតុផង ជាសមុទ័យផង ជាជាតិផង ជាប្រភពផង របស់អាហារទាំងនោះ ដោយសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា Taṇhānidānā (មានតណ្ហាជាហេតុ) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង យ៉ាងនេះចុះ។

Ettha ca ime cattāro āhārā taṇhānidānāti paṭisandhiṃ ādiṃ katvā attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārānaṃ purimataṇhānaṃ vasena nidānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Paṭisandhikkhaṇe tāva paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasena, sesānaṃ tato ūnaūnasantativasena uppannarūpabbhantaraṃ jātā ojā atthi, ayaṃ taṇhānidāno upādiṇṇakakabaḷīkārāhāro. Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayañca cittaṃ viññāṇanti ime taṇhānidānā upādiṇṇaka-phassamanosañcetanā-viññāṇāhārāti evaṃ tāva purimataṇhānidānā paṭisandhikā āhārā. Yathā ca paṭisandhikā, evaṃ tato paraṃ paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādinibbattāpi veditabbā.

ក្នុងទីនេះ បទថា «អាហារទាំង ៤ នេះ មានតណ្ហាជាហេតុ» គប្បីជ្រាបថា មានតណ្ហាក្នុងអតីតជាតិជាហេតុ នៃអាហារទាំងឡាយដែលហៅថាអត្តភាព ដោយចាប់ផ្តើមតាំងពីខណៈបដិសន្ធិទៅ។ តើដូចម្តេច? ជាដំបូង ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ចំពោះសត្វទាំងឡាយដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ ដោយអំណាចនៃសន្តតិទាំងប្រាំពីរ និងចំពោះសត្វក្រៅពីនេះ ដោយអំណាចនៃសន្តតិដែលថយចុះជាងនោះ តែងតែមានឱជារូបកើតឡើងក្នុងរូបកាយដែលកើតឡើងហើយ ឱជារូបនេះឯងជាឧបាទិន្នកកពឡិង្ការាហារ ដែលមានតណ្ហាជាហេតុ។ ចំណែកឯផស្សៈ និងចេតនាដែលសម្បយុត្តនឹងបដិសន្ធិចិត្ត និងចិត្តខ្លួនឯងដែលជាវិញ្ញាណ ធម៌ទាំងនេះជាឧបាទិន្នកផស្សាហារ មនោសញ្ចេតនាហារ និងវិញ្ញាណាហារ ដែលមានតណ្ហាជាហេតុ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអាហារក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ដែលមានតណ្ហាក្នុងអតីតជាតិជាហេតុជាដំបូង។ អាហារក្នុងខណៈបដិសន្ធិ យ៉ាងណា សូម្បីតែអាហារដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃបឋមភវង្គចិត្តជាដើម បន្ទាប់ពីខណៈបដិសន្ធិនោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

Yasmā pana bhagavā na kevalaṃ āhārānameva nidānaṃ jānāti, āhāranidānabhūtāya taṇhāyapi, taṇhāya nidānānaṃ vedanādīnampi nidānaṃ jānātiyeva, tasmā taṇhā cāyaṃ, bhikkhave, kiṃnidānātiādinā nayena vaṭṭaṃ dassetvā vivaṭṭaṃ dassesi. Imasmiñca pana ṭhāne bhagavā atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dasseti. Kathaṃ? Āhāravasena hi ayaṃ attabhāvo gahito.

ព្រោះហេតុតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនទ្រង់ជ្រាបតែហេតុនៃអាហារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែតណ្ហាដែលជាហេតុនៃអាហារ និងសូម្បីតែហេតុនៃតណ្ហាមានវេទនាជាដើម ក៏ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ពិតប្រាកដដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះតណ្ហានេះមានអ្វីជាហេតុ" ហើយទើបបង្ហាញវិវដ្តៈ។ មួយវិញទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីតកាល ហើយបង្ហាញវដ្តៈដោយអតីតកាលនោះ។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា អត្តភាពនេះ ត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃអាហារ។

Taṇhāti imassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ, vedanāphassasaḷāyatananāmarūpaviññāṇāni yasmiṃ attabhāve ṭhatvā kammaṃ āyūhitaṃ, taṃ dassetuṃ vuttāni, avijjāsaṅkhārā tassattabhāvassa janakaṃ kammaṃ. Iti dvīsu ṭhānesu attabhāvo, dvīsu tassa janakaṃ kammanti saṅkhepena kammañceva kammavipākañcāti, dvepi dhamme dassentena atītābhimukhaṃ desanaṃ katvā atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ.

ពាក្យថា "តណ្ហា" គឺកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនេះ។ ធម៌ទាំងឡាយមាន វេទនា ផស្សៈ សឡាយតនៈ នាមរូប និងវិញ្ញាណ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញអត្តភាព (អតីត) ដែលបុគ្គលបានស្ថិតនៅហើយសន្សំកម្មទុក។ អវិជ្ជា និងសង្ខារ គឺកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីទាំងពីរ ទ្រង់សម្តែងអត្តភាព ក្នុងទីទាំងពីរ ទ្រង់សម្តែងកម្មដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ ដោយសង្ខេបគឺទ្រង់បង្ហាញធម៌ទាំងពីរគឺកម្ម និងកម្មវិបាក ព្រះអង្គកាលបើបង្ហាញធម៌ទាំងពីរនេះ ទ្រង់ធ្វើទេសនាឆ្ពោះទៅរកអតីតកាល ហើយបង្ហាញវដ្តៈដោយអតីតកាលនោះ។

Tatrāyaṃ desanā anāgatassa adassitattā aparipuṇṇāti na daṭṭhabbā. Nayato pana paripuṇṇātveva daṭṭhabbā. Yathā hi cakkhumā puriso udakapiṭṭhe nipannaṃ suṃsumāraṃ disvā tassa parabhāgaṃ olokento gīvaṃ passeyya, orato piṭṭhiṃ, pariyosāne naṅguṭṭhamūlaṃ, heṭṭhā kucchiṃ olokento pana udakagataṃ agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde na passeyya, so na ettāvatā ‘‘aparipuṇṇo suṃsumāro’’ti gaṇhāti, nayato pana paripuṇṇotveva gaṇhāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

ក្នុងទីនោះ ទេសនានេះ មិនគួរចាត់ទុកថាជាទេសនាមិនពេញលេញ ព្រោះតែមិនបានបង្ហាញអនាគតកាលនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែដោយឧបចារន័យ គួរចាត់ទុកថាជាទេសនាពេញលេញពិតប្រាកដ។ ដូចជាបុរសមានចក្ខុ ឃើញក្រពើដេកនៅលើផ្ទៃទឹក កាលសម្លឹងមើលចំណែកខាងលើរបស់វា គប្បីឃើញក, បន្ទាប់មកឃើញខ្នង, ក្នុងទីបំផុតឃើញគល់កន្ទុយ ប៉ុន្តែ កាលសម្លឹងមើលពោះខាងក្រោម មិនគប្បីឃើញចុងកន្ទុយ និងជើងទាំងបួនដែលនៅក្នុងទឹកឡើយ បុរសនោះមិនមែនយល់ថា "ក្រពើនេះមានអវយវៈមិនពេញលេញ" ត្រឹមតែការមិនឃើញប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែដោយឧបចារន័យ តែងយល់ថា "ក្រពើមានអវយវៈពេញលេញ" យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថាមានការប្រៀបធៀបយ៉ាងនោះឯង។

Udakapiṭṭhe [Pg.28] nipannasuṃsumāro viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ. Tīre ṭhito cakkhumā puriso viya yogāvacaro. Tena purisena udakapiṭṭhe suṃsumārassa diṭṭhakālo viya yoginā āhāravasena imassattabhāvassa diṭṭhakālo. Parato gīvāya diṭṭhakālo viya imassattabhāvassa janikāya taṇhāya diṭṭhakālo. Piṭṭhiyā diṭṭhakālo viya yasmiṃ attabhāve taṇhāsaṅkhātaṃ kammaṃ kataṃ, vedanādivasena tassa diṭṭhakālo. Naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viya tassattabhāvassa janakānaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ diṭṭhakālo. Heṭṭhā kucchiṃ olokentassa pana agganaṅguṭṭhañceva cattāro ca hatthapāde adisvāpi ‘‘aparipuṇṇo suṃsumāro’’ti agahetvā nayato paripuṇṇotveva gahaṇaṃ viya yattha yattha paccayavaṭṭaṃ pāḷiyaṃ na āgataṃ, tattha tattha ‘‘desanā aparipuṇṇā’’ti agahetvā nayato paripuṇṇātveva gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha ca āhārataṇhānaṃ antare eko sandhi, taṇhāvedanānaṃ antare eko, viññāṇasaṅkhārānaṃ antare ekoti evaṃ tisandhicatusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassitanti. Paṭhamaṃ.

ព្រោះថា វដ្តៈក្នុងភូមិបី ដូចជាក្រពើដេកនៅលើផ្ទៃទឹក។ ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសមានចក្ខុឈរនៅលើច្រាំង។ ខណៈដែលព្រះយោគីឃើញអត្តភាពនេះដោយអំណាចនៃអាហារ ដូចជាខណៈដែលបុរសនោះឃើញក្រពើនៅលើផ្ទៃទឹក។ ខណៈដែលឃើញតណ្ហាដែលបង្កើតអត្តភាពនេះ ដូចជាខណៈដែលឃើញករបស់ក្រពើពីខាងលើ។ ខណៈដែលឃើញកម្មដែលហៅថាតណ្ហាដែលបុគ្គលបានធ្វើក្នុងអត្តភាពណា ដោយអំណាចនៃវេទនាជាដើម ដូចជាខណៈដែលឃើញខ្នងរបស់ក្រពើ។ ខណៈដែលឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារដែលបង្កើតអត្តភាពនោះ ដូចជាខណៈដែលឃើញគល់កន្ទុយ។ មួយវិញទៀត ការយល់ថា "ក្រពើមានអវយវៈពេញលេញ" ដោយឧបចារន័យ ដោយមិនប្រកាន់យកថា "ក្រពើមានអវយវៈមិនពេញលេញ" សូម្បីតែមិនឃើញចុងកន្ទុយ និងជើងទាំងបួន កាលសម្លឹងមើលពោះខាងក្រោម យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីណាៗដែលបច្ចយវដ្តៈមិនបានមកក្នុងបាលី មិនត្រូវប្រកាន់យកក្នុងទីនោះៗថា "ទេសនាមិនពេញលេញ" ឡើយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបការយល់ថា "ពេញលេញ" ដោយឧបចារន័យ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងបច្ចយវដ្តៈនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដែលមានសន្ធិ ៣ និងសង្ខេប ៤ គឺ៖ ចន្លោះអាហារ និងតណ្ហា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះតណ្ហា និងវេទនា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះវិញ្ញាណ និងសង្ខារ មានសន្ធិ ១។ សូត្រទី១ ចប់។

2. Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយមោឡិយផគ្គុណសូត្រ

12. Dutiye sambhavesīnaṃ vā anuggahāyāti imasmiṃyeva ṭhāne bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesi. Kasmā? Diṭṭhigatikassa nisinnattā. Tassañhi parisati moḷiyaphagguno nāma bhikkhu diṭṭhigatiko nisinno. Atha satthā cintesi – ‘‘ayaṃ uṭṭhahitvā maṃ pañhaṃ pucchissati, athassāhaṃ vissajjessāmī’’ti pucchāya okāsadānatthaṃ desanaṃ niṭṭhāpesi. Moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati. Yathāha –

១២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាត្រឹមទីនេះឯង ដោយបទថា "sambhavesīnaṃ vā anuggahāya" (ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វអ្នកស្វែងរកកំណើត)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែមានបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុសអង្គុយនៅ។ ព្រោះថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានភិក្ខុមួយរូបឈ្មោះ មោឡិយផគ្គុណៈ ជាអ្នកមានទិដ្ឋិខុស អង្គុយនៅ។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះក្រោកឡើងនឹងសួរប្រស្នានឹងតថាគត ពេលនោះតថាគតនឹងដោះស្រាយប្រស្នានោះដល់ភិក្ខុនោះ" ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា ដើម្បីទុកឱកាសសម្រាប់ការសួរប្រស្នា។ ពាក្យថា "មោឡិយផគ្គុណៈ" គឺសក់ចងជាជុក ហៅថា "មោឡី"។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃVehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo;

Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo,Sahassanetto sirasā paṭiggahī’’ti.

"ព្រះសក្យមុនីដ៏ប្រសើរ ទ្រង់កាត់ព្រះមោឡីដែលអប់ដោយគ្រឿងក្រអូបដ៏ប្រសើរហើយ ទ្រង់បោះឡើងទៅលើអាកាស ឯព្រះឥន្ទ្រមានព្រះនេត្រមួយពាន់ ទ្រង់ទទួលយកដោយកញ្ជើរត្នដ៏ប្រសើរ តម្កល់លើព្រះសិរសា" ដូច្នេះឯង។

Sā tassa gihikāle mahantā ahosi. Tenassa ‘‘moḷiyaphagguno’’ti saṅkhā udapādi. Pabbajitampi naṃ teneva nāmena sañjānanti. Etadavocāti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ [Pg.29] āhāretī’’ti vacanaṃ avoca. Tassattho – bhante, ko nāma so, yo etaṃ viññāṇāhāraṃ khādati vā bhuñjati vāti?

ព្រះជុកសក់នោះ ធំធាត់ណាស់ក្នុងកាលដែលលោកនៅជាគ្រហស្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ នាមបញ្ញត្តិថា "មោឡិយផគ្គុណៈ" ទើបកើតឡើងដល់លោក។ សូម្បីតែកាលបួសហើយ មហាជនក៏នៅតែស្គាល់លោកដោយឈ្មោះនោះឯង។ ពាក្យថា "etadavoca" គឺលោកភ្ជាប់សេចក្តីនៃទេសនា ហើយពោលពាក្យនេះថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះនរណាជាអ្នកបរិភោគវិញ្ញាណាហារ?"។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបុគ្គលណាឈ្មោះអ្វី ដែលខាំទំពារ ឬបរិភោគនូវវិញ្ញាណាហារនេះ?

Kasmā panāyaṃ itare tayo āhāre apucchitvā imameva pucchatīti? Jānāmīti laddhiyā. So hi mahante piṇḍe katvāva kabaḷīkārāhāraṃ bhuñjante passati, tenassa taṃ jānāmīti laddhi. Tittiravaṭṭakamorakukkuṭādayo pana mātusamphassena yāpente disvā ‘‘ete phassāhārena yāpentī’’ti tassa laddhi. Kacchapā pana attano utusamaye mahāsamuddato nikkhamitvā samuddatīre vālikantare aṇḍāni ṭhapetvā vālikāya paṭicchādetvā mahāsamuddameva otaranti. Tāni mātuanussaraṇavasena na pūtīni honti. Tāni manosañcetanāhārena yāpentīti tassa laddhi. Kiñcāpi therassa ayaṃ laddhi, na pana etāya laddhiyā imaṃ pañhaṃ pucchati. Diṭṭhigatiko hi ummattakasadiso. Yathā ummattako pacchiṃ gahetvā antaravīthiṃ otiṇṇo gomayampi pāsāṇampi gūthampi khajjakhaṇḍampi taṃ taṃ manāpampi amanāpampi gahetvā pacchiyaṃ pakkhipati. Evameva diṭṭhigatiko yuttampi ayuttampi pucchati. So ‘‘kasmā imaṃ pucchasī’’ti na niggahetabbo, pucchitapucchitaṭṭhāne pana gahaṇameva nisedhetabbaṃ. Teneva naṃ bhagavā ‘‘kasmā evaṃ pucchasī’’ti avatvā gahitagāhameva tassa mocetuṃ no kallo pañhotiādimāha.

ចុះហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុនេះមិនសួរអំពីអាហារបីទៀត ប៉ុន្តែសួរតែអាហារនេះ (វិញ្ញាណាហារ) តែមួយគត់? ព្រោះតែមានការយល់ឃើញថា "តថាគតដឹងហើយ"។ ព្រោះថា ភិក្ខុនោះតែងឃើញពួកសត្វធ្វើពំនូតធំៗ ហើយបរិភោគកពលិង្ការាហារ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបមានការយល់ឃើញថា "តថាគតដឹងនូវអាហារនោះ"។ មួយវិញទៀត កាលឃើញពួកសត្វមាន ទទា ក្រួច ក្ងោក និងមាន់ជាដើម រស់នៅបានដោយសារការប៉ះពាល់របស់មេ លោកក៏មានការយល់ឃើញថា "សត្វទាំងនេះរស់នៅបានដោយសារផស្សាហារ"។ ចំណែកឯពួកអណ្តើក កាលដល់រដូវពងរបស់ខ្លួន តែងឡើងពីមហាសមុទ្រ មកពងក្នុងចន្លោះខ្សាច់នាឆ្នេរសមុទ្រ រួចកប់ខ្សាច់ពីលើ ហើយចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រវិញ ពងទាំងនោះមិនស្អុយរលួយឡើយ ដោយសារការနឹកគិតរបស់មេ លោកក៏មានការយល់ឃើញថា "កូនអណ្តើកទាំងនោះរស់នៅបានដោយសារមនោសញ្ចេតនាហារ"។ សូម្បីតែព្រះថេរៈមានការយល់ឃើញយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែលោកមិនមែនសួរប្រស្នានេះដោយសារការយល់ឃើញនេះឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស គឺប្រៀបដូចជាមនុស្សឆ្កួត។ ដូចជាមនុស្សឆ្កួតកាន់កញ្ជើរដើរទៅកណ្តាលផ្លូវ តែងរើសយកអាចម៍គោខ្លះ ថ្មខ្លះ លាមកខ្លះ នំចំណីខ្លះ វត្ថុគួរជាទីគាប់ចិត្តខ្លះ មិនគួរជាទីគាប់ចិត្តខ្លះ ដាក់ចូលទៅក្នុងកញ្ជើ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស តែងសួរទាំងសេចក្តីដែលសមគួរ និងមិនសមគួរ។ បុគ្គលនោះ មិនគួរត្រូវបានសង្កត់សង្កិនថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសួរប្រស្នានេះ?" ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងទីដែលគេសួរហើយៗ គួរតែហាមឃាត់ការប្រកាន់ខុសប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ភិក្ខុនោះថា "ហេតុអ្វីបានជាអ្នកសួរយ៉ាងនេះ?" ឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីដោះលែងការប្រកាន់ខុសរបស់លោក ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "no kallo pañho" (ប្រស្នានោះមិនសមគួរឡើយ)។

Tattha no kalloti ayutto. Āhāretīti ahaṃ na vadāmīti ahaṃ koci satto vā puggalo vā āhāretīti na vadāmi. Āhāretīti cāhaṃ vadeyyanti yadi ahaṃ āhāretīti vadeyyaṃ. Tatrassa kallo pañhoti tasmiṃ mayā evaṃ vutte ayaṃ pañho yutto bhaveyya. Kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāroti, bhante, ayaṃ viññāṇāhāro katamassa dhammassa paccayoti attho. Tatra kallaṃ veyyākaraṇanti tasmiṃ evaṃ pucchite pañhe imaṃ veyyākaraṇaṃ yuttaṃ ‘‘viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā paccayo’’ti. Ettha ca viññāṇāhāroti paṭisandhicittaṃ. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti teneva viññāṇena sahuppannanāmarūpaṃ. Tasmiṃ bhūte sati saḷāyatananti tasmiṃ punabbhavābhinibbattisaṅkhāte nāmarūpe jāte sati saḷāyatanaṃ hotīti attho.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា "no kallo" គឺមិនសមគួរ។ បទថា "āhāretīti ahaṃ na vadāmi" សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលថា សត្វ ឬបុគ្គលណាមួយ បរិភោគឡើយ។ បទថា "āhāretīti cāhaṃ vadeyyaṃ" សេចក្តីថា ប្រសិនបើតថាគតពោលថា បរិភោគ។ បទថា "tatrassa kallo pañho" សេចក្តីថា កាលបើតថាគតពោលយ៉ាងនោះ ប្រស្នានេះគប្បីជាប្រស្នាសមគួរ។ បទថា "kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro" សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះវិញ្ញាណាហារនេះ ជាបច្ច័យនៃធម៌ណា? នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ បទថា "tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ" សេចក្តីថា កាលបើគេសួរប្រស្នាយ៉ាងនេះ ការដោះស្រាយនេះទើបសមគួរ គឺ "វិញ្ញាណាហារ ជាបច្ច័យដល់ការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅ"។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា "វិញ្ញាណាហារ" គឺបដិសន្ធិចិត្ត។ ពាក្យថា "ការកើតឡើងនៃភពថ្មីតទៅ" គឺនាមរូបដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងវិញ្ញាណនោះឯង។ បទថា "tasmiṃ bhūte sati saḷāyatanaṃ" សេចក្តីថា កាលបើនាមរូបដែលហៅថាការកើតឡើងនៃភពថ្មីនោះកើតឡើងហើយ សឡាយតនៈរមែងមាន នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

Saḷāyatanapaccayā [Pg.30] phassoti idhāpi bhagavā uttari pañhassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi. Diṭṭhigatiko hi navapucchaṃ uppādetuṃ na sakkoti, niddiṭṭhaṃ niddiṭṭhaṃyeva pana gaṇhitvā pucchati, tenassa bhagavā okāsaṃ adāsi. Attho panassa sabbapadesu vuttanayeneva gahetabbo. ‘‘Ko nu kho, bhante, bhavatī’’ti kasmā na pucchati? Diṭṭhigatikassa hi satto nāma bhūto nibbattoyevāti laddhi, tasmā attano laddhiviruddhaṃ idanti na pucchati. Apica idappaccayā idaṃ idappaccayā idanti bahūsu ṭhānesu kathitattā saññattiṃ upagato, tenāpi na pucchati. Satthāpi ‘‘imassa bahuṃ pucchantassāpi titti natthi, tucchapucchameva pucchatī’’ti ito paṭṭhāya desanaṃ ekābaddhaṃ katvā desesi. Channaṃ tvevāti yato paṭṭhāya desanāruḷhaṃ, tameva gahetvā desanaṃ vivaṭṭento evamāha. Imasmiṃ pana sutte viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vedanātaṇhānaṃ antare eko, bhavajātīnaṃ antare ekoti. Dutiyaṃ.

សូម្បីក្នុងបទថា "saḷāyatanapaccayā phasso" នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនា ដើម្បីទុកឱកាសសម្រាប់ការសួរប្រស្នាតទៅទៀត។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស មិនអាចបង្កើតប្រស្នាថ្មីបានឡើយ តែងតែកាន់យកសេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងហើយៗមកសួរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ទុកឱកាសដល់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃបទទាំងនោះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងគ្រប់បទ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមិនសួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះនរណាជាអ្នកមានភព?" ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស តែងមានការយល់ឃើញថា សត្វពិតជាមានពិតប្រាកដ កើតឡើងពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ លោកមិនសួរពាក្យថា "នេះ" ដែលផ្ទុយនឹងការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនឡើយ។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងទីជាច្រើនថា "ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង ព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះទើបកើតឡើង" លោកក៏យល់ព្រមតាមសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកក៏មិនសួរឡើយ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះ សូម្បីសួរច្រើន ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ តែងសួរតែប្រស្នាឥតប្រយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ" ទើបទ្រង់ធ្វើទេសនាឱ្យជាប់គ្នាជាធ្លុងមួយ តាំងពីបទនេះទៅ ហើយទ្រង់សម្តែង។ ទ្រង់កាន់យកបទដែលជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃទេសនា គឺបទថា "channaṃ tveva" (ព្រោះតែការរលត់ទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង) ហើយទ្រង់បង្វិលទេសនាត្រឡប់មកវិញ ដោយសម្តែងយ៉ាងនេះ។ មួយវិញទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់បង្ហាញវដ្តៈដែលមានសន្ធិ ៣ គឺ៖ ចន្លោះវិញ្ញាណ និងនាមរូប មានសន្ធិ ១, ចន្លោះវេទនា និងតណ្ហា មានសន្ធិ ១, ចន្លោះភព និងជាតិ មានសន្ធិ ១។ សូត្រទី២ ចប់។

3. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

13. Tatiye samaṇā vā brāhmaṇā vāti saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā bāhirakasamaṇabrāhmaṇā. Jarāmaraṇaṃ nappajānantītiādīsu jarāmaraṇaṃ na jānanti dukkhasaccavasena, jarāmaraṇasamudayaṃ na jānanti saha taṇhāya jāti jarāmaraṇassa samudayoti samudayasaccavasena, jarāmaraṇanirodhaṃ na jānanti nirodhasaccavasena, paṭipadaṃ na jānanti maggasaccavasena. Jātiṃ na jānanti dukkhasaccavasena, jātisamudayaṃ na jānanti saha taṇhāya bhavo jātisamudayoti samudayasaccavasena. Evaṃ saha taṇhāya samudayaṃ yojetvā sabbapadesu catusaccavasena attho veditabbo. Sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vāti ettha ariyamaggo sāmaññañceva brahmaññañca. Ubhayatthāpi pana attho nāma ariyaphalaṃ veditabbaṃ. Iti bhagavā imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu cattāri saccāni kathesīti. Tatiyaṃ.

១៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា "samaṇā vā brāhmaṇā vā" គឺសមណព្រាហ្មណ៍ខាងក្រៅសាសនា ដែលមិនអាចចាក់ធ្លុះនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយបាន។ ក្នុងបទមានជាអាទិ៍ថា "jarāmaraṇaṃ nappajānanti" សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវជរានិងមរណៈ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជរាមរណសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈថា ជាតិព្រមទាំងតណ្ហា ជាហេតុបង្កើតជរានិងមរណៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជរាមរណនិរោធ ដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវបដិបទា ដោយអំណាចនៃមគ្គសច្ចៈ។ មិនដឹងច្បាស់នូវជាតិ ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ, មិនដឹងច្បាស់នូវជាតិសមុទ័យ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈថា ភពព្រមទាំងតណ្ហា ជាហេតុបង្កើតជាតិ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការផ្សារភ្ជាប់សមុទ័យព្រមទាំងតណ្ហាយ៉ាងនេះ ហើយដោយអំណាចនៃសច្ចៈទាំងបួនក្នុងគ្រប់បទ។ ក្នុងបទថា "sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā" នេះ អរិយមគ្គ ហៅថា សាមញ្ញៈផង ព្រហ្មញ្ញៈផង។ ប៉ុន្តែក្នុងបទទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា "អត្ថៈ" គឺអរិយផល។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសច្ចៈទាំងបួនក្នុងទីទាំង ១១ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទីបី ចប់។

4. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

៤. ការអធិប្បាយទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

14. Catutthe [Pg.31] ime dhamme katame dhammeti ettakaṃ papañcaṃ katvā kathitaṃ, desanaṃ paṭivijjhituṃ samatthānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena ime dhamme nappajānantītiādi vuttaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Catutthaṃ.

១៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ទ្រង់សម្តែងដោយការធ្វើសេចក្តីពិស្តារត្រឹមបទថា "ime dhamme katame dhamme"។ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "ime dhamme nappajānanti" ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលអាចចាក់ធ្លុះនូវទេសនាបាន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងសេចក្តីមុននោះឯង។ សូត្រទីបួន ចប់។

5. Kaccānagottasuttavaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយកច្ចានគោត្តសូត្រ

15. Pañcame sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti yaṃ paṇḍitā devamanussā tesu tesu ṭhānesu sammādassanaṃ vadanti, sabbampi taṃ dvīhi padehi saṅkhipitvā pucchati. Dvayanissitoti dve koṭṭhāse nissito. Yebhuyyenāti iminā ṭhapetvā ariyapuggale sesamahājanaṃ dasseti. Atthitanti sassataṃ. Natthitanti ucchedaṃ. Lokasamudayanti loko nāma saṅkhāraloko, tassa nibbatti. Sammappaññāya passatoti sammāpaññā nāma savipassanā maggapaññā, tāya passantassāti attho. Yā loke natthitāti saṅkhāraloke nibbattesu dhammesu paññāyantesveva yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti attho. Lokanirodhanti saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ. Yā loke atthitāti saṅkhāraloke bhijjamānesu dhammesu paññāyantesveva yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti attho.

១៥. ក្នុងសូត្រទី៥ ព្រះកច្ចានគោត្តត្ថេរៈសួរដោយសង្ខេបនូវសម្មាទស្សនៈទាំងអស់ ដែលពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយមានទេវតានិងមនុស្សជាដើមពោលក្នុងឋានៈនោះៗ ដោយបទទាំងពីរ តាមពាក្យថា sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti។ ពាក្យថា dvayanissito សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវចំណែកពីរ (នៃមិច្ឆាទិដ្ឋិ)។ ពាក្យថា yebhuyyena នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅបង្ហាញដល់មហាជនដែលនៅសេសសល់ ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា atthitaṃ សំដៅលើសស្សតទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា natthitaṃ សំដៅលើឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា lokasamudayaṃ សេចក្តីថា លោក គឺសង្ខារលោក ការកើតឡើងនៃសង្ខារលោកនោះ។ ពាក្យថា sammappaññāya passato សេចក្តីថា សម្មាបញ្ញា គឺមគ្គបញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា, សេចក្តីថា កាលបើឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញានោះ។ ពាក្យថា yā loke natthitā សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងសង្ខារលោក ប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត ឧច្ឆេទទិដ្ឋិណាដែលថា "គ្មាន" គប្បីកើតឡើង ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា lokanirodhaṃ សេចក្តីថា ការវិនាសទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា yā loke atthitā សេចក្តីថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងបែកធ្លាយក្នុងសង្ខារលោក ប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត សស្សតទិដ្ឋិណាដែលថា "មាន" គb្បីកើតឡើង សស្សតទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Apica lokasamudayanti anulomapaccayākāraṃ. Lokanirodhanti paṭilomapaccayākāraṃ. Lokanissaye passantassāpi hi paccayānaṃ anucchedena paccayuppannassa anucchedaṃ passato yā natthīti ucchedadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hoti. Paccayanirodhaṃ passantassāpi paccayanirodhena paccayuppannanirodhaṃ passato yā atthīti sassatadiṭṭhi uppajjeyya, sā na hotīti ayampettha attho.

ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា lokasamudayaṃ សំដៅលើបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់អនុលោម។ ពាក្យថា lokanirodhaṃ សំដៅលើបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់បដិលោម។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវបដិច្ចសមុប្បាទតាមលំដាប់អនុលោម ឃើញនូវការមិនដាច់សូន្យនៃធម៌ដែលកើតឡើងពីបច្ច័យ ព្រោះការមិនដាច់សូន្យនៃបច្ច័យទាំងឡាយ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិណាដែលថា "គ្មាន" គប្បីកើតឡើង ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន។ កាលបើបុគ្គលឃើញច្បាស់នូវការរលត់នៃបច្ច័យ ឃើញនូវការរលត់នៃធម៌ដែលកើតឡើងពីបច្ច័យ ព្រោះការរលត់នៃបច្ច័យ សស្សតទិដ្ឋិណាដែលថា "មាន" គប្បីកើតឡើង សស្សតទិដ្ឋិនោះរមែងមិនមាន នេះក៏ជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះដែរ។

Upayupādānābhinivesavinibandhoti upayehi ca upādānehi ca abhinivesehi ca vinibandho. Tattha upayāti dve upayā taṇhupayo ca diṭṭhupayo ca. Upādānādīsupi eseva nayo. Taṇhādiṭṭhiyo hi yasmā ahaṃ mamantiādīhi ākārehi tebhūmakadhamme upenti upagacchanti, tasmā upayāti [Pg.32] vuccanti. Yasmā pana te dhamme upādiyanti ceva abhinivisanti ca, tasmā upādānāti ca abhinivesāti ca vuccanti. Tāhi cāyaṃ loko vinibandho. Tenāha ‘‘upayupādānābhinivesavinibandho’’ti.

ពាក្យថា upayupādānābhinivesavinibandho សេចក្តីថា ការចងក្រងទុកដោយឧបយៈផង ដោយឧបាទានផង ដោយអភិនិវេសៈផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ឧបយៈ មានពីរយ៉ាងគឺ តណ្ហូបយៈ (ឧបយៈគឺតណ្ហា) និងទិដ្ឋូបយៈ (ឧបយៈគឺទិដ្ឋិ)។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា ឧបាទាន ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា តណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ រមែងចូលទៅជិត គឺចូលទៅកាន់ធម៌ជាទៅក្នុងភូមិបី ដោយអាការៈមានពាក្យថា 'អញ' 'របស់អញ' ជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបយៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះធម៌ទាំងនោះរមែងប្រកាន់ខ្ជាប់ផង ចូលទៅស៊ប់ផង ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឧបាទាន និងអភិនិវេសៈ។ សត្វលោកនេះរមែងត្រូវធម៌ទាំងនោះចងក្រងទុក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'upayupādānābhinivesavinibandho' (ការចងក្រងទុកដោយឧបយៈ ឧបាទាន និងអភិនិវេសៈ)។

Tañcāyanti tañca upayupādānaṃ ayaṃ ariyasāvako. Cetaso adhiṭṭhānanti cittassa patiṭṭhānabhūtaṃ. Abhinivesānusayanti abhinivesabhūtañca anusayabhūtañca. Taṇhādiṭṭhīsu hi akusalacittaṃ patiṭṭhāti, tā ca tasmiṃ abhinivisanti ceva anusenti ca, tasmā tadubhayaṃ cetaso adhiṭṭhānaṃ abhinivesānusayanti ca āha. Na upetīti na upagacchati. Na upādiyatīti na gaṇhāti. Nādhiṭṭhātīti na adhiṭṭhāti, kinti? Attā meti. Dukkhamevāti pañcupādānakkhandhamattameva. Na kaṅkhatīti ‘‘dukkhameva uppajjati, dukkhaṃ nirujjhati, na añño ettha satto nāma atthī’’ti kaṅkhaṃ na karoti. Na vicikicchatīti na vicikicchaṃ uppādeti.

ពាក្យថា tañcāyaṃ សេចក្តីថា នូវឧបយៈនិងឧបាទាននោះ ព្រះអរិយសាវ័កនេះ។ ពាក្យថា cetaso adhiṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ជាទីតាំងនៃចិត្ត (អកុសលចិត្ត)។ ពាក្យថា abhinivesānusayaṃ សេចក្តីថា ជាគ្រឿងចូលទៅស៊ប់ផង ជាអនុស័យផង។ ព្រោះថា អកុសលចិត្តរមែងតាំងនៅក្នុងតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ហើយតណ្ហានិងទិដ្ឋិទាំងនោះក៏រមែងចូលទៅស៊ប់ និងដេកត្រាំនៅក្នុងអកុសលចិត្តនោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅធម៌ទាំងពីរនោះថា cetaso adhiṭṭhānaṃ និង abhinivesānusayaṃ។ ពាក្យថា na upeti សេចក្តីថា មិនចូលទៅជិត។ ពាក្យថា na upādiyati សេចក្តីថា មិនប្រកាន់ខ្ជាប់。 ពាក្យថា nādhiṭṭhāti សេចក្តីថា មិនអធិដ្ឋាន គឺមិនតាំងចិត្តទុកថា 'ខ្លួនរបស់យើង' ឡើយ។ ពាក្យថា dukkhameva សេចក្តីថា ត្រឹមតែឧបាទានក្ខន្ធទាំងប្រាំប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា na kaṅkhati សេចក្តីថា មិនសង្ស័យ គឺមិនធ្វើការសង្ស័យថា 'មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលកើតឡើង មានតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះដែលរលត់ទៅ ក្រៅពីនេះគ្មានសត្វណាមួយឡើយ'។ ពាក្យថា na vicikicchatīti សេចក្តីថា មិនបង្កើតសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ឡើយ។

Aparappaccayāti na parappaccayena, aññassa apattiyāyetvā attapaccakkhañāṇamevassa ettha hotīti. Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hotīti evaṃ sattasaññāya pahīnattā ettakena sammādassanaṃ nāma hotīti missakasammādiṭṭhiṃ āha. Ayameko antoti esa eko nikūṭanto lāmakanto paṭhamakaṃ sassataṃ. Ayaṃ dutiyoti esa dutiyo sabbaṃ natthīti uppajjanakadiṭṭhisaṅkhāto nikūṭanto lāmakanto dutiyako ucchedoti attho. Sesamettha uttānamevāti. Pañcamaṃ.

ពាក្យថា aparappaccayā សេចក្តីថា មិនមែនព្រោះជឿតាមអ្នកដទៃ គឺមិនបាច់ជឿតាមពាក្យរបស់អ្នកដទៃឡើយ ព្រោះខ្លួនមានបច្ចក្ខញាណ (ញាណចំពោះមុខខ្លួនឯង) ក្នុងធម៌នេះ។ ពាក្យថា Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មាទិដ្ឋិលាយឡំគ្នា (លោកិយនិងលោកុត្តរៈ) ថា ព្រោះការលះបង់សត្វសញ្ញាបានយ៉ាងនេះ ញាណដែលឃើញត្រឹមត្រូវទើបឈ្មោះថាមាន ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា ayameko anto សេចក្តីថា នេះជាចំណែកមួយដ៏ថោកទាបបំផុត គឺសស្សតទិដ្ឋិទីមួយ។ ពាក្យថា ayaṃ dutiyo សេចក្តីថា នេះជាចំណែកទីពីរ គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិទីពីរ ដែលកើតឡើងដោយការយល់ថា 'អ្វីៗទាំងអស់មិនមាន' ដែលជាចំណែកដ៏ថោកទាបបំផុត។ សេចក្តីដែលនៅសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី៥ ចប់។

6. Dhammakathikasuttavaṇṇanā

៦. ពណ៌នាធម្មកថិកសូត្រ

16. Chaṭṭhe nibbidāyāti nibbindanatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Nirodhāyāti nirujjhanatthāya. Paṭipanno hotīti ettha sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannoti veditabbo. Dhammānudhammappaṭipannoti lokuttarassa nibbānadhammassa anudhammabhūtaṃ paṭipadaṃ paṭipanno. Anudhammabhūtanti anurūpasabhāvabhūtaṃ. Nibbidā virāgā nirodhāti nibbidāya ceva virāgena ca nirodhena ca. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kiñci dhammaṃ anupādiyitvā vimutto. Diṭṭhadhammanibbānappattoti diṭṭheva dhamme nibbānappatto. Alaṃ vacanāyāti, evaṃ vattabbataṃ arahati, yutto anucchavikoti attho[Pg.33]. Evamettha ekena nayena dhammakathikassa pucchā kathitā, dvīhi taṃ visesetvā sekkhāsekkhabhūmiyo niddiṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ.

១៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា nibbidāya សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយ។ ពាក្យថា virāgāya សេចក្តីថា ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា nirodhāya សេចក្តីថា ដើម្បីការរលត់ទៅ។ ពាក្យថា paṭipanno hoti ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិ ចាប់តាំងពីសីល រហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា dhammānudhammappaṭipanno សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាដ៏សមគួរដល់ធម៌ គឺព្រះនិព្វានជាលោកុត្តរធម៌។ ពាក្យថា anudhammabhūtaṃ សេចក្តីថា មានសភាវៈដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា nibbidā virāgā nirodhā សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីនឿយណាយផង ដោយការប្រាសចាកតម្រេកផង ដោយការរលត់ទៅផង។ ពាក្យថា anupādā vimutto សេចក្តីថា ជាអ្នករួចចាកផុតដោយមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយ ដោយឧបាទានទាំងបួន។ ពាក្យថា diṭṭhadhammanibbānappatto សេចក្តីថា ជាអ្នកដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា alaṃ vacanāya សេចក្តីថា គប្បីពោលយ៉ាងនេះបាន គឺសមគួរ ត្រឹមត្រូវ តាមសេចក្តីពិត។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសំណួររបស់ធម្មកថិកដោយន័យមួយ ហើយទ្រង់បង្ហាញនូវសេក្ខភូមិនិងអសេក្ខភូមិដោយបំបែកសេចក្តីនោះដោយន័យពីរយ៉ាង។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. Acelakassapasuttavaṇṇanā

៧. ពណ៌នាអចេលកស្សបសូត្រ

17. Sattame acelo kassapoti liṅgena acelo niccelo, nāmena kassapo. Dūratovāti mahatā bhikkhusaṅghena parivutaṃ āgacchantaṃ dūrato eva addasa. Kiñcideva desanti kiñcideva kāraṇaṃ. Okāsanti pañhabyākaraṇassa khaṇaṃ kālaṃ. Antaragharanti ‘‘na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmī’’ti ettha antonivesanaṃ antaragharaṃ. ‘‘Okkhittacakkhu antaraghare gamissāmī’’ti ettha indakhīlato paṭṭhāya antogāmo. Idhāpi ayameva adhippeto. Yadākaṅkhasīti yaṃ icchasi.

១៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា acelo kassapo សេចក្តីថា ជាអចេលកៈ (អ្នកមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) ដោយភេទ ឈ្មោះថា កស្សបៈ។ ពាក្យថា dūrato សេចក្តីថា បានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលកំពុងយាងមក អមដោយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើន តាំងពីចម្ងាយ។ ពាក្យថា kiñcideva desaṃ សេចក្តីថា នូវហេតុណាមួយ។ ពាក្យថា okāsaṃ សេចក្តីថា នូវឱកាសនិងពេលវេលាដើម្បីឆ្លើយសំណួរ។ ពាក្យថា antaraghara (ចន្លោះផ្ទះ) ក្នុងបាលីថា 'na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmi' (តថាគតនឹងមិនអង្គុយឱបជង្គង់ក្នុងចន្លោះផ្ទះ) សំដៅលើខាងក្នុងផ្ទះ។ ក្នុងបាលីថា 'okkhittacakkhu antaraghare gamissāmi' (តថាគតនឹងដាក់ភ្នែកចុះដើរទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ) សំដៅលើខាងក្នុងភូមិ ចាប់តាំងពីសសរខឿនទ្វារទៅ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង។ ពាក្យថា yadākaṅkhasi សេចក្តីថា កាលណាអ្នកប្រាថ្នា (សួរ)។

Kasmā pana bhagavā kathetukāmo yāvatatiyaṃ paṭikkhipīti? Gāravajananatthaṃ. Diṭṭhigatikā hi khippaṃ kathiyamāne gāravaṃ na karonti, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitumpi pucchitumpi sukaraṃ, pucchitamatteyeva kathetī’’ti vacanampi na saddahanti. Dve tayo vāre paṭikkhitte pana gāravaṃ karonti, ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitumpi pañhaṃ pucchitumpi dukkara’’nti yāvatatiyaṃ yācite kathiyamānaṃ sussūsanti saddahanti. Iti bhagavā ‘‘ayaṃ sussūsissati saddahissatī’’ti yāvatatiyaṃ yācāpetvā kathesi. Apica yathā bhisakko telaṃ vā phāṇitaṃ vā pacanto mudupākakharapākānaṃ pākakālaṃ āgamayamāno pākakālaṃ anatikkamitvāva otāreti. Evaṃ bhagavā sattānaṃ ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno ‘‘ettakena kālena imassa ñāṇaṃ paripākaṃ gamissatī’’ti ñatvāva yāvatatiyaṃ yācāpesi.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សម្តែងធម៌ហើយ តែបែរជាទ្រង់បដិសេធរហូតដល់បីដង? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្កើតសេចក្តីគោរព។ ព្រោះថា ពួកមិច្ឆាទិដ្ឋិ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងធម៌ឲ្យភ្លាមៗ រមែងមិនធ្វើសេចក្តីគោរពឡើយ ហើយគិតថា 'ព្រះសមណគោតម ងាយនឹងចូលទៅជិត ងាយនឹងសួរណាស់ សួរភ្លាមឆ្លើយភ្លាម' សូម្បីតែព្រះបន្ទូល ក៏ពួកគេមិនជឿដែរ។ លុះត្រាតែទ្រង់បដិសេធពីរឬបីដង ទើបពួកគេធ្វើសេចក្តីគោរព ដោយគិតថា 'ព្រះសមណគោតម ក្រនឹងចូលទៅជិត ក្រនឹងសួរប្រស្នាណាស់' កាលបើទ្រង់សម្តែងធម៌ក្នុងពេលដែលគេអង្វរកររហូតដល់បីដង ពួកគេរមែងចង់ស្តាប់ និងជឿជាក់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា 'អចេលកស្សបៈនេះ នឹងចង់ស្តាប់ នឹងជឿជាក់' ទើបទ្រង់ឲ្យអង្វរកររហូតដល់បីដង ទើបត្រាស់សម្តែង។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ កាលកំពុងរំងាស់ប្រេង ឬទឹកអំពៅ រមែងរង់ចាំមើលពេលវេលាដែលត្រូវរំងាស់ឲ្យល្មម មិនឲ្យហួសពេលឡើយ ទើបលើកចុះ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់រង់ចាំការទុំជោរនៃញាណរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់ជ្រាបថា 'ក្នុងវេលាប៉ុណ្ណេះ ញាណរបស់អចេលកស្សបៈនេះ នឹងដល់នូវការទុំជោរ' ទើបទ្រង់ឲ្យអង្វរកររហូតដល់បីដង។

Mā hevaṃ, kassapāti, kassapa, mā evaṃ bhaṇi. Sayaṃkataṃ dukkhanti hi vattuṃ na vaṭṭati, attā nāma koci dukkhassa kārako natthīti dīpeti. Paratopi eseva nayo. Adhiccasamuppannanti akāraṇena yadicchāya uppannaṃ. Iti puṭṭho samānoti kasmā evamāha? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ ‘sayaṃkataṃ dukkha’ntiādinā puṭṭho ‘mā heva’nti vadati, ‘natthī’ti puṭṭho ‘atthī’ti vadati. ‘Bhavaṃ gotamo dukkhaṃ na jānāti na passatī’ti puṭṭho ‘jānāmi khvāha’nti vadati. Kiñci nu kho mayā virajjhitvā pucchito’’ti mūlato [Pg.34] paṭṭhāya attano pucchameva sodhento evamāha. Ācikkhatu ca me, bhante, bhagavāti idha satthari sañjātagāravo ‘‘bhava’’nti avatvā ‘‘bhagavā’’ti vadati.

ពាក្យថា mā hevaṃ, kassapa សេចក្តីថា ម្នាលកស្សបៈ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រោះថា ពាក្យថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ' មិនគួរពោលឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ខ្លួន (អាត្ម័ន) ដែលជាអ្នកធ្វើទុក្ខនោះ មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ៗ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា adhiccasamuppannaṃ សេចក្តីថា កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ គឺកើតឡើងតាមចិត្តចង់។ ពាក្យថា iti puṭṭho samāno (កាលបើត្រូវបានសួរយ៉ាងនេះ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាអចេលកស្សបៈពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា 'ព្រះសមណគោតមនេះ កាលបើត្រូវបានសួរថា "ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ" កាលបើត្រូវបានសួរថា "ទុក្ខមិនមានឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "មាន" កាលបើត្រូវបានសួរថា "ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនដឹង មិនឃើញនូវទុក្ខទេឬ?" ក៏ត្រាស់ថា "តថាគតដឹង តថាគតឃើញ" តើអាត្មាអញសួរខុសត្រង់ណាខ្លះហ្ន៎?' គាត់ចង់ជម្រះសំណួររបស់ខ្លួនតាំងពីដើមមក ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា ācikkhatu ca me, bhante, bhagavā នេះ ព្រោះគាត់មានសេចក្តីគោរពកើតឡើងក្នុងព្រះសាស្តា ទើបមិនហៅថា 'ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន (bhavaṃ)' តែហៅថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (bhagavā)' វិញ។

So karotītiādi, ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Ettha ca satoti idaṃ bhummatthe sāmivacanaṃ, tasmā evamattho daṭṭhabbo – so karoti so paṭisaṃvedayatīti kho, kassapa, ādimhiyeva evaṃ sati pacchā sayaṃkataṃ dukkhanti ayaṃ laddhi hoti. Ettha ca dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ adhippetaṃ. Iti vadanti etassa purimena ādisaddena anantarena ca sassatasaddena sambandho hoti. ‘‘Dīpeti gaṇhātī’’ti ayaṃ panettha pāṭhaseso. Idañhi vuttaṃ hoti – iti evaṃ vadanto āditova sassataṃ dīpeti, sassataṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, kārakañca vedakañca ekameva gaṇhantaṃ etaṃ sassataṃ upagacchatīti attho.

ពាក្យថា so karoti ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបដិសេធនូវលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ'។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា sato នេះ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ម្នាលកស្សបៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងថា 'បុគ្គលនោះធ្វើ បុគ្គលនោះទទួលផល' យ៉ាងនេះហើយ ទើបកើតមានលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺខ្លួនឯងធ្វើ' ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ទុក្ខ សំដៅលើវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា iti vadaṃ នេះ មានការទាក់ទងនឹងពាក្យថា ādi ខាងដើម និងពាក្យថា sassata ដែលនៅបន្ទាប់គ្នា។ ពាក្យថា dīpeti (សម្តែង) និង gaṇhāti (ប្រកាន់យក) ជាពាក្យដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកថា បុគ្គលកាលពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាសម្តែងនូវសស្សតទិដ្ឋិ ប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិតាំងពីដំបូង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកសស្សតទិដ្ឋិនោះ កាលបើប្រកាន់យកអ្នកធ្វើនិងអ្នកទទួលផលថាជាបុគ្គលតែមួយ រមែងចូលទៅជិតសស្សតទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Añño karotītiādi pana ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Ādito sato’’ti idaṃ pana idhāpi āharitabbaṃ. Ayañhettha attho – añño karoti añño paṭisaṃvediyatīti kho pana, kassapa, ādimhiyeva evaṃ sati, pacchā ‘‘kārako idheva ucchijjati, tena kataṃ añño paṭisaṃvediyatī’’ti evaṃ uppannāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ sampayuttāya vedanāya abhitunnassa viddhassa sato ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti ayaṃ laddhi hotīti. Iti vadantiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – evañca vadanto āditova ucchedaṃ dīpeti, ucchedaṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ ucchedaṃ upagacchatīti attho.

ចំណែកឯពាក្យថា añño karoti ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបដិសេធនូវលទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺអ្នកដទៃធ្វើ'។ ពាក្យថា ādito sato នេះ គប្បីនាំមកប្រើក្នុងទីនេះផងដែរ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះមានថា ម្នាលកស្សបៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងថា 'អ្នកដទៃធ្វើ អ្នកដទៃទទួលផល' យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កាលបើបុគ្គលត្រូវវេទនាដែលប្រកបដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិបៀតបៀននិងចាក់ដោតហើយ ដោយយល់ថា 'អ្នកធ្វើរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនេះឯង ឯអ្នកដទៃជាអ្នកទទួលផលដែលបុគ្គលនោះធ្វើ' យ៉ាងនេះ លទ្ធិថា 'ទុក្ខគឺអ្នកដទៃធ្វើ' នេះរមែងកើតមាន។ ពាក្យថា iti vadaṃ ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់តាមន័យដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ក្នុងការផ្សារភ្ជាប់នោះ មានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាសម្តែងនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ប្រកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិតាំងពីដំបូង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Ete teti ye sassatucchedasaṅkhāte ubho ante (anupagamma tathāgato dhammaṃ deseti, ete te, kassapa, ubho ante) anupagamma pahāya anallīyitvā majjhena tathāgato dhammaṃ deseti, majjhimāya paṭipadāya ṭhito desetīti attho. Kataraṃ dhammanti ce? Yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti. Ettha hi kāraṇato phalaṃ, kāraṇanirodhena cassa nirodho dīpito, na koci kārako vā vedako vā [Pg.35] niddiṭṭho. Ettāvatā sesapañhā paṭisedhitā honti. Ubho ante anupagammāti iminā hi tatiyapañho paṭikkhitto. Avijjāpaccayā saṅkhārāti iminā adhiccasamuppannatā ceva ajānanañca paṭikkhittanti veditabbaṃ.

ពាក្យថា ete te សេចក្តីថា ព្រះតថាគតមិនចូលទៅជិតនូវចំណែកទាំងពីរ ដែលហៅថាសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ (ម្នាលកស្សបៈ ព្រះតថាគតមិនចូលទៅជិត) គឺលះបង់ មិនតោងទាមនូវចំណែកទាំងពីរនោះឡើយ ហើយសម្តែងធម៌ដោយកណ្តាល គឺស្ថិតនៅក្នុងមជ្ឈិមាបដិបទាហើយសម្តែងធម៌ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បើសួរថា 'តើសម្តែងធម៌ដូចម្តេច?' ឆ្លើយថា 'គឺសម្តែងថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបកើតមានសង្ខារទាំងឡាយជាដើម'។ ព្រោះថាក្នុងទេសនានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញផលដែលកើតពីហេតុ និងការរលត់នៃផលនោះព្រោះការរលត់នៃហេតុ ដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាមានអ្នកធ្វើ ឬអ្នកទទួលផលណាមួយឡើយ។ ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ សំណួរដែលនៅសេសសល់ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ព្រោះថា ដោយបទថា ubho ante anupagamma នេះ សំណួរទីបីត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ដោយបទថា avijjāpaccayā saṅkhārā នេះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាធម៌កើតឡើងដោយគ្មានហេតុ (អធិច្ចសមុប្បន្នភាព) ផង និងការមិនដឹងមិនឃើញ (អជាននភាព) ផង ត្រូវបានបដិសេធហើយ។

Labheyyanti idaṃ so bhagavato santike bhikkhubhāvaṃ patthayamāno āha. Atha bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso (mahāva. 86) paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ. Svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbotiādimāha. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo.

ពាក្យថា Labheyyanti នេះ អចេលកស្សបៈនោះ កាលប្រាថ្នានូវភាវៈជាភិក្ខុក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបក្រាបបង្គំទូលហើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកបរិវាសដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងខន្ធកៈ (មហាវគ្គ) សម្រាប់ពួកអញ្ញតិរ្ថិយ ដែលអតីតអញ្ញតិរ្ថិយ (អ្នកធ្លាប់ជាគ្រៅសាសនាពីមុន) ស្ថិតនៅក្នុងសាមណេរភូមិ ហើយសមាទានស្នាក់នៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះនេះ ជាអ្នកធ្លាប់ជាអញ្ញតិរ្ថិយពីមុន ក្នុងធម្មវិន័យនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គប្រាថ្នានូវឧបសម្បទា។ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនោះ សូមបរិវាសអស់ ៤ ខែ ចំពោះព្រះសង្ឃ» ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «យោ ខោ, កស្សប, អញ្ញតិត្ថិយបុព្វោ» (ម្នាលកស្សបៈ បុគ្គលណាដែលធ្លាប់ជាអញ្ញតិរ្ថិយពីមុន...)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Pabbajjā (ការបួស) ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពរលូននៃពាក្យ (វចនសិលិដ្ឋតាវសេន)។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងបានការបួស (ជាសាមណេរ) ដោយមិនបាច់នៅបរិវាសឡើយ។ ប៉ុន្តែ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឧបសម្បទា ត្រូវនៅបរិវាស ដោយបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង មានការចូលទៅកាន់ស្រុកមិនឲ្យហួសវេលាជាដើម។ ពាក្យថា Āraddhacittā សេចក្តីថា មានចិត្តត្រេកអរដោយការបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃតិត្ថិយបរិវាសនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ ត្រង់វណ្ណនាបព្វជ្ជាខន្ធកៈចុះ។

Apica mayāti ayamettha pāṭho, aññattha pana ‘‘apica metthā’’ti. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhantetiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha, bhikkhu, kassapaṃ nahāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadanti. Acirūpasampannotiādi sesaṃ brāhmaṇasaṃyutte (saṃ. ni. 1.187) vuttamevāti. Sattamaṃ.

ពាក្យថា Apica mayā នេះ ជាបទបាឋៈក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកក្នុងកន្លែងដទៃ មានបាឋៈថា «apica mettha»។ ពាក្យថា Puggalavemattatā viditā សេចក្តីថា ភាពផ្សេងគ្នានៃបុគ្គល គឺព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ហើយ។ ទ្រង់បង្ហាញថា «បុគ្គលនេះគួរដល់បរិវាស បុគ្គលនេះមិនគួរដល់បរិវាស» សេចក្តីនេះប្រាកដច្បាស់ដល់តថាគត។ លំដាប់នោះ កស្សបៈគិតថា «ឱ! ព្រះពុទ្ធសាសនាគួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រោះក្នុងសាសនានេះ លោកដុសខាត់ ដំសាកល្បងយ៉ាងនេះ ហើយទើបទទួលយកតែបុគ្គលដែលសមគួរ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនសមគួរ ក៏លះបង់ចេញ»។ លំដាប់នោះ កស្សបៈមានសេចក្តីឧស្សាហ៍កើតឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបួស ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «សចេ, ភន្តេ» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើ...)។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លារបស់គាត់ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កស្សបៈមិនគួរដល់បរិវាសឡើយ» ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរទៅ ចូរឲ្យកស្សបៈងូតទឹក រួចបំបួសហើយនាំមកចុះ»។ ភិក្ខុនោះបានធ្វើតាមព្រះរាជតម្រាស់នោះ បំបួសកស្សបៈនោះហើយ ក៏នាំមកកាន់សំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ហើយទ្រង់ឲ្យឧបសម្បទា (ដល់កស្សបៈនោះ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អចេលកស្សបៈ បានការបួស បានឧបសម្បទាក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់មានពាក្យថា Acirūpasampanno ជាដើម គឺដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងព្រាហ្មណសំយុត្ត។ ចប់ សូត្រទី ៧។

8. Timbarukasuttavaṇṇanā

៨. វណ្ណនាតិម្ពរុកសូត្រ

18. Aṭṭhame [Pg.36] sā vedanātiādi ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti laddhiyā nisedhanatthaṃ vuttaṃ. Etthāpi satoti bhummattheyeva sāmivacanaṃ. Tatrāyaṃ atthadīpanā – ‘‘sā vedanā, so vediyatī’’ti kho, timbaruka, ādimhiyeva evaṃ sati ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti ayaṃ laddhi hoti. Evañhi sati vedanāya eva vedanā katā hoti. Evañca vadanto imissā vedanāya pubbepi atthitaṃ anujānāti, sassataṃ dīpeti sassataṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ sassataṃ upagacchatīti attho. Purimañhi atthaṃ sandhāyevetaṃ bhagavatā vuttaṃ bhavissati, tasmā aṭṭhakathāyaṃ taṃ yojetvāvassa attho dīpito. Evampāhaṃ na vadāmīti ahaṃ ‘‘sā vedanā, so vediyatī’’ti evampi na vadāmi. ‘‘Sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti evampi na vadāmīti attho.

១៨. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Sā vedanā ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីហាមឃាត់នូវលទ្ធិថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា Sato គឺជាសាមីវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី៖ ម្នាលតិម្ពរុកៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងបង្អស់យ៉ាងនេះថា «វេទនានោះឯង (ជាអត្តា) បុគ្គលនោះឯងជាអ្នកសោយ» ទើបលទ្ធិថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ» នេះរមែងមាន។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយល់យ៉ាងនេះ វេទនានោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើនូវវេទនា។ ហើយកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទទួលស្គាល់នូវភាពមាននៃវេទនានេះ សូម្បីក្នុងកាលមុន ទើបបង្ហាញនូវសស្សតទិដ្ឋិ យករកនូវសស្សតទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតសស្សតទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីក្នុងសូត្រមុន ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបសម្របសម្រួលសេចក្តីនោះ ហើយបង្ហាញអត្ថនៃសូត្រនេះ។ ពាក្យថា Evampāhaṃ na vadāmi សេចក្តីថា តថាគតមិនពោលយ៉ាងនេះឡើយ គឺមិនពោលសូម្បីយ៉ាងនេះថា «វេទនានោះឯង បុគ្គលនោះឯងជាអ្នកសោយ» និងមិនពោលយ៉ាងនេះថា «សុខទុក្ខខ្លួនឯងធ្វើ» ឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Aññā vedanātiādi ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti laddhiyā paṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Idhāpi ayaṃ atthayojanā –‘‘aññā vedanā añño vediyatī’’ti kho, timbaruka, ādimhiyeva evaṃ sati pacchā yā purimapakkhe kārakavedanā, sā ucchinnā. Tāya pana kataṃ añño vediyatīti evaṃ uppannāya ucchedadiṭṭhiyā saddhiṃ sampayuttāya vedanāya abhitunnassa sato ‘‘paraṃkataṃ sukhadukkha’’nti ayaṃ laddhi hoti. Evañca vadanto kārako ucchinno, aññena paṭisandhi gahitāti ucchedaṃ dīpeti, ucchedaṃ gaṇhāti. Kasmā? Tassa hi taṃ dassanaṃ etaṃ pareti, etaṃ ucchedaṃ upagacchatīti attho. Idhāpi hi imāni padāni aṭṭhakathāyaṃ āharitvā yojitāneva. Imasmiṃ sutte vedanāsukhadukkhaṃ kathitaṃ. Tañca kho vipākasukhadukkhameva vaṭṭatīti vuttaṃ. Aṭṭhamaṃ.

ពាក្យថា Aññā vedanā ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីហាមឃាត់នូវលទ្ធិថា «សុខទុក្ខអ្នកដទៃធ្វើ»។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តី៖ ម្នាលតិម្ពរុកៈ កាលបើមានសេចក្តីយល់ឃើញតាំងពីដំបូងបង្អស់យ៉ាងនេះថា «វេទនាផ្សេង (ជាអត្តា) បុគ្គលផ្សេងជាអ្នកសោយ» ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ វេទនាដែលជាអ្នកធ្វើក្នុងចំណែកមុន ក៏ដាច់សូន្យទៅ។ កាលបើបុគ្គលត្រូវវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលផ្សេងជាអ្នកសោយនូវសុខទុក្ខដែលវេទនាមុនធ្វើទុក» គ្របសង្កត់ហើយ លទ្ធិថា «សុខទុក្ខអ្នកដទៃធ្វើ» នេះរមែងមាន។ ហើយកាលបើពោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ យករកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «អ្នកធ្វើដាច់សូន្យទៅហើយ បុគ្គលផ្សេងទៀតទើបចាប់បដិសន្ធិ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាសេចក្តីយល់ឃើញរបស់បុគ្គលនោះ រមែងឈានទៅរកទិដ្ឋិនោះ គឺចូលទៅជិតឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ បទទាំងឡាយទាំងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បាននាំមកសម្របសម្រួលទុកហើយដែរ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកវេទនាសុខទុក្ខ។ ហើយវេទនាសុខទុក្ខនោះ គប្បីជាវិបាកសុខទុក្ខប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ នេះជាពាក្យដែលពោលទុក។ ចប់ សូត្រទី ៨។

9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

៩. វណ្ណនាពាលបណ្ឌិតសូត្រ

19. Navame avijjānīvaraṇassāti avijjāya nivāritassa. Evamayaṃ kāyo samudāgatoti evaṃ avijjāya nivāritattā taṇhāya ca sampayuttattāyeva ayaṃ kāyo nibbatto. Ayañceva kāyoti ayañcassa attano saviññāṇako kāyo. Bahiddhā ca nāmarūpanti bahiddhā ca paresaṃ saviññāṇako kāyo. Attano ca parassa ca pañcahi [Pg.37] khandhehi chahi āyatanehi cāpi ayaṃ attho dīpetabbova. Itthetaṃ dvayanti evametaṃ dvayaṃ. Dvayaṃ paṭicca phassoti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Mahādvayaṃ nāma kiretaṃ. Saḷevāyatanānīti saḷeva phassāyatanāni phassakāraṇāni. Yehi phuṭṭhoti yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho. Aññatarenāti ettha paripuṇṇavasena aññataratā veditabbā. Tatrāti tasmiṃ bālapaṇḍitānaṃ kāyanibbattanādimhi. Ko adhippayāsoti ko adhikapayogo.

១៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Avijjānīvaraṇassāya សេចក្តីថា ត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងរួបរឹតហើយ។ ពាក្យថា Evamayaṃ kāyo samudāgato សេចក្តីថា កាយនេះកើតឡើងហើយ ព្រោះតែត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំង និងព្រោះតែការសម្បយុត្តដោយតណ្ហាយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Ayañceva kāyo សេចក្តីថា កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននេះឯង។ ពាក្យថា Bahiddhā ca nāmarūpaṃ សេចក្តីថា កាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់អ្នកដទៃក្នុងខាងក្រៅ។ សេចក្តីនេះ គប្បីបង្ហាញដោយខន្ធ ៥ និងអាយតនៈ ៦ ទាំងរបស់ខ្លួន និងរបស់អ្នកដទៃផងដែរ។ ពាក្យថា Itthetaṃ dvayaṃ សេចក្តីថា ធម៌ពីរយ៉ាងនេះយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Dvayaṃ paṭicca phasso សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងដទៃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកនូវចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ដោយអាស្រ័យធម៌ជាគូមានចក្ខុនិងរូបជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ទ្រង់សំដៅយកអាយតនៈខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ ធម៌គូនេះ ហៅថា មហាទ្វយៈ (គូដ៏ធំ)។ ពាក្យថា Saḷevāyatanāni សេចក្តីថា អាយតនៈជាទីកើតនៃផស្សៈ គឺហេតុនៃផស្សៈទាំង ៦ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Yehi phuṭṭho សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ហើយដោយផស្សៈដែលកើតឡើងព្រោះអាយតនៈទាំងឡាយដែលជាហេតុនោះ។ ពាក្យថា Aññatarena ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអាយតនៈណាមួយ ដោយអំណាចនៃភាពពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា Tatra សេចក្តីថា ក្នុងការកើតឡើងនៃកាយជាដើមរបស់មនុស្សពាលនិងបណ្ឌិតទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Ko adhippayāso សេចក្តីថា តើមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ក្រៃលែង (អធិកបយោគៈ) ដូចម្តេចខ្លះ?

Bhagavaṃmūlakāti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavatā pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. Bhagavaṃnettikāti bhagavā hi dhammānaṃ netā vinetā anunetā, yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvā dassetāti dhammā bhagavaṃnettikā nāma honti. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti catubhūmakadhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarantīti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāmo’’ti? Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāma’’nti, tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratīti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti bhagavatova etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.

ពាក្យថា Bhagavaṃmūlakā សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់ (ជាហេតុបង្កើត)។ ពាក្យនេះមានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយនេះរបស់ពួកយើង ក្នុងកាលមុន ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានឲ្យកើតឡើងហើយ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅ អស់មួយពុទ្ធន្តរ គ្មានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ដទៃណាឡើយដែលអាចញ៉ាំងធម៌ទាំងនេះឲ្យកើតឡើងបាន ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានញ៉ាំងធម៌ទាំងនេះឲ្យកើតឡើងដល់ពួកយើងហើយ។ ពួកយើងអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដឹងច្បាស់ ធ្លុះធ្លាយនូវធម៌ទាំងនេះ ព្រោះហេតុនោះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌ទាំងឡាយរបស់ពួកយើង ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាឫសគល់។ ពាក្យថា Bhagavaṃnettikā សេចក្តីថា ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ ជាអ្នកណែនាំ ជាអ្នកសម្របសម្រួលនូវធម៌ទាំងឡាយ ទ្រង់កាន់យកឈ្មោះមកបង្ហាញដាច់ដោយឡែកៗទៅតាមសភាវៈពិត ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកនាំទៅ។ ពាក្យថា Bhagavaṃpaṭisaraṇā សេចក្តីថា ធម៌ក្នុងភូមិ ៤ កាលដែលមកប្រាកដចំពោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងបង្អែក។ ពាក្យថា Paṭisaranti សេចក្តីថា មកប្រមូលផ្តុំគ្នា។ ម៉្យាងទៀត កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើមហាពោធិមណ្ឌល ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹង ផស្សៈក៏មកប្រាកដថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះអ្វី?» ទ្រង់ត្រាស់ថា «អ្នកមានឈ្មោះថា ផស្សៈ ព្រោះអត្ថថា ប៉ះពាល់នូវអារម្មណ៍»។ វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ក៏មកប្រាកដថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គមានឈ្មោះអ្វី?» ទ្រង់ត្រាស់ថា «អ្នកមានឈ្មោះថា វិញ្ញាណ ព្រោះអត្ថថា ដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍» ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់កាន់យកឈ្មោះដាច់ដោយឡែកៗទៅតាមសភាវៈពិតនៃធម៌ក្នុងភូមិ ៤ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់ចូលទៅដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាមានព្រះដ៏មានព្រះភាគជាទីពឹងបង្អែក។ ពាក្យថា Bhagavantaṃyeva paṭibhātu សេចក្តីថា សូមឲ្យសេចក្តីនៃភាសិតនេះប្រាកដច្បាស់ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគតែម្តងចុះ សូមព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងប្រាប់ដល់ពួកយើងចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Sā ceva avijjāti ettha kiñcāpi sā avijjā ca taṇhā ca kammaṃ javāpetvā paṭisandhiṃ ākaḍḍhitvā niruddhā, yathā pana ajjāpi yaṃ hiyyo bhesajjaṃ pītaṃ, tadeva bhojanaṃ bhuñjāti sarikkhakattena tadevāti vuccati, evamidhāpi sā ceva avijjā sā ca taṇhāti idampi sarikkhakattena vuttaṃ. Brahmacariyanti [Pg.38] maggabrahmacariyaṃ. Dukkhakkhayāyāti vaṭṭadukkhassa khayatthāya. Kāyūpago hotīti aññaṃ paṭisandhikāyaṃ upagantā hoti. Yadidaṃ brahmacariyavāsoti yo ayaṃ maggabrahmacariyavāso, ayaṃ bālato paṇḍitassa visesoti dasseti. Iti imasmiṃ sutte sabbopi sapaṭisandhiko puthujjano ‘‘bālo’’ti, appaṭisandhiko khīṇāsavo ‘‘paṇḍito’’ti vutto. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino pana ‘‘paṇḍitā’’ti vā ‘‘bālā’’ti vā na vattabbā, bhajamānā pana paṇḍitapakkhaṃ bhajanti. Navamaṃ.

ក្នុងពាក្យថា Sā ceva avijjā នេះ សេចក្តីថា សូម្បីតែអវិជ្ជា និងតណ្ហានោះ ញ៉ាំងកម្មឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទាញយកបដិសន្ធិមកហើយរលត់ទៅក៏ដោយ ប៉ុន្តែដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយក្នុងថ្ងៃនេះថា «ថ្នាំដែលផឹកកាលពីម្សិលមិញ ក៏ជាថ្នាំនោះឯង អាហារដែលបរិភោគ ក៏ជាអាហារនោះឯង» ព្រោះភាពស្រដៀងគ្នា ទើបហៅថា «នោះឯង» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សាចេវ អវិជ្ជា សា ច តណ្ហា» (អវិជ្ជានោះឯង តណ្ហានោះឯង) ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នា យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Brahmacariyaṃ សេចក្តីថា មគ្គព្រហ្មចរិយៈ (ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរគឺមគ្គ)។ ពាក្យថា Dukkhakkhayāya សេចក្តីថា ដើម្បីអស់ទៅនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា Kāyūpago hoti សេចក្តីថា ជាអ្នកចូលទៅកាន់កាយបដិសន្ធិដទៃទៀត។ ពាក្យថា Yadidaṃ brahmacariyavāso សេចក្តីថា ការរស់នៅប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈក្នុងមគ្គណា ការរស់នៅនោះឯង ទ្រង់បង្ហាញថាជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (វិសេសៈ) នៃបណ្ឌិតពីបុគ្គលពាល។ ដោយហេតុនេះ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ហៅបុថុជ្ជនទាំងអស់ដែលនៅមានបដិសន្ធិថា «បុគ្គលពាល» និងត្រាស់ហៅព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិទៀតថា «បណ្ឌិត»។ ចំណែកឯព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី មិនគប្បីហៅថា «បណ្ឌិត» ឬ «បុគ្គលពាល» ឡើយ ប៉ុន្តែបើនិយាយពីការចូលទៅសេពគប់ ពួកលោកឈ្មោះថាចូលទៅសេពគប់ខាងចំណែកនៃបណ្ឌិត។ ចប់ សូត្រទី ៩។

10. Paccayasuttavaṇṇanā

១០. វណ្ណនាបច្ចយសូត្រ

20. Dasame paṭiccasamuppādañca vo bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhammeti satthā imasmiṃ sutte paccaye ca paccayanibbatte ca sabhāvadhamme desessāmīti ubhayaṃ ārabhi. Uppādā vā tathāgatānanti tathāgatānaṃ uppādepi, buddhesu uppannesu anuppannesupi jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo. Ṭhitāva sā dhātūti ṭhitova so paccayasabhāvo, na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti. Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti imehipi dvīhi paccayameva katheti. Paccayena hi paccayuppannā dhammā tiṭṭhanti, tasmā paccayova ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti vuccati. Paccayo dhamme niyameti, tasmā ‘‘dhammaniyāmatā’’ti vuccati. Idappaccayatāti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayāva idappaccayatā. Tanti taṃ paccayaṃ. Abhisambujjhatīti ñāṇena abhisambujjhati. Abhisametīti ñāṇena abhisamāgacchati. Ācikkhatīti katheti. Desetīti dasseti. Paññāpetīti jānāpeti. Paṭṭhapetīti ñāṇamukhe ṭhapeti. Vivaratīti vivaritvā dasseti. Vibhajatīti vibhāgato dasseti. Uttānīkarotīti pākaṭaṃ karoti. Passathāti cāhāti passatha iti ca vadati. Kinti? Jātipaccayā, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi.

២០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ព្រះសាស្តាទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវបដិច្ចសមុប្បាទផង នូវធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបដិច្ចសមុប្បាទផង ដល់អ្នកទាំងឡាយ» ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម៌ទាំងពីរយ៉ាង គឺធម៌ជាបច្ច័យ និងសភាវធម៌ដែលកើតអំពីបច្ច័យ (បច្ចយុប្បន្នធម៌) ក្នុងសូត្រនេះ។ ពាក្យថា Uppādā vā tathāgatānaṃ សេចក្តីថា ទោះបីព្រះតថាគតទាំងឡាយកើតឡើងក្តី កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ដឹងក្តី មិនត្រាស់ដឹងក្តី ជរានិងមរណៈរមែងមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ជាតិហ្នឹងឯងជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ។ ពាក្យថា Ṭhitāva sā dhātu សេចក្តីថា សភាវៈជាបច្ច័យនោះ គឺស្ថិតនៅជាធម្មតា មិនមែនថាជាតិមិនមែនជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈក្នុងកាលណាមួយនោះឡើយ។ ពាក្យថា Dhammaṭṭhitatā និង Dhammaniyāmatā ទាំងពីរម៉ាត់នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបច្ច័យនោះឯង។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យ រមែងតាំងនៅបានព្រោះបច្ច័យ ហេតុនោះ បច្ច័យនោះឯង ទើបហៅថា «ធម្មដ្ឋិតតា» (ភាពនៃធម៌តាំងនៅជាធម្មតា)។ បច្ច័យរមែងកំណត់នូវធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះ បច្ច័យនោះឯង ទើបហៅថា «ធម្មនិយាមតា» (ភាពជាច្បាប់ធម្មតានៃធម៌)។ ពាក្យថា Idappaccayatā សេចក្តីថា បច្ច័យនៃជរានិងមរណៈទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យនោះឯង ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ពាក្យថា Taṃ សេចក្តីថា នូវបច្ច័យនោះ។ ពាក្យថា Abhisambujjhati សេចក្តីថា ត្រាស់ដឹងដោយញាណ។ ពាក្យថា Abhisameti សេចក្តីថា ចូលទៅដល់ដោយញាណ។ ពាក្យថា Ācikkhati សេចក្តីថា ប្រាប់ (សម្តែង)។ ពាក្យថា Deseti សេចក្តីថា បង្ហាញ។ ពាក្យថា Paññāpeti សេចក្តីថា ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹង (បញ្ញត្ត)។ ពាក្យថា Paṭṭhapeti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងផ្លូវនៃញាណ។ ពាក្យថា Vivarati សេចក្តីថា បើកបង្ហាញ។ ពាក្យថា Vibhajati សេចក្តីថា ចែករំលែកបង្ហាញ។ ពាក្យថា Uttānīkaroti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យងាយយល់ (ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់)។ ពាក្យថា Passathā ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «អ្នកទាំងឡាយចូរមើលចុះ» យ៉ាងនេះផង។ តើទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងណា? ទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ជរានិងមរណៈមានព្រោះជាតិជាបច្ច័យ» ដូច្នេះជាដើម។

Iti kho, bhikkhaveti evaṃ kho, bhikkhave. Yā tatrāti yā tesu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādīsu. Tathatātiādīni paccayākārasseva vevacanāni. So tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti, sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattānaṃ dhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti, aññadhammapaccayehi [Pg.39] aññadhammānuppattito anaññathatāti, jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto. Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ.

ពាក្យថា Iti kho, bhikkhave សេចក្តីថា យ៉ាងនេះឯង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Yā tatrā សេចក្តីថា សេចក្តីពិតណា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមាន 'ជាតិជាបច្ច័យនាំឲ្យមានជរានិងមរណៈ' ជាដើមនោះ។ ពាក្យទាំងឡាយមាន តថតា (ភាពជាយ៉ាងនោះ) ជាដើម គឺជាវេវចនសព្ទនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសමුប្បាទ) ហ្នឹងឯង។ បច្ចយាការនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅថា តថតា ព្រោះកើតឡើងនៃធម៌នោះៗ ដោយសារបច្ច័យនោះៗ ដ៏មិនខ្វះមិនលើស, ហៅថា អវិតថតា ព្រោះកាលបើបច្ច័យទាំងឡាយដល់នូវការព្រមព្រៀងគ្នាហើយ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីបច្ច័យនោះ មិនមែនជាមិនកើតឡើង សូម្បីតែមួយរំពេច, ហៅថា អនញ្ញថតា ព្រោះធម៌ដទៃមិនកើតឡើងដោយសារបច្ច័យនៃធម៌ដទៃឡើយ, ហៅថា ឥទប្បច្ចយតា ព្រោះជាបច្ច័យ ឬជាប្រជុំនៃបច្ច័យនៃធម៌ទាំងឡាយមានជរានិងមរណៈជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា ឥទប្បច្ចយតា នោះ មានវិគ្រោះដូចតទៅ៖ បច្ច័យទាំងឡាយនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា ឬមួយថា ប្រជុំនៃឥទប្បច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ចំណែកឯលក្ខណៈក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមក្បួនវ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ) ចុះ។

Aniccanti hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ. Ettha ca aniccanti na jarāmaraṇaṃ aniccaṃ, aniccasabhāvānaṃ pana khandhānaṃ jarāmaraṇattā aniccaṃ nāma jātaṃ. Saṅkhatādīsupi eseva nayo. Ettha ca saṅkhatanti paccayehi samāgantvā kataṃ. Paṭiccasamuppannanti paccaye nissāya uppannaṃ. Khayadhammanti khayasabhāvaṃ. Vayadhammanti vigacchanakasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanakasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanakasabhāvaṃ. Jātiyāpi vuttanayeneva aniccatā veditabbā. Janakapaccayānaṃ vā kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattā ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantiyeva. Bhavādayo aniccādisabhāvāyeva.

ពាក្យថា Aniccaṃ គឺ ឈ្មោះថា អនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះអត្ថថា កើតឡើងហើយក៏សាបសូន្យទៅ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទនេះ ដែលថា អនិច្ចៈ មិនមែនសំដៅយកជរានិងមរណៈដោយត្រង់ថាជាអនិច្ចៈនោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះជរានិងមរណៈជាសភាវៈនៃខន្ធទាំងឡាយដែលមានសភាវៈមិនទៀង ទើបហៅថា អនិច្ចៈ ដោយបរិយាយ។ សូម្បីក្នុងបទមាន សង្ខតៈ ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា សង្ខតៈ គឺ បច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំគ្នាធ្វើឡើង។ បទថា បដិច្ចសមុប្បន្នៈ គឺ កើតឡើងដោយអាស្រ័យបច្ច័យ។ បទថា ខយធម្មៈ គឺ មានសភាវៈអស់ទៅជាធម្មតា។ បទថា វយធម្មៈ គឺ មានសភាវៈសាបសូន្យទៅជាធម្មតា។ បទថា វិរាគធម្មៈ គឺ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេកជាធម្មតា។ បទថា និរោធធម្មៈ គឺ មានសភាវៈរលត់ទៅជាធម្មតា។ សូម្បីតែក្នុងជាតិ ភាពជាអនិច្ចៈ ក៏គប្បីដឹងតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ឬមួយទៀត ព្រោះគេឃើញជាតិ (ការកើតឡើង) ក្នុងខណៈដែលបច្ច័យជាអ្នកបង្កើត (ជនកបច្ច័យ) ធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួន ដូច្នេះ ដោយបរិយាយមួយបែបទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យទាំងឡាយមាន អនិច្ចា ជាដើម គឺសមគួរពិតប្រាកដណាស់។ ធម៌ទាំងឡាយមានភពជាដើម សុទ្ធតែមានសភាវៈមិនទៀងជាដើមពិតប្រាកដមែន។

Sammappaññāyāti savipassanāya maggapaññāya. Pubbantanti purimaṃ atītanti attho. Ahosiṃ nu khotiādīsu ‘‘ahosiṃ nu kho nanu kho’’ti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ, ummattako viya bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati. Kiṃ nu kho ahosinti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘khattiyo nu kho ahosiṃ, brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu kho ahosiṃ rassaodātakaṇhapamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataro’’ti kaṅkhati. Keci pana ‘‘issaranimmānādīni nissāya ‘kena nu kho kāraṇena ahosi’nti hetuto kaṅkhatī’’ti vadanti. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti jātiādīni nissāya ‘‘khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ…pe… devo hutvā manusso’’ti attano paramparaṃ kaṅkhati. Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṃ. Aparantanti anāgataṃ antaṃ. Bhavissāmi nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha vuttanayameva.

ពាក្យថា Sammappaññāya គឺ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ពាក្យថា Pubbantaṃ គឺ មានន័យថា ផ្នែកខាងដើម គឺអតីតកាល។ ក្នុងពាក្យមាន 'Ahosiṃ nu kho' (តើអាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎) ជាដើម គឺបុគ្គលរមែងសង្ស័យនូវភាពមាន និងភាពមិនមាននៃខ្លួនក្នុងអតីតកាល ដោយអាស្រ័យលើសស្សតសញ្ញា (ការយល់ថាទៀង) និងអធិច្ចសមុប្បន្នសញ្ញា (ការយល់ថាកើតឡើងឯងៗគ្មានហេតុ) ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតហើយឬហ្ន៎ ឬថាមិនបានកើតទេហ្ន៎'។ មិនគួរចោទសួរថា 'តើព្រោះហេតុអ្វីបានជាសង្ស័យ?' ឡើយ ព្រោះថាបុថុជ្ជនពាលរមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណាក៏ដោយ ដូចជាមនុស្សឆ្កួតដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Kiṃ nu kho ahosiṃ (តើអាត្មាអញបានកើតជាអ្វីហ្ន៎) គឺសង្ស័យដោយអាស្រ័យលើជាតិ លិង្គ និងឧបបត្តិ ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតជាក្សត្រឬហ្ន៎ ឬក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ វេស្សៈ សុទ្ទៈ គ្រហស្ថ បព្វជិត ទេវតា ឬមនុស្សហ្ន៎'។ ពាក្យថា Kathaṃ nu kho (តើអាត្មាអញបានកើតជាយ៉ាងណាវិញហ្ន៎) គឺសង្ស័យដោយអាស្រ័យលើសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយ ថា 'តើអាត្មាអញមានរូបរាងខ្ពស់ឬហ្ន៎ ឬក៏ជាម្នាក់ក្នុងចំណោមមនុស្សទាប ពណ៌ស ពណ៌ខ្មៅ មានប្រមាណល្មម ឬគ្មានប្រមាណជាដើមហ្ន៎'។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា 'សង្ស័យចំពោះហេតុ ដោយអាស្រ័យលើការបង្កើតរបស់ព្រះឥសូរជាដើម ថា តើអាត្មាអញកើតឡើងដោយសារហេតុអ្វីហ្ន៎'។ ពាក្យថា Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ (តើអាត្មាអញបានកើតជាអ្វីហើយទៅជាអ្វីទៀតហ្ន៎) គឺសង្ស័យនូវលំដាប់តៗគ្នានៃខ្លួន ដោយអាស្រ័យលើជាតិជាដើម ថា 'តើអាត្មាអញបានកើតជាក្សត្រហើយទៅជាព្រាហ្មណ៍វិញឬហ្ន៎...ល... ឬក៏កើតជាទេវតាហើយមកជាមនុស្សវិញហ្ន៎'។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់ ពាក្យថា Addhāna នេះ គឺជាឈ្មោះនៃកាល (ពេលវេលា)។ ពាក្យថា Aparantaṃ គឺ ផ្នែកខាងចុង គឺអនាគតកាល។ ពាក្យថា Bhavissāmi nu kho nanu kho (តើអាត្មាអញនឹងកើតមានឬហ្ន៎ ឬថានឹងមិនកើតមានទេហ្ន៎) គឺសង្ស័យនូវភាពមាន និងភាពមិនមាននៃខ្លួនក្នុងអនាគតកាល ដោយអាស្រ័យលើសស្សតសញ្ញា និងឧច្ឆេទសញ្ញា (ការយល់ថាដាច់សូន្យ)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

Etarahi [Pg.40] vā paccuppannaṃ addhānanti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā. Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissatīti attano khandhesu vicikicchī bhavissati. Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati. Yuttaṃ panetanti? Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā. Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti – cūḷamātāya kira putto muṇḍo, mahāmātāya putto amuṇḍo, taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ, so uṭṭhāya ‘‘ahaṃ nu kho cūḷamātāya putto’’ti cintesi. Evaṃ ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā hoti. No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati. Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ macchoti cintetvā pahari. Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi, so paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari. Evaṃ no nu khosmīti kaṅkhati.

ពាក្យថា Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ គឺ ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ ដោយកាន់យកកាលបច្ចុប្បន្នទាំងអស់ ចាប់តាំងពីបដិសន្ធិជាដើម រហូតដល់ចុតីជាទីបំផុត។ ពាក្យថា Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissati គឺ នឹងមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួន。 ពាក្យថា Ahaṃ nu khosmi គឺ សង្ស័យនូវភាពមាននៃខ្លួន។ សួរថា 'តើការសង្ស័យបែបនេះសមគួរដែរឬទេ?' ឆ្លើយថា 'តើមានប្រយោជន៍អ្វីនឹងត្រូវគិតថា សមគួរ ឬមិនសមគួរ ក្នុងការសង្ស័យរបស់មនុស្សឆ្កួតនោះ?' ម៉្យាងទៀត ក្នុងរឿងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយតែងតែលើកយករឿងនេះមកជាឧទាហរណ៍៖ ឮថា កូនរបស់ម្តាយមីង (ប្អូនស្រីម្តាយ) ជាមនុស្សកោរសក់, ចំណែកកូនរបស់ម្តាយធំ (បងស្រីម្តាយ) ជាមនុស្សមិនកោរសក់។ គេក៏បានកោរសក់កូនរបស់ម្តាយធំនោះ។ កាលដែលគាត់ភ្ញាក់ពីដេកឡើង ក៏ស្ទាបក្បាលហើយគិតថា 'តើអាត្មាអញជាកូនរបស់ម្តាយមីងឬហ្ន៎?'។ ការសង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានពិតមែនឬហ្ន៎' តែងមានយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា No nu khosmi គឺ សង្ស័យនូវភាពមិនមាននៃខ្លួន។ ក្នុងរឿងនោះ ក៏មានរឿងនេះជាឧទាហរណ៍៖ ឮថា បុរសម្នាក់កាលដែលកំពុងចាប់ត្រី ព្រោះតែត្រាំក្នុងទឹកយូរពេក ភ្លៅរបស់គាត់ក៏ត្រជាក់ខ្លាំង គាត់ស្ទាបទៅស្មានថាជាត្រី ក៏វាយភ្លៅខ្លួនឯង។ បុរសម្នាក់ទៀត កំពុងយាមស្រែនៅជិតព្រៃខ្មោច មានសេចក្តីខ្លាចញាប់ញ័រ ក៏ដេកទៅ។ លុះគាត់ភ្ញាក់ឡើង ស្ទាបជង្គង់ទាំងពីររបស់ខ្លួន ស្មានថាជាយក្សពីរ ក៏វាយជង្គង់ខ្លួនឯង។ ការសង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមិនមានទេឬហ្ន៎' តែងមានយ៉ាងនេះឯង។

Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati. Eseva nayo sesesupi. Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi, sopi pana ‘‘ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho’’tiādinā nayena kaṅkhati. Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce? Apaccakkhā tesaṃ tattha tattha kule uppatti. Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino, pabbajitāpi ‘‘kuppaṃ nu kho me kamma’’ntiādinā nayena gahaṭṭhasaññino. Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti. Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva. Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘dīgho nu khosmi rassacaturassachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāro’’ti kaṅkhanto kathaṃ nu khosmīti? Kaṅkhatīti veditabbo. Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi. Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati. Ariyasāvakassāti idha sotāpanno adhippeto, itarepi pana tayo avāritāyevāti. Dasamaṃ.

ពាក្យថា Kiṃ nu khosmi គឺ សូម្បីតែខ្លួនជាក្សត្រពិតៗ ក៏នៅតែសង្ស័យនូវភាពជាក្សត្ររបស់ខ្លួន។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងជនដទៃទៀត (មានព្រាហ្មណ៍ជាដើម) ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯទេវតា កាលបើខ្លួនជាទេវតាហើយ ឈ្មោះថាមិនដឹងនូវភាពជាទេវតារបស់ខ្លួននោះ មិនមានឡើយ, ប៉ុន្តែទេវតានោះ រមែងសង្ស័យតាមន័យថា 'តើអាត្មាអញជាទេវតាមានរូប ឬជាទេវតាគ្មានរូបហ្ន៎' ជាដើម។ សួរថា 'ហេتوىីបានជាពួកក្សត្រជាដើមមិនដឹង?' ឆ្លើយថា 'ព្រោះការកើតឡើងក្នុងត្រកូលនោះៗ មិនច្បាស់លាស់ចំពោះពួកគេ'។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែគ្រហស្ថទាំងឡាយមានពោតលិកៈជាដើម ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាបព្វជិត, ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាគ្រហស្ថ ដោយន័យថា 'តើបព្វជ្ជាកម្មរបស់អាត្មាអញសាបសូន្យទៅហើយឬហ្ន៎' ជាដើម។ សូម្បីតែមនុស្សទាំងឡាយ ក៏មានសញ្ញាថាខ្លួនជាទេវតា ដូចជាពួកស្តេចដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Kathaṃ nu khosmi គឺមានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែបុគ្គលប្រកាន់យកថា មាន 'ជីវៈ' នៅក្នុងខ្លួន ហើយអាស្រ័យលើសណ្ឋានទ្រង់ទ្រាយនៃជីវៈនោះ ក៏សង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានរូបរាងខ្ពស់ ឬទាប ឬមានជ្រុងបួន ជ្រុងប្រាំមួយ ជ្រុងប្រាំបី ជ្រុងដប់ប្រាំមួយជាដើមហ្ន៎' គប្បីដឹងថា គាត់សង្ស័យថា 'តើអាត្មាអញមានសណ្ឋានយ៉ាងណាវិញហ្ន៎' យ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកឯសណ្ឋានរូបកាយបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថាមនុស្សមិនដឹងនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissati គឺ បុគ្គលកាលសង្ស័យនូវទីមកនិងទីទៅនៃអត្តភាព រមែងសង្ស័យយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Ariyasāvakassa ក្នុងទីនេះ សំដៅយកព្រះសោតាបន្នបុគ្គល, ប៉ុន្តែព្រះអរិយបុគ្គល ៣ ពួកក្រៅពីនេះ ក៏មិនបានហាមឃាត់ឡើយ។ សូត្រទីដប់ ចប់។

Āhāravaggo dutiyo.

អាហារវគ្គ ទី២ ចប់។

3. Dasabalavaggo

៣. ទសពលវគ្គ

1. Dasabalasuttavaṇṇanā

១. អដ្ឋកថាទសពលសូត្រ

21. Dasabalavaggassa [Pg.41] paṭhamaṃ dutiyasseva saṅkhepo.

២១. សូត្រទី១ នៃទសពលវគ្គ គឺជាសេចក្តីសង្ខេបនៃសូត្រទី២ ហ្នឹងឯង។

2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā

២. អដ្ឋកថាទុតិយទសពលសូត្រ

22. Dutiyaṃ bhagavatā attano ajjhāsayassa vasena vuttaṃ. Tattha dasabalasamannāgatoti dasahi balehi samannāgato. Balañca nāmetaṃ duvidhaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu tathāgatassa kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

២២. សូត្រទី២ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងសូត្រទី២ នោះ ពាក្យថា Dasabalasamannāgato គឺ ប្រកបដោយកម្លាំង (ពលៈ) ១០ ប្រការ។ កម្លាំងនោះ មាន ២ ប្រការ គឺ កាយពលៈ (កម្លាំងកាយ) និង ញាណពលៈ (កម្លាំងញាណ)។ ក្នុងកម្លាំងទាំងពីរនោះ កាយពលៈរបស់ព្រះតថាគត គប្បីដឹងតាមលំដាប់នៃត្រកូលដំរី។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.(ma. ni. aṭṭha. 1.148;

vibha. aṭṭha. 760);

–

«ដំរីទាំង ១០ ត្រកូលនេះគឺ៖ កាឡាវកៈ, គង្គយ្យៈ, បណ្ឌរៈ, តម្ពៈ, បិង្គលៈ, គន្ធៈ, មង្គលៈ, ហេមៈ, ឧបោសថ និងឆទ្ទន្តៈ។»

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. ‘‘Dasabalasamannāgato’’ti ettha pana etaṃ saṅgahaṃ na gacchati. Etañhi bāhirakaṃ lāmakaṃ tiracchānagatānaṃ sīhādīnampi hoti. Etañhi nissāya dukkhapariññā vā samudayappahānaṃ vā maggabhāvanā vā phalasacchikiriyā vā natthi. Aññaṃ pana dasasu ṭhānesu akampanatthena upatthambhanatthena ca dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ nāma atthi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dasabalasamannāgato’’ti.

នេះគឺត្រកូលដំរីទាំង ១០។ ក្នុងត្រកូលទាំងនោះ ត្រកូលដំរីធម្មតា (ប្រក្រតី) គប្បីដឹងថាជា កាឡាវកៈ។ កម្លាំងកាយរបស់បុរស (មានកម្លាំងមធ្យម) ១០ នាក់ ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីកាឡាវកៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីកាឡាវកៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីគង្គយ្យៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីគង្គយ្យៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីបណ្ឌរៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីបណ្ឌរៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីតម្ពៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីតម្ពៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីបិង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីបិង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងគន្ធដំរី (គន្ធហត្ថី) ១ ក្បាល។ កម្លាំងគន្ធហត្ថី ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីមង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីហេមវតៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីហេមវតៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីឧបោសថ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីឧបោសថ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីឆទ្ទន្តៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងដំរីឆទ្ទន្តៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងកាយរបស់ព្រះតថាគត ១ ព្រះអង្គ។ កម្លាំងកាយនេះឯង ដែលហៅថា នារាយណសង្ឃាតពលៈ។ កម្លាំងនោះ បើរាប់តាមចំនួនដំរីធម្មតា គឺស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមួយពាន់កោដិ, បើរាប់តាមចំនួនបុរស គឺស្មើនឹងកម្លាំងបុរសដប់ពាន់កោដិ។ នេះជាកាយពលៈរបស់ព្រះតថាគតជាមុនសិន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យថា Dasabalasamannāgato នេះ កាយពលៈនោះមិនរាប់បញ្ចូលឡើយ។ ព្រោះថាកាយពលៈនេះ ជាកម្លាំងខាងក្រៅ ថោកទាប សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានមានសត្វសីဟៈជាដើម ក៏មានដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនអាចកំណត់ដឹងទុក្ខ (ទុក្ខបរិញ្ញា) លះបង់សមុទ័យ (សមុទយប្បហាន) ចម្រើនមគ្គ (មគ្គភាវនា) ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល (ផលសច្ឆិកិរិយា) ដោយអាស្រ័យលើកាយពលៈនេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ មានញាណពលៈ (កម្លាំងញាណ) ១០ ប្រការផ្សេងទៀត ដែលមានអត្ថថាមិនញាប់ញ័រ និងជាទីពឹងពាក់ក្នុងឋានៈទាំង ១០។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកញាណពលៈនោះ ទើបត្រាស់ថា Dasabalasamannāgato (ប្រកបដោយទសពលញាណ)។

Katamaṃ [Pg.42] pana tanti? Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ yathābhūtaṃ jānanaṃ. Seyyathidaṃ – ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato jānanaṃ ekaṃ, atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso yathābhūtaṃ vipākajānanaṃ ekaṃ, sabbatthagāminipaṭipadājānanaṃ ekaṃ, anekadhātunānādhātulokajānanaṃ ekaṃ, parasattānaṃ parapuggalānaṃ nānādhimuttikatājānanaṃ ekaṃ, tesaṃyeva indriyaparopariyattajānanaṃ ekaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanaṃ ekaṃ, pubbenivāsajānanaṃ ekaṃ, sattānaṃ cutūpapātajānanaṃ ekaṃ, āsavakkhayajānanaṃ ekanti. Abhidhamme pana –

សួរថា 'តើទសពលញាណនោះជាអ្វីខ្លះ?' ឆ្លើយថា 'គឺការដឹងតាមពិតនូវហេតុនិងមិនមែនជាហេតុជាដើម។ ពោលគឺ៖ ១. ការដឹងច្បាស់នូវហេតុតាមពិតថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុ។ ២. ការដឹងច្បាស់តាមពិតនូវផលនៃកម្មដែលសមាទានហើយ ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ដោយឋានៈនិងហេតុ។ ៣. ការដឹងច្បាស់នូវបដិបទាដែលញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់ទីទាំងពួង។ ៤. ការដឹងច្បាស់នូវលោកដែលមានធាតុច្រើន ធាតុផ្សេងៗគ្នា។ ៥. ការដឹងច្បាស់នូវអធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តទៅ) ផ្សេងៗគ្នានៃសត្វទាំងឡាយដទៃ និងបុគ្គលទាំងឡាយដទៃ។ ៦. ការដឹងច្បាស់នូវភាពទន់និងខ្លាំងនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនៃសត្វនិងបុគ្គលទាំងនោះឯង។ ៧. ការដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីសៅហ្មង សេចក្តីផូរផង់ និងការចេញនៃឈាន វិមោក្ខ សមាធិ និងសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ៨. ការដឹងច្បាស់នូវការរលឹកជាតិបានក្នុងកាលមុន (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ)។ ៩. ការដឹងច្បាស់នូវចុតីនិងឧបបត្តិនៃសត្វទាំងឡាយ (ទិព្វចក្ខុញាណ)។ ១០. ការដឹងច្បាស់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ (អាសវក្ខយញាណ)។ ចំណែកឯក្នុងព្រះអភិធម្មវិញ៖

‘‘Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.

«ក្នុងសាសនានេះ ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់តាមពិតនូវហេតុថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុ។ ការដែលព្រះតថាគតដឹងច្បាស់តាមពិតនូវហេតុថាជាហេតុ និងមិនមែនជាហេតុថាជាមិនមែនជាហេតុនេះ នេះឯងជាតថាគតពលៈរបស់ព្រះតថាគត ដែលព្រះតថាគតអាស្រ័យកម្លាំងនេះហើយ ទើបប្តេជ្ញានូវឋានៈដ៏ប្រសើរ (អាសភដ្ឋាន) ញ៉ាំងសីហនាទឲ្យលាន់ឮក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ និងញ៉ាំងព្រហ្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។»

Ādinā (vibha. 760) nayena vitthārato āgatāneva. Atthavaṇṇanāpi nesaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyañceva (vibha. aṭṭha. 760) papañcasūdaniyā ca majjhimaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.148) sabbākārato vuttā. Sā tattha vuttanayeneva gahetabbā.

សេចក្តីទាំងនេះ តែងមកដោយពិស្តារតាមន័យមានជាដើមយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីតែអដ្ឋកថាពន្យល់សេចក្តីនៃសូត្រទាំងនោះ ក៏ខ្ញុំបានពោលទុកគ្រប់ប្រការហើយ ទាំងក្នុងវិភង្គអដ្ឋកថា និងក្នុងមជ្ឈិមនិកាយអដ្ឋកថា ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី។ សេចក្តីពន្យល់នោះ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងនោះចុះ។

Catūhi ca vesārajjehīti ettha sārajjapaṭipakkhaṃ vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu vesārajjabhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. Katamesu catūsu? ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādīsu codanāvatthūsu. Tatrāyaṃ pāḷi –

ក្នុងពាក្យថា Catūhi ca vesārajjehīti នេះ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ធម៌ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីតក់ស្លុត ឈ្មោះថា វេសារជ្ជៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃញាណប្រកបដោយសោមនស្សដែលកើតឡើងដល់ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ពិចារណាឃើញនូវភាពជាអ្នកមិនតក់ស្លុតក្នុងឋានៈ ៤ យ៉ាង។ ក្នុងឋានៈ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺក្នុងវត្ថុជាហេតុនៃការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយ មានជាអាទិ៍ថា «កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានព្រះបាលីដូចតទៅនេះ៖

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa vesārajjāni…pe…. Katamāni cattāri? ‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. ‘Khīṇāsavassa te paṭijānato [Pg.43] ime āsavā aparikkhīṇā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វេសារជ្ជធម៌ (ធម៌ជាហេតុឲ្យក្លាហាន) របស់តថាគតនេះ មាន ៤ យ៉ាង...។ ៤ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនេះឡើយថា 'កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ធម៌ទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹងឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ សមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី ទេវតាក្តី មារក្តី ព្រហ្មក្តី ឬនរណាមួយក្នុងលោកក្តី នឹងចោទប្រកាន់តថាគតដោយធម៌ (ដោយហេតុផលពិតប្រាកដ) នោះឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលដែលតថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះ ទើបជាអ្នកដល់នូវសេចក្តីក្សេម ដល់នូវសេចក្តីមិនមានភ័យ ដល់នូវសេចក្តីក្លាហាននៅឡើយ។ 'កាលដែលអ្នកប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាខីណាស្រព អាសវៈទាំងឡាយនេះ អ្នកមិនទាន់បានអស់ឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ... 'មួយវិញទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលតថាគតសម្តែងថាជាធម៌ធ្វើនូវអន្តរាយ ធម៌ទាំងនោះ កាលបុគ្គលសេពហើយ មិនអាចធ្វើនូវអន្តរាយបានឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ... 'មួយវិញទៀត ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ធម៌នោះមិនអាចនាំចេញដើម្បីសេចក្តីអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ ដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើតាមនោះឡើយ' ក្នុងឋានៈនោះ សមណៈក្តី ព្រាហ្មណ៍ក្តី... ដល់នូវសេចក្តីក្លាហាននៅឡើយ» (អង្គុត្តរនិកាយ ចតុក្កនិបាត)។

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.150). Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.

ពាក្យថា Āsabhaṃ ṭhānaṃ បានដល់ ឋានៈដ៏ប្រសើរ ឬឋានៈដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធក្នុងអតីតកាលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ, ទីកន្លែង ឬឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសភដ្ឋានៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយវិញទៀត គោឧសភៈដែលជាធំជាងគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោឧសភៈដែលជាធំជាងគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ, ឬគោឧសភៈដែលជាធំក្នុងក្រោលគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោឧសភៈដែលជាធំក្នុងក្រោលគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ។ ចំណែកឯគោឧសភៈដ៏ប្រសើរជាងគោទាំងពួង អាចអត់ធន់ចំពោះអន្តរាយទាំងពួង មានពណ៌ស គួរឲ្យជ្រះថ្លា អាចនាំទៅនូវភារៈដ៏ធ្ងន់បាន មិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ សូម្បីតែដោយសំឡេងផ្គរលាន់រាប់រយដង ឈ្មោះថា និសភៈ, ក្នុងទីនេះ សំដៅយកគោនិសភៈនោះឯងថាជា ឧសភៈ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះក៏ជាវេវចនសព្ទរបស់គោនោះដែរ។ អ្វីដែលជារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ។ ពាក្យថា ឋានៈ គឺការឈរជាន់ផែនដីឲ្យជាប់ដោយជើងទាំងបួនយ៉ាងមាំមួន។ ចំណែកឯញាណនេះ ដូចជាគោអាសភៈ ហេតុនោះទើបហៅថា អាសភៈ។ ដូចជាគោឧសភៈដែលហៅថា និសភៈ ប្រកបដោយកម្លាំងនៃគោឧសភៈ ឈរជាន់ផែនដីដោយជើងទាំងបួន ដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ប្រកបដោយទសពលញាណទាំង ១០ ឈរជាន់ផែនដីគឺបរិស័ទទាំង ៨ ដោយជើងគឺវេសារជ្ជធម៌ទាំង ៤ មិនរំភើបញាប់ញ័រដោយបច្ចាមិត្ត ឬសត្រូវណាមួយក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក គឺទ្រង់ឈរដោយការឈរដ៏មិនរំភើបញាប់ញ័រឡើយ។ កាលទ្រង់ឈរយ៉ាងនេះ ទ្រង់រមែងប្តេជ្ញា ចូលទៅជិត មិនបដិសេធ គឺទ្រង់លើកតម្កើងទុកក្នុងព្រះអង្គ នូវអាសភដ្ឋានៈនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ប្តេជ្ញានូវអាសភដ្ឋានៈ»។

Parisāsūti ‘‘aṭṭha kho imā, sāriputta, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā cātumahārājikaparisā tāvatiṃsaparisā māraparisā brahmaparisā’’ti, imāsu aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato ceva hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ [Pg.44] nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso, ‘‘iti rūpa’’ntiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

ពាក្យថា Parisāsū គឺក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ នេះ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលសារីបុត្ត បរិស័ទទាំងឡាយនេះមាន ៨ យ៉ាង។ ៨ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺខត្តិយបរិស័ទ ព្រាហ្មណបរិស័ទ គហបតិបរិស័ទ សមណបរិស័ទ ចាតុម្មហារាជិកបរិស័ទ តាវតឹង្សបរិស័ទ មារបរិស័ទ ព្រហ្មបរិស័ទ»។ ពាក្យថា Sīhanādaṃ nadati គឺទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងដ៏ប្រសើរ សម្លេងដ៏មិនកោតញញើត ឬទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងប្រៀបដូចជាសម្លេងនៃសត្វសីហៈ។ សេចក្តីនេះ គួរពន្យល់ដោយសីហនាទសូត្រ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាសត្វសីហៈ ហៅថា សីហៈ ព្រោះតែការអត់ធន់ផង ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់ (សត្វដទៃ) ផង យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏ហៅថា សីហៈ ព្រោះតែការអត់ធន់ចំពោះលោកធម៌ទាំងឡាយផង ព្រោះតែការកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃផង ដូច្នោះដែរ។ សម្លេងរបស់សត្វសីហៈដែលពោលមកយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សីហនាទ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ដូចជាសត្វសីហៈប្រកបដោយកម្លាំងសីហៈ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងទីទាំងពួង មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម បន្លឺនូវសីហនាទ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគតសីហៈ ក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ប្រកបដោយតថាគតពលៈទាំងឡាយ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ មិនមានសេចក្តីព្រឺរោម ទ្រង់បន្លឺនូវសីហនាទដ៏ប្រកបដោយលីលានៃការសម្តែងធម៌ដ៏មានប្រការផ្សេងៗ ដោយន័យជាអាទិ៍ថា «រូបមានសភាពយ៉ាងនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «បន្លឺសីហនាទក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ»។

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ, visuddhassa dhammacakkassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.

ក្នុងពាក្យថា Brahmacakkaṃ pavatteti នេះ ពាក្យថា brahma គឺដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម, នេះជាឈ្មោះនៃធម្មចក្រដ៏បរិសុទ្ធ។ ធម្មចក្រនោះមាន ២ យ៉ាង គឺ បដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ដែលចម្រើនឡើងដោយបញ្ញា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ព្រះអង្គផ្ទាល់, ចំណែកឯទេសនាញាណ ដែលចម្រើនឡើងដោយមហាករុណា នាំមកនូវអរិយផលសម្រាប់ពួកសាវ័ក។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងកើតឡើង (ឧប្បជ្ជមានៈ) និងញាណកើតឡើងរួចហើយ (ឧប្បន្នៈ)។ ញាណនោះ ចាប់តាំងពីការយាងចេញសាងព្រះផ្នួស (មហាភិនិស្ក្រមណ៍) រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីទុសិតភព រហូតដល់អរហត្តមគ្គលើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ ម៉្យាងទៀត ចាប់តាំងពីព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករពុទ្ធ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណកើតឡើងរួចហើយ។ សូម្បីតែទេសនាញាណ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តមានៈ) និងញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ (បវត្តៈ)។ ញាណនោះ ចាប់តាំងពីការសម្តែងធម៌ រហូតដល់សោតាបត្តិមគ្គរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ ឈ្មោះថា ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ញាណប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ជាលោកុត្តរៈ, ទេសនាញាណ ជាលោកិយៈ។ ប៉ុន្តែ ញាណទាំងពីរនេះ ជាញាណផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ។

Idāni yaṃ iminā ñāṇena samannāgato sīhanādaṃ nadati, taṃ dassetuṃ iti rūpantiādimāha. Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayo vutto. Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tassa vitthāro ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo taṇhāsamudayā, kammasamudayā āhārasamudayā rūpasamudayoti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) evaṃ veditabbo. Atthaṅgamepi ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī’’ti ayaṃ vitthāro.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសីហនាទដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រកបដោយញាណនេះហើយបន្លឺឡើង ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា iti rūpaṃ (រូបមានសភាពយ៉ាងនេះ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti rūpaṃ គឺរូបនេះ រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានរូបឡើយ ដោយការកំណត់យកនូវរូបមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន ដោយផ្តើមតាំងពីសភាវៈទ្រុឌទ្រោម (រុប្បនសភាវៈ) និងការបែងចែកជាភូតរូប និងឧបាទាយរូប។ ពាក្យថា Iti rūpassa samudayo គឺទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃរូបដែលបានកំណត់យកយ៉ាងនេះ。 ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti មានន័យថា ការកើតឡើងរមែងមានយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យនោះ គួរដឹងយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប, ព្រោះការកើតឡើងនៃតណ្ហា... ព្រោះការកើតឡើងនៃកម្ម, ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ ទើបមានការកើតឡើងនៃរូប, បុគ្គលកាលឃើញនូវលក្ខណៈនៃការកើតឡើង ឈ្មោះថា ឃើញនូវការកើតឡើងនៃរូបក្ខន្ធ» (បដិសម្ភិទាមគ្គ)។ សូម្បីក្នុងសេចក្តីរលត់ទៅ ក៏មានសេចក្តីពិស្តារយ៉ាងនេះថា «ព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជា ទើបមានការរលត់ទៅនៃរូប... បុគ្គលកាលឃើញនូវលក្ខណៈនៃការប្រែប្រួល ឈ្មោះថា ឃើញនូវការរលត់ទៅនៃរូបក្ខន្ធ»។

Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi, ayaṃ saññā, ime saṅkhārā, idaṃ viññāṇaṃ ettakaṃ viññāṇaṃ[Pg.45], ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādiphassādicakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto. Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayo vutto. Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tesampi vitthāro ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘āhārasamudayā’’ti avatvā ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ, viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti. Atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto.

សូម្បីក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Iti vedanā នេះ ក៏មានន័យថា វេទនានេះ វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានវេទនាឡើយ, នេះជាសញ្ញា, ធម៌ទាំងឡាយនេះជាសង្ខារ, វិញ្ញាណនេះ វិញ្ញាណមានប្រមាណប៉ុណ្េះ លើសពីនេះទៅទៀតមិនមានវិញ្ញាណឡើយ ដោយការកំណត់យកនូវវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ មិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈ រស បច្ចុបដ្ឋាន និងបទដ្ឋាន ដោយផ្តើមតាំងពីសភាវៈទទួលអារម្មណ៍ (វេទយិតសភាវៈ) សភាវៈចាំទុក (សញ្ជាននសភាវៈ) សភាវៈតាក់តែង (អភិសង្ខរណសភាវៈ) និងសភាវៈដឹងច្បាស់ (វិជាននសភាវៈ) ព្រមទាំងការបែងចែកមានសុខវេទនាជាដើម រូបសញ្ញាជាដើម ផស្សៈជាដើម និងចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យថា Iti vedanāya samudayo ជាដើម ទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃវេទនា សញ្ញា សង្ខារ និងវិញ្ញាណ ដែលបានកំណត់យកយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា iti មានន័យថា ការកើតឡើងរមែងមានយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យទាំងនោះ ក៏គួរដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងរូបក្ខន្ធថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ទើបមានការកើតឡើងនៃវេទនា» (បដិសម្ភិទាមគ្គ) ជាដើម។ ប៉ុន្តែ មានសេចក្តីប្លែកគ្នានេះគឺ៖ ក្នុងខន្ធទាំង ៣ (វេទនា សញ្ញា សង្ខារ) មិនត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃអាហារ» ឡើយ គឺត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃផស្សៈ» វិញ, ចំណែកក្នុងវិញ្ញាណក្ខន្ធ ត្រូវពោលថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃនាមរូប»។ សូម្បីតែបទនៃការរលត់ទៅ (អត្ថង្គមបទ) ក៏ត្រូវផ្សារភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងនោះឯង។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីសម្រេចអំពីការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ (ឧទយព្វយវិនិច្ឆ័យ) ដ៏ពេញបរិបូរណ៍ដោយគ្រប់អាការៈ សេចក្តីពិស្តារ តថាគតបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

Imasmiṃ sati idaṃ hotīti ayampi aparo sīhanādo. Tassattho – imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye asati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti imassa avijjādikassa paccayassa nirodhā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ nirujjhati. Idāni yathā taṃ hoti ceva nirujjhati ca, taṃ vitthārato dassetuṃ yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārātiādimāha.

ពាក្យថា Imasmiṃ sati idaṃ hoti នេះ ក៏ជាសីហនាទមួយផ្សេងទៀត។ សេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះគឺ៖ កាលបើបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះមាន ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងមាន។ ពាក្យថា Imassuppādā idaṃ uppajjati គឺព្រោះការកើតឡើងនៃបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា Imasmiṃ asati idaṃ na hoti គឺកាលបើបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះមិនមាន ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងមិនមាន។ ពាក្យថា Imassa nirodhā idaṃ nirujjhati គឺព្រោះការរលត់ទៅនៃបច្ច័យមានអវិជ្ជាជាដើមនេះ ផលមានសង្ខារជាដើមនេះរមែងរលត់ទៅ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីពិស្តារអំពីរបៀបដែលផលនោះកើតឡើងផង រលត់ទៅផង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā (សេចក្តីនេះគឺ ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ)។

Evaṃ svākkhātoti evaṃ pañcakkhandhavibhajanādivasena suṭṭhu akkhāto kathito. Dhammoti pañcakkhandhapaccayākāradhammo. Uttānoti anikujjito. Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito. Pakāsitoti dīpito jotito. Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitagaṇṭhitaṃ jiṇṇavatthaṃ, taṃ yassa natthīti aṭṭhahatthaṃ navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho, so chinnapilotiko nāma. Ayampi dhammo tādiso. Na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhitabhāvo atthi. Apica khuddakasāṭakopi pilotikāti vuccati, sā yassa natthi, aṭṭhanavahattho mahāpaṭo atthi, sopi chinnapilotiko, apagatapilotikoti attho. Tādiso ayaṃ dhammo. Yathā hi catuhatthaṃ sāṭakaṃ [Pg.46] gahetvā pariggahaṇaṃ karonto puriso ito cito ca añchanto kilamati, evaṃ bāhirakasamaye pabbajitā attano parittakaṃ dhammaṃ ‘‘evaṃ sati evaṃ bhavissatī’’ti kappetvā kappetvā vaḍḍhentā kilamanti. Yathā pana aṭṭhahatthanavahatthena pariggahaṇaṃ karonto yathāruci pārupati na kilamati, natthi tattha añchitvā vaḍḍhanakiccaṃ; evaṃ imasmimpi dhamme kappetvā kappetvā vibhajanakiccaṃ natthi, tehi tehi kāraṇehi mayāva ayaṃ dhammo suvibhatto suvitthāritoti idampi sandhāya ‘‘chinnapilotiko’’ti āha. Apica kacavaropi pilotikāti vuccati, imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati. Tenevāha –

ពាក្យថា Evaṃ svākkhāto គឺទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ ពោលទុកល្អហើយ ដោយអំណាចនៃការបែងចែកខន្ធ ៥ ជាដើមយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dhammo គឺធម៌គឺបច្ចយាការនៃខន្ធ ៥ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ពាក្យថា Uttāno គឺមិនផ្កាប់ទុក (ផ្ងារឡើង)។ ពាក្យថា Vivaṭo គឺបើកចំហទុក។ ពាក្យថា Pakāsito គឺទ្រង់បំភ្លឺហើយ ធ្វើឲ្យរុងរឿងហើយ។ ពាក្យថា Chinnapilotiko គឺសំពត់ចាស់ដែលដាច់ រហែក ហើយដេរ ប៉ះ ភ្ជាប់គ្នាក្នុងទីនោះៗ ហៅថា ពិលោតិកា (សំពត់កន្ទប)។ សំពត់កន្ទបនោះមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ថ្មីដែលមិនទាន់បោកគក់ មានប្រវែង ៨ ហត្ថ ឬ ៩ ហត្ថ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មានសំពត់កន្ទបកាត់ចេញហើយ (ឆិន្នពិលោតិកៈ)។ ធម៌នេះក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថាក្នុងធម៌នេះ មិនមានភាពជាសំពត់ដាច់រហែកដែលត្រូវដេរ ប៉ះ ភ្ជាប់គ្នា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីបោកប្រាស់ (កុហនៈ) ជាដើមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសំពត់តូចចង្អៀត ក៏ហៅថា ពិលោតិកា ដែរ។ សំពត់តូចចង្អៀតនោះមិនមានដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះមានសំពត់ធំប្រវែង ៨ ឬ ៩ ហត្ថ បុគ្គលនោះក៏ឈ្មោះថា ឆិន្នពិលោតិកៈ គឺមានសំពត់កន្ទបប្រាសចេញហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ធម៌នេះក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ដូចជាបុរសកាលយកសំពត់ប្រវែង ៤ ហត្ថ មកស្លៀកដណ្តប់ រមែងលំបាកដោយការទាញទៅខាងនេះខាងនោះ យ៉ាងណាមិញ ពួកអ្នកបួសក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ កាលត្រិះរិះហើយៗ បង្កើននូវធម៌ដ៏តិចតួចរបស់ខ្លួនថា «កាលបើហេតុនេះមាន ផលនេះនឹងមាន» រមែងលំបាក ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលកាលស្លៀកដណ្តប់ដោយសំពត់ប្រវែង ៨ ឬ ៩ ហត្ថ រមែងដណ្តប់បានតាមប្រាថ្នា មិនលំបាកឡើយ កិច្ចដែលត្រូវទាញពង្រីកសំពត់នោះមិនមាន យ៉ាងណាមិញ ក្នុងធម៌នេះ កិច្ចដែលត្រូវត្រិះរិះហើយៗ បែងចែក ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះតែហេតុនោះៗ ធម៌នេះគឺតថាគតខ្លួនឯងបានបែងចែកល្អហើយ ផ្សព្វផ្សាយល្អហើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «chinnapilotiko» (មានសំពត់កន្ទបកាត់ចេញហើយ)។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែសម្រាម ក៏ហៅថា ពិលោតិកា ដែរ ហើយក្នុងសាសនានេះ អ្វីដែលឈ្មោះថាសម្រាមរបស់សមណៈ រមែងមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា —

‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha;

Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine.

«ចូរអ្នកទាំងឡាយកម្ចាត់បង់នូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាសម្រាម ចូរជម្រះចោលនូវសម្រាម ចូរផាត់ចោលនូវបុគ្គលប្រៀបដូចជាអង្កាម គឺពួកបុគ្គលមិនមែនជាសមណៈ តែសំគាល់ខ្លួនថាជាសមណៈ

‘‘Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare;

Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā;

Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (a. ni. 8.10);

លុះកម្ចាត់បង់ពួកបុគ្គលមានប្រាថ្នាដ៏លាមក មានមារយាទ និងគោចរដ៏លាមកចេញហើយ អ្នកទាំងឡាយដ៏ស្អាតស្អំ មានស្មារតីខ្ជាប់ខ្ជួន ចូររួមរស់នៅជាមួយពួកបុគ្គលដ៏ស្អាតស្អំចុះ។ ពីនោះមក អ្នកទាំងឡាយជាអ្នកព្រមព្រៀងគ្នា មានប្រាជ្ញាស្មារតី នឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន»។

Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti.

ព្រោះហេតុតែសម្រាមគឺសមណៈ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ហើយយ៉ាងនេះ ធម៌នេះទើបឈ្មោះថា ឆិន្នបិលោតិកធម៌ (ធម៌មានសំពត់ចាស់ដាច់ដោច)។

Alamevāti yuttameva. Saddhāpabbajitenāti saddhāya pabbajitena. Kulaputtenāti dve kulaputtā ācārakulaputto jātikulaputto ca. Tattha yo yato kutoci kulā pabbajitvā sīlādayo pañca dhammakkhandhe pūreti, ayaṃ ācārakulaputto nāma. Yo pana yasakulaputtādayo viya jātisampannakulā pabbajito, ayaṃ jātikulaputto nāma. Tesu idha ācārakulaputto adhippeto. Sace pana jātikulaputto ācāravā hoti, ayaṃ uttamoyeva. Evarūpena kulaputtena. Vīriyaṃ ārabhitunti caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ kātuṃ. Idānissa caturaṅgaṃ dassento kāmaṃ taco cātiādimāha. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti. Idañca pana caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahantena navasu ṭhānesu samādhātabbaṃ purebhatte pacchābhatte purimayāme majjhimayāme pacchimayāme gamane ṭhāne nisajjāya sayaneti.

ពាក្យថា Alamevā បានដល់ គួរពិតណាស់។ ពាក្យថា Saddhāpabbajitenā បានដល់ បួសដោយសទ្ធា។ ពាក្យថា Kulaputtena មានពន្យល់ថា កុលបុត្រមាន ២ ប្រភេទ គឺ អាចារកុលបុត្រ និងជាតិកុលបុត្រ។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ បុគ្គលណាដែលបួសចាកត្រកូលណាមួយហើយ បំពេញធម៌មានសីលជាដើម គឺធម្មក្ខន្ធទាំង ៥ ឲ្យបរិបូណ៌ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា អាចារកុលបុត្រ។ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបួសចាកត្រកូលដ៏បរិបូណ៌ដោយជាតិ ដូចជាយសកុលបុត្រជាដើម បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ជាតិកុលបុត្រ។ ក្នុងកុលបុត្រទាំងពីរនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអាចារកុលបុត្រ។ ប៉ុន្តែ បើជាតិកុលបុត្រជាអ្នកមានអាចារៈ (សីលធម៌) ដែរ បុគ្គលនោះឯងជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមបំផុត។ ដោយកុលបុត្រមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhituṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើនូវព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវអង្គ ៤ នៃព្យាយាមនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា kāmaṃ taco ca ជាដើម។ ក្នុងព្យាយាមនោះ ស្បែកជាអង្គទី ១, សរសៃជាអង្គទី ២, ឆ្អឹងជាអង្គទី ៣, សាច់និងឈាមជាអង្គទី ៤។ ម្យ៉ាងទៀត ព្យាយាមប្រកបដោយអង្គ ៤ នេះ បុគ្គលកាលនឹងអធិដ្ឋាន គប្បីតាំងទុកក្នុងឋានៈទាំង ៩ គឺ ក្នុងពេលមុនភត្ត, ក្រោយភត្ត, ក្នុងយាមដំបូង, យាមកណ្តាល, យាមចុងក្រោយ, ក្នុងការដើរ, ការឈរ, ការអង្គុយ និងការដេក។

Dukkhaṃ[Pg.47], bhikkhave, kusīto viharatīti imasmiṃ sāsane yo kusīto puggalo, so dukkhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo kusīto, so sukhaṃ viharati. Vokiṇṇoti missībhūto. Sadatthanti sobhanaṃ vā atthaṃ sakaṃ vā atthaṃ, ubhayenāpi arahattameva adhippetaṃ. Parihāpetīti hāpeti na pāpuṇāti. Kusītapuggalassa hi cha dvārāni aguttāni honti, tīṇi kammāni aparisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ apariyodātaṃ, bhinnājīvo kulūpako hoti. So sabrahmacārīnaṃ akkhimhi patitarajaṃ viya upaghātakaro hutvā dukkhaṃ viharati, pīṭhamaddano ceva hoti laṇḍapūrako ca, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ na sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ virādheti, tena bhutto raṭṭhapiṇḍopi na mahapphalo hoti.

ពាក្យថា Dukkhaṃ, bhikkhave, kusīto viharati សេចក្តីថា ក្នុងសាសនានេះ បុគ្គលណាជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស បុគ្គលនោះរស់នៅជាទុក្ខ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលណាខ្ជិលច្រអូស បុគ្គលនោះរស់នៅជាសុខ។ ពាក្យថា Vokiṇṇo បានដល់ ច្រឡូកច្រឡំ (ដោយអកុសលធម៌)។ ពាក្យថា Sadatthaṃ បានដល់ ប្រយោជន៍ដ៏ល្អ ឬប្រយោជន៍របស់ខ្លួន ដោយពាក្យទាំងពីរនេះ សំដៅយកព្រះអរហត្តផលតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា Parihāpeti បានដល់ ធ្វើឲ្យសាបសូន្យ គឺមិនបានសម្រេច។ ព្រោះថា ទ្វារទាំង ៦ របស់បុគ្គលខ្ជិលច្រអូស តែងមិនបានគ្រប់គ្រង, កម្មទាំង ៣ មិនស្អាតស្អំ, សីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ ៨ មិនបរិសុទ្ធស្អាត, ជាអ្នកទ្រុស្តអាជីវៈ ចូលទៅរកត្រកូល។ បុគ្គលនោះ តែងធ្វើការបៀតបៀនដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាធូលីធ្លាក់ចូលក្នុងភ្នែក រស់នៅជាទុក្ខ ទាំងជាអ្នកបំផ្លាញគ្រែតាំង ទាំងជាអ្នកបំពេញតែលាមក មិនអាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន តែងញ៉ាំងខណៈដែលរកបានដោយកម្រឲ្យសាបសូន្យទៅ សូម្បីតែចង្ហាន់របស់រដ្ឋដែលបុគ្គលនោះឆាន់ហើយ ក៏គ្មានផលច្រើនឡើយ។

Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhaveti āraddhavīriyo puggalo imasmiṃyeva sāsane sukhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Pavivittoti vivitto viyutto hutvā. Sadatthaṃ paripūretīti arahattaṃ pāpuṇāti. Āraddhavīriyassa hi cha dvārāni suguttāni honti, tīṇi kammāni parisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pariyodātaṃ sabrahmacārīnaṃ akkhimhi susītalañjanaṃ viya dhātugatacandanaṃ viya ca manāpo hutvā sukhaṃ viharati, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti. Satthā hi –

ពាក្យថា Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhave សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ តែងរស់នៅជាសុខ ក្នុងសាសនានេះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ បុគ្គលណាមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ បុគ្គលនោះរស់នៅជាទុក្ខ។ ពាក្យថា Pavivitto បានដល់ ជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ គឺប្រាសចាក (អកុសលធម៌)។ ពាក្យថា Sadatthaṃ paripūreti បានដល់ សម្រេចនូវព្រះអរហត្ត។ ព្រោះថា ទ្វារទាំង ៦ របស់បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ តែងគ្រប់គ្រងបានល្អ, កម្មទាំង ៣ ស្អាតស្អំល្អ, សីលមានអាជីវៈជាគម្រប់ ៨ បរិសុទ្ធផូរផង់ ជាទីគាប់ចិត្តដល់សព្រហ្មចារីបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាថ្នាំបន្តក់ភ្នែកដ៏ត្រជាក់ និងប្រៀបដូចជាខ្លឹមចន្ទន៍ រស់នៅជាសុខ អាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន។ ព្រោះព្រះសាស្តា...

‘‘Ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmunī’’ti –

«បពិត្រព្រះមហាវីរៈ សូមព្រះអង្គព្រះជន្មាយុយឺនយូរ បពិត្រព្រះមហាមុនី សូមព្រះអង្គគង់នៅអស់មួយកប្ប»

Evaṃ gotamiyā vandito, ‘‘na kho, gotami, tathāgatā evaṃ vanditabbā’’ti paṭikkhipitvā tāya yācito vanditabbākāraṃ ācikkhanto evamāha –

កាលដែលព្រះនាងគោតមីថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសាស្តាទ្រង់បដិសេធថា «ម្នាលគោតមី ព្រះតថាគតទាំងឡាយ មិនមែនបុគ្គលគប្បីថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះឡើយ» កាលដែលព្រះនាងអារាធនា ទើបទ្រង់សម្តែងនូវអាការៈដែលគប្បីថ្វាយបង្គំ ដោយត្រាស់ពាក្យនេះថា៖

‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame;

Samagge sāvake passa, esā buddhāna vandanā’’ti. (apa. therī 2.2.171);

«សូមព្រះអង្គទតមើលនូវសាវ័កទាំងឡាយ ដែលមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន មានការប្រឹងប្រែងដ៏មាំមួនជានិច្ច ព្រមព្រៀងគ្នា នេះជាការថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ»។

Evaṃ āraddhavīriyo satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ na virādheti. Tassa hi buddhuppādo dhammadesanā saṅghasuppaṭipatti saphalā hoti saudrayā, raṭṭhapiṇḍopi tena bhutto mahapphalo hoti.

បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយយ៉ាងនេះ តែងអាចកាន់យកនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន មិនញ៉ាំងខណៈដែលរកបានដោយកម្រឲ្យសាបសូន្យឡើយ។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ ការសម្តែងធម៌ និងការប្រតិបត្តិល្អនៃព្រះសង្ឃ តែងមានផល មានការចម្រើនដល់បុគ្គលនោះ សូម្បីតែចង្ហាន់របស់រដ្ឋដែលបុគ្គលនោះឆាន់ហើយ ក៏មានផលច្រើនដែរ។

Hīnena [Pg.48] aggassāti hīnāya saddhāya hīnena vīriyena hīnāya satiyā hīnena samādhinā hīnāya paññāya aggasaṅkhātassa arahattassa patti nāma na hoti. Aggena ca khoti aggehi saddhādīhi aggassa arahattassa patti hoti. Maṇḍapeyyanti pasannaṭṭhena maṇḍaṃ, pātabbaṭṭhena peyyaṃ. Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patito visaññī attano sāṭakādīnampi assāmiko hoti, taṃ pasannampi na pātabbaṃ, mayhaṃ pana sāsanaṃ evaṃ pasannañca pātabbañcāti dassento ‘‘maṇḍapeyya’’nti āha.

ពាក្យថា Hīnena aggassa សេចក្តីថា ការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដ៏ឧត្តម ដោយសទ្ធាដ៏ថោកទាប ដោយព្យាយាមដ៏ថោកទាប ដោយសតិដ៏ថោកទាប ដោយសមាធិដ៏ថោកទាប ដោយបញ្ញាដ៏ថោកទាប មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Aggena ca kho សេចក្តីថា ការសម្រេចនូវព្រះអរហត្តដ៏ឧត្តម តែងមានដោយធម៌មានសទ្ធាជាដើមដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Maṇḍapeyyaṃ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា មណ្ឌៈ ព្រោះអត្ថថាថ្លាស្អាត ឈ្មោះថា បេយ្យៈ ព្រោះអត្ថថាគួរផឹក។ ព្រោះថា ទឹកស្រវឹងណាដែលបុគ្គលផឹកហើយ ដួលសន្លប់នៅកណ្តាលផ្លូវ មិនអាចគ្រប់គ្រងសូម្បីតែសំពត់ស្លៀកពាក់របស់ខ្លួនបាន ទឹកស្រវឹងនោះ ទោះបីថ្លាក៏មិនគួរផឹកឡើយ ចំណែកឯសាសនារបស់តថាគតនេះ ថ្លាផង គួរផឹកផង ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «មណ្ឌបេយ្យៈ»។

Tattha tividho maṇḍo – desanāmaṇḍo, paṭiggahamaṇḍo, brahmacariyamaṇḍoti. Katamo desanāmaṇḍo? Catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa ācikkhanā…pe… uttānīkammaṃ, ayaṃ desanāmaṇḍo. Katamo paṭiggahamaṇḍo? Bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā ye vā panaññepi keci viññātāro, ayaṃ paṭiggahamaṇḍo. Katamo brahmacariyamaṇḍo? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, ayaṃ brahmacariyamaṇḍo. Apica adhimokkhamaṇḍo saddhindriyaṃ, assaddhiyaṃ kasaṭo, assaddhiyaṃ kasaṭaṃ chaḍḍetvā saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyantiādināpi (paṭi. ma. 1.238) nayenettha attho veditabbo. Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā satthā sammukhībhūto, tasmā vīriyasampayogaṃ katvā pivatha etaṃ maṇḍaṃ. Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍampi vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamanaṃ vā niggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti. Vejjasammukhā pana ‘‘vejjo jānissatī’’ti nirāsaṅkā pivanti. Evameva amhākaṃ dhammassāmi satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne nesaṃ niyojento tasmātiha, bhikkhavetiādimāha. Tattha saphalāti sānisaṃsā. Saudrayāti savaḍḍhi. Idāni niyojanānurūpaṃ sikkhitabbataṃ niddisanto attatthaṃ vā hi, bhikkhavetiādimāha. Tattha attatthanti attano atthabhūtaṃ arahattaṃ. Appamādena sampādetunti appamādena sabbakiccāni kātuṃ. Paratthanti paccayadāyakānaṃ mahapphalānisaṃsaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dutiyaṃ.

ក្នុងពាក្យនោះ មណ្ឌៈមាន ៣ ប្រភេទគឺ ទេសនាមណ្ឌៈ ១, បដិគ្គហមណ្ឌៈ ១, ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ ១។ ទេសនាមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺការប្រាប់ ការសម្តែង ការបញ្ញត្តិ ការតាំងទុក ការបើក ការចែក ការធ្វើឲ្យងាយ នូវអរិយសច្ចទាំង ៤, ការប្រាប់... ការធ្វើឲ្យងាយ នូវសតិបដ្ឋានទាំង ៤... នូវអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ នេះហៅថា ទេសនាមណ្ឌៈ។ បដិគ្គហមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺភិក្ខុ ភិក្ខុនី ឧបាសក ឧបាសិកា ទេវតា មនុស្ស ឬពួកអ្នកដឹងសេចក្តីដទៃទៀតណាមួយ នេះហៅថា បដិគ្គហមណ្ឌៈ។ ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ តើដូចម្តេច? គឺអរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨ នេះឯង គឺ សម្មាទិដ្ឋិ... សម្មាសមាធិ នេះហៅថា ព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អធិមោក្ខមណ្ឌៈ គឺសទ្ធិន្ទ្រិយ, សេចក្តីមិនមានសទ្ធាជាសម្រាម, បុគ្គលលះបង់សម្រាមគឺសេចក្តីមិនមានសទ្ធាចេញហើយ ផឹកនូវអធិមោក្ខមណ្ឌៈនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មណ្ឌបេយ្យៈ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គb្បីដឹងតាមន័យនេះជាដើម។ ពាក្យថា Satthā sammukhībhūto នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុក្នុងទីនេះ។ ព្រោះហេតុតែព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខ ហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរប្រារព្ធព្យាយាមហើយផឹកនូវទឹកមណ្ឌៈនេះចុះ។ ព្រោះថា សូម្បីតែទឹកថ្នាំដ៏ថ្លាខាងក្រៅ កាលបើពួកអ្នកផឹក ផឹកក្នុងទីកំបាំងមុខគ្រូពេទ្យ តែងមានសេចក្តីសង្ស័យថា យើងមិនដឹងនូវប្រមាណ ឬការក្អួត ឬការរាកឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើនៅចំពោះមុខគ្រូពេទ្យ តែងផឹកដោយមិនមានសង្ស័យថា «គ្រូពេទ្យនឹងដឹង»។ យ៉ាងនោះឯង ព្រះសាស្តាជាម្ចាស់នៃធម៌របស់យើងទាំងឡាយ ទ្រង់គង់នៅចំពោះមុខហើយ អ្នកទាំងឡាយចូរធ្វើព្យាយាមហើយផឹកចុះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងណែនាំពួកភិក្ខុទាំងនោះក្នុងការផឹកទឹកមណ្ឌៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា tasmātiha, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា saphalā បានដល់ មានអានិសង្ស។ ពាក្យថា saudrayā បានដល់ មានសេចក្តីចម្រើន។ ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលគប្បីសិក្សាឲ្យសមគួរដល់ការណែនាំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា attatthaṃ vā hi, bhikkhave ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា attatthaṃ បានដល់ ព្រះអរហត្តដែលជាប្រយោជន៍របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា appamādena sampādetuṃ បានដល់ ដើម្បីធ្វើកិច្ចទាំងពួងដោយសេចក្តីមិនប្រមាថ។ ពាក្យថា paratthaṃ បានដល់ អានិសង្សមានផលច្រើនរបស់ពួកទាយកអ្នកប្រគល់បច្ច័យ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ ចប់ ភាគពីរ។

3. Upanisasuttavaṇṇanā

៣. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះឧបនិសសូត្រ

23. Tatiye [Pg.49] ‘‘jānato aha’’ntiādīsu jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ santepi ‘‘jānato’’ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ. ‘‘Passato’’ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Passanappabhāvañhi ñāṇaṃ, ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni, ñāṇena vivaṭe dhamme passati. Āsavānaṃ khayanti ettha āsavānaṃ pahānaṃ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvoti ayampi āsavakkhayoti vuccati, bhaṅgopi maggaphalanibbānānipi. ‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimutti’’ntiādīsu (ma. ni. 1.438; vibha. 831) hi khīṇākāro āsavakkhayoti vuccati. ‘‘Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti (vibha. 354) ettha bhaṅgo.

២៣. ក្នុងសូត្រទី ៣ ត្រង់ពាក្យថា jānato ahaṃ ជាដើម ពាក្យថា jānato បានដល់ ដល់អ្នកដឹង។ ពាក្យថា passato បានដល់ ដល់អ្នកឃើញ។ បទទាំងពីរនេះ មានអត្ថដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញនូវបុគ្គលដោយអាស្រ័យលក្ខណៈនៃញាណ ដោយពាក្យថា jānato។ ព្រោះថា ញាណមានការដឹងជាលក្ខណៈ។ ទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញដោយអាស្រ័យអានុភាពនៃញាណ ដោយពាក្យថា passato។ ព្រោះថា ញាណមានការឃើញជាអានុភាព បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយញាណ តែងឃើញធម៌ទាំងឡាយដែលបើកចំហដោយញាណ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលមានភ្នែកមើលឃើញរូបទាំងឡាយដោយភ្នែក។ ត្រង់ពាក្យថា āsavānaṃ khayaṃ នេះ ការលះបង់ ការមិនកើតឡើង សភាពអស់ទៅ និងការមិនមាននៃអាសវៈទាំងឡាយ នេះក៏ហៅថា អាសវក្ខយៈ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ដែរ សូម្បីតែខណៈនៃភាំង មគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន ក៏ហៅថា អាសវក្ខយៈ ដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យជាដើមថា āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ សភាពអស់ទៅ ហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ក្នុងពាក្យថា yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ នេះ ការបែកធ្លាយ (ភង្គខណៈ) ហៅថា អាសវក្ខយៈ។

‘‘Sekkhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62);

–

«កាលបើព្រះសេក្ខបុគ្គលអ្នកកំពុងសិក្សា ដើរតាមត្រង់នូវមគ្គ ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ (នៃអាសវៈ) តែងកើតឡើងមុនគេ បន្ទាប់មក ទើបអញ្ញាញាណកើតឡើងក្នុងលំដាប់គ្មានចន្លោះ»។

Ettha maggo. So hi āsave khepento vūpasamento uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti ettha phalaṃ. Tañhi āsavānaṃ khīṇante uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកមគ្គ។ ព្រោះថាមគ្គនោះ កាលញ៉ាំងអាសវៈទាំងឡាយឲ្យអស់ទៅ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ទៅ តែងកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ក្នុងពាក្យថា āsavānaṃ khayā samaṇo hoti នេះ សំដៅយកផល។ ព្រោះថាផលនោះ តែងកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។

‘‘Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti;

(Dha. pa. 253) –

«អាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះ តែងចម្រើនឡើង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា នៅឆ្ងាយពីធម៌ជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈ»។

Ettha nibbānaṃ. Tañhi āgamma āsavā khīyanti, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ. Idha pana maggaphalāni adhippetāni. No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyaṃ paṭisedheti.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយកព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា អាសវៈទាំងឡាយតែងអស់ទៅដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាននោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាសវក្ខយៈ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកមគ្គនិងផល។ ពាក្យថា no ajānato no apassato សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលមិនដឹង មិនឃើញ តថាគតមិនពោល (នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ) ដល់បុគ្គលនោះឡើយ នេះជាអត្ថ។ ដោយពាក្យនេះ ពួកជនណាដែលពោលនូវការបរិសុទ្ធចាកសង្សារជាដើម សូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលមិនដឹងមិនឃើញ ពួកជននោះ ឈ្មោះថាត្រូវបដិសេធហើយ។ ដោយបទទាំងពីរខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវឧបាយ ដោយបទនេះ ទ្រង់បដិសេធនូវអនឧបាយ។

Idāni yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti, taṃ dassetukāmo kiñca, bhikkhave, jānatoti pucchaṃ ārabhi. Tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti, koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā [Pg.50] jānanā saggamaggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti, tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva. Tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti, tadeva dassento iti rūpantiādimāha. Evaṃ kho, bhikkhave, jānatoti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ jānantassa. Āsavānaṃ khayo hotīti āsavānaṃ khayante jātattā ‘‘āsavānaṃ khayo’’ti laddhanāmaṃ arahattaṃ hoti.

ឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលបុគ្គលកាលដឹងហើយ តែងមានការអស់ទៅនៃអាសវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមនូវសំណួរថា kiñca, bhikkhave, jānato (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះការអស់ទៅនៃអាសវៈ តែងមានដល់បុគ្គលដឹងនូវអ្វី?) ជាដើម។ ក្នុងសំណួរនោះ ការដឹងមានច្រើនប្រការ។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងសិល្បៈ តែងដឹងនូវការធ្វើឆត្រ ភិក្ខុខ្លះដឹងនូវកិច្ចណាមួយមានការធ្វើចីវរជាដើម កាលដែលភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងវ័តដ៏ប្រសើរហើយធ្វើនូវការងារទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនគប្បីពោលថា ការដឹងនោះមិនមែនជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃសួគ៌ មគ្គ និងផលឡើយ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុណាដែលបួសក្នុងសាសនាហើយ ដឹងនូវការធ្វើវេជ្ជកម្មជាដើម កាលដែលភិក្ខុនោះដឹងយ៉ាងនេះ អាសវៈទាំងឡាយតែងចម្រើនឡើងពិតប្រាកដ។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ដែលបុគ្គលកាលដឹង កាលឃើញហើយ តែងមានការអស់ទៅនៃអាសវៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា iti rūpaṃ (រូបយ៉ាងនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា evaṃ kho, bhikkhave, jānato សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលដែលដឹងនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា āsavānaṃ khayo hoti សេចក្តីថា ព្រះអរហត្តដែលបាននូវនាមថា «អាសវក្ខយៈ» ព្រោះកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការអស់ទៅនៃអាសវៈ តែងមាន។

Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapetvā idāni khīṇāsavassa āgamanīyaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetuṃ yampissa taṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha khayasmiṃ khayeñāṇanti āsavakkhayasaṅkhāte arahattaphale paṭiladdhe sati paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tañhi arahattaphalasaṅkhāte khayasmiṃ paṭhamavāraṃ uppanne pacchā uppannattā khayeñāṇanti vuccati. Saupanisanti sakāraṇaṃ sappaccayaṃ. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Sā hissa upanissayapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ito paresupi labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo.

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយកំពូលគឺអរហត្តផលយ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុព្វភាគបដិបទាដែលនាំឲ្យសម្រេចនូវភាពជាព្រះខីណាសព ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «yampissa taṃ, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីនោះឯង...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «khayasmiṃ khayeñāṇaṃ» បានដល់ បច្ចវេក្ខណញាណ ដែលកើតឡើងកាលបើព្រះអរហត្តផលដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃអាសវៈត្រូវបានសម្រេចហើយ។ ព្រោះថា បច្ចវេក្ខណញាណនោះ កើតឡើងជាខាងក្រោយ កាលបើធម៌ជាទីអស់ទៅនៃអាសវៈ ពោលគឺអរហត្តផល កើតឡើងជាលើកដំបូង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ខយេញាណ» (ញាណក្នុងធម៌ជាទីអស់ទៅ)។ ពាក្យថា «saupanisaṃ» គឺ ប្រកបដោយហេតុ ប្រកបដោយបច្ច័យ។ ពាក្យថា «vimutti» គឺ អរហត្តផលវិមុត្តិ។ ព្រោះថា អរហត្តផលវិមុត្តិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បច្ចវេក្ខណញាណនោះ ដោយឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ភាពជាបច្ច័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយខាងក្រោយអំពីវិមុត្តិនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមលទ្ធភាពដែលបាន (តាមសមគួរដល់ធម៌នោះៗ) យ៉ាងនេះដែរ។

Virāgoti maggo. So hi kilese virājento khepento uppanno, tasmā virāgoti vuccati. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Etena balavavipassanaṃ dasseti. Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Samādhīti pādakajjhānasamādhi. So hi taruṇavipassanāya paccayo hoti. Sukhanti appanāya pubbabhāgasukhaṃ. Tañhi pādakajjhānassa paccayo hoti. Passaddhīti darathapaṭippassaddhi. Sā hi appanāpubbabhāgassa sukhassa paccayo hoti. Pītīti balavapīti. Sā hi darathapaṭippassaddhiyā paccayo hoti. Pāmojjanti dubbalapīti. Sā hi balavapītiyā paccayo hoti. Saddhāti aparāparaṃ uppajjanasaddhā. Sā hi dubbalapītiyā paccayo hoti. Dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ. Tañhi aparāparasaddhāya paccayo hoti. Jātīti savikārā khandhajāti[Pg.51]. Sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. Bhavoti kammabhavo. (So hi savikārāya jātiyā paccayo hoti.) Etenupāyena sesapadānipi veditabbāni.

ពាក្យថា «virāgo» (ការប្រាសចាកតម្រេក) គឺ អរិយមគ្គ។ ព្រោះថាមគ្គនោះ កាលកើតឡើង តែងធ្វើកិលេសទាំងឡាយឲ្យប្រាសចាក ឲ្យអស់ទៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «វិរាគៈ»។ ពាក្យថា «nibbidā» (សេចក្តីនឿយណាយ) គឺ និព្វិទាញាណ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវពលវវិបស្សនា (វិបស្សនាមានកម្លាំង)។ ពាក្យថា «ពលវវិបស្សនា» នេះ ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤ គឺ ភយតូបដ្ឋានញាណ (ញាណយល់ឃើញសង្ខារជាភ័យ) អាទីនវានុបស្សនាញាណ (ញាណយល់ឃើញទោស) មុញ្ចិតុកម្យតាញាណ (ញាណប្រាថ្នានឹងរួចខ្លួន) និងសង្ខារុបេក្ខាញាណ (ញាណប្រកបដោយសេចក្តីព្រងើយកន្តើយក្នុងសង្ខារ)។ ពាក្យថា «yathābhūtañāṇadassana» (ការដឹងការឃើញតាមពិត) គឺ ការឃើញដែលពោលគឺការដឹងតាមសភាវៈពិត។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី)។ ព្រោះថា តរុណវិបស្សនា តែងជាបច្ច័យដល់ពលវវិបស្សនា។ ពាក្យថា «តរុណវិបស្សនា» នេះ ជាឈ្មោះនៃញាណទាំង ៤ គឺ សង្ខារបរិច្ឆេទញាណ (ញាណកំណត់ដឹងសង្ខារ) កង្ខាវិតរណញាណ (ញាណឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យ) សម្មសនញាណ (ញាណពិចារណា) និងមគ្គាមគ្គញាណ (ញាណកំណត់ដឹងផ្លូវនិងមិនមែនផ្លូវ)។ ពាក្យថា «samādhi» គឺ បាទកជ្ឈានសមាធិ (សមាធិជាបាតនៃវិបស្សនា)។ ព្រោះថាសមាធិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា។ ពាក្យថា «sukhaṃ» គឺ សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ (ឧបចារសមថសុខ)។ ព្រោះថាសុខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បាទកជ្ឈាន។ ពាក្យថា «passaddhi» គឺ ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ (កិលេសទរថៈ)។ ព្រោះថាការរំងាប់នោះ តែងជាបច្ច័យដល់សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ។ ពាក្យថា «pīti» គឺ ពលវបីតិ (បីតិមានកម្លាំង)។ ព្រោះថាបីតិនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ。 ពាក្យថា «pāmojjaṃ» គឺ ទុព្វលបីតិ (បីតិទន់ខ្សោយ)។ ព្រោះថាប្រាមោជ្ជៈនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ពលវបីតិ។ ពាក្យថា «saddhā» គឺ សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ ព្រោះថាសទ្ធានោះ តែងជាបច្ច័យដល់ទុព្វលបីតិ (ប្រាមោជ្ជៈ)។ ពាក្យថា «dukkhaṃ» គឺ វដ្តទុក្ខ។ ព្រោះថាវដ្តទុក្ខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ ពាក្យថា «jāti» គឺ ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល (វិការៈ)។ ព្រោះថាជាតិ (ការកើត) នោះ តែងជាបច្ច័យដល់វដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា «bhavo» គឺ កម្មភព។ (ព្រោះថាកម្មភពនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ជាតិដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល)។ គប្បីជ្រាបនូវបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយវិធីនេះឯង។

Thullaphusitaketi mahāphusitake. Pabbatakandarapadarasākhāti ettha kandaraṃ nāma ‘ka’ntiladdhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatapadeso, yo ‘‘nitambo’’tipi ‘‘nadīkuñcho’’tipi vuccati. Padaraṃ nāma aṭṭhamāse deve avassante phalito bhūmippadeso. Sākhāti kusumbhagāminiyo khuddakamātikāyo. Kusobbhāti khuddakaāvāṭā. Mahāsobbhāti mahāāvāṭā. Kunnadiyoti khuddakanadiyo. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritā. Evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārātiādīsu avijjā pabbatoti daṭṭhabbā. Abhisaṅkhārā meghoti, viññāṇādivaṭṭaṃ kandarādayoti, vimutti sāgaroti.

ពាក្យថា «thullaphusitake» គឺ ដែលមានតំណក់ទឹកភ្លៀងធំៗ។ ក្នុងពាក្យថា «pabbatakandarapadarasākhā» ជាដើមនោះ ពាក្យថា «kandara» (ជ្រលងភ្នំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃភ្នំដែលត្រូវទឹក (ដែលបានឈ្មោះថា «កៈ») ច្រោះឲ្យបែកធ្លាយ ដែលគេហៅថា «nitamba» (ចង្កេះភ្នំ) ខ្លះ «nadīkuñcha» (របត់ស្ទឹង) ខ្លះ។ ពាក្យថា «padara» (ប្រេះស្រាំ) បានដល់ ទីកន្លែងនៃដីដែលប្រេះស្រាំ ក្នុងកាលដែលភ្លៀងមិនបង្អុរចុះអស់រយៈពេល ៨ ខែ (ក្នុងរដូវរងានិងរដូវក្តៅ)។ ពាក្យថា «sākhā» (ដៃស្ទឹង/ដៃព្រែក) បានដល់ ផ្លូវទឹកតូចៗដែលហូរចូលទៅកាន់អណ្តូងទឹកតូចៗ។ ពាក្យថា «kusobbhā» (អណ្តូងតូច/ត្រពាំងតូច) គឺ រណ្តៅតូចៗ។ ពាក្យថា «mahāsobbhā» (អណ្តូងធំ/ត្រពាំងធំ) គឺ រណ្តៅធំៗ。 ពាក្យថា «kunnadiyo» (ស្ទឹងតូច) គឺ ស្ទឹងតូចៗ។ ពាក្យថា «mahānadiyo» (ស្ទឹងធំ/ទន្លេធំ) គឺ ទន្លេធំៗមានទន្លេគង្គានិងទន្លេយមុនាជាដើម។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārā» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង សង្ខារទាំងឡាយមានអវិជ្ជាជាឧបនិស្ស័យ) គប្បីយល់ឃើញថា អវិជ្ជា ដូចជាភ្នំ។ អភិសង្ខារ ដូចជាពពកភ្លៀង, វដ្តធម៌មានវិញ្ញាណជាដើម ដូចជាជ្រលងភ្នំជាដើម, វិមុត្តិ ដូចជាមហាសមុទ្រ។

Yathā pabbatamatthake devo vassitvā pabbatakandarādīni pūrento anupubbena mahāsamuddaṃ sāgaraṃ pūreti, evaṃ avijjāpabbatamatthake tāva abhisaṅkhārameghassa vassanaṃ veditabbaṃ. Assutavā hi bālaputhujjano avijjāya aññāṇī hutvā taṇhāya abhilāsaṃ katvā kusalākusalakammaṃ āyūhati, taṃ kusalākusalakammaṃ paṭisandhiviññāṇassa paccayo hoti, paṭisandhiviññāṇādīni nāmarūpādīnaṃ. Iti pabbatamatthake vuṭṭhadevassa kandarādayo pūretvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viya avijjāpabbatamatthake vuṭṭhassa abhisaṅkhārameghassa paramparapaccayatāya anupubbena viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā ṭhitakālo. Buddhavacanaṃ pana pāḷiyaṃ agahitampi ‘‘idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajatī’’ti imāya pāḷiyā vasena gahitamevāti veditabbaṃ. Yā hi tassa kulagehe nibbatti, sā kammabhavapaccayā savikārā jāti nāma. So buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāvaṃ āgamma vaṭṭadosadīpakaṃ lakkhaṇāhaṭaṃ dhammakathaṃ sutvā vaṭṭavasena pīḷito hoti, evamassa savikārā khandhajāti vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. So vaṭṭadukkhena pīḷito aparāparaṃ saddhaṃ janetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, evamassa vaṭṭadukkhaṃ aparāparasaddhāya paccayo hoti. So pabbajjāmatteneva asantuṭṭho ūnapañcavassakāle nissayaṃ [Pg.52] gahetvā vattapaṭipattiṃ pūrento dvemātikā paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā yāva arahattā nijjaṭaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanto pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhati, tassa kammaṭṭhānaṃ nissāya dubbalapīti uppajjati. Tadassa saddhūpanisaṃ pāmojjaṃ, taṃ balavapītiyā paccayo hoti. Balavapīti darathapaṭippassaddhiyā, sā appanāpubbabhāgasukhassa, taṃ sukhaṃ pādakajjhānasamādhissa. So samādhinā cittakallataṃ janetvā taruṇavipassanāya kammaṃ karoti. Iccassa pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti, taruṇavipassanā balavavipassanāya, balavavipassanā maggassa, maggo phalavimuttiyā, phalavimutti paccavekkhaṇañāṇassāti. Evaṃ devassa anupubbena sāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo viya khīṇāsavassa vimuttisāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo veditabboti. Tatiyaṃ.

ទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំ ហើយបំពេញនូវជ្រលងភ្នំជាដើម រួចហើយទើបបំពេញនូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបការបង្អុរចុះនៃពពកគឺអភិសង្ខារលើកំពូលភ្នំគឺអវិជ្ជាជាមុនសិន យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនល្ងង់ខ្លៅដែលមិនបានស្តាប់ធម៌ កាលបើជាអ្នកមិនដឹងព្រោះអវិជ្ជា តែងធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នាដោយតណ្ហា ហើយសន្សំសន្សំនូវកុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម កម្មជាកុសលនិងអកុសលនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បដិសន្ធិវិញ្ញាណ បដិសន្ធិវិញ្ញាណជាដើម តែងជាបច្ច័យដល់នាមរូបជាដើម។ នេះជាកាលដែលវដ្តធម៌មានវិញ្ញាណជាដើមត្រូវបានបំពេញ ហើយតាំងនៅតាមលំដាប់ ដោយភាពជាបច្ច័យតៗគ្នា នៃពពកគឺអភិសង្ខារដែលបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំគឺអវិជ្ជា ដូចជាកាលដែលទឹកភ្លៀងបង្អុរចុះលើកំពូលភ្នំ បំពេញនូវជ្រលងភ្នំជាដើម ហើយហូរទៅដល់មហាសមុទ្រហើយតាំងនៅ យ៉ាងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈ ទោះបីមិនបានលើកឡើងក្នុងបាលីនៃសូត្រនេះក្តី ក៏គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់កាន់យកហើយដោយអំណាចនៃបាលីថា «idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajati» (ព្រះតថាគតកើតឡើងក្នុងលោកនេះ... ចេញចាកផ្ទះទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ) នេះឯង។ ព្រោះថា ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលនៃកុលបុត្រនោះ ឈ្មោះថា ជាតិ ដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួល ដែលមានកម្មភពជាបច្ច័យ។ កុលបុត្រនោះ ចូលទៅជិតព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះពុទ្ធសាវកទាំងឡាយក្តី ហើយបានស្តាប់ធម្មកថាដែលបង្ហាញទោសនៃវដ្តៈ ដែលនាំមកនូវលក្ខណៈ (មានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម) តែងជាអ្នកត្រូវវដ្តៈបៀតបៀន យ៉ាងនេះឯង ការកើតឡើងនៃខន្ធដែលប្រកបដោយសេចក្តីប្រែប្រួលរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់វដ្តទុក្ខ។ កុលបុត្រនោះ កាលត្រូវវដ្តទុក្ខបៀតបៀនហើយ តែងញ៉ាំងសទ្ធាឲ្យកើតឡើងរឿយៗ ហើយចេញចាកផ្ទះទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ យ៉ាងនេះឯង វដ្តទុក្ខរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់សទ្ធាដែលកើតឡើងរឿយៗ។ កុលបុត្រនោះ មិនត្រឹមតែត្រេកអរត្រឹមតែការបួសប៉ុណ្ណោះទេ ក្នុងកាលដែលមានវស្សាតិចជាង ៥ វស្សា ក៏កាន់យកនូវនិស្ស័យ បំពេញនូវវត្តបដិបត្តិ ធ្វើមាតិកាទាំងពីរ (បាតិមោក្ខទាំងពីរ) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញ រៀននូវកម្មនិងមិនមែនកម្ម (វិន័យវិនិច្ឆ័យ) ធ្វើខ្លួនមិនឲ្យមានសេចក្តីសង្ស័យរហូតដល់ព្រះអរហត្ត កាន់យកនូវកម្មដ្ឋាន ហើយទៅនៅក្នុងព្រៃ ផ្តើមធ្វើការងារក្នុងបឋវីកសិណជាដើម កាលកុលបុត្រនោះអាស្រ័យនូវកម្មដ្ឋាន បីតិទន់ខ្សោយ (ទុព្វលបីតិ) ក៏កើតឡើង។ ក្នុងកាលនោះ ប្រាមោជ្ជៈដែលមានសទ្ធាជាឧបនិស្ស័យរបស់កុលបុត្រនោះ ក៏កើតឡើង ប្រាមោជ្ជៈនោះ តែងជាបច្ច័យដល់ពលវបីតិ។ ពលវបីតិ តែងជាបច្ច័យដល់ការរំងាប់នូវសេចក្តីក្រវល់ក្រវាយ, ការរំងាប់នោះ តែងជាបច្ច័យដល់សុខៈក្នុងបុព្វភាគនៃអប្បនាសមាធិ, សុខនោះ តែងជាបច្ច័យដល់បាទកជ្ឈានសមាធិ។ កុលបុត្រនោះ ញ៉ាំងភាពគួរដល់ការងារនៃចិត្តឲ្យកើតឡើងដោយសមាធិ ហើយធ្វើការងារដោយតរុណវិបស្សនា។ ដោយហេតុនេះ បាទកជ្ឈានសមាធិរបស់កុលបុត្រនោះ តែងជាបច្ច័យដល់តរុណវិបស្សនា, តរុណវិបស្សនា ជាបច្ច័យដល់ពលវវិបស្សនា, ពលវវិបស្សនា ជាបច្ច័យដល់មគ្គ, មគ្គ ជាបច្ច័យដល់ផលវិមុត្តិ, ផលវិមុត្តិ ជាបច្ច័យដល់បច្ចវេក្ខណញាណ។ គប្បីជ្រាបនូវកាលដែលមហាសមុទ្រគឺវិមុត្តិរបស់ព្រះខីណាសពត្រូវបានបំពេញហើយតាំងនៅ ដូចជាកាលដែលទឹកភ្លៀងបំពេញនូវមហាសមុទ្រតាមលំដាប់ហើយតាំងនៅ យ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាអញ្ញតិត្ថិយសូត្រ

24. Catutthe pāvisīti paviṭṭho. So ca na tāva paviṭṭho, ‘‘pavisissāmī’’ti nikkhantattā pana evaṃ vutto. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Atippagoti tadā kira therassa atippagoyeva nikkhantadivaso ahosi, atippagoyeva nikkhantabhikkhū bodhiyaṅgaṇe cetiyaṅgaṇe nivāsanapārupanaṭṭhāneti imesu ṭhānesu yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva papañcaṃ karonti. Therassa pana ‘‘yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva paribbājakehi saddhiṃ ekadvekathāvāre karissāmī’’ti cintayato yaṃnūnāhanti etadahosi. Paribbājakānaṃ ārāmoti so kira ārāmo dakkhiṇadvārassa ca veḷuvanassa ca antarā ahosi. Idhāti imesu catūsu vādesu. Kiṃvādī kimakkhāyīti kiṃ vadati kiṃ ācikkhati, kiṃ ettha samaṇassa gotamassa dassananti pucchanti. Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāmāti, bhotā gotamena yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇaṃ katheyyāma. Sahadhammiko vādānupātoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā samaṇassa gotamassa vādānupāto vādappavatti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kathaṃ nāgaccheyya? Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ sabbākārenapi samaṇassa gotamassa vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ na bhaveyyāti?

២៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «pāvisi» (បានចូលទៅហើយ) គឺ ចូលទៅហើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះថេរៈនោះមិនទាន់បានចូលទៅនៅឡើយទេ ប៉ុន្តែដោយហេតុតែលោកចេញទៅដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅ» ហេતુંនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាបុរសដែលចេញដំណើរទៅដោយគិតថា «អាញ់នឹងទៅកាន់ភូមិឯណោះ» ទោះបីមិនទាន់ទៅដល់ភូមិនោះក្តី កាលបើគេសួរថា «អ្នកឈ្មោះនេះទៅណា?» គេតែងនិយាយថា «ទៅកាន់ភូមិហើយ» យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «atippago» (ព្រលឹមពេក/ព្រលឹមណាស់) ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ជាថ្ងៃដែលព្រះថេរៈចេញទៅតាំងពីព្រលឹមណាស់។ ពួកភិក្ខុដែលចេញទៅតាំងពីព្រលឹមពេក តែងធ្វើការបង្អង់ (យឺតយ៉ាវ) ក្នុងទីទាំងឡាយមានលានពោធិ៍ លានចេតិយ និងកន្លែងស្លៀកដណ្តប់ជាដើម អស់កាលត្រឹមតែមិនទាន់ដល់វេលាត្រាច់ចរទៅបិណ្ឌបាត។ ចំណែកព្រះថេរៈ កាលពិចារណាថា «កាលបើមិនទាន់ដល់វេលាត្រាច់ចរទៅបិណ្ឌបាតទេ អាត្មាអញនឹងធ្វើការសន្ទនាធម៌មួយឬពីរវគ្គជាមួយពួកបរិព្វាជកសិន» ទើបមានសេចក្តីត្រិះរិះថា «yaṃnūnāhaṃ» (បើដូច្នោះ អាត្មាអញ...) នេះកើតឡើង។ ពាក្យថា «paribbājakānaṃ ārāmo» (អារាមនៃពួកបរិព្វាជក) ឮថា អារាមនោះស្ថិតនៅចន្លោះទ្វារខាងត្បូងនិងព្រៃវេឡុវ័ន។ ពាក្យថា «idha» (ក្នុងលោកនេះ/ក្នុងទីនេះ) គឺ ក្នុងវាទៈទាំង ៤ នេះ។ ពាក្យថា «kiṃvādī kimakkhāyī» គឺ ពួកបរិព្វាជកសួរថា ព្រះសមណគោតមពោលយ៉ាងណា ប្រាប់យ៉ាងណា អ្វីជាទស្សនៈ (ការយល់ឃើញ) របស់ព្រះសមណគោតមក្នុងរឿងនេះ? ពាក្យថា «dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāma» (យើងនឹងព្យាករធម៌តាមសមគួរដល់ធម៌) គឺ ហេតុណាដែលព្រះគោតមដ៏ចម្រើនបានពោលទុក យើងនឹងពោលនូវហេតុដែលស្របគ្នានឹងហេតុនោះ។ ពាក្យថា «sahadhammiko vādānupāto» (ការពោលតាមវាទៈដែលប្រកបដោយធម៌) គឺ ការពោលតាមវាទៈ ពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃវាទៈរបស់ព្រះសមណគោតម ដែលប្រកបដោយហេតុ តាមហេតុដែលអ្នកដទៃពោលហើយ ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យមានហេតុដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយគប្បីតិះដៀល សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចមកដល់បាន? សេចក្តីពន្យល់មានដូចនេះថា ធ្វើដូចម្តេចកុំឲ្យមានហេតុដែលគប្បីតិះដៀលក្នុងវាទៈរបស់ព្រះសមណគោតម ដោយប្រការទាំងពួង?

Iti [Pg.53] vadanti phassapaccayā dukkhanti evaṃ vadantoti attho. Tatrāti tesu catūsu vādesu. Te vata aññatra phassāti idaṃ ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti paṭiññāya sādhakavacanaṃ. Yasmā hi na vinā phassena dukkhapaṭisaṃvedanā atthi, tasmā jānitabbametaṃ yathā ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti ayamettha adhippāyo.

ពាក្យថា «iti vadanti phassapaccayā dukkhaṃ» សេចក្តីថា ពួកជនដែលពោលយ៉ាងនេះថា «ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «tatra» (ក្នុងពាក្យទាំងនោះ) គឺ ក្នុងវាទៈទាំង ៤ នោះ។ ពាក្យថា «te vata aññatra phassā» (ពួកជនទាំងនោះ វៀរលែងតែផស្សៈចេញហើយ...) នេះ ជាពាក្យសម្រេច (ពាក្យបញ្ជាក់) នូវការប្តេជ្ញាថា «tadapi phassapaccayā» (ទុក្ខនោះ ក៏កើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យដែរ)។ ព្រោះថា ការទទួលដឹងនូវទុក្ខ តែងមិនមានដោយវៀរចាកផស្សៈឡើយ ហេតុនោះ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីនេះថា «ទុក្ខនោះ ក៏កើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យដែរ» នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

Sādhu, sādhu, ānandāti ayaṃ sādhukāro sāriputtattherassa dinno, ānandattherena pana saddhiṃ bhagavā āmantesi. Ekamidāhanti ettha idhāti nipātamattaṃ, ekaṃ samayanti attho. Idaṃ vacanaṃ ‘‘na kevalaṃ sāriputtova rājagahaṃ paviṭṭho, ahampi pāvisiṃ. Na kevalañca tassevāyaṃ vitakko uppanno, mayhampi uppajji. Na kevalañca tasseva sā titthiyehi saddhiṃ kathā jātā, mayhampi jātapubbā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ.

ពាក្យថា «sādhu, sādhu, ānanda» នេះ ជាការប្រទានសាធុការដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅជាមួយព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ក្នុងពាក្យថា «ekamidāhaṃ» នេះ ពាក្យថា «idha» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា «ekaṃ samayaṃ» (សម័យមួយ)។ ពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញថា «មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលបានចូលទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ សូម្បីតថាគតក៏បានចូលទៅដែរ។ ហើយក៏មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើង សូម្បីតថាគតក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើងដែរ។ ហើយក៏មិនមែនមានតែសារីបុត្តម្នាក់ឯងទេដែលមានការសន្ទនាជាមួយពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះ សូម្បីតថាគតក៏ធ្លាប់មានការសន្ទនាជាមួយពួកអន្យតិត្ថិយទាំងនោះពីមុនមកដែរ»។

Acchariyaṃ abbhutanti ubhayampetaṃ vimhayadīpanameva. Vacanattho panettha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ekena padenāti ‘‘phassapaccayā dukkha’’nti iminā ekena padena. Etena hi sabbavādānaṃ paṭikkhepattho vutto. Esevatthoti esoyeva phassapaccayā dukkhanti paṭiccasamuppādattho. Taññevettha paṭibhātūti taññevettha upaṭṭhātu. Idāni thero jarāmaraṇādikāya paṭiccasamuppādakathāya taṃ atthagambhīrañceva gambhīrāvabhāsañca karonto sace maṃ, bhantetiādiṃ vatvā yaṃmūlakā kathā uppannā, tadeva padaṃ gahetvā vivaṭṭaṃ dassento channaṃtvevātiādimāha. Sesaṃ uttānamevāti. Catutthaṃ.

ពាក្យថា «acchariyaṃ abbhutaṃ» ទាំងពីរម៉ាត់នេះ សុទ្ធតែជាពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យ (សេចក្តីប្លែកក្នុងចិត្ត)។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះនៃពាក្យក្នុងទីនេះថា គួរដើម្បីទះដៃ (សម្តែងការកោតសរសើរ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អច្ឆរិយៈ» (គួរឲ្យអស្ចារ្យ)។ អ្វីដែលមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក ឥឡូវក៏កើតមានឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អព្ភូតៈ» (ចម្លែក/មិនធ្លាប់មាន)។ ពាក្យថា «ekena padena» (ដោយបទតែមួយ) គឺ ដោយបទតែមួយនេះថា «phassapaccayā dukkhaṃ» (ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ)។ ព្រោះថា ដោយបទនេះ សេចក្តីបដិសេធនូវវាទៈទាំងពួង ត្រូវបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «esevattho» គឺ សេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទដែលមានសភាវៈយ៉ាងនេះឯងថា «ទុក្ខកើតឡើងព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា «taññevettha paṭibhātu» គឺ សូមឲ្យសេចក្តីនោះឯងប្រាកដ (ដល់អ្នកអានន្ទ) ក្នុងទីនេះចុះ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) កាលនឹងធ្វើសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទកថា មានជរានិងមរណៈជាដើមនោះ ឲ្យមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅផង ឲ្យមានការប្រាកដឡើងជាទីជ្រាលជ្រៅផង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sace maṃ, bhante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើគេសួរខ្ញុំព្រះអង្គ...) រួចហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ដោយកាន់យកនូវបទគឺផស្សៈដែលជាឫសគល់នៃធម្មកថាដែលកើតឡើងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «channaṃ tveva» (ព្រោះការរលត់ទៅនៃផស្សាយតនៈទាំង ៦ នោះឯង...)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. Bhūmijasuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាភូមិជសូត្រ

25-26. Pañcame bhūmijoti tassa therassa nāmaṃ. Sesamidhāpi purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yasmā idaṃ sukhadukkhaṃ na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati, kāyenapi kariyamānaṃ karīyati, vācāyapi manasāpi, attanāpi kariyamānaṃ karīyati, parenapi kariyamānaṃ karīyati, sampajānenapi kariyamānaṃ karīyati, asampajānenapi, tasmā tassa aparampi paccayavisesaṃ dassetuṃ kāye vā hānanda, satītiādimāha. Kāyasañcetanāhetūti kāyadvāre uppannacetanāhetu. Vacīsañcetanāmanosañcetanāsupi eseva nayo. Ettha ca kāyadvāre kāmāvacarakusalākusalavasena [Pg.54] vīsati cetanā labbhanti, tathā vacīdvāre. Manodvāre navahi rūpārūpacetanāhi saddhiṃ ekūnatiṃsāti tīsu dvāresu ekūnasattati cetanā honti, tappaccayaṃ vipākasukhadukkhaṃ dassitaṃ. Avijjāpaccayā cāti idaṃ tāpi cetanā avijjāpaccayā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana taṃ yathāvuttacetanābhedaṃ kāyasaṅkhārañceva vacīsaṅkhārañca manosaṅkhārañca parehi anussāhito sāmaṃ asaṅkhārikacittena karoti, parehi kāriyamāno sasaṅkhārikacittenāpi karoti, ‘‘idaṃ nāma kammaṃ karoti, tassa evarūpo nāma vipāko bhavissatī’’ti, evaṃ kammañca vipākañca jānantopi karoti, mātāpitūsu cetiyavandanādīni karontesu anukarontā dārakā viya kevalaṃ kammameva jānanto ‘‘imassa pana kammassa ayaṃ vipāko’’ti vipākaṃ ajānantopi karoti, tasmā taṃ dassetuṃ sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotītiādi vuttaṃ.

២៥-២៦. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ភូមិជៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។ ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា—ព្រោះថា សុខទុក្ខនេះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះផស្សបច្ច័យតែម្យ៉ាងនោះទេ កាលបើបុគ្គលធ្វើដោយកាយ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើធ្វើដោយវាចា ដោយចិត្ត ក៏រមែងធ្វើ កាលបើខ្លួនឯងធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើអ្នកដទៃធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើដឹងខ្លួនធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ កាលបើមិនដឹងខ្លួនធ្វើ ក៏រមែងធ្វើ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបច្ច័យដ៏ប្លែកមួយទៀតរបស់សុខទុក្ខនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា កាយេ វា ហានន្ទ សតិ ជាដើម។ ពាក្យថា កាយសញ្ចេតនាហេតុ គឺហេតុគឺចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងកាយទ្វារ។ ក្នុងវចីសញ្ចេតនា និងមនោសញ្ចេតនា ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាយទ្វារនេះ ចេតនា ២០ រមែងបានដោយអំណាចនៃកាមាវចរកុសល និងអកុសល ក្នុងវចីទ្វារក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងមនោទ្វារ ចេតនា ២៩ រួមជាមួយរូបាវចរចេតនា និងអរូបាវចរចេតនា ៩ ដូច្នេះ ចេតនា ៦៩ ក្នុងទ្វារទាំងបី រមែងមាន ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវវិបាកសុខទុក្ខដែលមានចេតនាទាំងនោះជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា អវិជ្ជាបច្ចយា ច នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា សូម្បីតែចេតនាទាំងនោះ ក៏មានអវិជ្ជាជាបច្ច័យដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលធ្វើនូវកាយសង្ខារ វចីសង្ខារ និងមនោសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនាដូចដែលបានពោលហើយនោះ ដោយខ្លួនឯង ដោយអសង្ខារិកចិត្ត ដោយមិនមានអ្នកដទៃដឹកនាំខ្លះ ធ្វើដោយសសង្ខារិកចិត្ត កាលបើអ្នកដទៃដឹកនាំខ្លះ ធ្វើដោយដឹងទាំងកម្មនិងវិបាកយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលធ្វើកម្មឈ្មោះនេះ វិបាកមានសភាពយ៉ាងនេះរបស់កម្មនោះនឹងមាន» ខ្លះ ធ្វើដោយដឹងត្រឹមកម្បដិបត្តិប៉ុណ្ណោះ ដូចជាក្មេងៗដែលធ្វើតម្រាប់តាមកាលដែលមាតាបិតាធ្វើការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ដោយមិនដឹងវិបាកថា «វិបាករបស់កម្មនេះមានសភាពយ៉ាងនេះ» ខ្លះ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា សាមំ វា តំ អានន្ទ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ ជាដើម។

Imesu, ānanda, dhammesūti ye ime ‘‘sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāra’’ntiādīsu catūsu ṭhānesu vuttā chasattati dvesatā cetanādhammā, imesu dhammesu avijjā upanissayakoṭiyā anupatitā. Sabbepi hi te ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Idāni vivaṭṭaṃ dassento avijjāya tvevātiādimāha. So kāyo na hotīti yasmiṃ kāye sati kāyasañcetanāpaccayaṃ ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ uppajjati, so kāyo na hoti. Vācāmanesupi eseva nayo. Apica kāyoti cetanākāyo, vācāpi cetanāvācā, manopi kammamanoyeva. Dvārakāyo vā kāyo. Vācāmanesupi eseva nayo. Khīṇāsavo cetiyaṃ vandati, dhammaṃ bhaṇati, kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, kathamassa kāyādayo na hontīti? Avipākattā. Khīṇāsavena hi kataṃ kammaṃ neva kusalaṃ hoti nākusalaṃ. Avipākaṃ hutvā kiriyāmatte tiṭṭhati, tenassa te kāyādayo na hontīti vuttaṃ.

ពាក្យថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ ម្នាលអានន្ទ សេចក្តីថា ចេតនាធម៌ទាំង ២៧៦ នេះ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកក្នុងឋានៈទាំង ៤ មានពាក្យថា សាមំ វា តំ អានន្ទ កាយសង្ខារំ ជាដើម ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ អវិជ្ជាធ្លាក់ចុះក្នុងចំណែកនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ។ ព្រោះថា ចេតនាធម៌ទាំងអស់នោះ រមែងដល់នូវការសង្គ្រោះចូលក្នុងបទនេះឯងថា «អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា»។ ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ ទើបត្រាស់ពាក្យថា អវិជ្ជាយ ត្វេវ ជាដើម។ ពាក្យថា កាយនោះមិនមាន សេចក្តីថា កាលបើកាយណាមាន សុខទុក្ខជាខាងក្នុងដែលមានកាយសញ្ចេតនាជាបច្ច័យរមែងកើតឡើង កាយនោះមិនមានឡើយ។ ក្នុងវាចានិងចិត្ត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា កាយ គឺចេតនាកាយ, ពាក្យថា វាចា ក៏ជាចេតនាវាចា, ពាក្យថា ចិត្ត ក៏ជាកម្មចិត្តនោះឯង។ ឬមួយ កាយដែលជាទ្វារ ឈ្មោះថា កាយ។ ក្នុងវាចានិងចិត្ត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សួរថា ព្រះខីណាស្រពរមែងថ្វាយបង្គំចេតិយ សម្តែងធម៌ ធ្វើកម្មដ្ឋានទុកក្នុងចិត្ត ចុះហេតុអ្វីបានជាកាយជាដើមរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះមិនមាន? ឆ្លើយថា ព្រោះមិនមានវិបាក។ ព្រោះថាកម្មដែលព្រះខីណាស្រពធ្វើហើយ មិនមែនជាកុសល មិនមែនជាអកុសលឡើយ។ កម្មនោះមិនមានវិបាក ហើយឋិតនៅត្រឹមតែកិរិយាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា កាយជាដើមទាំងនោះរបស់ព្រះខីណាស្រពនោះមិនមានឡើយ។

Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi viruhanaṭṭhena taṃ khettaṃ na hoti, patiṭṭhānaṭṭhena vatthu na hoti, paccayaṭṭhena āyatanaṃ na hoti, kāraṇaṭṭhena adhikaraṇaṃ na hoti. Sañcetanāmūlakañhi ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ [Pg.55] uppajjeyya, sā sañcetanā etesaṃ viruhanādīnaṃ atthānaṃ abhāvena tassa sukhadukkhassa neva khettaṃ, na vatthu na āyatanaṃ, na adhikaraṇaṃ hotīti. Imasmiṃ sutte vedanādīsu sukhadukkhameva kathitaṃ, tañca kho vipākamevāti. Pañcamaṃ.

សូម្បីក្នុងពាក្យថា ទីនោះមិនមែនជាស្រែជាដើម សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីលូតលាស់ ទីនោះមិនមែនជាស្រែឡើយ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង មិនមែនជាទីដីឡើយ ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យ មិនមែនជាអាយតនៈឡើយ ដោយអត្ថថាជាហេតុ មិនមែនជាអធិករណ៍ឡើយ។ ព្រោះថាសុខទុក្ខជាខាងក្នុងដែលមានសញ្ចេតនាជាឫសគល់ គប្បីកើតឡើង ចេតនានោះ ព្រោះមិនមានសេចក្តីមានការលូតលាស់ជាដើមទាំងនេះ ទើបមិនមែនជាស្រែ មិនមែនជាទីដី មិនមែនជាអាយតនៈ មិនមែនជាអធិករណ៍ នៃសុខទុក្ខនោះឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែសុខទុក្ខក្នុងវេទនាជាដើមប៉ុណ្ណោះ ហើយសុខទុក្ខនោះ ក៏ជាវិបាកពិតប្រាកដមែន។ ចប់ សូត្រទី៥។

Chaṭṭhaṃ upavāṇasuttaṃ uttānameva. Ettha pana vaṭṭadukkhameva kathitanti. Chaṭṭhaṃ.

សូត្រទី៦ គឺឧបវាណសូត្រ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែវដ្តទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី៦។

7. Paccayasuttavaṇṇanā

៧. អដ្ឋកថាបច្ចយសូត្រ

27-28. Sattame paṭipāṭiyā vuttesu pariyosānapadaṃ gahetvā katamañca, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ paccayaṃ pajānātīti evaṃ dukkhasaccavasena paccayaṃ jānāti. Paccayasamudayādayopi samudayasaccādīnaṃyeva vasena veditabbā. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno. Dassanasampannoti tasseva vevacanaṃ. Āgato imaṃ saddhammanti maggasaddhammaṃ āgato. Passatīti maggasaddhammameva passati. Sekkhena ñāṇenāti maggañāṇeneva. Sekkhāya vijjāyāti maggavijjāya eva. Dhammasotaṃ samāpannoti maggasaṅkhātameva dhammasotaṃ samāpanno. Ariyoti puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññoti nibbedhikapaññāya samannāgato. Amatadvāraṃ āhacca tiṭṭhatīti amataṃ nāma nibbānaṃ, tassa dvāraṃ ariyamaggaṃ āhacca tiṭṭhatīti. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni.

២៧-២៨. ក្នុងសូត្រទី៧ ក្នុងបណ្តាធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងតាមលំដាប់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកបទចុងក្រោយ ហើយត្រាស់ពាក្យថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះជាតិនិងមរណៈ តើដូចម្តេច ជាដើម។ ពាក្យថា ដឹងច្បាស់នូវបច្ច័យយ៉ាងនេះ សេចក្តីថា ដឹងនូវបច្ច័យដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈយ៉ាងនេះ។ សូម្បីបច្ចយសមុទ័យជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា ជាបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ គឺបរិបូណ៌ដោយមគ្គទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា ជាបុគ្គលបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ គឺជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា មកកាន់ព្រះសទ្ធម៌នេះ គឺមកកាន់មគ្គសទ្ធម៌។ ពាក្យថា ឃើញ គឺឃើញនូវមគ្គសទ្ធម៌នោះឯងដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពាក្យថា ដោយញាណជាសេក្ខៈ គឺដោយមគ្គញាណនោះឯង។ ពាក្យថា ដោយវិជ្ជាជាសេក្ខៈ គឺដោយមគ្គវិជ្ជា (មគ្គញាណ) នោះឯង។ ពាក្យថា ដល់ហើយនូវខ្សែធម៌ គឺដល់ហើយនូវខ្សែធម៌ដែលពោលគឺអរិយមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា ជាអរិយបុគ្គល គឺកន្លងផុតនូវបុថុជ្ជនភូមិហើយ។ ពាក្យថា មានប្រាជ្ញាទម្លុះទម្លាយ គឺប្រកបដោយប្រាជ្ញាដែលទម្លុះទម្លាយនូវសច្ចៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ឈរទង្គិចទ្វារអមតៈ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អមតៈ ឈរទង្គិច (ប៉ះពាល់) នូវអរិយមគ្គដែលជាទ្វារនៃព្រះនិព្វាននោះ។ សូត្រទី៨ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទី៧ និងទី៨។

9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសមណព្រាហ្មណសូត្រ

29-30. Navamaṃ akkharabhāṇakānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Te hi parīti upasaggaṃ pakkhipitvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti. Navamaṃ.

៩. សូត្រទី៩ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលអក្ខរៈ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ដោយដាក់ឧបសគ្គថា បរិ ក៏រមែងអាចទម្លុះទម្លាយដឹងបាន។ ចប់ សូត្រទី៩។

Dasame sabbaṃ uttānameva. Imesu dvīsu suttesu catusaccapaṭivedhova kathito. Dasamaṃ.

២៩-៣០. ក្នុងសូត្រទី១០ សេចក្តីទាំងអស់ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទាំងពីរនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់តែការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ៤ប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី១០។

Dasabalavaggo tatiyo.

ចប់ ទសពលវគ្គ ទី៣។

4. Kaḷārakhattiyavaggo

កឡារខត្តិយវគ្គ

1. Bhūtasuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាភូតសូត្រ

31. Kaḷārakhattiyavaggassa [Pg.56] paṭhame ajitapañheti ajitamāṇavena pucchitapañhe. Saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā. Sekkhāti satta sekkhā. Puthūti teyeva satta jane sandhāya puthūti vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipako, tvaṃ paṇḍito pabrūhīti yācati. Iriyanti vuttiṃ ācāraṃ gocaraṃ vihāraṃ paṭipattiṃ. Mārisāti bhagavantaṃ ālapati. Sekkhānañca saṅkhātadhammānañca khīṇāsavānañca paṭipattiṃ mayā pucchito paṇḍita, mārisa, mayhaṃ kathehīti ayamettha saṅkhepattho.

១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃកឡារខត្តិយវគ្គ ពាក្យថា ក្នុងបញ្ហានៃអជិតៈ គឺក្នុងបញ្ហាដែលអជិតមាណពសួរហើយ។ ពាក្យថា សង្ខាតធម៌ទាំងឡាយ គឺធម៌ដែលដឹងច្បាស់ហើយ ធម៌ដែលថ្លឹងថ្លែងហើយ ធម៌ដែលឆ្លងផុតហើយ។ ពាក្យថា សេក្ខៈ គឺសេក្ខបុគ្គល ៧ ពួក។ ពាក្យថា ច្រើន គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួកនោះឯង។ ពាក្យថា ក្នុងលោកនេះ គឺក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា និបកៈ (អ្នកមានប្រាជ្ញាការពារខ្លួន) គឺប្រាជ្ញា លោកហៅថា នេបក្កៈ ព្រោះប្រកបដោយប្រាជ្ញានោះ ទើបឈ្មោះថា និបកៈ អជិតមាណពសូមអង្វរថា «សូមព្រះអង្គជាបណ្ឌិតប្រាប់ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ពាក្យថា ឥរិយា គឺការប្រព្រឹត្ត អាចារៈ គោចរៈ វិហារធម៌ និងបដិបត្តិ។ ពាក្យថា មារិសៈ (លោកដ៏មានអាយុ) គឺអជិតមាណពហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងគាថានេះមានដូចតទៅ៖ «បពិត្រព្រះអង្គជាបណ្ឌិតដ៏មានអាយុ កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាសួរហើយ សូមព្រះអង្គសម្តែងនូវបដិបត្តិនៃសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយផង នៃព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់នូវធម៌ហើយផង ដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។

Tuṇhī ahosīti kasmā yāva tatiyaṃ puṭṭho tuṇhī ahosi? Kiṃ pañhe kaṅkhati, udāhu ajjhāsayeti? Ajjhāsaye kaṅkhati, no pañhe. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘satthā maṃ sekkhāsekkhānaṃ āgamanīyapaṭipadaṃ kathāpetukāmo; sā ca khandhavasena dhātuvasena āyatanavasena paccayākāravasenāti bahūhi kāraṇehi sakkā kathetuṃ. Kathaṃ kathento nu kho satthu ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ sakkhissāmī’’ti? Atha satthā cintesi – ‘‘ṭhapetvā maṃ añño pattaṃ ādāya caranto sāvako nāma paññāya sāriputtasamo natthi. Ayampi mayā pañhaṃ puṭṭho yāva tatiyaṃ tuṇhī eva. Pañhe nu kho kaṅkhati, udāhu ajjhāsaye’’ti. Atha ‘‘ajjhāsaye’’ti ñatvā pañhakathanatthāya nayaṃ dadamāno bhūtamidanti, sāriputta, passasīti āha.

៣១. ពាក្យថា ស្ងៀមនៅ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះសារីបុត្តកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគសួររហូតដល់បីដងហើយ នៅតែស្ងៀម? តើលោកសង្ស័យក្នុងបញ្ហា ឬមួយសង្ស័យក្នុងព្រះហឫទ័យ (អធ្យាស្រ័យ) របស់ព្រះសាស្តា? ឆ្លើយថា លោកសង្ស័យក្នុងព្រះហឫទ័យ មិនមែនសង្ស័យក្នុងបញ្ហាឡើយ។ ឮថា លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងឲ្យអាត្មាអញសម្តែងនូវបដិបទាជាគ្រឿងទៅដល់របស់សេក្ខបុគ្គល និងអសេក្ខបុគ្គល បដិបទានោះ អាត្មាអញអាចសម្តែងបានដោយហេតុជាច្រើន គឺដោយអំណាចនៃខន្ធខ្លះ ធាតុខ្លះ អាយតនៈខ្លះ បច្ចយាការៈខ្លះ។ កាលបើអាត្មាអញសម្តែង តើនឹងអាចកាន់យកព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយសម្តែងបានយ៉ាងដូចម្តេចហ្ន៎?»។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «លើកលែងតែតថាគតចេញ សាវ័កដទៃដែលដើរត្រេចទៅកាន់បាត្រ ហើយមានប្រាជ្ញាស្មើនឹងសារីបុត្ត មិនមានឡើយ។ សូម្បីសារីបុត្តនេះ កាលដែលតថាគតសួរបញ្ហាហើយ ក៏នៅតែស្ងៀមរហូតដល់បីដង។ តើសារីបុត្តសង្ស័យក្នុងបញ្ហា ឬមួយសង្ស័យក្នុងអធ្យាស្រ័យរបស់តថាគតហ្ន៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា «សង្ស័យក្នុងអធ្យាស្រ័យ» ទើបទ្រង់ប្រទានន័យដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហា ដោយត្រាស់ថា ម្នាលសារីបុត្ត អ្នកឃើញថា ធម៌នេះកើតឡើងហើយ ដែរឬ។

Tattha bhūtanti jātaṃ nibbattaṃ, khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ. Iti satthā ‘‘pañcakkhandhavasena, sāriputta, imaṃ pañhaṃ kathehī’’ti therassa nayaṃ deti. Sahanayadānena pana therassa tīre ṭhitapurisassa vivaṭo ekaṅgaṇo mahāsamuddo viya nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi. Atha naṃ byākaronto bhūtamidanti, bhantetiādimāha. Tattha bhūtamidanti idaṃ nibbattaṃ khandhapañcakaṃ. Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya sammā passati. Paṭipanno hotīti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā nibbidādīnaṃ [Pg.57] atthāya paṭipanno hoti. Tadāhārasambhavanti idaṃ kasmā ārabhi? Etaṃ khandhapañcakaṃ āhāraṃ paṭicca ṭhitaṃ, tasmā taṃ āhārasambhavaṃ nāma katvā dassetuṃ idaṃ ārabhi. Iti imināpi pariyāyena sekkhapaṭipadā kathitā hoti. Tadāhāranirodhāti tesaṃ āhārānaṃ nirodhena. Idaṃ kasmā ārabhi? Tañhi khandhapañcakaṃ āhāranirodhā nirujjhati, tasmā taṃ āhāranirodhasambhavaṃ nāma katvā dassetuṃ idaṃ ārabhi. Iti imināpi pariyāyena sekkhasseva paṭipadā kathitā. Nibbidāti ādīni sabbāni kāraṇavacanānīti veditabbāni. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ agahetvā vimutto. Sādhu sādhūti iminā therassa byākaraṇaṃ sampahaṃsetvā sayampi tatheva byākaronto puna ‘‘bhūtamida’’ntiādimāhāti. Paṭhamaṃ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា ភូតៈ គឺកើតឡើងហើយ សម្រេចហើយ នេះជាឈ្មោះរបស់ខន្ធទាំងប្រាំ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រទានន័យដល់ព្រះថេរៈយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសារីបុត្ត ចូរអ្នកដោះស្រាយបញ្ហានេះដោយអំណាចនៃខន្ធប្រាំចុះ»។ មួយរំពេចជាមួយនឹងការប្រទានន័យនោះឯង ការដោះស្រាយបញ្ហាក៏ប្រាកដឡើងដល់ព្រះថេរៈ ដោយន័យរាប់រយរាប់ពាន់ ដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ល្វឹងល្វើយដែលប្រាកដដល់បុរសដែលឈរនៅមាត់ច្រាំងដូច្នោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះថេរៈកាលនឹងដោះស្រាយបញ្ហានោះ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម៌នេះកើតឡើងហើយ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា ភូតមិទំ គឺខន្ធប្រាំនេះដែលកើតឡើងហើយ។ បទថា ឃើញដោយប្រាជ្ញាដ៏ត្រឹមត្រូវ គឺឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាជាមួយនិងវិបស្សនា។ បទថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិហើយ គឺប្រតិបត្តិដើម្បីប្រយោជន៍ដល់និព្វិទាញាណជាដើម តាំងពីសីលរហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា តទាហារសម្ភវំ (មានអាហារនោះជាហេតុ) នេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះខន្ធប្រាំនេះ ឋិតនៅបានព្រោះអាស្រ័យអាហារ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា អាហារសម្ភវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ។ ដូច្នេះ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ បដិបទារបស់សេក្ខបុគ្គល ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ បទថា តទាហារនិរោធា គឺព្រោះការរលត់ទៅនៃអាហារទាំងឡាយនោះ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះខន្ធប្រាំនោះ រមែងរលត់ទៅព្រោះការរលត់ទៅនៃអាហារ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយធ្វើឲ្យមានឈ្មោះថា អាហារនិរោធសម្ភវៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមពាក្យនេះ។ ដូច្នេះ សូម្បីដោយបរិយាយនេះ បដិបទារបស់សេក្ខបុគ្គលនោះឯង ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។ គប្បីជ្រាបថា បទទាំងឡាយមានពាក្យថា និព្វិទា ជាដើម ទាំងអស់ជាពាក្យសម្តែងនូវហេតុ។ បទថា រួចចាកទុក្ខព្រោះមិនប្រកាន់មាំ គឺរួចចាកទុក្ខដោយមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយដោយឧបាទានទាំងបួន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើឲ្យព្រះថេរៈរីករាយនឹងការដោះស្រាយបញ្ហានោះ ដោយពាក្យថា សាធុ សាធុ ហើយកាលទ្រង់ដោះស្រាយដោយព្រះអង្គឯងដូចគ្នានោះដែរ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ភូតមិទំ ជាដើមជាថ្មីទៀត។ ចប់ សូត្រទី១។

2. Kaḷārasuttavaṇṇanā

អដ្ឋកថាកឡារសូត្រ

32. Dutiye kaḷārakhattiyoti tassa therassa nāmaṃ. Dantā panassa kaḷārā visamasaṇṭhānā, tasmā ‘‘kaḷāro’’ti vuccati. Hīnāyāvattoti hīnassa gihibhāvassa atthāya nivatto. Assāsamalatthāti assāsaṃ avassayaṃ patiṭṭhaṃ na hi nūna alattha, tayo magge tīṇi ca phalāni nūna nālatthāti dīpeti. Yadi hi tāni labheyya, na sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatteyyāti ayaṃ therassa adhippāyo. Na khvāhaṃ, āvusoti ahaṃ kho, āvuso, ‘‘assāsaṃ patto, na patto’’ti na kaṅkhāmi. Therassa hi sāvakapāramīñāṇaṃ avassayo, tasmā so na kaṅkhati. Āyatiṃ panāvusoti iminā ‘‘āyatiṃ paṭisandhi tumhākaṃ ugghāṭitā, na ugghāṭitā’’ti arahattappattiṃ pucchati. Na khvāhaṃ, āvuso, vicikicchāmīti iminā thero tattha vicikicchābhāvaṃ dīpeti.

២. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា កឡារខត្តិយៈ គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ធ្មេញទាំងឡាយរបស់ព្រះថេរៈនោះ មិនស្មើគ្នា (ធ្មេញជំពើស) ហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា កឡារៈ។ បទថា ត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ដ៏ថោកទាប គឺត្រឡប់មកដើម្បីភាពជាគ្រហស្ថដ៏ថោកទាប។ បទថា មិនបាននូវការធូរចិត្ត សេចក្តីថា មិនបាននូវការធូរចិត្ត មិនបាននូវទីពឹង មិនបាននូវទីតាំងឡើយ ពោលគឺមិនបានសម្រេចមគ្គទាំងបី និងផលទាំងបីឡើយ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើលោកបានសម្រេចធម៌ទាំងនោះ លោកក៏មិនលះបង់សិក្ខាហើយត្រឡប់មកដើម្បីធម៌ដ៏ថោកទាបឡើយ នេះជាអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះថេរៈ។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនមែនដូច្នោះទេ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនសង្ស័យឡើយថា «ខ្ញុំបានដល់នូវការធូរចិត្តហើយ ឬមិនទាន់បានដល់ទេ»។ ព្រោះថាសាវកបារមីញាណជាទីពឹងរបស់ព្រះថេរៈនោះ ហេតុនោះ លោកទើបមិនសង្ស័យ។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ចុះក្នុងកាលខាងមុខ សេចក្តីថា សួរដេញដោលនូវការសម្រេចអរហត្តផលថា «ចុះបដិសន្ធិក្នុងកាលខាងមុខរបស់លោក ត្រូវបានលះបង់ហើយ ឬមិនទាន់បានលះបង់ទេ?»។ បទថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមិនសង្ស័យឡើយ ព្រះថេរៈសម្តែងនូវភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងអរហត្តផលនោះ ដោយបទនេះ។

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘imaṃ sutakāraṇaṃ bhagavato ārocessāmī’’ti upasaṅkami. Aññā byākatāti arahattaṃ byākataṃ. Khīṇā jātīti na therena evaṃ byākatā, ayaṃ pana thero tuṭṭho pasanno evaṃ padabyañjanāni āropetvā āha. Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesīti taṃ sutvā satthā cintesi – ‘‘sāriputto dhīro gambhīro. Na so kenaci kāraṇena evaṃ byākarissati. Saṃkhittena pana pañho byākato [Pg.58] bhavissati. Pakkosāpetvā naṃ pañhaṃ byākarāpessāmī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi.

ពាក្យថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅជិតទីនោះ» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះបានចូលទៅគាល់ដោយគិតថា «យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលហេតុដែលបានឮមកនេះ (ពីសំណាក់ព្រះសារីបុត្រ) ដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា «ពោលអួតអរហត្តផល» សេចក្តីថា ព្រះសារីបុត្របានពោលអួតអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ជាតិអស់ហើយ» សេចក្តីថា ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្រ) មិនបានពោលយ៉ាងនេះទេ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈ (កឡារខត្តិយៈ) នេះ មានសេចក្តីត្រេកអរ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសារីបុត្រ ទើបលើកឡើងនូវបទ និងព្យញ្ជនៈយ៉ាងនេះ ហើយក្រាបបង្គំទូល (ចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ)។ ពាក្យថា «ទ្រង់ហៅភិក្ខុមួយរូបមក» សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្តាប់ពាក្យនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សារីបុត្រជាអ្នកមានប្រាជ្ញា មានប្រាជ្ញាជ្រាលជ្រៅ។ នាងមិនពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះដោយហេតុណាមួយឡើយ។ ប៉ុន្តែបញ្ហានោះ នាងនឹងដោះស្រាយដោយសង្ខេប។ តថាគតនឹងឱ្យគេទៅហៅនាងមក ហើយឱ្យដោះស្រាយបញ្ហានេះ» ទើបទ្រង់ហៅភិក្ខុមួយរូបមក។

Sace taṃ sāriputtāti idaṃ bhagavā ‘‘na esa attano dhammatāya aññaṃ byākarissati, pañhametaṃ pucchissāmi, taṃ kathentova aññaṃ byākarissatī’’ti aññaṃ byākarāpetuṃ evaṃ pucchi. Yaṃnidānāvuso, jātīti, āvuso, ayaṃ jāti nāma yaṃpaccayā, tassa paccayassa khayā khīṇasmiṃ jātiyā paccaye jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇanti viditaṃ. Idhāpi ca thero pañhe akaṅkhitvā ajjhāsaye kaṅkhati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘aññā nāma taṇhā khīṇā, upādānaṃ khīṇaṃ, bhavo khīṇo, paccayo khīṇo, kilesā khīṇātiādīhi bahūhi kāraṇehi sakkā byākātuṃ, kathaṃ kathento pana satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkhissāmī’’ti.

ពាក្យថា «ម្នាលសារីបុត្រ បើគេសួរអ្នកយ៉ាងនេះ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សារីបុត្រនេះ នឹងមិនពោលអួតអរហត្តផលដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឡើយ តថាគតនឹងសួរបញ្ហានេះ កាលបើនាងដោះស្រាយបញ្ហានោះ ក៏នឹងពោលអួតអរហត្តផលទៅដោយឯង» ទើបទ្រង់សួរយ៉ាងនេះ ដើម្បីឱ្យនាងពោលអួតអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ម្នាលអាវុសោ ជាតិមានអ្វីជាហេតុ» សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ជាតិឯណោះកើតឡើងព្រោះបច្ច័យណា កាលបច្ច័យនោះអស់ទៅ គឺកាលបច្ច័យនៃជាតិអស់ទៅ ផលដែលហៅថាជាតិក៏អស់ទៅដែរ នេះជាសេចក្តីដែលដឹងច្បាស់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈមិនមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងបញ្ហាឡើយ តែមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យ (របស់ព្រះសាស្តា)។ ឮថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អរហត្តផលនេះ បុគ្គលអាចដោះស្រាយបានដោយហេតុជាច្រើន មានការអស់ទៅនៃតណ្ហា ការអស់ទៅនៃឧបាទាន ការអស់ទៅនៃភព ការអស់ទៅនៃបច្ច័យ និងការអស់ទៅនៃកិលេសជាដើម ចុះយើងគួរដោះស្រាយយ៉ាងណា ទើបអាចយល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាបាន?»។

Kiñcāpi evaṃ ajjhāsaye kaṅkhati, pañhaṃ pana aṭṭhapetvāva paccayākāravasena byākāsi. Satthāpi paccayākāravaseneva byākarāpetukāmo, tasmā esa byākarontova ajjhāsayaṃ gaṇhi. Tāvadeva ‘‘gahito me satthu ajjhāsayo’’ti aññāsi. Athassa nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi. Yasmā pana bhagavā uttari pañhaṃ pucchati, tasmā tena taṃ byākaraṇaṃ anumoditanti veditabbaṃ.

ទោះបីព្រះថេរៈមានសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនបានទុកបញ្ហាចោលឡើយ ទើបដោះស្រាយទៅតាមអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យឱ្យដោះស្រាយតាមអំណាចនៃបច្ចយាការនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលដោះស្រាយ ក៏យល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះថេរៈក៏ដឹងថា «យើងយល់ព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តាហើយ»។ លំដាប់នោះ ការដោះស្រាយបញ្ហាក៏ប្រាកដចំពោះព្រះថេរៈដោយន័យរាប់រយ រាប់ពាន់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួរបញ្ហាក្របខណ្ឌខ្ពស់ឡើងទៅទៀត ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុមោទនាការដោះស្រាយនោះហើយ។

Kathaṃ jānato pana teti idaṃ kasmā ārabhi? Savisaye sīhanādaṃ nadāpetuṃ. Thero kira sūkaranikhātaleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā satthāraṃ bījayamāno ṭhito tisso vedanā pariggahetvā sāvakapāramīñāṇaṃ adhigato, ayamassa savisayo. Imasmiṃ savisaye ṭhito sīhanādaṃ nadissatīti naṃ sandhāya satthā idaṃ pañhaṃ pucchi. Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti ettha kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā, dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā, vipariṇāmakoṭiyā pana sabbāva dukkhā nāma jātā. Viditanti yasmā evaṃ vedanāttayaṃ dukkhanti viditaṃ, tasmā yā tattha taṇhā, sā na upaṭṭhāsīti dasseti.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ចុះកាលអ្នកដឹងយ៉ាងណា» នេះព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីឱ្យព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ឮថា កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជក នៅទ្វារគុហាឈ្មោះសូករខាតា ព្រះថេរៈកាន់ផ្លិតស្លឹករឹតឈរឆ្មាំបក់ថ្វាយព្រះសាស្តា បានកំណត់ដឹងវេទនា ៣ ហើយសម្រេចសាវកបារមីញាណ នេះជាវិស័យរបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សួរបញ្ហានេះ សំដៅយកព្រះថេរៈនោះ ដោយព្រះតម្រិះថា «ព្រះថេរៈនេះឋិតនៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួននេះហើយ នឹងបន្លឺសីហនាទ»។ ពាក្យថា «មិនទៀង» គឺព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ (មិនមានសេសសល់) ទើបឈ្មោះថាមិនទៀង។ ក្នុងបទថា «របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ» នេះ ទោះបីសុខវេទនាជាសុខក្នុងខណៈឋិតនៅ តែជាទុក្ខក្នុងខណៈប្រែប្រួល, ទុក្ខវេទនាជាទុក្ខក្នុងខណៈឋិតនៅ តែជាសុខក្នុងខណៈប្រែប្រួល, អទុក្ខមសុខវេទនាជាសុខព្រោះញាណ តែជាទុក្ខព្រោះអញាណ (មិនដឹង) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយចំណែកនៃការប្រែប្រួល វេទនាទាំងអស់ឈ្មោះថាជាទុក្ខពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ហើយ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុដែលដឹងច្បាស់ថា វេទនាទាំង ៣ យ៉ាងនេះជាទុក្ខ ហេតុនោះ តណ្ហាណាដែលមាននៅក្នុងវេទនាទាំងនោះ តណ្ហានោះក៏មិនតាំងនៅឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីនោះ។

Sādhu [Pg.59] sādhūti therassa vedanāparicchedajānane sampahaṃsanaṃ. Thero hi vedanā ekāti vā dve tisso catassoti vā avuttepi vuttanayena tāsaṃ tissoti paricchedaṃ aññāsi, tena taṃ bhagavā sampahaṃsanto evamāha. Dukkhasminti idaṃ bhagavā iminā adhippāyena āha – ‘‘sāriputta, yaṃ tayā ‘iminā kāraṇena vedanāsu taṇhā na upaṭṭhāsī’ti byākataṃ, taṃ subyākataṃ. ‘Tisso vedanā’ti vibhajantena pana te atippapañco kato, taṃ ‘dukkhasmi’nti byākarontenapi hi te subyākatameva bhaveyya. Yaṃkiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhanti ñātamattepi hi vedanāsu taṇhā na tiṭṭhati’’.

ពាក្យថា «សាធុ សាធុ» ជាពាក្យសម្តែងការរីករាយចំពោះការដឹងការកំណត់វេទនារបស់ព្រះថេរៈ។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនបានត្រាស់ថា វេទនាមាន ១ ឬ ២ ឬ ៣ ឬ ៤ ក៏ដោយ ក៏ដឹងច្បាស់នូវការកំណត់វេទនារបស់វេទនាទាំងនោះថាមាន ៣ តាមន័យដែលទ្រង់សម្តែងហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ធ្វើឱ្យព្រះថេរៈរីករាយ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងទុក្ខ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសារីបុត្រ ពាក្យដែលអ្នកដោះស្រាយថា 'តណ្ហាមិនតាំងនៅក្នុងវេទនាទាំងឡាយដោយហេតុនេះ' នោះ ជាពាក្យដែលដោះស្រាយបានល្អហើយ។ ប៉ុន្តែ កាលដែលអ្នកចែកថា 'វេទនាមាន ៣' នោះ នាំឱ្យយឺតយ៉ាវ (ពិស្តារ) ពេក ព្រោះថា ទោះបីអ្នកដោះស្រាយថា 'ក្នុងទុក្ខ' យ៉ាងនេះ ក៏គង់តែជាការដោះស្រាយដ៏ល្អដែរ។ ព្រោះថា កាលបើដឹងត្រឹមតែថា 'ការសោយអារម្មណ៍ណាមួយ ការសោយអារម្មណ៍នោះជាទុក្ខ' យ៉ាងនេះ តណ្ហាក៏មិនតាំងនៅក្នុងវេទនាទាំងឡាយឡើយ»។

Kathaṃ vimokkhāti katarā vimokkhā, katarena vimokkhena tayā aññā byākatāti attho? Ajjhattaṃ vimokkhāti ajjhattavimokkhena, ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā pattaarahattenāti attho. Tattha catukkaṃ veditabbaṃ – ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ, ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ, bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ, bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānanti. Ajjhattañhi abhinivesitvā bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva, bahiddhā abhinivesitvā ajjhattadhammāpi. Tasmā koci bhikkhu ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti, bahiddhāpi pariggahetvā puna ajjhattaṃ otāreti, tassa ajjhatta saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma. Koci ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti, tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma. Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā, te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti, ajjhattampi pariggahetvā puna bahiddhā otāreti, tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma. Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti, tassa ajjhattasaṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti. Iti bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma. Tatra thero ‘‘ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā tesaṃ vavatthānakāle maggavuṭṭhānena arahattaṃ pattosmī’’ti dassento ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ, āvusoti āha.

ពាក្យថា «រួចចាកកិលេសយ៉ាងណា» សេចក្តីថា វិមោក្ខណា គឺអ្នកពោលអួតអរហត្តផលដោយវិមោក្ខណា? ពាក្យថា «វិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង» សេចក្តីថា ដោយវិមោក្ខខាងក្នុង គឺការកំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយសម្រេចអរហត្តផល។ ក្នុងទីនោះ គប្បីដឹងធម៌ ៤ យ៉ាងគឺ៖ ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ, ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ព្រោះថា កាលបើចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុងហើយ សូម្បីធម៌ខាងក្រៅក៏គប្បីឃើញដែរ កាលបើចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅហើយ សូម្បីធម៌ខាងក្នុងក៏គប្បីឃើញដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្រៅហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុងវិញ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្នុង មគ្គវុដ្ឋានៈ (ការចេញចាកសង្ខារដោយមគ្គ) ក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្រៅ មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្នុង ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅវិញ កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្រៅ មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្រៅ។ ភិក្ខុខ្លះបង្អោនញាណទៅក្នុងសង្ខារខាងក្រៅ កំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះហើយ បង្អោនទៅក្នុងសង្ខារខាងក្នុង កាលដែលភិក្ខុនោះពិចារណាសង្ខារខាងក្នុង មគ្គវុដ្ឋានៈក៏កើតឡើង។ នេះឈ្មោះថា ការចូលទៅកាន់ធម៌ខាងក្រៅ ការចេញចាកធម៌ខាងក្នុង។ ក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាងនោះ ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញថា «យើងកំណត់ដឹងសង្ខារខាងក្នុងហើយ ក្នុងខណៈដែលកំណត់ដឹងសង្ខារទាំងនោះ ក៏បានសម្រេចអរហត្តផលដោយមគ្គវុដ្ឋានៈ» ទើបពោលថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានវិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង»។

Sabbupādānakkhayāti [Pg.60] sabbesaṃ catunnampi upādānānaṃ khayena. Tathā sato viharāmīti tenākārena satiyā samannāgato viharāmi. Yathā sataṃ viharantanti yenākārena maṃ satiyā samannāgataṃ viharantaṃ. Āsavā nānussavantīti cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattantīti evaṃ chahi dvārehi chasu ārammaṇesu savanadhammā kāmāsavādayo āsavā nānussavanti nānuppavaḍḍhanti, yathā me na uppajjantīti attho. Attānañca nāvajānāmīti attānañca na avajānāmi. Iminā omānapahānaṃ kathitaṃ. Evañhi sati pajānanā pasannā hoti.

ពាក្យថា «ព្រោះអស់ទៅនៃឧបាទានទាំងពួង» សេចក្តីថា ព្រោះអស់ទៅនៃឧបាទានទាំង ៤ យ៉ាងទាំងអស់។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមានស្មារតីរស់នៅយ៉ាងនោះ» សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកប្រកបដោយសតិ រស់នៅដោយអាការនោះ។ ពាក្យថា «កាលដែលខ្ញុំមានស្មារតីរស់នៅយ៉ាងណា» សេចក្តីថា កាលដែលខ្ញុំប្រកបដោយសតិ រស់នៅដោយអាការណា។ ពាក្យថា «អាសវៈទាំងឡាយមិនហូរទៅតាម» សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយមានកាមាសវៈជាដើម ដែលមានសភាវៈហូរទៅ គឺហូរចេញ ហូរស្រោច កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ ៦ តាមទ្វារទាំង ៦ មិនហូរទៅតាម មិនចម្រើនទៅតាមក្នុងសន្តានឡើយ គឺមិនកើតឡើងដល់ខ្ញុំដោយអាការណា នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯង» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនមើលងាយខ្លួនឯងឡើយ។ បទនេះ សម្តែងការលះបង់នូវឱមានៈ (ការមើលងាយខ្លួនឯង)។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការដឹងច្បាស់ (ការដឹងច្បាស់ថា មិនមានជាតិថ្មីទៀតឡើយ) ក៏រមែងផូរផង់។

Samaṇenāti buddhasamaṇena. Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti tesu ahaṃ ‘‘kataro kāmāsavo, kataro bhavāsavo, kataro diṭṭhāsavo, kataro avijjāsavo’’ti evaṃ sarūpabhedatopi, ‘‘cattāro āsavā’’ti evaṃ gaṇanaparicchedatopi na kaṅkhāmi. Te me pahīnāti na vicikicchāmīti te mayhaṃ pahīnāti vicikicchaṃ na uppādemi. Idaṃ bhagavā ‘‘evaṃ byākarontenapi tayā subyākataṃ bhaveyya ‘ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ, āvuso’tiādīni pana te vadantena atippapañco kato’’ti dassento āha.

ពាក្យថា «ដោយសមណៈ» គឺដោយព្រះពុទ្ធសមណៈ។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនសង្ស័យក្នុងអាសវៈទាំងនោះ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនសង្ស័យក្នុងអាសវៈទាំងនោះថា «កាមាសវៈជាអ្វី, ភវាសវៈជាអ្វី, ទិដ្ឋាសវៈជាអ្វី, អវិជ្ជាសវៈជាអ្វី» យ៉ាងនេះ ដោយចំណែកនៃសរូបលក្ខណៈក្តី មិនសង្ស័យថា «អាសវៈមាន ៤» យ៉ាងនេះ ដោយការកំណត់ចំនួនក្តី។ ពាក្យថា «ខ្ញុំមិនសង្ស័យថា អាសវៈទាំងនោះខ្ញុំលះបង់បានហើយឬទេ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនបង្កើតសេចក្តីសង្ស័យថា អាសវៈទាំងនោះខ្ញុំលះបង់បានហើយឬឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា «ទោះបីអ្នកដោះស្រាយយ៉ាងនេះ ក៏ជាការដោះស្រាយដ៏ល្អដែរ ប៉ុន្តែ កាលដែលអ្នកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា 'ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំមានវិមោក្ខក្នុងធម៌ខាងក្នុង' នោះ នាំឱ្យយឺតយ៉ាវ (ពិស្តារ) ពេក»។

Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṃ antomahāgandhakuṭiṃ pāvisi asambhinnāya eva parisāya. Kasmā? Buddhā hi aniṭṭhitāya desanāya asambhinnāya parisāya uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiṃ pavisantā puggalathomanatthaṃ vā pavisanti dhammathomanatthaṃ vā. Tattha puggalathomanatthaṃ pavisanto satthā evaṃ cintesi – ‘‘imaṃ mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ vitthārena ca avibhattaṃ dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccāyanaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti, te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti, tatopi dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti. Tesamahaṃ ‘sukathitaṃ, bhikkhave, ānandena, sukathitaṃ kaccāyanena, maṃ cepi tumhe etamatthaṃ puccheyyātha, ahampi naṃ evameva byākareyya’nti evaṃ te puggale thomessāmi. Tato tesu gāravaṃ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti, tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca niyojessanti, te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūretvā dukkhassantaṃ karissantī’’ti.

ពាក្យថា «ក្រោកពីអាសនៈហើយចូលទៅកាន់វិហារ» សេចក្តីថា ក្រោកពីពុទ្ធអាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំថ្វាយ ហើយចូលទៅកាន់វិហារ គឺព្រះមហាកន្ធកុដិខាងក្នុង កាលដែលបរិស័ទមិនទាន់បែកគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលដែលធម៌ទេសនាមិនទាន់ចប់ និងបរិស័ទមិនទាន់បែកគ្នា ក្រោកពីអាសនៈចូលទៅកាន់កន្ធកុដិ គឺដើម្បីសរសើរបុគ្គលក្តី ដើម្បីសរសើរធម៌ក្តី។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ កាលដែលព្រះសាស្តាចូលទៅដើម្បីសរសើរបុគ្គល ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ឧទ្ទេសនេះដែលតថាគតសម្តែងដោយសង្ខេប មិនទាន់បានចែកដោយពិស្តារ ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌រៀនយកហើយ នឹងចូលទៅជិតសួរព្រះអានន្ទក្តី ព្រះកច្ចាយនៈក្តី ពួកលោកនឹងដោះស្រាយប្រៀបធៀបនឹងញាណរបស់តថាគត ពីនោះមក ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នឹងសួរតថាគតម្តងទៀត। តថាគតនឹងសរសើរបុគ្គលទាំងនោះដល់ពួកភិក្ខុទាំងនោះថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អានន្ទដោះស្រាយបានល្អហើយ កច្ចាយនៈដោះស្រាយបានល្អហើយ បើអ្នកទាំងឡាយសួរតថាគតនូវសេចក្តីនេះ តថាគតក៏នឹងដោះស្រាយយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ'។ ពីនោះមក ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងកើតសេចក្តីគោរពក្នុងលោកទាំងនោះ ហើយចូលទៅជិត ពួកលោកទាំងនោះក៏នឹងដឹកនាំភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងអត្ថនិងធម៌ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលពួកលោកដឹកនាំហើយ នឹងបំពេញសិក្ខាទាំង ៣ ឱ្យបរិបូណ៌ ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ»។

Atha [Pg.61] vā panassa evaṃ hoti – ‘‘esa mayi pakkante attano ānubhāvaṃ karissati, atha naṃ ahampi tatheva thomessāmi, taṃ mama thomanaṃ sutvā gāravajātā bhikkhū imaṃ upasaṅkamitabbaṃ, vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti dhammathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi yathā dhammadāyādasutte cintesi. Tatra hissa evaṃ ahosi – ‘‘mayi vihāraṃ paviṭṭhe āmisadāyādaṃ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṃ desessati, evaṃ dvinnampi amhākaṃ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṃ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisā’’ti.

ម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «កាលដែលតថាគតចេញទៅហើយ សារីបុត្រនេះនឹងសម្តែងអានុភាពរបស់ខ្លួន លំដាប់នោះ តថាគតក៏នឹងសរសើរនាងយ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុទាំងឡាយឮការសរសើររបស់តថាគតនោះហើយ នឹងកើតសេចក្តីគោរព គិតថា 'ព្រះសារីបុត្រនេះជាបុគ្គលគួរចូលទៅជិត គួរស្ដាប់ពាក្យ គួរជឿជាក់' សេចក្តីនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ភិក្ខុទាំងនោះអស់កាលជាអង្វែង»។ កាលដែលទ្រង់ចូលទៅដើម្បីសរសើរធម៌ ទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះ ដូចជាទ្រង់ព្រះតម្រិះក្នុងធម្មទាយាទសូត្រដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងធម្មទាយាទសូត្រនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «កាលដែលតថាគតចូលទៅកាន់វិហារហើយ សារីបុត្រអង្គុយក្នុងបរិស័ទនេះឯង នឹងតិះដៀលបុគ្គលអ្នកទទួលអាមិសទាយាទ ហើយសរសើរបុគ្គលអ្នកទទួលធម្មទាយាទ រួចសម្តែងធម៌ កាលដែរសម្តែងយ៉ាងនេះ ទេសនានេះដែលសម្តែងដោយប្រាជ្ញា និងដោយព្រះអធ្យាស្រ័យដូចគ្នានៃយើងទាំងពីរ នឹងជាទេសនាដ៏ប្រសើរ គួរគោរព ដូចជាឆត្រថ្ម»។

Idha pana āyasmantaṃ sāriputtaṃ ukkaṃsetvā pakāsetvā ṭhapetukāmo puggalathomanatthaṃ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Īdisesu ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṃ pavisatīti veditabbo. Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya, sabbā parisā bhagavantaṃ parivāretvā gaccheyya, sā ekavāraṃ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti bhagavā adissamānena kāyena cittagatiyā eva pāvisi.

ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ (ក្នុងសូត្រទី២នេះ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងលើកតម្កើង បើកចំហ និងលើកសរសើរព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ ដើម្បីជាការសរសើរបុគ្គល ទើបទ្រង់ក្រោកពីអាសនៈ ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រះវិហារ។ ក្នុងឋានៈបែបនេះ គួរជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បាត់ព្រះកាយពីអាសនៈដែលគង់នោះឯង ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រះវិហារដោយចិត្តគតិ (ដោយល្បឿននៃព្រះហឫទ័យ)។ ព្រោះថា ប្រសិនបើយាងទៅដោយកាយគតិ (ដោយព្រះកាយពិត) នោះពួកបរិស័ទទាំងអស់នឹងចោមរោមហែហមព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅដែរ កាលបើបរិស័ទនោះបែកខ្ញែកគ្នាទៅម្តងហើយ នឹងពិបាកប្រមូលផ្តុំគ្នាជាថ្មីវិញ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មិនបង្ហាញព្រះកាយឡើយ គឺយាងចូលទៅដោយចិត្តគតិប៉ុណ្ណោះ។

Evaṃ paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpameva sīhanādaṃ naditukāmo tatra kho āyasmā sāriputto acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi. Pubbe appaṭisaṃviditanti idaṃ nāma pucchissatīti pubbe mayā aviditaṃ aññātaṃ. Paṭhamaṃ pañhanti, ‘‘sace taṃ, sāriputta, evaṃ puccheyyuṃ kathaṃ jānatā pana tayā, āvuso sāriputta, kathaṃ passatā aññā byākatā khīṇā jātī’’ti imaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ. Dandhāyitattanti satthu āsayajānanatthaṃ dandhabhāvo asīghatā. Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti, ‘‘jāti panāvuso sāriputta, kiṃnidānā’’ti imaṃ dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto, ‘‘yaṃnidānāvuso, jātī’’ti evaṃ vissajjitaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi.

កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅយ៉ាងនេះហើយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុមានបំណងនឹងបន្លឺសីហនាទដ៏សមគួរដល់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីនោះឯង កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅមិនទាន់យូរឡើយ ក៏បានហៅភិក្ខុទាំងឡាយមក។ ពាក្យថា Pubbe appaṭisaṃviditanti សេចក្តីថា ព្រះអង្គនឹងសួរនូវសេចក្តីនេះ មុនពេលដែលព្រះអង្គសួរ គឺខ្ញុំមិនទាន់ដឹង មិនទាន់យល់ឡើយ។ ពាក្យថា Paṭhamaṃ pañhanti គឺសំនួរដំបូងនេះថា "ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត បើគេសួរអ្នកយ៉ាងនេះថា ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចុះបុគ្គលដឹងដូចម្តេច ឃើញដូចម្តេច ទើបជាតិដែលអស់ទៅហើយ ត្រូវបានព្យាករដោយអញ្ញា?"។ ពាក្យថា Dandhāyitattanti គឺភាពយឺតយ៉ាវ មិនរហ័សរហួន ដើម្បីជ្រាបនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti សេចក្តីថា កាលដែលព្រះអង្គសួរនូវសំនួរទីពីរនេះថា "ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចុះជាតិមានអ្វីជាហេតុ?" ព្រះអង្គទ្រង់អនុមោទនានូវសំនួរដំបូងដែលបានឆ្លើយយ៉ាងនេះថា "ម្នាលអាវុសោ ជាតិមានធម៌នេះជាហេតុ"។

Etadahosīti bhagavatā anumodite nayasatena nayasahassena pañhassa ekaṅgaṇikabhāvena pākaṭībhūtattā etaṃ ahosi. Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyanti sakaladivasampi ahaṃ bhagavato etaṃ paṭiccasamuppādatthaṃ [Pg.62] puṭṭho sakaladivasampi aññamaññehi padabyañjanehi byākareyyaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘thero uḷārasīhanādaṃ nadati, sukāraṇaṃ etaṃ, dasabalassa naṃ ārocessāmī’’ti. Tasmā yena bhagavā tenupasaṅkami.

ពាក្យថា Etadahosīti សេចក្តីថា កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់អនុមោទនាហើយ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតឡើង ព្រោះសំនួរនោះប្រាកដច្បាស់ដោយន័យរាប់រយ រាប់ពាន់ ដោយភាពជាទីធ្លាតែមួយ។ ពាក្យថា Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyanti សេចក្តីថា ទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគសួរខ្ញុំនូវសេចក្តីនៃបដិច្ចសមុប្បាទនេះអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏ខ្ញុំអាចដោះស្រាយថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគអស់ពេញមួយថ្ងៃ ដោយបទ និងព្យញ្ជនៈផ្សេងៗគ្នាបានដែរ។ ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ឮថា ភិក្ខុនោះ (កឡារកោរិយៈ) មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ នេះជាហេតុដ៏ល្អ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនេះដល់ព្រះទសពល"។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងទីដែលព្រះអង្គគង់នៅ។

Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ettha dhammadhātūti paccayākārassa vivaṭabhāvadassanasamatthaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ. Sāvakānañhi sāvakapāramīñāṇaṃ sabbaññutaññāṇagatikameva hoti. Yathā buddhānaṃ atītānāgatapaccuppannā dhammā sabbaññutaññāṇassa pākaṭā honti, evaṃ therassa sāvakapāramīñāṇaṃ sabbepi sāvakañāṇassa gocaradhamme jānātīti. Dutiyaṃ.

ពាក្យថា Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា dhammadhātū គឺសាវកបារមីញាណ ដែលអាចបង្ហាញនូវសភាវៈបើកចំហនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ)។ ព្រោះថា សាវកបារមីញាណរបស់ពួកសាវក តែងមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ធម៌ទាំងឡាយជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន តែងប្រាកដច្បាស់ដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយយ៉ាងណា សាវកបារមីញាណរបស់ព្រះថេរៈ ក៏រមែងដឹងនូវធម៌ជាគោចរទាំងអស់នៃសាវកញាណយ៉ាងនោះដែរ។ សូត្រទីពីរ ចប់។

3. Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā

៣. អដ្ឋកថាញាណវត្ថុសូត្រ

33. Tatiye taṃ suṇāthāti taṃ ñāṇavatthudesanaṃ suṇātha. Ñāṇavatthūnīti cettha ñāṇameva ñāṇavatthūti veditabbaṃ. Jarāmaraṇe ñāṇantiādīsu catūsu paṭhamaṃ savanamayañāṇaṃ sammasanañāṇaṃ paṭivedhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇanti catubbidhaṃ vaṭṭati, tathā dutiyaṃ. Tatiyaṃ pana ṭhapetvā sammasanañāṇaṃ tividhameva hoti, tathā catutthaṃ. Lokuttaradhammesu hi sammasanaṃ nāma natthi. Jātiyā ñāṇantiādīsupi eseva nayo. Iminā dhammenāti iminā catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā.

៣៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា taṃ suṇāthā សេចក្តីថា ចូរអ្នកទាំងឡាយស្តាប់នូវទេសនាស្ដីពីញាណវត្ថុនោះចុះ។ ក្នុងពាក្យថា Ñāṇavatthūni នេះ គួរជ្រាបថា ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា ញាណវត្ថុ។ ក្នុងញាណទាំងបួនមាន "ញាណក្នុងជរានិងមរណៈ" ជាដើម ញាណទីមួយ គួរជាញាណមានប្រការ ៤ គឺ សវនមយញាណ សម្មសនញាណ បដិវេធញាណ និងបច្ចវេក្ខណញាណ, ញាណទីពីរក៏ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯញាណទីបី លើកលែងតែសម្មសនញាណចេញ គឺមានតែ ៣ ប្រការប៉ុណ្ណោះ, ញាណទីបួនក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ មិនមានសម្មសនញាណឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន "ញាណក្នុងជាតិ" ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Iminā dhammena សេចក្តីថា ដោយចតុសច្ចធម៌នេះ ឬដោយមគ្គញាណធម៌នេះ។

Diṭṭhenātiādīsu diṭṭhenāti ñāṇacakkhunā diṭṭhena. Viditenāti paññāya viditena. Akālikenāti kiñci kālaṃ anatikkamitvā paṭivedhānantaraṃyeva phaladāyakena. Pattenāti adhigatena. Pariyogāḷhenāti pariyogāhitena paññāya anupaviṭṭhena. Atītānāgate nayaṃ netīti ‘‘ye kho kecī’’tiādinā nayena atīte ca anāgate ca nayaṃ neti. Ettha ca na catusaccadhammena vā maggañāṇadhammena vā sakkā atītānāgate nayaṃ netuṃ, catusacce pana maggañāṇena paṭividdhe parato paccavekkhaṇañāṇaṃ nāma hoti. Tena nayaṃ netīti veditabbā. Abbhaññaṃsūti abhiaññaṃsu jāniṃsu. Seyyathāpāhaṃ, etarahīti yathā ahaṃ etarahi catusaccavasena jānāmi. Anvaye ñāṇanti anuaye ñāṇaṃ, dhammañāṇassa anugamane ñāṇaṃ, paccavekkhaṇañāṇassetaṃ nāmaṃ. Dhamme ñāṇanti maggañāṇaṃ. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa sekkhabhūmi kathitā hoti. Tatiyaṃ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន Diṭṭhena ជាដើម ពាក្យថា diṭṭhena គឺដែលឃើញហើយដោយញាណចក្ខុ។ ពាក្យថា viditena គឺដែលដឹងហើយដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា akālikena គឺដែលឲ្យផលក្នុងលំដាប់នៃបដិវេធ (ការចាក់ធ្លុះ) តែម្តង ដោយមិនរំលងពេលបន្តិចបន្តួចឡើយ។ ពាក្យថា pattena គឺដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា pariyogāḷhena គឺដែលចុះស៊ប់ហើយ គឺដែលបញ្ញាចូលទៅស៊ប់ហើយ។ ពាក្យថា Atītānāgate nayaṃ neti សេចក្តីថា តែងនាំទៅនូវន័យទាំងក្នុងអតីត និងអនាគត ដោយន័យជាដើមថា "សមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយ"។ ក្នុងទីនេះ មិនមែនជាការមិនអាចនាំទៅនូវន័យក្នុងអតីត និងអនាគត ដោយចតុសច្ចធម៌ ឬដោយមគ្គញាណធម៌នោះទេ ប៉ុន្តែ កាលបើចាក់ធ្លុះចតុសច្ចៈដោយមគ្គញាណហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ញាណឈ្មោះថា បច្ចវេក្ខណញាណ តែងកើតឡើង។ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គនាំទៅនូវន័យដោយបច្ចវេក្ខណញាណនោះ។ ពាក្យថា Abbhaññaṃsu សេចក្តីថា បានដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Seyyathāpāhaṃ etarahi សេចក្តីថា ដូចជាតថាគតដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃចតុសច្ចៈក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Anvaye ñāṇaṃ គឺអន្វយញាណ ញាណដែលកើតឡើងស្របតាមធម្មញាណ នេះជាឈ្មោះរបស់បច្ចវេក្ខណញាណ។ ពាក្យថា Dhamme ñāṇaṃ គឺមគ្គញាណ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិរបស់ព្រះខីណាស្រព។ សូត្រទីបី ចប់។

4. Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាទុតិយញាណវត្ថុសូត្រ

34. Catutthe [Pg.63] sattasattarīti satta ca sattari ca. Byañjanabhāṇakā kira te bhikkhū, bahubyañjanaṃ katvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti, tasmā tesaṃ ajjhāsayena idaṃ suttaṃ vuttaṃ. Dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayākāre ñāṇaṃ. Paccayākāro hi dhammānaṃ pavattiṭṭhitikāraṇattā dhammaṭṭhitīti vuccati, ettha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, etasseva chabbidhassa ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Khayadhammanti khayagamanasabhāvaṃ. Vayadhammanti vayagamanasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanasabhāvaṃ. Sattasattarīti ekekasmiṃ satta satta katvā ekādasasu padesu sattasattari. Imasmiṃ sutte vipassanāpaṭivipassanā kathitā. Catutthaṃ.

៣៤. ក្នុងសូត្រទីបួន ពាក្យថា sattasattarī គឺ ៧ និង ៧០។ ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងព្យញ្ជនៈ កាលបើព្រះអង្គសម្តែងដោយធ្វើឲ្យមានព្យញ្ជនៈច្រើន ក៏អាចចាក់ធ្លុះដឹងបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់សូត្រនេះទៅតាមអធ្យាស្រ័យរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ពាក្យថា Dhammaṭṭhitiñāṇaṃ គឺញាណក្នុងបច្ចយាការ។ ព្រោះថា បច្ចយាការ ហៅថា ធម្មដ្ឋិតិ ព្រោះជាហេតុនៃការប្រព្រឹត្តទៅ និងការតាំងនៅនៃធម៌ទាំងឡាយ ញាណក្នុងធម្មដ្ឋិតិនោះ ឈ្មោះថា ធម្មដ្ឋិតិញាណ នេះជាឈ្មោះនៃញាណមានប្រការ ៦ នោះឯង។ ពាក្យថា Khayadhammaṃ គឺមានសភាវៈទៅកាន់ការអស់ទៅ។ ពាក្យថា Vayadhammaṃ គឺមានសភាវៈទៅកាន់ការសាបសូន្យទៅ។ ពាក្យថា Virāgadhammaṃ គឺមានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេក។ ពាក្យថា Nirodhadhammaṃ គឺមានសភាវៈរលត់ទៅ។ ពាក្យថា Sattasattarī គឺធ្វើជាប្រាំពីរៗ ក្នុងធម៌នីមួយៗ ក្នុងបទទាំង ១១ ត្រូវជា ៧៧ ញាណវត្ថុ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានិងបដិវិបស្សនា។ សូត្រទីបួន ចប់។

5. Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

35. Pañcame samudayo hotīti satthā idheva desanaṃ osāpesi. Kiṃkāraṇāti? Diṭṭhigatikassa okāsadānatthaṃ. Tassañhi parisati upārambhacitto diṭṭhigatiko atthi, so pañhaṃ pucchissati, athassāhaṃ vissajjessāmīti tassa okāsadānatthaṃ desanaṃ osāpesi. No kallo pañhoti ayutto pañho. Duppañho esoti attho. Nanu ca ‘‘katamaṃ nu kho, bhante, jarāmaraṇa’’nti? Idaṃ supucchitanti. Kiñcāpi supucchitaṃ, yathā pana satasahassagghanike suvaṇṇathāle vaḍḍhitassa subhojanassa matthake āmalakamattepi gūthapiṇḍe ṭhapite sabbaṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ hoti chaḍḍetabbaṃ, evameva ‘‘kassa ca panidaṃ jarāmaraṇa’’nti? Iminā sattūpaladdhivādapadena gūthapiṇḍena taṃ bhojanaṃ dubbhojanaṃ viya ayampi sabbo duppañhova jātoti.

៣៥. ក្នុងសូត្រទីប្រាំ ព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ឈប់ទេសនាត្រឹមពាក្យថា samudayo hoti នេះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុស។ ព្រោះថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានភិក្ខុអ្នកមានទិដ្ឋិខុស មានចិត្តចង់ចោទប្រកាន់ ភិក្ខុនោះនឹងសួរសំនួរ ពេលនោះតថាគតនឹងដោះស្រាយថ្វាយភិក្ខុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ឈប់ទេសនាដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ភិក្ខុនោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា No kallo pañho គឺសំនួរមិនសមគួរ។ សេចក្តីថា នេះជាសំនួរមិនល្អ។ សំនួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះជរានិងមរណៈ តើដូចម្តេច?" នេះជាសំនួរដែលសួរល្អហើយ មិនមែនឬ? ទោះបីជាសំនួរដែលសួរល្អក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ប្រៀបដូចជាភោជនដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ដែលគេដាក់ក្នុងថាសមាសមានតម្លៃមួយសែន កាលបើគេដាក់ដុំលាមកទំហំប៉ុនផ្លែសម៉នៅលើកំពូលភោជននោះ ភោជនទាំងអស់ក៏ក្លាយជាភោជនមិនស្អាត គួរតែបោះបង់ចោលយ៉ាងណា យ៉ាងនោះមិញ សំនួរទាំងអស់នេះ ក៏ក្លាយជាសំនួរមិនល្អ ព្រោះតែបទដែលសម្តែងនូវសត្តូបលទ្ធិវាទ (ការយល់ឃើញថាមានសត្វបុគ្គល) ថា "ចុះជរានិងមរណៈនេះជារបស់អ្នកណា?" ដែលប្រៀបដូចជាដុំលាមកដូច្នោះដែរ។

Brahmacariyavāsoti ariyamaggavāso. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti yassa hi ayaṃ diṭṭhi, so ‘‘jīve ucchijjamāne sarīraṃ ucchijjati, sarīre ucchijjante jīvitaṃ ucchijjatī’’ti gaṇhāti. Evaṃ gaṇhato sā diṭṭhi ‘‘satto ucchijjatī’’ti gahitattā ucchedadiṭṭhi nāma hoti. Sace pana saṅkhārāva uppajjanti ceva nirujjhanti cāti gaṇheyya, sāsanāvacarā sammādiṭṭhi nāma bhaveyya. Ariyamaggo ca nāmeso vaṭṭaṃ nirodhento vaṭṭaṃ samucchindanto uppajjati[Pg.64], tadeva taṃ vaṭṭaṃ ucchedadiṭṭhiyā gahitākārassa sambhave sati vināva maggabhāvanāya nirujjhatīti maggabhāvanā niratthakā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘brahmacariyavāso na hotī’’ti.

ពាក្យថា Brahmacariyavāso គឺការរស់នៅដោយអរិយមគ្គ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា "ជីវៈនោះគឺសរីរៈនោះ" បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់ថា "កាលបើជីវៈដាច់ទៅ សរីរៈក៏ដាច់ទៅ កាលបើសរីរៈដាច់ទៅ ជីវិតក៏ដាច់ទៅ"។ កាលបើប្រកាន់យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់ថា "សត្វរមែងដាច់សូន្យ"។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើប្រកាន់ថា "សង្ខារទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ តែងកើតឡើងផង រលត់ទៅផង" នោះនឹងក្លាយជាសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះសាសនា។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គនេះ តែងកើតឡើងដើម្បីរំលត់វដ្តៈ ដើម្បីកាត់ផ្តាច់វដ្តៈ កាលបើការប្រកាន់យកដោយអំណាចឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះមានពិត វដ្តៈនោះឯងរមែងរលត់ទៅដោយមិនបាច់ចម្រើនមគ្គឡើយ នាំឲ្យការចម្រើនមគ្គក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ការនៅរួមអសេក្ខធម៌ (ព្រហ្មចរិយវាស) មិនមានឡើយ"

Dutiyanaye aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti yassa ayaṃ diṭṭhi, so ‘‘sarīraṃ idheva ucchijjati, na jīvitaṃ, jīvitaṃ pana pañjarato sakuṇo viya yathāsukhaṃ gacchatī’’ti gaṇhāti. Evaṃ gaṇhato sā diṭṭhi ‘‘imasmā lokā jīvitaṃ paralokaṃ gata’’nti gahitattā sassatadiṭṭhi nāma hoti. Ayañca ariyamaggo tebhūmakavaṭṭaṃ vivaṭṭento uppajjati, so ekasaṅkhārepi nicce dhuve sassate sati uppannopi vaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkotīti maggabhāvanā niratthakā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā bhikkhu diṭṭhiyā sati brahmacariyavāso na hotī’’ti.

ក្នុងន័យទីពីរ ពាក្យថា aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់ថា "សរីរៈរមែងដាច់សូន្យក្នុងលោកនេះឯង មិនមែនជីវិតទេ ចំណែកឯជីវិតតែងទៅតាមសប្បាយ ដូចជាសត្វស្លាបហើរចេញពីទ្រុងដូច្នោះ"។ កាលបើប្រកាន់យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា សស្សតទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់ថា "ជីវិតចេញពីលោកនេះទៅកាន់បរលោក"។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គនេះ តែងកើតឡើងដើម្បីបង្វិលត្រឡប់នូវវដ្តៈក្នុងភូមិបី កាលបើមានសង្ខារសូម្បីតែមួយថាជាធម៌ទៀងទាត់ ជាប់ធន់ ស្ថិតស្ថេរ អរិយមគ្គនោះទោះបីកើតឡើង ក៏មិនអាចបង្វិលត្រឡប់វដ្តៈបានឡើយ នាំឲ្យការចម្រើនមគ្គក្លាយជាឥតប្រយោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុ កាលបើមានទិដ្ឋិថា ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង ព្រហ្មចរិយវាសក៏មិនមានឡើយ"។

Visūkāyikānītiādi sabbaṃ micchādiṭṭhivevacanameva. Sā hi sammādiṭṭhiyā vinivijjhanaṭṭhena visūkamiva attānaṃ āvaraṇato visūkāyikaṃ, sammādiṭṭhiṃ ananuvattitvā tassā virodhena pavattanato visevitaṃ, kadāci ucchedassa kadāci sassatassa gahaṇato virūpaṃ phanditaṃ vipphanditanti vuccati. Tālāvatthukatānīti tālavatthu viya katāni, puna aviruhaṇaṭṭhena matthakacchinnatālo viya samūlaṃ tālaṃ uddharitvā tassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ viya ca katānīti attho. Anabhāvaṃkatānīti anuabhāvaṃ katānīti. Pañcamaṃ.

ពាក្យមានជាដើមថា Visūkāyikāni ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ព្រោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ ឈ្មោះថា វិសូកាយិកៈ (ញាំញីកាយ) ព្រោះមានសភាវៈចាក់ដោតសម្មាទិដ្ឋិដូចជាបន្លា និងព្រោះបិទបាំងខ្លួនឯង, ឈ្មោះថា វិសេវិយៈ ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមសម្មាទិដ្ឋិ គឺប្រព្រឹត្តទៅផ្ទុយពីសម្មាទិដ្ឋិនោះ, ឈ្មោះថា វិប្ផន្ទិតៈ (ញាប់ញ័រ) ព្រោះជាការញាប់ញ័រដ៏ខុសប្លែក ដោយការប្រកាន់យកម្តងជាឧច្ឆេទៈ ម្តងជាសស្សតៈ។ ពាក្យថា Tālāvatthukatāni សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំងនៃដើមត្នោត (គឺដើមត្នោតដែលគេកាប់គល់ចោល) មួយវិញទៀត សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាដើមត្នោតដែលកាត់ក្បាលចោល ព្រោះមិនអាចដុះឡើងវិញបាន ឬដូចជាកន្លែងដែលគេដកដើមត្នោតព្រមទាំងឫសចេញហើយ។ ពាក្យថា Anabhāvaṃkatāni សេចក្តីថា ធ្វើមិនឲ្យមានសេសសល់តទៅទៀត (ធ្វើឲ្យសូន្យទទេ)។ សូត្រទីប្រាំ ចប់។

6. Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋកថាទុតិយអវិជ្ជាបច្ចយសូត្រ

36. Chaṭṭhe iti vā, bhikkhave, yo vadeyyāti tassaṃ parisati diṭṭhigatiko pañhaṃ pucchitukāmo atthi, so pana avisāradadhātuko uṭṭhāya dasabalaṃ pucchituṃ na sakkoti, tasmā tassa ajjhāsayena sayameva pucchitvā vissajjento satthā evamāha. Chaṭṭhaṃ.

៣៦. ក្នុងសូត្រទីប្រាំមួយ ពាក្យថា iti vā, bhikkhave, yo vadeyya សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិខុសម្នាក់ចង់សួរសំនួរ ប៉ុន្តែ បុគ្គលនោះជាអ្នកមិនក្លាហាន មិនហ៊ានក្រោកឈរឡើងសួរព្រះទសពលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសាស្តាដើម្បីអនុគ្រោះដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលនោះ ទើបទ្រង់សួរនិងឆ្លើយដោយព្រះអង្គឯង ហើយត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូត្រទីប្រាំមួយ ចប់។

7. Natumhasuttavaṇṇanā

៧. អដ្ឋកថាណទុម្ហសូត្រ

37. Sattame [Pg.65] na tumhākanti attani hi sati attaniyaṃ nāma hoti. Attāyeva ca natthi, tasmā ‘‘na tumhāka’’nti āha. Napi aññesanti añño nāma paresaṃ attā, tasmiṃ sati aññesaṃ nāma siyā, sopi natthi, tasmā ‘‘napi aññesa’’nti āha. Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammanti nayidaṃ purāṇakammameva, purāṇakammanibbatto panesa kāyo, tasmā paccayavohārena evaṃ vutto. Abhisaṅkhatantiādi kammavohārasseva vasena purimaliṅgasabhāgatāya vuttaṃ, ayaṃ panettha attho – abhisaṅkhatanti paccayehi katoti daṭṭhabbo. Abhisañcetayitanti cetanāvatthuko cetanāmūlakoti daṭṭhabbo. Vedaniyanti vedaniyavatthūti daṭṭhabbo. Sattamaṃ.

៣៧. ក្នុងសូត្រទីប្រាំពីរ ពាក្យថា na tumhākaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថាកាលបើមានខ្លួន (អត្តា) របស់ដែលជារបស់ខ្លួន (អត្តនិយៈ) ក៏រមែងមាន ប៉ុន្តែ ខ្លួននោះឯងមិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "មិនមែនជារបស់អ្នកទាំងឡាយឡើយ"។ ពាក្យថា napi aññesaṃ សេចក្តីថា ពាក្យថា "អ្នកដទៃ" គឺខ្លួនរបស់អ្នកដទៃ កាលបើខ្លួនរបស់អ្នកដទៃនោះមាន សេចក្តីថា "ជារបស់អ្នកដទៃ" ក៏គប្បីមាន ប៉ុន្តែ ខ្លួនរបស់អ្នកដទៃនោះក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ"។ ពាក្យថា Purāṇamidaṃ, bhikkhave, kammaṃ សេចក្តីថា កាយនេះមិនមែនជាកម្មចាស់ដោយផ្ទាល់នោះទេ ប៉ុន្តែកាយនេះកើតឡើងអំពីកម្មចាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះដោយវោហារនៃបច្ច័យ។ ពាក្យមានជាដើមថា abhisaṅkhataṃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដោយអំណាចនៃកម្មវោហារនោះឯង ដើម្បីឲ្យស្របគ្នានឹងលិង្គខាងដើម (គឺពាក្យថា kammaṃ) សេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទទាំងនោះមានដូចតទៅ៖ ពាក្យថា abhisaṅkhataṃ គួរជ្រាបថា គឺដែលបច្ច័យទាំងឡាយតាក់តែងហើយ។ ពាក្យថា abhisañcetayitaṃ គួរជ្រាបថា គឺមានចេតនាជាទីតាំង មានចេតនាជាឫសគល់។ ពាក្យថា vedaniyṃ គួរជ្រាបថា គឺមានវេទនាជាទីតាំង (ឬជាអារម្មណ៍)។ សូត្រទីប្រាំពីរ ចប់។

8. Cetanāsuttavaṇṇanā

៨. អដ្ឋកថាចេតនាសូត្រ

38. Aṭṭhame yañca, bhikkhave, cetetīti yaṃ cetanaṃ ceteti, pavattetīti attho. Yañca pakappetīti yaṃ pakappanaṃ pakappeti, pavatteticceva attho. Yañca anusetīti yañca anusayaṃ anuseti, pavatteticceva attho. Ettha ca cetetīti tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā, pakappetīti aṭṭhasu lobhasahagatacittesu taṇhādiṭṭhikappā gahitā, anusetīti dvādasannaṃ cetanānaṃ sahajātakoṭiyā ceva upanissayakoṭiyā ca anusayo gahito. Ārammaṇametaṃ hotīti (cetanādidhammajāte sati kammaviññāṇassa uppattiyā avāritattā) etaṃ cetanādidhammajātaṃ paccayo hoti. Paccayo hi idha ārammaṇanti adhippetā. Viññāṇassa ṭhitiyāti kammaviññāṇassa ṭhitatthaṃ. Ārammaṇe satīti tasmiṃ paccaye sati. Patiṭṭhā viññāṇassa hotīti tassa kammaviññāṇassa patiṭṭhā hoti. Tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇeti tasmiṃ kammaviññāṇe patiṭṭhite. Virūḷheti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya nibbattamūle jāte. Punabbhavābhinibbattīti punabbhavasaṅkhātā abhinibbatti.

៣៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា yañca, bhikkhave, ceteti គឺមានសេចក្តីថា គិតនូវចេតនាណា ញ៉ាំងចេតនានោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា yañca pakappeti គឺមានសេចក្តីថា តម្រិះនូវតម្រិះណា ញ៉ាំងតម្រិះនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា yañca anuseti គឺមានសេចក្តីថា ដេកត្រាំនូវអនុស័យណា ញ៉ាំងអនុស័យនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ceteti ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនាជាតេភូមិកៈ។ ពាក្យថា pakappeti ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវតណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ ក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង៨។ ពាក្យថា anuseti ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចសហជាតកោដិផង ឧបនិស្សយកោដិផង នៃចេតនាទាំង១២។ ពាក្យថា Ārammaṇametaṃ hoti សេចក្តីថា កាលបើធម៌មានចេតនាជាដើមនោះមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃកម្មវិញ្ញាណមិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ ធម៌មានចេតនាជាដើមនោះ ទើបជាបច្ច័យ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកបច្ច័យថាជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Viññāṇassa ṭhitiyā សេចក្តីថា ដើម្បីជាទីតាំងនៃកម្មវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា Ārammaṇe sati សេចក្តីថា កាលបើបច្ច័យនោះមាន។ ពាក្យថា Patiṭṭhā viññāṇassa hoti សេចក្តីថា ការតាំងនៅនៃកម្មវិញ្ញាណនោះរមែងមាន។ ពាក្យថា Tasmiṃ patiṭṭhite viññāṇe សេចក្តីថា កាលបើកម្មវិញ្ញាណនោះតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Virūḷhe សេចក្តីថា កាលបើឫសគល់កើតឡើងហើយ ដោយសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ ហើយទាញយកបដិសន្ធិមក។ ពាក្យថា Punabbhavābhinibbatti សេចក្តីថា ការកើតឡើងជាថ្មី ពោលគឺភពថ្មី។

No [Pg.66] ce, bhikkhave, cetetīti iminā tebhūmakacetanāya appavattanakkhaṇo vutto. No ce pakappetīti iminā taṇhādiṭṭhikappānaṃ appavattanakkhaṇo. Atha ce anusetīti iminā tebhūmakavipākesu parittakiriyāsu rūpeti ettha appahīnakoṭiyā anusayo gahito. Ārammaṇametaṃ hotīti anusaye sati kammaviññāṇassa uppattiyā avāritattā etaṃ anusayajātaṃ paccayova hoti.

ពាក្យថា No ce, bhikkhave, ceteti នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃតេភូមិកចេតនា។ ពាក្យថា No ce pakappeti នេះ ទ្រង់សម្តែងនូវខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហាកប្បៈ និងទិដ្ឋិកប្បៈ។ ពាក្យថា Atha ce anuseti នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងតេភូមិកវិបាក ក្នុងបរិត្តកិរិយា និងក្នុងរូប។ ពាក្យថា Ārammaṇametaṃ hoti សេចក្តីថា កាលបើអនុស័យមាន សេចក្តីកើតឡើងនៃកម្មវិញ្ញាណមិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ ធម្មជាតិពោលគឺអនុស័យនោះ រមែងជាបច្ច័យពិតប្រាកដ។

No ceva cetetītiādīsu paṭhamapade tebhūmakakusalākusalacetanā nivattā, dutiyapade aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo, tatiyapade vuttappakāresu dhammesu yo appahīnakoṭiyā anusayito anusayo, so nivatto.

ក្នុងពាក្យថា No ceva ceteti ជាដើមនោះ ក្នុងបទទី១ តេភូមិកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា ត្រូវបានឃាត់។ ក្នុងបទទី២ តណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ក្នុងបទទី៣ អនុស័យណាដែលដេកត្រាំនៅដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលបានពោលហើយដោយប្រការខាងលើ អនុស័យនោះត្រូវបានឃាត់។

Apicettha asammohatthaṃ ceteti pakappeti anuseti, ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti na anusetīti idampi catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha paṭhamanaye dhammaparicchedo dassito. Dutiyanaye cetetīti tebhūmakakusalacetanā ceva catasso ca akusalacetanā gahitā. Na pakappetīti aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo nivattā. Anusetīti tebhūmakakusale upanissayakoṭiyā, catūsu akusalacetanāsu sahajātakoṭiyā ceva upanissayakoṭiyā ca anusayo gahito. Tatiyanaye na cetetīti tebhūmakakusalākusalaṃ nivattaṃ, na pakappetīti aṭṭhasu cittesu taṇhādiṭṭhiyo nivattā, anusetīti sutte āgataṃ vāretvā tebhūmakakusalākusalavipākakiriyārūpesu appahīnakoṭiyā upanissayo gahito. Catutthanayo purimasadisova.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ដើម្បីកុំឲ្យមានសេចក្តីវង្វេង គប្បីដឹងនូវចតុក្កៈនេះទៀតគឺ ceteti pakappeti anuseti, ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti anuseti, na ceteti na pakappeti na anuseti។ ក្នុងចតុក្កៈនោះ ក្នុងន័យទី១ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការកំណត់ធម៌។ ក្នុងន័យទី២ ពាក្យថា ceteti ព្រះអង្គកាន់យកនូវតេភូមិកកុសលចេតនា និងអកុសលចេតនា៤។ ពាក្យថា Na pakappeti គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា Anuseti គឺព្រះអង្គកាន់យកនូវអនុស័យ ដោយអំណាចឧបនិស្សយកោដិក្នុងតេភូមិកកុសល និងដោយអំណាចសហជាតកោដិផង ឧបនិស្សយកោដិផង ក្នុងអកុសលចេតនាទាំង៤។ ក្នុងន័យទី៣ ពាក្យថា na ceteti គឺតេភូមិកកុសលនិងអកុសលត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា na pakappeti គឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងចិត្តទាំង៨ ត្រូវបានឃាត់។ ពាក្យថា anuseti គឺវៀរចាកអនុស័យដែលមកក្នុងព្រះសូត្រ ហើយកាន់យកនូវឧបនិស្សយភាព ដោយអំណាចមិនទាន់លះបង់ដាច់ស្រឡះ ក្នុងតេភូមិកកុសលវិបាក អកុសលវិបាក កិរិយា និងរូប។ ចំណែកឯន័យទី៤ មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងន័យមុនៗដែរ។

Tadappatiṭṭhiteti tasmiṃ appatiṭṭhite. Avirūḷheti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya anibbattamūle. Ettha pana kiṃ kathitanti? Arahattamaggassa kiccaṃ, khīṇāsavassa kiccakaraṇantipi navalokuttaradhammātipi vattuṃ vaṭṭati. Ettha ca viññāṇassa ceva āyatiṃ punabbhavassa ca antare eko sandhi, vedanātaṇhānamantare eko, bhavajātīnamantare ekoti. Aṭṭhamaṃ.

ពាក្យថា Tadappatiṭṭhite សេចក្តីថា កាលបើកម្មវិញ្ញាណនោះមិនតាំងនៅហើយ។ ពាក្យថា Avirūḷhe សេចក្តីថា កាលបើឫសគល់មិនទាន់កើតឡើង ដោយមិនមានសមត្ថភាពក្នុងការញ៉ាំងកម្មឲ្យលឿនទៅ ហើយទាញយកបដិសន្ធិមក។ ចុះក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? គប្បីពោលថា ទ្រង់សម្តែងនូវកិច្ចនៃអរហត្តមគ្គខ្លះ សម្តែងនូវការធ្វើកិច្ចរបស់ព្រះខីណាស្រពខ្លះ ឬសម្តែងនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង៩ខ្លះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធម៌ទាំងនេះ មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញាណ និងភពថ្មីខាងមុខ, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវេទនានិងតណ្ហា, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពនិងជាតិ។ សូត្រទី៨ ចប់។

9. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā

៩. អត្ថាធិប្បាយទុតិយចេតនាសូត្រ

39. Navame [Pg.67] viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vedanātaṇhānamantare eko, bhavajātīnamantare ekoti. Navamaṃ.

៣៩. ក្នុងសូត្រទី៩ មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវិញ្ញាណ និងនាមរូប, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃវេទនានិងតណ្ហា, តំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃភពនិងជាតិ។ សូត្រទី៩ ចប់។

10. Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā

១០. អត្ថាធិប្បាយតតិយចេតនាសូត្រ

40. Dasame natīti taṇhā. Sā hi piyarūpesu rūpādīsu namanaṭṭhena ‘‘natī’’ti vuccati. Āgati gati hotīti āgatimhi gati hoti, āgate paccupaṭṭhite kamme vā kammanimitte vā gahinimitte vā paṭisandhivasena viññāṇassa gati hoti. Cutūpapātoti evaṃ viññāṇassa āgate paṭisandhivisaye gatiyā sati ito cavanasaṅkhātā cuti, tatthūpapattisaṅkhāto upapātoti ayaṃ cutūpapāto nāma hoti. Evaṃ imasmiṃ sutte natiyā ca āgatigatiyā ca antare ekova sandhi kathitoti. Dasamaṃ.

៤០. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា nati គឺតណ្ហា។ ព្រោះថាតណ្ហានោះ ហៅថា នតិ (ការឱនទៅ) ដោយអត្ថថាឱនទៅរកអារម្មណ៍ទាំង៦ មានរូបជាដើម ដែលជាទីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Āgati gati hoti សេចក្តីថា កាលបើអាគតិមកដល់ហើយ ការទៅរមែងមាន គឺកាលបើកម្មក្តី កម្មនិមិត្តក្តី គតិនីមិត្តក្តី មកប្រាកដចំពោះមុខហើយ ការទៅនៃវិបាកវិញ្ញាណដោយអំណាចបដិសន្ធិក្នុងអារម្មណ៍នោះ រមែងមាន។ ពាក្យថា Cutūpapāto សេចក្តីថា កាលបើការទៅនៃបដិសន្ធិវិញ្ញាណក្នុងអារម្មណ៍ដែលមកដល់នោះមានហើយ ការច្យុតពោលគឺការឃ្លាតចាកភពនេះក្តី ការកើតឡើងពោលគឺការចូលទៅកើតក្នុងភពខាងមុខនោះក្តី នេះហៅថា ចុតូបបាតៈ។ ក្នុងសូត្រទី១០នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវតំណភ្ជាប់តែមួយប៉ុណ្ណោះ ក្នុងចន្លោះនៃនតិ និងអាគតិគតិ ដោយប្រការដូច្នេះ។ សូត្រទី១០ ចប់។

Kaḷārakhattiyavaggo catuttho.

កឡារខត្តិយវគ្គ ទី៤ ចប់។

5. Gahapativaggo

៥. គហបតិវគ្គ

1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā

១. អត្ថាធិប្បាយបញ្ចវេរភយសូត្រ

41. Gahapativaggassa paṭhame yatoti yadā. Bhayāni verānīti bhayaveracetanāyo. Sotāpattiyaṅgehīti duvidhaṃ sotāpattiyā aṅgaṃ, (sotāpattiyā ca aṅgaṃ,) yaṃ pubbabhāge sotāpattipaṭilābhāya saṃvattati, ‘‘sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattī’’ti (dī. ni. 3.311) evaṃ āgataṃ, paṭiladdhaguṇassa ca sotāpattiṃ patvā ṭhitassa aṅgaṃ, yaṃ sotāpannassa aṅgantipi vuccati, buddhe aveccappasādādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idamidha adhippetaṃ. Ariyoti niddoso nirupārambho. Ñāyoti paṭiccasamuppannaṃ ñatvā ṭhitañāṇampi paṭiccasamuppādopi. Yathāha – ‘‘ñāyo vuccati paṭiccasamuppādo, ariyopi aṭṭhaṅgiko maggo ñāyo’’ti. Paññāyāti aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāya. Sudiṭṭho hotīti aparāparaṃ uppajjitvā dassanavasena suṭṭhu diṭṭho.

៤១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃគហបតិវគ្គ ពាក្យថា yato សេចក្តីថា ក្នុងកាលណា។ ពាក្យថា bhayāni verāni គឺចេតនាដែលជាហេតុនាំមកនូវភ័យនិងពៀរ។ ពាក្យថា Sotāpattiyaṅgehi សេចក្តីថា អង្គនៃសោតាបត្តិមាន២យ៉ាង គឺ អង្គណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុព្វភាគ ដើម្បីបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ ដែលមកហើយយ៉ាងនេះថា ការសេពគប់សប្បុរស ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ម្យ៉ាងទៀត អង្គរបស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចគុណធម៌ហើយ តាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ដែលហៅថា អង្គនៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គល ក៏បាន នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នាយកសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើមនោះ។ ពាក្យថា Ariyo សេចក្តីថា មិនមានទោស មិនមានការតិះដៀល។ ពាក្យថា Ñāyo គឺញាណដែលតាំងនៅដោយដឹងនូវធម៌ដែលកើតឡើងព្រោះបច្ច័យផង គឺបដិច្ចសមុប្បាទផង។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា បដិច្ចសមុប្បាទ ហៅថា ញាយៈ ទុកជាអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ ក៏ហៅថា ញាយៈ ដែរ។ ពាក្យថា Paññāya សេចក្តីថា ដោយវិបស្សនាបញ្ញាដែលកើតឡើងជាលំដាប់លំដោយ។ ពាក្យថា Sudiṭṭho hoti សេចក្តីថា ត្រូវបានឃើញច្បាស់ល្អហើយ ដោយអំណាចនៃការឃើញ ព្រោះកើតឡើងជាលំដាប់លំដោយ។

Khīṇanirayotiādīsu [Pg.68] āyatiṃ tattha anuppajjanatāya khīṇo nirayo mayhanti so ahaṃ khīṇanirayo. Esa nayo sabbattha. Sotāpannoti maggasotaṃ āpanno. Avinipātadhammoti na vinipātasabhāvo. Niyatoti paṭhamamaggasaṅkhātena sammattaniyāmena niyato. Sambodhiparāyanoti uttarimaggattayasaṅkhāto sambodhi paraṃ ayanaṃ mayhanti sohaṃ sambodhiparāyano, taṃ sambodhiṃ avassaṃ abhisambujjhanakoti attho.

ក្នុងពាក្យថា Khīṇanirayo ជាដើមនោះ សេចក្តីថា នរកត្រូវបានអស់ហើយដល់ខ្ញុំ ព្រោះមិនទៅកើតក្នុងនរកនោះតទៅទៀតក្នុងអនាគត ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមាននរកអស់ហើយ។ វិធីនេះគប្បីដឹងក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងអស់។ ពាក្យថា Sotāpanno សេចក្តីថា ដល់ហើយនូវខ្សែគឺអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Avinipātadhammo សេចក្តីថា មិនមានសភាវៈធ្លាក់ចុះទៅក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា Niyato សេចក្តីថា ជាអ្នកទៀងទាត់ ដោយសម្មត្តនិយាម ពោលគឺសោតាបត្តិមគ្គ។ ពាក្យថា Sambodhiparāyano សេចក្តីថា សម្ពោធិ ពោលគឺមគ្គទាំង៣ខាងលើ ជាទីទៅខាងមុខរបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនោះឈ្មោះថាជាអ្នកមានសម្ពោធិជាទីទៅក្នុងខាងមុខ សេចក្តីថា ជាអ្នកនឹងបានត្រាស់ដឹងនូវមគ្គទាំង៣ខាងលើនោះដោយពិតប្រាកដ។

Pāṇātipātapaccayāti pāṇātipātakammakāraṇā. Bhayaṃ veranti atthato ekaṃ. Verañca nāmetaṃ duvidhaṃ hoti bāhiraṃ ajjhattikanti. Ekena hi ekassa pitā mārito hoti, so cintesi ‘‘etena kira me pitā mārito, ahampi taṃyeva māressāmī’’ti nisitaṃ satthaṃ ādāya carati. Yā tassa abbhantare uppannaveracetanā, idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma. Yā pana itarassa ‘‘ayaṃ kira maṃ māressāmīti carati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ māressāmī’’ti cetanā uppajjati, idaṃ ajjhattikaṃ veraṃ nāma. Idaṃ tāva ubhayampi diṭṭhadhammikameva. Yā pana taṃ niraye uppannaṃ disvā ‘‘etaṃ paharissāmī’’ti jalitaṃ ayamuggaraṃ gaṇhato nirayapālassa cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ bāhiraveraṃ. Yā cassa ‘‘ayaṃ niddosaṃ maṃ paharissāmīti āgacchati, ahameva naṃ paṭhamataraṃ paharissāmī’’ti cetanā uppajjati, idamassa samparāyikaṃ ajjhattaveraṃ. Yaṃ panetaṃ bāhiraveraṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puggalavera’’nti vuttaṃ. Dukkhaṃ domanassanti atthato ekameva. Yathā cettha, evaṃ sesapadesupi ‘‘iminā mama bhaṇḍaṃ haṭaṃ, mayhaṃ dāresu cārittaṃ āpannaṃ, musā vatvā attho bhaggo, surāmadamattena idaṃ nāma kata’’ntiādinā nayena veruppatti veditabbā. Aveccappasādenāti adhigatena acalappasādena. Ariyakantehīti pañcahi sīlehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni piyāni. Bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti, tasmā ‘‘ariyakantānī’’ti vuccanti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge anussatiniddese vuttameva. Paṭhamaṃ.

ពាក្យថា Pāṇātipātapaccayā សេចក្តីថា ព្រោះហេតុគឺការធ្វើនូវបាណាតិបាត។ ពាក្យថា bhayaṃ និង veraṃ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពៀរនោះមាន២យ៉ាងគឺ ពៀរខាងក្រៅ និងពៀរខាងក្នុង។ ពិតណាស់ បុគ្គលម្នាក់បានសម្លាប់ឪពុករបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀត បុគ្គលនោះគិតថា ឮថាអ្នកនេះសម្លាប់ឪពុកអញ អញនឹងសម្លាប់អ្នកនោះវិញ ហើយកាន់យកនូវគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដ៏មុតស្រួចដើរទៅ។ ចេតនាចងពៀរដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ នេះហៅថា ពៀរខាងក្រៅ។ ចំណែកឯចេតនារបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀតដែលកើតឡើងថា ឮថាអ្នកនេះដើររកសម្លាប់អញ អញនឹងសម្លាប់វាឲ្យមុនសិន នេះហៅថា ពៀរខាងក្នុង។ ពៀរទាំងពីរយ៉ាងនេះ ជាពៀរក្នុងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯចេតនារបស់នាយនិរយបាល ដែលឃើញសត្វនរកនោះកើតហើយ គិតថា អញនឹងវាយសត្វនរកនេះ ហើយកាន់យកនូវដំបងដែកដ៏ច្រាលឆ្អៅដោយភ្លើង នេះហៅថា ពៀរខាងក្រៅក្នុងបរលោក របស់សត្វនរកនោះ។ ចំណែកឯចោទនារបស់សត្វនរកនោះដែលកើតឡើងថា នាយនិរយបាលនេះដើរមកដើម្បីនឹងវាយអញដែលមិនមានទោស អញនឹងវាយវាឲ្យមុនសិន នេះហៅថា ពៀរខាងក្នុងក្នុងបរលោក របស់សត្វនរកនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពៀរខាងក្រៅណាដែលមាន ក្នុងអដ្ឋកថាហៅថា បុគ្គលវេរៈ។ ពាក្យថា dukkhaṃ និង domanassaṃ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ការកើតឡើងនៃពៀរក្នុងបទដែលសេសសល់ គប្បីដឹងដោយន័យនេះថា អ្នកនេះលួចទ្រព្យរបស់អញ, ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងប្រពន្ធកូនរបស់អញ, និយាយកុហកបំផ្លាញប្រយោន៍អញ, ផឹកទឹកស្រវឹងហើយធ្វើនូវអំពើអាក្រក់ឈ្មោះនេះ ជាដើម។ ពាក្យថា Aveccappasādena សេចក្តីថា ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួនដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា Ariyakantehi គឺសីលទាំង៥។ ព្រោះថាសីលទាំងនោះ ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ទោះបីជាទៅកាន់ភពផ្សេង ក៏ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយមិនលះបង់នូវសីលទាំងនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អរិយកន្តសីល។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ដែលគួរនិយាយ ទាំងអស់នោះត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់អនុស្សតិនីទ្ទេស។ សូត្រទី១ ចប់។

2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā

២. អត្ថាធិប្បាយទុតិយបញ្ចវេរភយសូត្រ

42. Dutiye bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva viseso. Dutiyaṃ.

៤២. ក្នុងសូត្រទី២ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រឹមតែសម្តែងដល់ភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី២ ចប់។

3. Dukkhasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុក្ខសូត្រ

43. Tatiye [Pg.69] dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Samudayanti dve samudayā khaṇikasamudayo ca paccayasamudayo ca. Paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passati, khaṇikasamudayaṃ passantopi paccayasamudayaṃ passati. Atthaṅgamopi accantatthaṅgamo bhedatthaṅgamoti duvidho. Accantatthaṅgamaṃ passantopi bhedatthaṅgamaṃ passati, bhedatthaṅgamaṃ passantopi accantatthaṅgamaṃ passati. Desessāmīti idaṃ vaṭṭadukkhassa samudayaatthaṅgamaṃ nibbattibhedaṃ nāma desessāmi, taṃ suṇāthāti attho. Paṭiccāti nissayavasena ceva ārammaṇavasena ca paccayaṃ katvā. Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso. Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayoti ayaṃ vaṭṭadukkhassa nibbatti nāma. Atthaṅgamoti bhedo. Evañhi vaṭṭadukkhaṃ bhinnaṃ hoti appaṭisandhiyaṃ. Tatiyaṃ.

៣. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា dukkhassa សេចក្តីថា នៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា samudaya មានសមូទ័យ២យ៉ាងគឺ ខណិកសមូទ័យ និងបច្ចយសមូទ័យ។ ភិក្ខុកាលឃើញនូវបច្ចយសមូទ័យ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវខណិកសមូទ័យដែរ, កាលឃើញនូវខណិកសមូទ័យ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវបច្ចយសមូទ័យដែរ។ សូម្បីតែការរលត់ ក៏មាន២យ៉ាងគឺ អច្ចន្តអត្ថង្គមៈ និងភេទទត្ថង្គមៈ។ កាលឃើញនូវអច្ចន្តអត្ថង្គមៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវភេទទត្ថង្គមៈដែរ, កាលឃើញនូវភេទទត្ថង្គមៈ ក៏ឈ្មោះថាឃើញនូវអច្ចន្តអត្ថង្គមៈដែរ។ ពាក្យថា Desessāmi សេចក្តីថា តថាគតនឹងសម្តែងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ ពោលគឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខនេះ អ្នកទាំងឡាយចូរស្ដាប់ចុះ។ ពាក្យថា Paṭicca សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃទីពឹងផង ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា Tiṇṇaṃ saṅgati phasso សេចក្តីថា ផស្សៈកើតឡើងព្រោះការជួបជុំគ្នានៃធម៌ទាំង៣។ ពាក្យថា Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo សេចក្តីថា នេះជាការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា Atthaṅgamo សេចក្តីថា ការធ្លាយទៅ។ ព្រោះថា កាលបើជាយ៉ាងនេះ វដ្តទុក្ខរមែងធ្លាយទៅ មិនមានបដិសន្ធិតទៅទៀតឡើយ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4. Lokasuttavaṇṇanā

៤៣. អត្ថាធិប្បាយលោកសូត្រ

44. Catutthe lokassāti saṅkhāralokassa. Ayamettha viseso. Catutthaṃ.

៤. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា lokassa សេចក្តីថា នៃសង្ខារលោក។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី៤ ចប់។

5. Ñātikasuttavaṇṇanā

៤៤. អត្ថាធិប្បាយញាតិកសូត្រ

45. Pañcame ñātiketi dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde. Dhammapariyāyanti dhammakāraṇaṃ. Upassutīti upassutiṭṭhānaṃ, yaṃ ṭhānaṃ upagatena sakkā hoti bhagavato saddaṃ sotuṃ, tattha ṭhitoti attho. So kira gandhakuṭipariveṇasammajjanatthaṃ āgato attano kammaṃ pahāya bhagavato dhammaghosaṃ suṇanto aṭṭhāsi. Addasāti tadā kira bhagavato āditova paccayākāraṃ manasikarontassa ‘‘idaṃ iminā paccayena hoti, idaṃ iminā’’ti āvajjato yāva bhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosi, satthā manasikāraṃ pahāya vacasā sajjhāyaṃ karonto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapetvā, ‘‘api nu kho imaṃ dhammapariyāyaṃ koci assosī’’ti āvajjento taṃ bhikkhumaddasa. Tena vuttaṃ ‘‘addasā kho bhagavā’’ti.

៤៥. នៅក្នុងសូត្រទី៥ បទថា ñātiketi បានដល់ ក្នុងភូមិរបស់ញាតិពីរនាក់។ បទថា Giñjakāvasatheti បានដល់ ក្នុងប្រាសាទធំដែលសាងសង់ឡើងដោយឥដ្ឋ។ បទថា Dhammapariyāyanti បានដល់ ហេតុនៃធម៌ (ឬហេតុនៃការសម្រេចធម៌)។ បទថា Upassutīti បានដល់ ទីកន្លែងសម្រាប់លបស្តាប់ សេចក្តីថា ឋិតនៅទីនោះ ពោលគឺទីកន្លែងដែលបុគ្គលទៅដល់ហើយ អាចស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបាន។ ឮថា ភិក្ខុនោះមកដើម្បីបោសសម្អាតបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ បានលះបង់ការងាររបស់ខ្លួន ហើយឈរស្ដាប់ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បទថា Addasāti មានសេចក្តីថា ឮថាក្នុងកាលនោះ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តាំងពីដើមមក ទ្រង់ពិចារណាថា «ធម៌នេះ កើតមានព្រោះបច្ច័យនេះ ធម៌នេះ កើតមានព្រោះបច្ច័យនេះ» រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្មបានក្លាយជាទីលានតែមួយ ព្រះសាស្តាទ្រង់ឈប់ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ហើយទ្រង់សូត្រធម៌ដោយព្រះវាចា ទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាទៅតាមអនុសន្ធិ ទ្រង់ពិចារណាថា «តើមាននរណាម្នាក់បានស្តាប់ធម៌បរិយាយនេះដែរឬទេ?» ក៏បានទតឃើញភិក្ខុនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «addasā kho bhagavā» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានទតឃើញហើយ)។

Assosi [Pg.70] noti assosi nu. Atha vā assosi noti amhākaṃ bhāsantānaṃ assosīti. Uggaṇhāhītiādīsu sutvā tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto uggaṇhāti nāma. Padānupadaṃ ghaṭetvā vācāya paricitaṃ karonto pariyāpuṇāti nāma. Ubhayathāpi paguṇaṃ ādhārappattaṃ karonto dhāreti nāma. Atthasaṃhitoti kāraṇanissito. Ādibrahmacariyakoti maggabrahmacariyassa ādi patiṭṭhānabhūto. Iti tīsupi imesu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Pañcamaṃ.

បទថា Assosi noti បានដល់ assosi nu (តើបានស្តាប់ហើយឬ?)។ ម៉្យាងទៀត បទថា assosi no មានសេចក្តីថា «តើអ្នកបានស្តាប់ពាក្យរបស់យើងដែលកំពុងនិយាយនេះដែរឬទេ?»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន uggaṇhāhi ជាដើម ការស្តាប់ហើយនៅស្ងៀម ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញ (ក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា រៀនយក (uggaṇhāti)។ ការភ្ជាប់បទតាមលំដាប់បទ ធ្វើឲ្យស៊ាំនឹងវាចា ឈ្មោះថា រៀនសូត្រ (pariyāpuṇāti)។ ការធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញទាំងពីរយ៉ាង ឲ្យដល់នូវការទ្រទ្រង់ទុក (ក្នុងចិត្ត) ឈ្មោះថា ចងចាំ (dhāreti)។ បទថា Atthasaṃhitoti បានដល់ អាស្រ័យនូវហេតុ (ឬប្រកបដោយប្រយោជន៍)។ បទថា Ādibrahmacariyakoti បានដល់ ជាទីតាំងដំបូងនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែវដ្តៈនិងវិវដ្តៈប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំងបីនេះ។ ចប់សូត្រទី៥។

6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

៦. ពណ៌នាអំពីអញ្ញតរព្រាហ្មណសូត្រ

46. Chaṭṭhe aññataroti nāmavasena apākaṭo aññataro brāhmaṇo. Chaṭṭhaṃ.

៤៦. នៅក្នុងសូត្រទី៦ បទថា aññataro បានដល់ ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ដែលមិនប្រាកដដោយឈ្មោះ។ ចប់សូត្រទី៦។

7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā

៧. ពណ៌នាអំពីជាណុស្សោណិសូត្រ

47. Sattame jāṇussoṇīti ṭhānantaravasena evaṃladdhanāmo asītikoṭivibhavo mahāpurohito. Sattamaṃ.

៤៧. នៅក្នុងសូត្រទី៧ បទថា jāṇussoṇī បានដល់ មហាបុរោហិតដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ ដែលទទួលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃឋានន្តរសក្តិ។ ចប់សូត្រទី៧។

8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

៨. ពណ៌នាអំពីលោកាយតិកសូត្រ

48. Aṭṭhame lokāyatikoti vitaṇḍasatthe lokāyate kataparicayo. Jeṭṭhametaṃ lokāyatanti paṭhamaṃ lokāyataṃ. Lokāyatanti ca lokasseva āyataṃ, bālaputhujjanalokassa āyataṃ, mahantaṃ gambhīranti upadhāritabbaṃ parittaṃ bhāvaṃ diṭṭhigataṃ. Ekattanti ekasabhāvaṃ, niccasabhāvamevāti pucchati. Puthuttanti purimasabhāvena nānāsabhāvaṃ, devamanussādibhāvena paṭhamaṃ hutvā pacchā na hotīti ucchedaṃ sandhāya pucchati. Evamettha ‘‘sabbamatthi, sabbamekatta’’nti imā dvepi sassatadiṭṭhiyo, ‘‘sabbaṃ natthi, sabbaṃ puthutta’’nti imā dve ucchedadiṭṭhiyoti veditabbā. Aṭṭhamaṃ.

៤៨. នៅក្នុងសូត្រទី៨ បទថា lokāyatikoti បានដល់ អ្នកដែលបានសិក្សាស្ទាត់ជំនាញក្នុងលោកាយតៈ គឺគម្ពីរវិតណ្ឌៈ។ បទថា Jeṭṭhametaṃ lokāyatanti បានដល់ លោកាយតៈទីមួយ។ ពាក្យថា លោកាយតៈ គឺការផ្សាយទៅនៃលោក គឺការផ្សាយទៅនៃលោករបស់ពាលបុថុជ្ជន ដែលគួរយល់ថាជាសភាពធំទូលាយ ជ្រាលជ្រៅ ប៉ុន្តែជាសភាពដ៏ថោកទាប គឺទិដ្ឋិគតៈ។ បទថា Ekattanti បានដល់ សភាវៈតែមួយ សួរថា «តើមានសភាវៈទៀងទាត់តែមួយឬ?»។ បទថា Puthuttanti បានដល់ សភាវៈផ្សេងៗពីសភាវៈមុន សួរដោយសំដៅយកឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «តើកើតឡើងជាទេវតា ឬមនុស្សជាដើមមុនសិន ហើយក្រោយមកក៏លែងមាន (សូន្យ) ឬ?»។ ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបថា លទ្ធិទាំងពីរគឺ «សព្វគ្រប់ទាំងអស់មានពិត, សព្វគ្រប់ទាំងអស់ជាសភាវៈតែមួយ» គឺជាសស្សតទិដ្ឋិ។ ចំណែកលទ្ធិទាំងពីរគឺ «សព្វគ្រប់ទាំងអស់មិនមាន, សព្វគ្រប់ទាំងអស់ជាសភាវៈផ្សេងៗគ្នា» គឺជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ចប់សូត្រទី៨។

9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā

៩. ពណ៌នាអំពីអរិយសាវកសូត្រ

49. Navame kiṃ nu khoti saṃsayuppattiākāradassanaṃ. Samudayatīti uppajjati. Navamaṃ.

៤៩. នៅក្នុងសូត្រទី៩ បទថា kiṃ nu kho គឺជាការបង្ហាញអំពីអាការៈនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីសង្ស័យ។ បទថា samudayati បានដល់ កើតឡើង (uppajjati)។ ចប់សូត្រទី៩។

10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā

១០. ពណ៌នាអំពីទុតិយអរិយសាវកសូត្រ

50. Dasame [Pg.71] dvepi nayā ekato vuttā. Idameva purimena nānattaṃ, sesaṃ tādisamevāti. Dasamaṃ.

៥០. នៅក្នុងសូត្រទី១០ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងរួមគ្នានូវន័យទាំងពីរ។ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាពីសូត្រមុន (សូត្រទី៩) សេចក្តីដែលនៅសល់គឺដូចគ្នា។ ចប់សូត្រទី១០។

Gahapativaggo pañcamo.

ចប់ គហបតិវគ្គ ទី៥។

6. Dukkhavaggo

៦. ទុក្ខវគ្គ

1. Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā

១. ពណ៌នាអំពីបរិវីមំសនសូត្រ

51. Dukkhavaggassa paṭhame parivīmaṃsamānoti upaparikkhamāno. Jarāmaraṇanti kasmā jarāmaraṇaṃ ekameva ‘‘anekavidhaṃ nānappakāraka’’nti vatvā gahitanti ce? Tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā. Yathā hi cūḷāya gahite purise so puriso gahitova hoti, evaṃ jarāmaraṇe gahite sabbadukkhaṃ gahitameva hoti. Tasmā ‘‘yaṃ kho idaṃ anekavidhaṃ nānappakārakaṃ dukkhaṃ loke uppajjatī’’ti nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viya sabbadukkhaṃ dassetvā taṃ cūḷāya gaṇhanto viya jarāmaraṇaṃ gaṇhi.

៥១. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃទុក្ខវគ្គ បទថា parivīmaṃsamāno បានដល់ កាលពិចារណា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅជរានិងមរណៈតែមួយយ៉ាងថា «ទុក្ខមានប្រការច្រើនយ៉ាង មានសភាពផ្សេងៗគ្នា» ហើយទ្រង់កាន់យក? ឆ្លើយថា ព្រោះកាលបើកាន់យកជរានិងមរណៈនោះហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ព្រោះថា ដូចជាកាលដែលគេចាប់ត្រង់ជញ្ជក់សក់របស់បុរសម្នាក់ បុរសនោះក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនបានទាំងស្រុងយ៉ាងណាមិញ កាលបើកាន់យកជរានិងមរណៈហើយ ទុក្ខទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញទុក្ខទាំងអស់ ដូចជាបុរសដែលងូតទឹកស្អាតហើយឈរនៅ ហើយទ្រង់កាន់យកជរានិងមរណៈ ដូចជាការចាប់បុរសនោះត្រង់ជញ្ជក់សក់ដូច្នោះ។

Jarāmaraṇanirodhasāruppagāminīti jarāmaraṇanirodhassa sāruppabhāvena nikkilesatāya parisuddhatāya sadisāva hutvā gāminīti attho. Tathā paṭipanno ca hotīti yathā taṃ paṭipannoti vuccati, evaṃ paṭipanno hoti. Anudhammacārīti nibbānadhammaṃ anugataṃ paṭipattidhammaṃ carati, pūretīti attho. Dukkhakkhayāya paṭipannoti sīlaṃ ādiṃ katvā jarāmaraṇadukkhassa nirodhatthāya paṭipanno. Saṅkhāranirodhāyāti saṅkhāradukkhassa nirodhatthāya. Ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā.

បទថា Jarāmaraṇanirodhasāruppagāminīti មានសេចក្តីថា ដំណើរដែលទៅដោយមានសភាពដូចគ្នា ព្រោះសភាពសមគួរដល់ការរលត់ទៅនៃជរានិងមរណៈ ដោយភាពមិនមានកិលេស និងដោយភាពបរិសុទ្ធ។ បទថា Tathā paṭipanno ca hotīti សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិយ៉ាងណា ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។ បទថា Anudhammacārīti មានសេចក្តីថា ប្រព្រឹត្ត គឺបំពេញនូវបដិបត្តិធម៌ដែលសមគួរដល់និព្វានធម៌។ បទថា Dukkhakkhayāya paṭipannoti បានដល់ ភិក្ខុដែលប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ទុក្ខគឺជរានិងមរណៈ ដោយផ្តើមតាំងពីសីលជាដើម។ បទថា Saṅkhāranirodhāyāti បានដល់ ដើម្បីរលត់ទុក្ខគឺសង្ខារ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះធម៌ទេសនាដែលព្រះអង្គសម្តែងទុក គឺរហូតដល់ព្រះអរហត្ត។

Idāni arahattaphalapaccavekkhaṇaṃ satatavihārañca dassetvā desanā nivattetabbā siyā, tathā akatvā avijjāgatoti idaṃ kasmā gaṇhātīti? Khīṇāsavassa samatikkantavaṭṭadukkhadassanatthaṃ. Apica puna vaṭṭaṃ ārabhitvā vivaṭṭe kathiyamāne bujjhanakasatto cettha atthi, tassa ajjhāsayavasenāpi idaṃ gaṇhātīti veditabbo. Tattha avijjāgatoti avijjāya [Pg.72] gato upagato samannāgato. Purisapuggaloti purisoyeva puggalo. Ubhayenāpi sammutikathaṃ katheti. Buddhānañhi sammutikathā paramatthakathāti dve kathā honti. Tattha ‘‘satto naro puriso puggalo tisso nāgo’’ti evaṃ pavattā sammutikathā nāma. ‘‘Khandhā dhātuyo āyatanānī’’ti evaṃ pavattā paramatthakathā nāma. Paramatthaṃ kathentāpi sammutiṃ amuñcitvā kathenti. Te sammutiṃ kathentāpi paramatthaṃ kathentāpi saccameva kathenti. Teneva vuttaṃ –

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគួរតែបញ្ចប់ទេសនាដោយបង្ហាញនូវព្រះអរហត្តផលបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ និងសតតវិហារធម៌ ប៉ុន្តែហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គមិនធ្វើដូច្នោះ បែរជាកាន់យកពាក្យថា avijjāgato (អ្នកដល់នូវអវិជ្ជា) នេះទៅវិញ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវការកន្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខរបស់ព្រះខីណាស្រព។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា កាលដែលព្រះអង្គផ្តើមសម្តែងវដ្តៈម្តងទៀត ហើយសម្តែងវិវដ្តៈ ព្រោះក្នុងទីនេះមានសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹង ព្រះអង្គទើបកាន់យកសេចក្តីនេះដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់សត្វនោះ។ ក្នុងបទនោះ បទថា avijjāgato បានដល់ ដល់ហើយ ចូលទៅជិតហើយ ប្រកបព្រមហើយដោយអវិជ្ជា។ បទថា Purisapuggaloti បានដល់ បុគ្គលជាបុរសនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសម្មុតិកថាដោយបទទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថា ទេសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានពីរយ៉ាង គឺសម្មុតិកថា និងបរមត្ថកថា។ ក្នុងកថាទាំងពីរនោះ ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សត្វ នរជន បុរស បុគ្គល តិស្សៈ នាគៈ» ឈ្មោះថា សម្មុតិកថា។ ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ» ឈ្មោះថា បរមត្ថកថា។ សូម្បីកាលសម្តែងបរមត្ថធម៌ ក៏មិនលះបង់សម្មុតិដែរ។ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះ សូម្បីកាលសម្តែងសម្មុតិក្តី សម្តែងបរមត្ថក្តី ក៏សម្តែងតែសច្ចៈ (ការពិត) ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati;

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇa’’nti.

«ព្រះសម្ពុទ្ធដ៏ប្រសើរជាងពួកអ្នកពោលធម៌ ទ្រង់សម្តែងសច្ចៈពីរយ៉ាង គឺសម្មុតិសច្ចៈ និងបរមត្ថសច្ចៈ សច្ចៈទីបីមិនមានឡើយ។ សង្កេតវាចា (ពាក្យសន្មត) ជាសច្ចៈ ព្រោះជាហេតុនៃសម្មុតិរបស់លោក។ បរមត្ថវាចា ជាសច្ចៈ ព្រោះបង្ហាញនូវលក្ខណៈពិតនៃធម៌ទាំងឡាយ។»

Puññaṃ ce saṅkhāranti terasacetanābhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ. Abhisaṅkharotīti karoti. Puññūpagaṃ hoti viññāṇanti kammaviññāṇaṃ kammapuññena upagataṃ sampayuttaṃ hoti, vipākaviññāṇaṃ vipākapuññena. Apuññaṃ ce saṅkhāranti dvādasacetanābhedaṃ apuññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. Āneñjaṃ ce saṅkhāranti catucetanābhedaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ. Āneñjūpagaṃ hoti viññāṇanti kammāneñjena kammaviññāṇaṃ, vipākāneñjena vipākaviññāṇaṃ upagataṃ hoti. Ettha ca tividhassa kammābhisaṅkhārassa gahitattā dvādasapadiko paccayākāro gahitova hoti. Ettāvatā vaṭṭaṃ dassitaṃ.

បទថា Puññaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ បុញ្ញាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ១៣ ប្រការ។ បទថា Abhisaṅkharotīti បានដល់ ធ្វើ។ បទថា Puññūpagaṃ hoti viññāṇanti សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ ចូលទៅជិត គឺប្រកបព្រមដោយបុណ្យជាកម្ម វិបាកវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយបុណ្យជាវិបាក។ បទថា Apuññaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ អបុញ្ញាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ១២ ប្រការ តែងតាក់តែង។ បទថា Āneñjaṃ ce saṅkhāranti បានដល់ អាណេញ្ជាភិសង្ខារ ដែលមានការបែងចែកជាចេតនា ៤ ប្រការ។ បទថា Āneñjūpagaṃ hoti viññāṇanti សេចក្តីថា កម្មវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយអាណេញ្ជៈជាកម្ម វិបាកវិញ្ញាណ ចូលទៅជិតដោយអាណេញ្ជៈជាវិបាក។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែកម្មអភិសង្ខារទាំង ៣ ប្រការត្រូវបានកាន់យក បច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដែលមាន ១២ អង្គ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។ ប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវវដ្តៈ។

Idāni vivaṭṭaṃ dassento yato kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha avijjāti catūsu saccesu aññāṇaṃ. Vijjāti arahattamaggañāṇaṃ. Ettha ca paṭhamameva avijjāya pahīnāya vijjā uppajjati. Yathā pana caturaṅgepi tame rattiṃ padīpujjalena andhakāro pahīyati, evaṃ vijjuppādā avijjāya pahānaṃ veditabbaṃ. Na kiñci loke upādiyatīti loke kiñci dhammaṃ na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti anupādiyanto agaṇhanto neva taṇhāparitassanāya, na bhayaparitassanāya paritassati, na taṇhāyati na bhāyatīti attho. Paccattaññevāti sayameva attanāva parinibbāyati, na aññassa ānubhāvena.

ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់បង្ហាញនូវវិវដ្តៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា yato kho, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលណាឯង...)។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា avijjā បានដល់ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងសច្ចៈទាំង ៤។ បទថា vijjā បានដល់ ព្រះអរហត្តមគ្គញ្ញាណ។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែអវិជ្ជាត្រូវបានលះបង់ជាមុនសិន វិជ្ជាទើបកើតឡើង។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាក្នុងរាត្រីដែលប្រកបដោយងងឹត ៤ ប្រការ ងងឹតតែងវិនាសទៅដោយសារពន្លឺប្រទីប យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបការលះបង់អវិជ្ជាដោយការកើតឡើងនៃវិជ្ជា យ៉ាងនោះឯង។ បទថា Na kiñci loke upādiyatīti សេចក្តីថា មិនកាន់យក មិនស្ទាបអង្អែលនូវធម៌ណាមួយក្នុងលោក។ បទថា Anupādiyaṃ na paritassatīti សេចក្តីថា កាលមិនប្រកាន់មាំ មិនកាន់យក តែងមិនតក់ស្លុតដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះតណ្ហា ឬដោយសេចក្តីតក់ស្លុតព្រោះភ័យ មានន័យថា មិនប្រាថ្នា មិនភ័យខ្លាច។ បទថា Paccattaññevāti បានដល់ រលត់ទៅដោយខ្លួនឯងផ្ទាល់ មិនមែនដោយអានុភាពរបស់អ្នកដទៃឡើយ។

So [Pg.73] sukhaṃ ce vedananti idaṃ kasmā ārabhi? Khīṇāsavassa paccavekkhaṇañāṇaṃ dassetvā satatavihāraṃ dassetuṃ ārabhi. Anajjhositāti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā agahitā. Atha dukkhavedanā kasmā vuttā, kiṃ tampi abhinandanto atthīti? Āma atthi. Sukhaṃ abhinandantoyeva hi dukkhaṃ abhinandati nāma dukkhaṃ patvā sukhaṃ patthanato sukhassa ca vipariṇāmadukkhatoti. Kāyapariyantikanti kāyaparicchinnaṃ, yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavattaṃ pañcadvārikavedananti attho. Jīvitapariyantikanti jīvitaparicchinnaṃ. Yāva jīvitaṃ pavattati, tāva pavattaṃ manodvārikavedananti attho.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងពាក្យថា so sukhaṃ ce vedanaṃ នេះ? ឆ្លើយថា ព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមសម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវសតតវិហារធម៌ បន្ទាប់ពីបានបង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណរបស់ព្រះខីណាស្រពរួចហើយ។ បទថា Anajjhositāti បានដល់ មិនត្រូវបានកាន់យកដោយការលេបលេញនៃតណ្ហា។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់សម្តែងទុកនូវទុក្ខវេទនា? តើមានអ្នកត្រេកអរនឹងទុក្ខវេទនានោះដែរឬ? ឆ្លើយថា អើ មាន! ព្រោះថា បុគ្គលកាលត្រេកអរនឹងសុខវេទនា ឈ្មោះថាត្រេកអរនឹងទុក្ខវេទនាដែរ ព្រោះកាលបើជួបនឹងទុក្ខ តែងប្រាថ្នាចង់បានសុខ និងព្រោះតែសុខវេទនានោះជាវិបរិណាមទុក្ខ។ បទថា Kāyapariyantikanti បានដល់ ដែលមានកាយជាកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំង ៥ ដរាបណាបញ្ចទ្វារកាយនៅប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Jīvitapariyantikanti បានដល់ ដែលមានជីវិតជាកំណត់ សេចក្តីថា វេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ដរាបណាជីវិតនៅប្រព្រឹត្តទៅ។

Tattha pañcadvārikavedanā pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati, manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati. Sā hi paṭisandhikkhaṇe vatthurūpasmiṃyeva patiṭṭhāti. Pañcadvārikā pavatte pañcadvāravasena pavattamānā paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanadussanamuyhanavasena adhimattā balavatī hoti, paṇṇāsavassakāle ṭhitā hoti, saṭṭhivassakālato paṭṭhāya parihāyamānā asītinavutivassakāle mandā hoti. Tadā hi sattā ‘‘cirarattaṃ ekato nisīdimhā nipajjimhā’’ti vadantepi ‘‘na sañjānāmā’’ti vadanti. Adhimattānipi rūpādiārammaṇāni ‘‘na passāma na suṇāma’’, ‘‘sugandhaṃ duggandhaṃ vā sāduṃ asāduṃ vā thaddhaṃ mudukanti vā na jānāmā’’ti vadanti. Iti nesaṃ pañcadvārikavedanā bhaggā hoti, manodvārikāva pavattati. Sāpi anupubbena parihāyamānā maraṇasamaye hadayakoṭiṃyeva nissāya pavattati. Yāva panesā pavattati, tāva satto jīvatīti vuccati. Yadā nappavattati, tadā mato niruddhoti vuccati.

ក្នុងវេទនាទាំងពីរនោះ បញ្ចទ្វារិកវេទនា កើតឡើងជាក្រោយ តែរលត់ទៅមុន មនោទ្វារិកវេទនា កើតឡើងមុន តែរលត់ទៅជាក្រោយ។ ព្រោះថាមនោទ្វារិកវេទនានោះ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ តែងតាំងនៅក្នុងវត្ថុរូប (ហទយវត្ថុ) ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក្នុងបវត្តិកាល តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទ្វារទាំង ៥ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងអាយុ ២០ ឆ្នាំ តែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយអំណាចនៃតម្រេក សេចក្តីប្រទូស្ត និងសេចក្តីវង្វេង ក្នុងអាយុ ៥០ ឆ្នាំ តែងឋិតនៅជាប្រក្រតី ចាប់តាំងពីអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ តែងស៊យចុះ លុះដល់អាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ តែងទន់ខ្សោយ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ សត្វទាំងឡាយសូម្បីនិយាយថា «យើងធ្លាប់អង្គុយ ធ្លាប់ដេកជាមួយគ្នាក្នុងកាលដ៏យូរ» ក៏ដោយ ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមិនចាំទេ»។ សូម្បីតែអារម្មណ៍មានរូបជាដើមដ៏ច្បាស់លាស់ ក៏តែងនិយាយថា «ខ្ញុំមើលមិនឃើញ ខ្ញុំស្តាប់មិនឮ» ឬ «ក្លិនក្រអូប ឬក្លិនស្អុយ រសឆ្ងាញ់ ឬមិនឆ្ងាញ់ របស់រឹង ឬទន់ ខ្ញុំមិនដឹងឡើយ»។ យ៉ាងនេះ បញ្ចទ្វារិកវេទនារបស់ពួកគេក៏បាក់បែក (ទន់ខ្សោយ) ទៅ នៅសល់តែមនោទ្វារិកវេទនាប៉ុណ្ណោះដែលប្រព្រឹត្តទៅ។ សូម្បីតែមនោទ្វារិកវេទនានោះ កាលស៊យចុះជាលំដាប់ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យតែចុងនៃហទយវត្ថុប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាមនោទ្វារិកវេទនានេះនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះសត្វតែងត្រូវបានគេហៅថា «នៅរស់»។ កាលណាមិនប្រព្រឹត្តទៅហើយ កាលនោះសត្វតែងត្រូវបានគេហៅថា «ស្លាប់ហើយ រលត់ហើយ»។

Svāyamattho vāpiyā dīpetabbo –

សេចក្តីនោះ គប្បីបង្ហាញដោយឧបមាអំពីអាងទឹក៖

Yathā hi puriso pañcaudakamaggasampannaṃ vāpiṃ kareyya, paṭhamaṃ deve vuṭṭhe pañcahi udakamaggehi udakaṃ pavisitvā antovāpiyaṃ āvāṭe pūreyya, punappunaṃ deve vassante udakamagge pūretvā gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ottharitvā udakaṃ tiṭṭheyya tato tato vissandamānaṃ, atha niddhamanatumbe vivaritvā khettesu kamme kariyamāne udakaṃ nikkhamantaṃ, sassapākakāle (udakaṃ nikkhamantaṃ,) udakaṃ parihīnaṃ ‘‘macche gaṇhāmā’’ti vattabbataṃ āpajjeyya, tato [Pg.74] katipāhena āvāṭesuyeva udakaṃ saṇṭhaheyya. Yāva pana taṃ āvāṭesu hoti, tāva ‘‘mahāvāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti saṅkhaṃ gacchati. Yadā pana tattha chijjati, tadā ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ natthī’’ti vuccati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

ពិតមែនណាស់ ដូចជាបុរសម្នាក់ធ្វើនូវអាងទឹកដ៏ធំមួយ ដែលប្រកបដោយផ្លូវទឹកហូរចូលប្រាំ។ ជាដំបូង កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមក ទឹកក៏ហូរចូលតាមផ្លូវទឹកទាំងប្រាំនោះ ហើយញ៉ាំងរណ្តៅតូចៗនៅក្នុងអាងទឹកនោះឲ្យពេញ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ក៏ញ៉ាំងផ្លូវទឹកទាំងឡាយឲ្យពេញហៀរ ហើយជន់លិចទៅអស់ទីប្រមាណមួយគាវុតនិងកន្លះយោជន៍ ទឹកក៏ហូរហៀរចេញពីទំនប់នោះៗ ហើយដក់នៅ។ លុះបើកទ្វារបង្ហូរទឹក កាលបើគេធ្វើការងារក្នុងស្រែទាំងឡាយ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ។ ក្នុងសម័យដែលស្រូវទុំ ទឹកក៏ស្រកចុះទៅ រហូតដល់នូវពាក្យដែលគេត្រូវនិយាយថា «យើងទាំងឡាយនឹងចាប់ត្រី»។ លុះកន្លងទៅពីររបីថ្ងៃ ទឹកក៏ដក់នៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ។ ដរាបណាទឹកនោះនៅមានក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយ ដរាបនោះ ក៏នៅតែរាប់ថា «ទឹកក្នុងអាងធំនៅមានឡើយ»។ តែដល់ពេលទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងនោះរីងស្ងួតទៅ ពេលនោះ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមិនមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីប្រៀបធៀបនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះឯង។

Paṭhamaṃ deve vassante pañcahi maggehi udake pavisante āvāṭānaṃ pūraṇakālo viya hi paṭhamameva paṭisandhikkhaṇe manodvārikavedanāya vatthurūpe patiṭṭhitakālo, punappunaṃ deve vassante pañcannaṃ maggānaṃ pūritakālo viya pavatte pañcadvārikavedanāya pavattikālo, gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ajjhottharaṇaṃ viya paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanādivasena tassā adhimattabalavabhāvo, yāva vāpito udakaṃ na niggacchati, tāva pūrāya vāpiyā ṭhitakālo viya paññāsavassakāle tassā ṭhitakālo, niddhamanatumbesu vivaṭesu kammante kariyamāne udakassa nikkhamanakālo viya saṭṭhivassakālato paṭṭhāya tassā parihāni, udake bhaṭṭhe udakamaggesu parittodakassa ṭhitakālo viya asītinavutivassakāle pañcadvārikavedanāya mandakālo, āvāṭesuyeva udakassa patiṭṭhānakālo viya hadayavatthukoṭiṃ nissāya manodvārikavedanāya pavattikālo, āvāṭesu parittepi udake sati ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti vattabbakālo viya yāva sā pavattati, tāva ‘‘satto jīvatī’’ti vuccati. Yathā pana āvāṭesu udake chinne ‘‘natthi vāpiyaṃ udaka’’nti vuccati, evaṃ manodvārikavedanāya appavattamānāya ‘‘satto mato’’ti vuccati. Imaṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno’’ti.

ពិតមែនណាស់ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកជាដំបូង ទឹកហូរចូលតាមផ្លូវទាំងប្រាំ ញ៉ាំងរណ្តៅទាំងឡាយឲ្យពេញ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងខណៈបដិសន្ធិជាដំបូងបង្អស់ កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាដំកល់នៅក្នុងវត្ថុរូប (ហទយវត្ថុ) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើភ្លៀងធ្លាក់ចុះមកម្តងហើយម្តងទៀត ផ្លូវទឹកទាំងប្រាំក៏ពេញហៀរ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងកាលបវត្តិកាល កាលដែលបញ្ចទ្វារិកវេទនាកើតឡើង ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ការជន់លិចទៅអស់ទីប្រមាណមួយគាវុតនិងកន្លះយោជន៍ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបឋមវ័យ គឺក្នុងអាយុ ២០ ឆ្នាំ ភាពមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាបំផុតនៃវេទនានោះ ដោយអំណាចនៃតម្រេកជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ដរាបណាទឹកមិនទាន់ហូរចេញពីអាងទឹក ដរាបនោះ អាងទឹកដែលពេញប្រៀបនៅតែដំកល់នៅ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអាយុ ៥០ ឆ្នាំ កាលដែលវេទនានោះដំកល់នៅ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើគេបើកទ្វារទឹក ធ្វើការងារក្នុងស្រែ ទឹកក៏ហូរចេញទៅ យ៉ាងណាមិញ ចាប់តាំងពីអាយុ ៦០ ឆ្នាំទៅ ភាពស៊ុតទ្រុឌនៃវេទនានោះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើទឹកស្រកចុះទៅ ទឹកបន្តិចបន្តួចដែលនៅសល់ក្នុងផ្លូវទឹកទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងអាយុ ៨០ ឬ ៩០ ឆ្នាំ ភាពទន់ខ្សោយនៃបញ្ចទ្វារិកវេទនា ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ការដែលទឹកដក់នៅតែក្នុងរណ្តៅតូចៗប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលមនោទ្វារិកវេទនាកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងហទយវត្ថុ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើទឹកសូម្បីបន្តិចបន្តួចនៅមានក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយ គេនៅតែនិយាយបានថា «ទឹកក្នុងអាងនៅមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ ដរាបណាមនោទ្វារិកវេទនានោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ គេតែងនិយាយថា «សត្វនៅរស់ឡើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើទឹកក្នុងរណ្តៅទាំងឡាយរីងស្ងួតអស់ទៅ គេតែងនិយាយថា «ទឹកក្នុងអាងមិនមានឡើយ» យ៉ាងណាមិញ កាលបើមនោទ្វារិកវេទនាមិនប្រព្រឹត្តទៅហើយ គេតែងនិយាយថា «សត្វស្លាប់ហើយ» យ៉ាងនោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកវេទនានេះឯង ទើបត្រាស់ថា «កាលទទួលដឹងនូវវេទនាដែលមានជីវិតជាទីបំផុត»។

Kāyassa bhedāti kāyassa bhedena. Jīvitapariyādānā uddhanti jīvitakkhayato uddhaṃ. Idhevāti paṭisandhivasena parato agantvā idheva. Sītībhavissantīti pavattivipphandadaratharahitāni sītāni appavattanadhammāni bhavissanti. Sarīrānīti dhātusarīrāni. Avasissantīti avasiṭṭhāni bhavissanti.

បទថា Kāyassa bhedā សេចក្តីថា ដោយការធ្លាយទៅនៃកាយ។ បទថា jīvitapariyādānā uddhaṃ សេចក្តីថា ខាងលើអំពីការអស់ទៅនៃជីវិត。 បទថា idheva សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះឯង គឺមិនទៅកាន់បរលោកដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិឡើយ។ បទថា sītībhavissanti សេចក្តីថា នឹងទៅជាត្រជាក់ គឺមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅ ការញាប់ញ័រ និងការក្តៅក្រហាយនៃសង្ខារទាំងឡាយឡើយ គឺមានសភាវៈមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ។ បទថា sarīrāni សេចក្តីថា ធាតុសរីរៈទាំងឡាយ។ បទថា avasissantī សេចក្តីថា នឹងនៅសេសសល់។

Kumbhakārapākāti kumbhakārassa bhājanapacanaṭṭhānato. Paṭisisseyyāti ṭhapeyya. Kapallānīti saha mukhavaṭṭiyā ekābaddhāni kumbhakapallāni. Avasisseyyunti [Pg.75] tiṭṭheyyuṃ. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – ādittakumbhakārapāko viya hi tayo bhavā daṭṭhabbā, kumbhakāro viya yogāvacaro, pākato kumbhakārabhājanānaṃ nīharaṇadaṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ, samo bhūmibhāgo viya asaṅkhataṃ nibbānatalaṃ, daṇḍakena uṇhakumbhaṃ ākaḍḍhitvā same bhūmibhāge kumbhassa ṭhapitakālo viya āraddhavipassakassa rūpasattakaṃ arūpasattakaṃ vipassantassa kammaṭṭhāne ca paguṇe vibhūte upaṭṭhahamāne tathārūpaṃ utusappāyādiṃ labhitvā ekāsane nisinnassa vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggaphalaṃ arahattaṃ patvā catūhi apāyehi attabhāvaṃ uddharitvā phalasamāpattivasena asaṅkhate nibbānatale ṭhitakālo daṭṭhabbo. Khīṇāsavo pana uṇhakumbho viya arahattappattadivaseyeva na parinibbāti, sāsanappaveṇiṃ pana ghaṭayamāno paṇṇāsasaṭṭhivassāni ṭhatvā carimakacittappattiyā upādiṇṇakakkhandhabhedā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāti. Athassa kumbhassa viya kapallāni anupādiṇṇakasarīrāneva avasissantīti. Sarīrāni avasissantīti pajānātīti idaṃ pana khīṇāsavassa anuyogāropanatthaṃ vuttaṃ.

បទថា kumbhakārapākā សេចក្តីថា អំពីកន្លែងដុតឆ្នាំងរបស់ជាងឆ្នាំង។ បទថា paṭisisseyya សេចក្តីថា គប្បីតម្កល់ទុក។ បទថា kapallāni សេចក្តីថា អំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយ ដែលជាប់គ្នាជាមួយមាត់ឆ្នាំង។ បទថា avasisseyyuṃ សេចក្តីថា គប្បីនៅសល់។ ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាឡដុតឆ្នាំងដ៏ក្តៅគគុករបស់ជាងឆ្នាំង ព្រះយោគាវចរ គប្បីជ្រាបថាដូចជាជាងឆ្នាំង អរហត្តមគ្គញ្ញាណ គប្បីជ្រាបថាដូចជាឈើសម្រាប់កៀរយកក្អមឆ្នាំងចេញពីឡដុត និព្វានបទដ៏ជាអសង្ខតៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើ។ ការដែលជាងឆ្នាំងយកឈើកៀរឆ្នាំងដ៏ក្តៅមកតម្កល់ទុកលើផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា ពិចារណានូវរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈ កាលបើកម្មដ្ឋានស្ទាត់ជំនាញ ប្រាកដច្បាស់ និងតម្កល់មាំហើយ បានទទួលនូវឧតុសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ចម្រើនវិបស្សនា រហូតដល់សម្រេចអរហត្តផលដ៏ជាផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ស្រង់យកអត្តភាពរួចផុតពីអបាយភូមិទាំងបួន ហើយតម្កល់នៅលើផ្ទៃនិព្វានដ៏ជាអសង្ខតៈ ដោយអំណាចនៃផលសមាបត្តិ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះខីណាសព ដូចជាឆ្នាំងដ៏ក្តៅ មិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃដែលសម្រេចអរហត្តផលនោះភ្លាមៗឡើយ តែលោកនៅបន្តសាសនវង្ស អស់រយៈពេល ៥០ ឬ ៦០ ឆ្នាំ ទើបបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ក្នុងខណៈនៃចុតិចិត្ត។ ក្នុងកាលនោះ ធាតុសរីរៈទាំងឡាយដ៏ជាអនុបាទិន្នកៈរបស់ព្រះខីណាសពនោះឯង នឹងនៅសេសសល់ ដូចជាអំបែងឆ្នាំងទាំងឡាយដែលនៅសល់យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកឯពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ថា ធាតុសរីរៈទាំងឡាយនឹងនៅសេសសល់» នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដើម្បីជាការលើកតម្កើងដល់ព្រះខីណាសព។

Viññāṇaṃ paññāyethāti paṭisandhiviññāṇaṃ paññāyetha. Sādhu sādhūti therānaṃ byākaraṇaṃ sampahaṃsati. Evametanti yadetaṃ tividhe abhisaṅkhāre asati paṭisandhiviññāṇassa appaññāṇantiādi, evameva etaṃ. Adhimuccathāti sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkhaṃ paṭilabhatha. Esevanto dukkhassāti ayameva vaṭṭadukkhassa anto ayaṃ paricchedo, yadidaṃ nibbānanti. Paṭhamaṃ.

បទថា viññāṇaṃ paññāyetha សេចក្តីថា បដិសន្ធិវិញ្ញាណ គប្បីប្រាកដច្បាស់។ ព្រះតថាគតទ្រង់សរសើរការដោះស្រាយរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ ដោយព្រះវាចាថា «សាធុ សាធុ»។ បទថា evametaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីណាដែលថា «កាលបើអភិសង្ខារទាំងបីមិនមាន បដិសន្ធិវិញ្ញាណក៏មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ» ជាដើម សេចក្តីនោះគឺយ៉ាងនោះឯង។ បទថា adhimuccatha សេចក្តីថា ចូរបាននូវអធិមោក្ខ គឺការសម្រេចចិត្តដ៏មាំមួនចុះ។ បទថា esevanto dukkhassa សេចក្តីថា នេះឯងជាទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ នេះជាការកំណត់ភាគនៃវដ្តទុក្ខ គឺព្រះនិព្វាននេះឯង។ ចប់សូត្រទីមួយ។

2. Upādānasuttavaṇṇanā

២. ការពន្យល់ឧបាទានសូត្រ

52. Dutiye upādāniyesūti catunnaṃ upādānānaṃ paccayesu tebhūmakadhammesu. Assādānupassinoti assādaṃ anupassantassa. Tatrāti tasmiṃ aggikkhandhe. Tadāhāroti taṃpaccayo. Tadupādānoti tasseva vevacanaṃ. Evameva khoti ettha aggikkhandho viya hi tayo bhavā, tebhūmakavaṭṭantipi etadeva, aggijaggakapuriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano, sukkhatiṇagomayādipakkhipanaṃ viya assādānupassino puthujjanassa [Pg.76] taṇhādivasena chahi dvārehi kusalākusalakammakaraṇaṃ. Tiṇagomayādīsu khīṇesu punappunaṃ tesaṃ pakkhipanena aggikkhandhassa vaḍḍhanaṃ viya bālaputhujjanassa uṭṭhāya samuṭṭhāya yathāvuttakammāyūhanena aparāparaṃ vaṭṭadukkhanibbattanaṃ.

៥២. ក្នុងសូត្រទីពីរ បទថា upādāniyesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី ដែលជាបច្ច័យនៃឧបាទានទាំងបួន។ បទថា assādānupassino សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ។ បទថា tatra សេចក្តីថា ក្នុងគំនរភ្លើងនោះ។ បទថា tadāhāro សេចក្តីថា មានគំនរភ្លើងនោះជាបច្ច័យ។ បទថា tadupādāno នេះជាវេវចនៈនៃបទ tadāhāro នោះឯង។ ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភពទាំងបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាគំនរភ្លើងដ៏ធំ សូម្បីតែវដ្តៈក្នុងភូមិបី ក៏ជាភពទាំងបីនេះឯង បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាភ្លើង។ ការធ្វើនូវកុសលកម្មនិងអកុសលកម្មតាមទ្វារទាំងប្រាំមួយ ដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាដើម របស់បុថុជ្ជនអ្នកយល់ឃើញនូវសេចក្តីរីករាយ គប្បីជ្រាបថាដូចជាការដាក់បញ្ចូលនូវស្មៅស្ងួត និងអាចម៍គោស្ងួតជាដើម។ ការកើតឡើងនៃវដ្តទុក្ខជាបន្តបន្ទាប់ ព្រោះការខំប្រឹងប្រែងសន្សំកម្មដែលពោលមកហើយ របស់បុថុជ្ជនពាល គប្បីជ្រាបថាដូចជាការចម្រើនឡើងនៃគំនរភ្លើង ដោយការដាក់បញ្ចូលនូវស្មៅស្ងួត និងអាចម៍គោស្ងួតជាដើម ម្តងហើយម្តងទៀត កាលដែលវត្ថុទាំងនោះអស់ទៅ។

Na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyyāti tañhi koci atthakāmo evaṃ vadeyya – ‘‘bho kasmā uṭṭhāya samuṭṭhāya kalāpe bandhitvā sukkhatiṇakaṭṭhānaṃ pacchiyañca pūretvā sukkhagomayāni pakkhipanto etaṃ aggiṃ jālesi? Api nu te atthi itonidānaṃ kāci vaḍḍhīti? Vaṃsāgatametaṃ bho amhākaṃ, itonidānaṃ pana me avaḍḍhiyeva, kuto vaḍḍhi? Ahañhi imaṃ aggiṃ jagganto neva nhāyituṃ na bhuñjituṃ na nipajjituṃ labhāmīti. Tena hi bho kiṃ te iminā niratthakena aggijālanena? Ehi tvaṃ etāni ābhatāni tiṇādīni ettha nikkhipa, tāni sayameva jhāyissanti, tvaṃ pana asukasmiṃ ṭhāne sītodakā pokkharaṇī atthi, tattha nhatvā, mālāgandhavilepanehi attānaṃ maṇḍetvā sunivattho supārutova pādukāhi nagaraṃ pavisitvā pāsādavaramāruyha vātapānaṃ vivaritvā mahāvīthiyaṃ virocamāno nisīda ekaggo sukhasamappito hutvā, tattha te nisinnassa tiṇādīnaṃ khayena sayameva ayaṃ aggi appaṇṇattibhāvaṃ gamissatī’’ti. So tathā kareyya. Tatheva ca tattha nisinnassa so aggi upādānakkhayena appaṇṇattibhāvaṃ gaccheyya. Idaṃ sandhāyetaṃ ‘‘na kālena kāla’’ntiādi vuttaṃ.

បទថា na kālena kālaṃ sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ម្នាក់ គប្បីនិយាយទៅកាន់បុរសនោះយ៉ាងនេះថា៖ «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកខំប្រឹងប្រែងចងស្មៅស្ងួតនិងឧសជាបាច់ៗ ពេញកន្ត្រក ហើយដាក់បញ្ចូលនូវអាចម៍គោស្ងួត ដើម្បីបង្កាត់ភ្លើងនេះឲ្យឆេះឡើង? តើអ្នកមានការចម្រើនលូតលាស់ណាមួយ ព្រោះតែការបង្កាត់ភ្លើងនេះជាហេតុដែរឬទេ?» បុរសនោះឆ្លើយថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន នេះជាប្រពៃណីតកូនតចៅរបស់ពួកយើង តែការបង្កាត់ភ្លើងនេះជាហេតុ នាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ តើមានការចម្រើនពីណា? ព្រោះថា កាលដែលខ្ញុំថែរក្សាភ្លើងនេះ ខ្ញុំមិនបានទាំងងូតទឹក មិនបានទាំងបរិភោគអាហារ និងមិនបានទាំងដេកឡើយ»។ បុគ្គលនោះនិយាយថា «បើដូច្នោះ នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយការបង្កាត់ភ្លើងដ៏ឥតប្រយោជន៍នេះ? ចូរអ្នកមកនេះ ហើយបោះចោលនូវស្មៅស្ងួតជាដើមដែលអ្នករកមកបានទាំងនេះ ទៅក្នុងគំនរភ្លើងនេះចុះ វានឹងឆេះអស់ទៅដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯអ្នកវិញ ក្នុងកន្លែងឯណោះ មានស្រះបោក្ខរណីដែលមានទឹកត្រជាក់ ចូរអ្នកទៅងូតទឹកក្នុងស្រះនោះ លាបគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាកម្រង តុបតែងខ្លួន ស្លៀកដណ្តប់ឲ្យបានល្អ ពាក់ស្បែកជើង ចូលទៅកាន់បុរី ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទដ៏ប្រសើរ បើកបង្អួច អង្គុយមើលផ្លូវធំដោយសេចក្តីសប្បាយ មានចិត្តដំកល់មាំ ប្រកបដោយសេចក្តីសុខចុះ។ កាលដែលអ្នកអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនេះនឹងរលត់ទៅឯង ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃស្មៅស្ងួតជាដើម»។ បុរសនោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ហើយកាលដែលបុរសនោះអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនោះក៏រលត់ទៅ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃគ្រឿងឆេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា «na kālena kālaṃ» ជាដើម។

Evameva khoti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cattālīsāya kaṭṭhavāhānaṃ jalamāno mahāaggikkhandho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ, aggijagganakapuriso viya vaṭṭasannissitako yogāvacaro, atthakāmo puriso viya sammāsambuddho, tena purisena tassa dinnaovādo viya tathāgatena ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, tebhūmakadhammesu nibbinda, evaṃ vaṭṭadukkhā muccissasī’’ti tassa tebhūmakadhammesu kammaṭṭhānassa kathitakālo, tassa purisassa yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā pāsāde nisinnakālo viya yogino [Pg.77] sugatovādaṃ sampaṭicchitvā suññāgāraṃ paviṭṭhassa tebhūmakadhammesu vipassanaṃ paṭṭhapetvā anukkamena yathānurūpaṃ āhārasappāyādiṃ labhitvā, ekāsane nisinnassa aggaphale patiṭṭhitakālo, tassa nhānavilepanādīhi sudhotamaṇḍitakāyattā tasmiṃ nisinnassa ekaggasukhasamappitakālo viya yogino ariyamaggapokkharaṇiyaṃ maggañāṇodakena sunhātasudhotakilesamalassa hirottappasāṭake nivāsetvā sīlavilepanānulittassa arahattamaṇḍanena attabhāvaṃ maṇḍetvā vimuttipupphadāmaṃ piḷandhitvā iddhipādapādukā āruyha nibbānanagaraṃ pavisitvā dhammapāsādaṃ āruyha satipaṭṭhānamahāvīthiyaṃ virocamānassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā nisinnakālo. Tassa pana purisassa tasmiṃ nisinnassa tiṇādīnaṃ khayena aggikkhandhassa appaṇṇattigamanakālo viya khīṇāsavassa yāvatāyukaṃ ṭhatvā upādiṇṇakakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa mahāvaṭṭavūpasamo daṭṭhabbo. Dutiyaṃ.

ក្នុងបទថា evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ វដ្តៈក្នុងភូមិបី គប្បីជ្រាបថាដូចជាគំនរភ្លើងដ៏ធំដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ ដោយសារអុសសែសិបឡានរទេះ ព្រះយោគាវចរអ្នកអាស្រ័យនឹងវដ្តៈ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាភ្លើង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គប្បីជ្រាបថាដូចជាបុរសអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍។ ឱវាទដែលបុរសនោះបានផ្តល់ឲ្យ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងកម្មដ្ឋានក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី ដល់ភិក្ខុនោះថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកមកនេះ ចូរនឿយណាយក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបីចុះ កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ អ្នកនឹងរួចផុតពីវដ្តទុក្ខ» ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ。 កាលដែលបុរសនោះអនុវត្តតាមការណែនាំ ហើយឡើងទៅអង្គុយនៅលើប្រាសាទ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរទទួលយកឱវាទរបស់ព្រះសុគត ហើយចូលទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ ចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាទៅក្នុងភូមិបី បានទទួលនូវអាហារសប្បាយជាដើមដ៏សមគួរតាមលំដាប់ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ហើយសម្រេចនូវផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ (អរហត្តផល) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលបុរសនោះមានកាយស្អាតល្អ ព្រោះបានងូតទឹកនិងលាបគ្រឿងក្រអូបជាដើម ហើយអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ប្រកបដោយសេចក្តីសុខដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះយោគាវចរបានងូតទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណីគឺអរិយមគ្គ លាងជម្រះមន្ទិលគឺកិលេសបានស្អាតល្អដោយទឹកគឺមគ្គញ្ញាណ ស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់គឺហិរិនិងឱត្តប្បៈ លាបគ្រឿងក្រអូបគឺសីល តុបតែងអត្តភាពដោយគ្រឿងអលង្ការគឺអរហត្តផល ពាក់ផ្កាកម្រងគឺវិមុត្តិ ពាក់ស្បែកជើងគឺឥទ្ធិបាទ ចូលទៅកាន់បុរីគឺព្រះនិព្វាន ឡើងទៅកាន់ប្រាសាទគឺធម៌ ដើរលម្ហែកាយលើផ្លូវធំគឺសតិបដ្ឋាន ហើយចូលកាន់ផលសមាបត្តិដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលបុរសនោះអង្គុយនៅលើប្រាសាទនោះ ភ្លើងនោះក៏រលត់ទៅ ដល់នូវភាពមិនអាចបញ្ញត្តិបានទៀតឡើយ ព្រោះការអស់ទៅនៃស្មៅស្ងួតជាដើម យ៉ាងណាមិញ ការរលត់ទៅនៃវដ្តទុក្ខដ៏ធំ របស់ព្រះខីណាសពដែលរស់នៅអស់អាយុកាល ហើយបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ចប់សូត្រទីពីរ។

3. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

៣. ការពន្យល់សំយោជនសូត្រ

53. Tatiye saṃyojaniyesūti dasannaṃ saṃyojanānaṃ paccayesu. Jhāyeyyāti jaleyya. Telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyyāti dīpapaṭijagganatthaṃ telabhājanañca mahantañca vaṭṭikapālaṃ gahetvā samīpe niccaṃ ṭhitova tele khīṇe telaṃ āsiñceyya, vaṭṭiyā khīṇāya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya. Sesamettha saddhiṃ opammasaṃsandanena purimanayeneva veditabbaṃ. Tatiyaṃ.

៥៣. ក្នុងសូត្រទីបី បទថា saṃyojaniyesu សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃសំយោជនៈទាំងដប់។ បទថា jhāyeyya សេចក្តីថា គប្បីឆេះឡើង។ បទថា telaṃ āsiñceyya vaṭṭiṃ upasaṃhareyya សេចក្តីថា ដើម្បីថែរក្សាប្រទីប គប្បីកាន់យកនូវភាជនៈដាក់ប្រេង និងអំបែងដាក់ប្រេងដ៏ធំ ហើយឈរនៅជិតប្រទីបនោះជានិច្ច កាលបើប្រេងអស់ទៅ ក៏ចាក់ប្រេងបន្ថែម កាលបើប្រឆេះអស់ទៅ ក៏ដាក់ប្រឆេះបន្ថែម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ ព្រមទាំងការប្រៀបធៀប គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។ ចប់សូត្រទីបី។

4. Dutiyasaṃyojanasuttavaṇṇanā

៤. វណ្ណនាទុតិយសំយោជនសូត្រ

54. Catutthe upamaṃ paṭhamaṃ katvā pacchā attho vutto. Sesaṃ tādisameva. Catutthaṃ.

៥៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសេចក្តីឧបមាជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ជាក្រោយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ក៏ដូចគ្នានឹងសូត្រនោះដែរ។ ចប់សូត្រទី ៤។

5. Mahārukkhasuttavaṇṇanā

៥. វណ្ណនាមហារុក្ខសូត្រ

55. Pañcame uddhaṃ ojaṃ abhiharantīti pathavīrasañca āporasañca upari āropenti. Ojāya āropitattā hatthasatubbedhassa rukkhassa aṅkuraggesu bindubindūni viya hutvā sineho tiṭṭhati. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ [Pg.78] – mahārukkho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ, mūlāni viya āyatanāni, mūlehi ojāya ārohanaṃ viya chahi dvārehi kammārohanaṃ, ojāya abhiruḷhattā mahārukkhassa yāvakappaṭṭhānaṃ viya vaṭṭanissitabālaputhujjanassa chahi dvārehi kammaṃ āyūhantassa aparāparaṃ vaṭṭassa vaḍḍhanavasena dīgharattaṃ ṭhānaṃ.

៥៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា uddhaṃ ojaṃ abhiharanti សេចក្តីថា នាំឡើងនូវរសនៃផែនដី និងរសនៃទឹកទៅខាងលើ។ ព្រោះតែឱជារសត្រូវបាននាំឡើងទៅលើ ជ័រឈើក៏ស្ថិតនៅដោយការស្រក់ចុះមកដូចជាតំណក់ទឹក នៅឯចុងពន្លកនៃដើមឈើដែលមានកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី គួរជ្រាបថាដូចជាដើមឈើធំ, អាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាឫសឈើ, การឡើងនៃកម្មតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាការឡើងនៃឱជារសតាមឫសទាំងឡាយ, ការស្ថិតនៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ដោយអំណាចនៃការចម្រើនឡើងនៃវដ្តសង្សារជាបន្តបន្ទាប់ របស់បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ កាលបើខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្មតាមទ្វារទាំង ៦ ដូចជាការស្ថិតនៅអស់កាលមួយកប្បនៃដើមឈើធំ ព្រោះតែឱជារសឡើងទៅសព្វសព្វ។

Kuddālapiṭakanti kuddālañceva pacchibhājanañca. Khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyyāti khuddakamahantāni khaṇḍākhaṇḍāni karonto chindeyya. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – idhāpi hi mahārukkho viya tebhūmakavaṭṭaṃ, rukkhaṃ nāsetukāmo puriso viya yogāvacaro, kuddālo viya ñāṇaṃ, pacchi viya samādhi, rukkhacchedanapharasu viya ñāṇaṃ, rukkhassa mūle chinnakālo viya yogino ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ gahetvā manasikarontassa paññā, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindanakālo viya saṅkhepato catunnaṃ mahābhūtānaṃ manasikāro, phālanaṃ viya dvecattālīsāya koṭṭhāsesu vitthāramanasikāro, sakalikaṃ sakalikaṃ karaṇakālo viya upādārūpassa ceva rūpakkhandhārammaṇassa viññāṇassa cāti imesaṃ vasena nāmarūpapariggaho, mūlānaṃ upacchedanaṃ viya tasseva nāmarūpassa paccayapariyesanaṃ, vātātape visosetvā agginā ḍahanakālo viya anupubbena vipassanaṃ vaḍḍhetvā aññataraṃ sappāyaṃ labhitvā kammaṭṭhāne vibhūte upaṭṭhahamāne ekapallaṅke nisinnassa samaṇadhammaṃ karontassa aggaphalappatti, masikaraṇaṃ viya arahattappattadivaseyeva aparinibbāyantassa yāvatāyukaṃ ṭhita kālo, mahāvāte opunanaṃ nadiyā pavāhanaṃ viya ca upādiṇṇakakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa vaṭṭavūpasamo veditabbo. Pañcamaṃ.

ពាក្យថា kuddālapiṭakaṃ គឺចបកាប់ និងកន្ត្រក។ ពាក្យថា khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya សេចក្តីថា គប្បីកាប់ឲ្យទៅជាកង់តូចកង់ធំ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ សូម្បីក្នុងទីនេះ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី គួរជ្រាបថាដូចជាដើមឈើធំ, ព្រះយោគាវចរ ដូចជាបុរសដែលចង់បំផ្លាញដើមឈើ, ញាណ (គឺសង្វេគញាណដ៏មាំមួន) ដូចជាចបកាប់, សមាធិ ដូចជាកន្ត្រក, វិបស្សនាញាណដែលអាស្រ័យនឹងសមាធិ ដូចជាពូថៅសម្រាប់កាប់ឈើ, បញ្ញារបស់យោគីបុគ្គលដែលកាន់យកកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យហើយធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដូចជាកាលដែលកាប់ឫសឈើ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវមហាភូតរូបទាំង ៤ ដោយសង្ខេប ដូចជាកាលដែលកាប់ឲ្យទៅជាកង់តូចកង់ធំ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយពិស្តារក្នុងកោដ្ឋាសៈទាំង ៤២ ដូចជាការច្រៀកឈើ, ការកំណត់នាមរូបដោយអំណាចនៃឧបាទាយរូប និងវិញ្ញាណដែលមានរូបក្ខន្ធជាអារម្មណ៍ ដូចជាកាលដែលធ្វើឲ្យទៅជាចម្រៀកតូចៗ, ការស្វែងរកបច្ច័យនៃនាមរូបនោះឯង ដូចជាការកាត់ឫសឲ្យដាច់, ការសម្រេចបាននូវអគ្គផល (គឺព្រះអរហត្ត) របស់បុគ្គលដែលចម្រើនវិបស្សនាជាលំដាប់ ទទួលបានសប្បាយៈណាមួយ កាលបើកម្មដ្ឋានប្រាកដច្បាស់ ក៏អង្គុយភ្នែនតែមួយធ្វើសមណធម៌ ដូចជាកាលដែលហាលថ្ងៃហាលខ្យល់ឲ្យស្ងួតហើយដុតដោយភ្លើង, ការស្ថិតនៅអស់អាយុកាលរបស់ព្រះខីណាស្រពដែលមិនទាន់បរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង ដូចជាការធ្វើឲ្យទៅជាផេះ, ការរលត់ទៅនៃវដ្តសង្សាររបស់ព្រះអរហន្តដែលបរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ ព្រោះការធ្លាយទៅនៃឧបាទិន្នកក្ខន្ធ ដូចជាការអុំ (បង្ហើរ) ក្នុងខ្យល់ខ្លាំង ឬការបណ្តែតចោលក្នុងទឹកទន្លេ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចប់សូត្រទី ៥។

6. Dutiyamahārukkhasuttavaṇṇanā

៦. វណ្ណនាទុតិយមហារុក្ខសូត្រ

56. Chaṭṭhepi upamaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā attho vutto, idameva nānattaṃ. Chaṭṭhaṃ.

៥៦. សូម្បីក្នុងសូត្រទី ៦ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងសេចក្តីឧបមាជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ជាក្រោយ ភាពប្លែកគ្នាមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង។ ចប់សូត្រទី ៦។

7. Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā

៧. វណ្ណនាតរុណរុក្ខសូត្រ

57-59. Sattame [Pg.79] taruṇoti ajātaphalo. Palimajjeyyāti sodheyya. Paṃsuṃ dadeyyāti thaddhapharusapaṃsuṃ haritvā mudugomayacuṇṇamissaṃ madhurapaṃsuṃ pakkhipeyya. Vuddhinti vuddhiṃ āpajjitvā pupphūpago pupphaṃ, phalūpago phalaṃ gaṇheyya. Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – taruṇarukkho viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ, rukkhajaggako puriso viya vaṭṭanissito puthujjano, mūlaphalasantānādīni viya tīhi dvārehi kusalākusalakammāyūhanaṃ, rukkhassa vuḍḍhiāpajjanaṃ viya puthujjanassa tīhi dvārehi kammaṃ āyūhato aparāparaṃ vaṭṭappavatti. Vivaṭṭaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva. Sattamādīni.

៥៧-៥៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា taruṇo គឺដើមឈើដែលមិនទាន់មានផ្លែ។ ពាក្យថា palimajjeyya គឺគប្បីជម្រះ (ស្មៅ និងវល្លិជាដើម)។ ពាក្យថា paṃsuṃ dadeyya គឺគប្បីយកដីដែលរឹងនិងគ្រើមចេញ ហើយដាក់ដីដ៏ល្អដែលលាយដោយលាមកគោដ៏ម៉ដ្ដ។ ពាក្យថា vuddhiṃ គឺការដល់នូវសេចក្តីចម្រើន ហើយដើមឈើដែលគួរដល់ផ្កាក៏ផ្កា ដើមឈើដែលគួរដល់ផ្លែក៏ផ្លែ។ នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ៖ វដ្តសង្សារក្នុងភូមិទាំងបី ដូចជាដើមឈើខ្ចី, បុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ ដូចជាបុរសអ្នកថែរក្សាដើមឈើ, ការខ្វល់ខ្វាយធ្វើកុសលកម្មនិងអកុសលកម្មតាមទ្វារទាំង ៣ ដូចជាការលូតលាស់នៃឫសនិងផ្លែជាដើម, ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវដ្តសង្សារជាបន្តបន្ទាប់របស់បុថុជ្ជនដែលខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្មតាមទ្វារទាំង ៣ ដូចជាការដល់នូវសេចក្តីចម្រើននៃដើមឈើ។ ចំណែកឯវិវដ្តៈ (ការមិនវិលត្រឡប់) គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយ (ក្នុងសូត្រទី ៥)។ សូត្រទី ៨ និងទី ៩ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់សូត្រទី ៧ ជាដើម។

10. Nidānasuttavaṇṇanā

១០. វណ្ណនានិទានសូត្រ

60. Dasame kurūsu viharatīti kurūti evaṃ bahuvacanavasena laddhavohāre janapade viharati. Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti evaṃnāmako kurūnaṃ nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Āyasmāti piyavacanametaṃ garuvacanametaṃ. Ānandoti tassa therassa nāmaṃ. Ekamantaṃ nisīdīti cha nisajjadose vivajjento dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattakambalavitānamajjhaṃ pavisanto viya dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.

៦០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា kurūsu viharati សេចក្តីថា គង់នៅក្នុងជនបទដែលបានឈ្មោះថា កុរុ ដោយអំណាចនៃពហុវចនៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo សេចក្តីថា និគមរបស់ពួកអ្នកកុរុមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនិគមនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម (ភូមិសម្រាប់ត្រេចទៅបិណ្ឌបាត) នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ。 ពាក្យថា āyasmā នេះជាពាក្យហៅដោយក្តីស្រឡាញ់ ជាពាក្យហៅដោយក្តីគោរព។ ពាក្យថា ānando គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ពាក្យថា ekamantaṃ nisīdi សេចក្តីថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុជាធម្មភណ្ឌាគារិក វៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ យ៉ាង ហើយអង្គុយក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃមណ្ឌលព្រះជានុខាងស្តាំ ដោយចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃព្រះរស្មីទាំង ៦ ពណ៌របស់ព្រះពុទ្ធ ហាក់បីដូចជាការចុះទៅក្នុងទឹកល័ក្តដ៏ថ្លាស្អាត ហាក់បីដូចជាការដណ្តប់នូវសំពត់មាស ឬហាក់បីដូចជាការចូលទៅក្នុងកណ្តាលនៃពិដានកម្ពលក្រហម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា "ekamantaṃ nisīdi" (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ)។

Kāya pana velāya kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti? Sāyanhavelāya paccayākārapañhaṃ pucchanakāraṇena. Taṃ divasaṃ kira ayamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde [Pg.80] sītalaṃ katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjitvā. Atha paricchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi. So ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādito paṭṭhāya antaṃ, antato paṭṭhāya ādiṃ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ, majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi. Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi. Tato cintesi – ‘‘ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti kathito, mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno viya vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṃyeva nu kho esa uttānako viya upaṭṭhāti, udāhu aññesampīti attano upaṭṭhānakāraṇaṃ satthu ārocessāmī’’ti nisinnaṭṭhānato uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami. Tena vuttaṃ – ‘‘sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhaṃ pucchanakāraṇena upasaṅkamanto’’ti.

សួរថា ចុះព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងវេលាណា និងដោយហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ចូលគាល់ក្នុងវេលាព្រលប់ ដើម្បីទូលសួរប្រស្នាអំពីបច្ចយាការៈ (គឺបដិច្ចសមុប្បាទ)។ ឮថា ក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុនេះ ត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងនិគមឈ្មោះកម្មាសធម្ម ដើម្បីសង្គ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ ហាក់បីដូចជាការដាក់ចុះនូវថង់ប្រាក់មួយពាន់នៅគ្រប់ទ្វារផ្ទះ លុះត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញហើយ ក៏បានធ្វើវត្តប្រតិបត្តិថ្វាយព្រះសាស្តា កាលព្រះសាស្តាយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា រួចយាងទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃរបស់ខ្លួន កាលពួកសិស្សានុសិស្សធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចត្រឡប់ទៅវិញហើយ ក៏បានបោសសម្អាតទីសម្រាកថ្ងៃ ក្រាលកម្រាលស្បែក យកទឹកពីក្អមមកលាងដៃនិងជើងឲ្យត្រជាក់ស្រួល រួចអង្គុយពត់ភ្នែន ចូលសោតាបត្តិផលសមាបត្តិ។ បន្ទាប់មក កាលចេញពីសមាបត្តិតាមកំណត់វេលាហើយ ក៏បានបង្អោនញាណទៅក្នុងបច្ចយាការៈ។ ព្រះអានន្ទនោះបានពិចារណានូវបច្ចយាការៈដែលមានអង្គ ១២ អស់បីជុំ ដោយផ្ដើមតាំងពីដើមគឺ "avijjāpaccayā saṅkhārā" (ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ) រហូតដល់ចុង (គឺជរាមរណៈ) ខ្លះ, ផ្ដើមពីចុងមករកដើមខ្លះ, ផ្ដើមពីចុងទាំងពីរមករកកណ្តាល (គឺវេទនា) ខ្លះ, ផ្ដើមពីកណ្តាលទៅរកចុងទាំងពីរខ្លះ។ កាលព្រះអានន្ទពិចារណាយ៉ាងនេះ បច្ចយាការធម៌ក៏បានប្រាកដច្បាស់ ហាក់បីដូចជាធម៌រាក់បំផុត។ ពេលនោះ ព្រះអានន្ទក៏គិតថា "បច្ចយាការធម៌នេះ ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថាជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដជាធម៌ជ្រាលជ្រៅផង ប៉ុន្តែសម្រាប់អាត្មាអញដែលជាសាវ័កស្ថិតនៅក្នុងបទេសញាណ ធម៌នេះបែរជាប្រាកដច្បាស់ហាក់ដូចជាធម៌រាក់ទៅវិញ តើធម៌នេះប្រាកដជាធម៌រាក់ចំពោះតែអាត្មាអញម្នាក់ឯង ឬក៏ប្រាកដយ៉ាងនេះចំពោះអ្នកដទៃផងដែរ? អាត្មាអញនឹងក្រាបទូលហេតុដែលធម៌នេះប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះសាស្តា" គិតហើយក៏ក្រោកពីកន្លែងអង្គុយ រលាស់កម្រាលស្បែកកាន់យកទៅ ហើយចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងវេលាព្រលប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ចូលគាល់ក្នុងវេលាព្រលប់ ដើម្បីទូលសួរប្រស្នាអំពីបច្ចយាការៈ"។

Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame. Atikkamma pamāṇaṃ gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati, dissatīti attho. Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇarasavasena kāḷavaṇṇaṃ purāṇaudakaṃ viya. Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati. Ekaṃ gambhīraṃ uttānāvabhāsaṃ hoti maṇibhāsaṃ vippasannaudakaṃ viya. Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati. Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti pātiādīsu udakaṃ viya. Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya. Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi. Ayañhi gambhīro ca gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati. Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, tadidaṃ acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhanteti evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi.

ក្នុងពាក្យថា yāva gambhīro នេះ សព្ទថា yāva ប្រើក្នុងន័យហួសប្រមាណ។ សេចក្តីថា ជ្រៅហួសប្រមាណ គឺជ្រៅក្រៃលែង។ ពាក្យថា gambhīrāvabhāso សេចក្តីថា ជ្រៅពិតមែន តែមានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅ (គឺប្រាកដដល់ញាណ)។ ពិតណាស់ ទឹកម្យ៉ាង សូម្បីតែរាក់ ក៏មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅ ដូចជាទឹកចាស់ដែលមានពណ៌ខ្មៅដោយអំណាចនៃស្លឹកឈើរលួយជាដើម។ ទឹកនោះ សូម្បីតែជ្រៅត្រឹមជង្គង់ ក៏ប្រាកដដូចជាជម្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស។ ទឹកម្យ៉ាង ជ្រៅពិតមែន តែមានសេចក្តីប្រាកដថារាក់ ដូចជាទឹកថ្លាឈ្វេងដែលមានពន្លឺដូចកែវមណី។ ទឹកនោះ សូម្បីតែជ្រៅ ១០០ ជួរមនុស្ស ក៏ប្រាកដដូចជាជ្រៅត្រឹមជង្គង់។ ទឹកម្យ៉ាង រាក់ផង មានសេចក្តីប្រាកដថារាក់ផង ដូចជាទឹកក្នុងចានជាដើម។ ទឹកម្យ៉ាង ជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង ដូចជាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទៀបជើងភ្នំព្រះសុមេរុ។ ទឹកតែម្យ៉ាង តែងបានឈ្មោះ ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទនេះ មិនមានឈ្មោះទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បដិច្ចសមុប្បាទនេះ តែងបានឈ្មោះតែមួយគត់ថា "ជ្រៅផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង"។ សូម្បីតែបដិច្ចសមុប្បាទមានសភាពយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែបែរជាប្រាកដចំពោះខ្ញុំព្រះករុណា ហាក់ដូចជាធម៌រាក់បំផុតទៅវិញ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុនេះជាទីអស្ចារ្យ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុនេះមិនដែលធ្លាប់មានឡើយ។ ព្រះអានន្ទកាលបើនឹងសម្តែងនូវសេចក្តីអស្ចារ្យរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះហើយ ក៏ទូលសួរប្រស្នា រួចអង្គុយស្ងៀមនៅ។

Bhagavā [Pg.81] tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ānando bhavaggagahaṇāya hatthaṃ pasārento viya sineruṃ bhinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayaṃ pañhaṃ attano uttānuttānanti vadati, handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhāmī’’ti cintetvā mā hevantiādimāha.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់ព្រះអានន្ទនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា "អានន្ទពោលនូវប្រស្នាដែលជាពុទ្ធវិស័យ ថាជាធម៌រាក់បំផុតចំពោះខ្លួន ហាក់ដូចជាបុរសលាតដៃដើម្បីចាប់យកភពអភិសេក (ភវគ្គ) ហាក់ដូចជាបុរសព្យាយាមទម្លាយភ្នំព្រះសុមេរុដើម្បីយកខួរភ្នំ ហាក់ដូចជាបុរសចង់ហែលឆ្លងមហាសមុទ្រដោយគ្មានទូក ឬហាក់ដូចជាបុរសព្យាយាមក្រឡាប់ផែនដីដើម្បីយកឱជានៃផែនដី មកចុះ! តថាគតនឹងសម្តែងនូវភាពជ្រាលជ្រៅនៃធម៌នោះដល់អានន្ទ" ទើបត្រាស់ពាក្យថា mā hevaṃ ជាដើម។

Tattha mā hevanti ha-kāro nipātamattaṃ, evaṃ mā bhaṇīti attho. ‘‘Mā heva’’nti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi. Tattha ussādentopīti, ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca so gambhīrāvabhāso ca.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា mā hevaṃ អក្សរ ha គ្រាន់តែជាការចុះនិបាតប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា កុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា "mā hevaṃ" នេះ ទៅកាន់ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទាំងក្នុងន័យលើកទឹកចិត្ត ទាំងក្នុងន័យបន្ទាបសេចក្តីយល់ឃើញ។ ក្នុងន័យលើកទឹកចិត្តនោះ មានសេចក្តីថា "ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន មានញាណដ៏បរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ បដិច្ចសមុប្បាទសូម្បីជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដចំពោះអ្នកហាក់ដូចជាធម៌រាក់ ប៉ុន្តែអ្នកមិនត្រូវសម្គាល់ថា ធម៌នេះរាក់ចំពោះអ្នកដទៃឡើយ ព្រោះថា បដិច្ចសមុប្បាទនោះ ជ្រៅពិតមែនផង មានសេចក្តីប្រាកដថាជ្រៅផង"។

Tattha catasso upamā vadanti – cha māse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ. So ‘‘kiṃ eta’’nti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. ‘‘Ukkhipituṃ na sakkomā’’ti vutte sayaṃ gantvā ‘‘kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhāna’’nti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi. Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukoti na aññesampi lahukoti vattabbo. Cha māse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando. Yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṃ therassa mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttānoti vattabbo, so aññesaṃ uttānoti na vattabbo.

ក្នុងទីនោះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយតែងពោលនូវសេចក្តីឧបមា ៤ យ៉ាង៖ ឮថា ពួកមនុស្សបានបង្ហាញនូវថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ (មល្លបាសាណ) ដល់មហាយោធាអ្នកចំបាប់ម្នាក់ ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ល្អអស់រយៈពេល ៦ ខែ មានការហាត់រៀនយ៉ាងល្អ និងមានការហ្វឹកហាត់ក្បាច់ចំបាប់ក្នុងពេលមានមហោស្រព កាលដែលគាត់កំពុងធ្វើដំណើរទៅកាន់សមរភូមិ។ គាត់ក៏សួរថា "តើនេះជាអ្វី?" ពួកមនុស្សប្រាប់ថា "...នេះជាថ្មរបស់អ្នកចំបាប់"។ គាត់ក៏បញ្ជាថា "ចូរនាំយកថ្មនោះមកទីនេះ"។ កាលពួកមនុស្សជម្រាបថា "ពួកយើងមិនអាចលើករួចទេ" គាត់ក៏ដើរទៅដោយខ្លួនឯង ហើយសួរថា "តើកន្លែងដែលធ្ងន់របស់ថ្មនេះនៅត្រង់ណា?" រួចហើយក៏យកដៃទាំងពីរលើកថ្មទាំងពីរដុំនោះឡើង បោះលេងដូចជាបោះកូនបាល់ រួចក៏ដើរទៅបាត់។ ក្នុងសេចក្តីឧបមានោះ ថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ស្រាលចំពោះអ្នកចំបាប់ តែមិនត្រូវពោលថា ស្រាលចំពោះអ្នកដទៃឡើយ។ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ដែលជាអ្នកមានអភិនីហារ (បារមី) ពេញលេញអស់មួយសែនកប្ប ក៏ប្រៀបដូចជាអ្នកចំបាប់ដែលត្រូវបានចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសនៃភោជនដ៏ល្អអស់រយៈពេល ៦ ខែនោះដែរ។ ថ្មរបស់អ្នកចំបាប់ស្រាល ព្រោះតែអ្នកចំបាប់មានកម្លាំងខ្លាំងយ៉ាងណា បដិច្ចសមុប្បាទក៏ត្រូវពោលថា រាក់ចំពោះព្រះថេរៈ ព្រោះតែលោកមានប្រាជ្ញាច្រើនយ៉ាងនោះដែរ ប៉ុន្តែមិនត្រូវពោលថា ធម៌នោះរាក់ចំពោះអ្នកដទៃឡើយ។

Mahāsamudde ca timi nāma mahāmaccho dviyojanasatiko, timiṅgalo tiyojanasatiko, timirapiṅgalo pañcayojanasatiko, ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā. Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati, tathā vāmakaṇṇaṃ, tathā naṅguṭṭhaṃ, tathā sīsaṃ. Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena [Pg.82] paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate ṭhāne bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati. Yojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṃ piṭṭhimattacchādanampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti aññesañca khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti aññesampi uttānoti na vattabbo. Supaṇṇarājā ca diyaḍḍhayojanasatiko hoti. Tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti, tathā vāmapakkho, piñchavaṭṭi ca saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṃsayojanikā, mukhaṃ navayojanaṃ, pādā dvādasayojanikā, tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ ākāso anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṃ pakkhavātappattharaṇokāsampi na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti aññesañca khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti aññesampi uttānoti na vattabbo.

នៅក្នុងមហាសមុទ្រ មានត្រីធំមួយឈ្មោះថា តិមិ មានប្រវែង ២០០ យោជន៍ ត្រីឈ្មោះ តិមិង្គលៈ មានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ត្រីឈ្មោះ តិមិរបិង្គលៈ មានប្រវែង ៥០០ យោជន៍ ត្រីទាំង ៤ គឺ ត្រីអានន្ទ ត្រីតិមិនន្ទ ត្រីអជ្ឈារោហៈ និងត្រីមហាតិមិ ទាំងនេះមានប្រវែង ១០០០ យោជន៍។ ក្នុងចំណោមត្រីទាំងនោះ លោកសំដៅយកត្រីតិមិរបិង្គលៈមកបង្ហាញជាឧទាហរណ៍។ ឮថា កាលបើត្រីនោះកម្រើកត្រចៀកខាងស្តាំ ទឹកក្នុងទីប្រវែង ៥០០ យោជន៍ រមែងញាប់ញ័រ កាលបើកម្រើកត្រចៀកខាងឆ្វេង ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើយោលកន្ទុយ ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើគ្រវីក្បាល ក៏ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើវាចាប់ផ្តើមលេងកម្សាន្ត ដោយកម្រើកត្រចៀកទាំងពីរ វាយកន្ទុយ និងគ្រវីក្បាលទៅមក ទឹកក្នុងទីប្រវែង ៧០០ ទៅ ៨០០ យោជន៍ រមែងពុះកញ្ជ្រោលឡើង ដូចជាទឹកដែលគេដាក់ក្នុងឆ្នាំងហើយលើកឡើងដំកល់លើចង្ក្រាន។ ទឹកក្នុងទីប្រមាណ ១០០ យោជន៍ មិនអាចគ្របដណ្តប់ខ្នងរបស់វាបានឡើយ។ ត្រីនោះគប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា មហាសមុទ្រនេះជ្រៅណាស់ តើភាពជ្រៅរបស់មហាសមុទ្រនោះមានពីណា? សូម្បីតែទឹកល្មមគ្របដណ្តប់ខ្នង ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ មហាសមុទ្រដែលរាក់ចំពោះត្រីតិមិរបិង្គលៈដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះត្រីតូចៗដទៃទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ ឯស្តេចគ្រុឌ មានប្រវែង ១៥០ យោជន៍។ ស្លាបខាងស្តាំរបស់ស្តេចគ្រុឌនោះ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ស្លាបខាងឆ្វេងក៏ដូច្នោះដែរ កន្ទុយមានប្រវែង ៦០ យោជន៍ កមានប្រវែង ៣០ យោជន៍ មាត់មានប្រវែង ៩ យោជន៍ ជើងមានប្រវែង ១២ យោជន៍ កាលបើស្តេចគ្រុឌនោះចាប់ផ្តើមសម្តែងកម្លាំងខ្យល់ស្លាប ទីកន្លែងប្រមាណ ៧០០ ទៅ ៨០០ យោជន៍ ក៏មិនល្មមឡើយ។ ស្តេចគ្រុឌនោះគប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា អាកាសនេះមិនមានទីបំផុតឡើយ តើភាពមិនមានទីបំផុតនោះមានពីណា? សូម្បីតែទីធ្លាល្មមសម្រាប់បក់ខ្យល់ស្លាប ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ អាកាសដែលចង្អៀតចំពោះស្តេចគ្រុឌដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា ចង្អៀតចំពោះពួកសត្វស្លាបតូចៗដទៃទៀតឡើយ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។

Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni honti. Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antare dvādasayojanasatikaṃ, bahalattena chayojanasatikaṃ, hatthapādatalāni tiyojanasatikāni, tathā mukhaṃ, ekaṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ, tathā bhamukantaraṃ, nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ, sīsaṃ navayojanasatikaṃ. Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti. So evaṃ vadeyya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīroti vadanti. Kutassa gambhīratā? Mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā’’ti. Tattha kāyūpapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti aññesañca uttānoti na vattabbo. Evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti [Pg.83] aññesampi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṃ sandhāya bhagavā mā hevaṃ, ānanda, mā hevaṃ, ānandāti āha.

ម្យ៉ាងទៀត អសុរិន្ទរាហូ មានកម្ពស់តាំងពីបាតជើងរហូតដល់ចុងសក់ ៤៨០០ យោជន៍។ ចន្លោះរវាងស្មាទាំងពីររបស់អសុរិន្ទរាហូនោះ មានប្រវែង ១២០០ យោជន៍ កម្រាស់ទ្រូងមានប្រវែង ៦០០ យោជន៍ បាតដៃនិងបាតជើងមានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ មាត់ក៏ដូច្នោះដែរ ថ្នាំងម្រាមដៃមួយៗ មានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ចន្លោះចិញ្ចើមក៏ដូច្នោះដែរ ថ្ងាសមានប្រវែង ៣០០ យោជន៍ ក្បាលមានប្រវែង ៩០០ យោជន៍។ កាលបើអសុរិន្ទរាហូនោះចុះទៅក្នុងមហាសមុទ្រ ទឹកដ៏ជ្រៅរមែងមានកម្ពស់ត្រឹមតែក្បាលជង្គង់របស់គាត់ប៉ុណ្ណោះ។ គាត់គប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «គេតែងនិយាយគ្នាថា មហាសមុទ្រនេះជ្រៅណាស់ តើភាពជ្រៅរបស់មហាសមុទ្រនោះមានពីណា? សូម្បីតែទឹកល្មមលិចត្រឹមក្បាលជង្គង់ ក៏ខ្ញុំរកមិនបានផង»។ ក្នុងរឿងនោះ មហាសមុទ្រដែលរាក់ចំពោះអសុរិន្ទរាហូដែលមានរាងកាយធំធេងនោះ មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដែលរាក់ចំពោះព្រះថេរៈដែលបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា ក៏មិនគប្បីនិយាយថា រាក់ចំពោះជនដទៃទៀតឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ ម្នាលអានន្ទ កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ»។

Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīro paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāsi. Katamehi catūhi? Pubbūpanissayasampattiyā titthavāsena sotāpannatāya bahussutabhāvenāti.

ព្រោះថា ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ បានប្រាកដដល់ព្រះថេរៈថាជារបស់រាក់ ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង។ តើដោយហេតុ ៤ យ៉ាងដូចម្តេចខ្លះ? គឺដោយការបរិបូណ៌ដោយឧបនិស្ស័យក្នុងកាលមុន ១ ដោយការនៅក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា ១ ដោយការជាព្រះសោតាបន្ន ១ ដោយភាពជាពហុស្សូត ១។

Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji. Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi, ānando nāma rājā pitā, sumedhā nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyutto anukkamena sabbaññutaṃ patvā, ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā ‘‘pathaviyaṃ pādaṃ ṭhapessāmī’’ti pādaṃ abhinīhari. Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇā reṇu ahosi.

ឮថា ក្នុងកប្បទីមួយសែនអំពីកប្បនេះទៅ ព្រះសាស្តាព្រះនាម បទុមុត្តរៈ ទ្រង់បានឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក។ ព្រះអង្គមានរាជធានីឈ្មោះ ហង្សវតី ព្រះរាជាព្រះនាម អានន្ទ ជាព្រះវរបិតា ព្រះនាងព្រះនាម សុមេធា ជាព្រះវរមាតា ព្រះពោធិសត្វមានព្រះនាមថា ឧត្តរកុមារ។ ព្រះឧត្តរកុមារនោះ ទ្រង់ធ្វើមហាភិនិស្ក្រមណ៍យាងទៅសាងផ្នួសក្នុងថ្ងៃដែលព្រះរាជបុត្រប្រសូត ហើយទ្រង់បំពេញសេចក្តីព្យាយាម រហូតបានសម្រេចព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណតាមលំដាប់ ទ្រង់បន្លឺនូវព្រះឧទានថា «អនេកជាតិសំសារំ» ទ្រង់គង់កន្លងវារៈអស់ប្រាំពីរថ្ងៃលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងដាក់ព្រះបាទលើផែនដី» ហើយក៏ឈានព្រះបាទចេញទៅ។ ក្នុងខណៈនោះ ផ្កាឈូកធំមួយបានទម្លាយផែនដីដុះឡើង។ ស្រទាប់ខាងក្រៅនៃផ្កាឈូកនោះមានប្រវែង ៩០ ហត្ថ គំនិត (កេសរ) មានប្រវែង ៣០ ហត្ថ ក្រពុំ (កណ្ណិកា) មានប្រវែង ១២ ហត្ថ លម្អងផ្កាមានបរិមាណស្មើនឹងទឹក ៩ ក្អម។

Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaññāsahattho ahosi, tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ, nalāṭaṃ pañcahatthaṃ, hatthapādā ekādasahatthā. Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇā reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaññāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇaṃ. Tadupādāya bhagavā ‘‘padumuttaro’’tveva paññāyittha. Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ, amitā ca asamā ca dve aggasāvikā, sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati.

ចំណែកព្រះសាស្តា ទ្រង់មានព្រះកម្ពស់ ៥៨ ហត្ថ ចន្លោះរវាងព្រះពាហុទាំងពីររបស់ព្រះអង្គមានប្រវែង ១៨ ហត្ថ ថ្ងាសមានប្រវែង ៥ ហត្ថ ព្រះហស្តនិងព្រះបាទមានប្រវែង ១១ ហត្ថ។ កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់ជាន់លើកណ្ណិកាផ្កាឈូកដែលមានប្រវែង ១២ ហត្ថ ដោយព្រះបាទដែលមានប្រវែង ១១ ហត្ថ គ្រាន់តែជាន់ភ្លាម លម្អងផ្កាដែលមានបរិមាណស្មើនឹងទឹក ៩ ក្អម ក៏ហុយឡើងទៅលើអាកាសក្នុងទីប្រមាណ ៥៨ ហត្ថ ហើយធ្លាក់ចុះមកសព្វទិសទី ដូចជាលម្អងសិលាក្រហមដែលគេរោយហើរទៅដូច្នោះ។ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាកដព្រះនាមថា «បទុមុត្តរៈ» តែម៉្យាង។ ព្រះអង្គមានព្រះអគ្គសាវ័កពីររូប គឺព្រះទេវិលៈ និងព្រះសុជាតៈ មានព្រះអគ្គសាវិកាពីររូប គឺព្រះនាងអមិតា និងព្រះនាងអសមា មានព្រះឧបដ្ឋាកឈ្មោះ សុមនៈ។ ព្រះបទុមុត្តរភគវា កាលទ្រង់ធ្វើការសង្គ្រោះដល់ព្រះវរបិតា ទ្រង់មានភិក្ខុមួយសែនរូបជាបរិវារ គង់នៅក្នុងរាជធានីហង្សវតី។

Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāma. Tassa rājā haṃsavatito vīsayojanasate bhogaṃ adāsi. So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṃ paccanto kupito. Sumano rañño sāsanaṃ pesesi. Rājā ‘‘tvaṃ mayā, tāta, kasmā ṭhapito’’ti paṭipesesi. So core vūpasametvā ‘‘upasanto, deva, janapado’’ti rañño pesesi. Rājā tuṭṭho ‘‘sīghaṃ mama putto āgacchatū’’ti āha. Tassa [Pg.84] sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘mayhaṃ pitā tuṭṭho sace me varaṃ deti, kiṃ gaṇhāmī’’ti? Atha naṃ ekacce ‘‘hatthiṃ gaṇhatha, assaṃ gaṇhatha, janapadaṃ gaṇhatha, sattaratanāni gaṇhathā’’ti āhaṃsu. Apare ‘‘tumhe pathavissarassa puttā, na tumhākaṃ dhanaṃ dullabhaṃ, laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ, puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ, tasmā deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā’’ti. So ‘‘tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā nāma, mametaṃ cittaṃ natthi, tumhehi pana uppāditaṃ, evaṃ karissāmī’’ti, gantvā pitaraṃ vanditvā pitarā āliṅgetvā, matthake cumbitvā ‘‘varaṃ te, putta, demī’’ti vutte ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ, idaṃ me varaṃ dehī’’ti āha. Na sakkā, tāta, aññaṃ varehīti. Deva, khattiyānaṃ nāma dvekathā natthi, etameva me dehi, na mamaññena atthoti. Tāta, buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ, sace bhagavā na icchissati, mayā dinnampi kiṃ bhavissatīti? ‘‘Sādhu, deva, ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato.

ឯព្រះអនុជរបស់ព្រះអង្គ មានព្រះនាមថា សុមនកុមារ។ ព្រះរាជាទ្រង់បានប្រទានសួយសារអាករក្នុងទីចម្ងាយ ១២០ យោជន៍ អំبيرាជធានីហង្សវតី ដល់ព្រះសុមនកុមារនោះ។ ព្រះសុមនកុមារនោះ តែងតែយាងមកគាល់ព្រះវរបិតា និងចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តាជារឿយៗ។ សម័យថ្ងៃមួយ ដែនដីជាយដែនមានការបះបោរឡើង។ ព្រះសុមនកុមារ បានផ្ញើសារថ្វាយព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ផ្ញើសារតបទៅវិញថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ តើបិតាទុកឯងឱ្យនៅទីនោះដើម្បីអ្វី?»។ ព្រះសុមនកុមារនោះ ក៏បានបង្ក្រាបពួកចោរឱ្យស្ងប់ស្ងាត់ រួចផ្ញើសារថ្វាយព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ឥឡូវនេះជនបទបានស្ងប់ស្ងាត់ហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រេកអរណាស់ ទើបត្រាស់ថា «ចូរឱ្យកូនរបស់អញត្រឡប់មកវិញជាប្រញាប់»។ ព្រះសុមនកុមារនោះ មានអាមាត្យជាបរិវារប្រមាណមួយពាន់នាក់។ ទ្រង់បានប្រឹក្សាជាមួយអាមាត្យទាំងនោះក្នុងរវាងផ្លូវថា «ព្រះវរបិតារបស់យើងទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យណាស់ ប្រសិនបើព្រះអង្គប្រទានពរដល់យើង តើយើងគួរទទួលយកពរអ្វី?»។ ពេលនោះ អាមាត្យខ្លះក្រាបបង្គំទូលថា «សូមទ្រង់ទទួលយកដំរី ទទួលយកសេះ ទទួលយកជនបទ ឬទទួលយកកែវទាំង ៧ ប្រការចុះ»។ អាមាត្យដទៃទៀតក្រាបបង្គំទូលថា «ព្រះអង្គជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះរាជាជាម្ចាស់ផែនដី ទ្រព្យសម្បត្តិមិនមែនជារបស់ក្រសម្រាប់ព្រះអង្គឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះ ទោះបីជាបានមកហើយ ក៏គង់តែត្រូវលះបង់ចោលហើយទៅ មានតែបុណ្យម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវនាំជាប់ទៅជាមួយ ហេតុនោះ កាលបើព្រះរាជាប្រទានពរ សូមព្រះអង្គទទួលយកពរដើម្បីបម្រើព្រះបទុមុត្តរភគវាអស់រយៈពេល ៣ ខែចុះ»។ ព្រះសុមនកុមារត្រាស់ថា «អ្នករាល់គ្នាពិតជាកល្យាណមិត្តរបស់យើងមែន ដើមឡើយយើងមិនមានគំនិតយ៉ាងនេះទេ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះអ្នករាល់គ្នាបានធ្វើឱ្យគំនិតនេះកើតឡើងហើយ យើងនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» រួចហើយក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំព្រះវរបិតា ព្រះវរបិតាក៏ទ្រង់ឱបក្រសោប និងថើបព្រះសិរសា រួចត្រាស់ថា «ម្នាលកូន បិតានឹងប្រទានពរដល់កូន» កាលបើព្រះវរបិតាត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះសុមនកុមារក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ខ្ញុំព្រះករុណាប្រាថ្នានឹងបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយបច្ច័យទាំង ៤ អស់រយៈពេល ៣ ខែ ដើម្បីធ្វើជីវិតកុំឱ្យសូន្យទទេ សូមព្រះអង្គប្រទានពរនេះដល់ខ្ញុំព្រះករុណា»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ ពរនេះបិតាមិនអាចប្រទានឱ្យបានឡើយ ចូរឯងជ្រើសរើសពរដទៃទៀតចុះ»។ ព្រះសុមនកុមារក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ធម្មតាថាពាក្យសម្តីរបស់ក្សត្រទាំងឡាយ មិនដែលត្រឡប់ជាពីរឡើយ សូមព្រះអង្គប្រទានពរនេះឯងដល់ខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយពរដទៃឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ ធម្មតាព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គេដឹងបានដោយកម្រណាស់ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យទេ ទោះបីជាបិតាប្រទានពរនេះហើយ តើនឹងមានប្រយោជន៍អ្វី?»។ ព្រះសុមនកុមារក្រាបបង្គំទូលថា «ល្អហើយ ព្រះករុណា បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅស្វែងយល់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» រួចហើយក៏យាងទៅកាន់វត្ត។

Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi. Te naṃ āhaṃsu – ‘‘rājaputta kasmā āgatosī’’ti? Bhagavantaṃ dassanāya, dassetha me bhagavantanti. ‘‘Na mayaṃ, rājaputta, icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti. Ko pana, bhante, labhatīti? Sumanatthero nāma rājaputtāti. So ‘‘kuhiṃ bhante thero’’ti? Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ passituṃ, dassetha me bhagavanta’’nti āha. Thero ‘‘ehi, rājaputtā’’ti taṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ āruhi. Atha naṃ bhagavā ‘‘sumana, kasmā āgatosī’’ti āha. Rājaputto, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgatoti. Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññapehīti. Thero āsanaṃ paññapesi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi, ‘‘kadā āgatosi rājaputtā’’ti? Bhante, tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu, bhikkhū pana ‘‘na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā’’ti maṃ therassa santikaṃ pāhesuṃ, thero pana ekavacaneneva dassesi, thero, bhante, tumhākaṃ [Pg.85] sāsane vallabho maññeti. Āma, rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti. Bhante, buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā, kumārāti. Bhagavā ahampi thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti. Bhagavā, ‘‘atthi nu kho gatena attho’’ti oloketvā ‘‘atthī’’ti disvā ‘‘suññāgāre kho, rājakumāra, tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Kumāro ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti vatvā – ‘‘ahaṃ, bhante, purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā’’ti paṭiññaṃ gahetvā pitu santikaṃ gantvā, ‘‘dinnā me, deva, bhagavatā paṭiññā, mayā pahite tumhe bhagavantaṃ peseyyāthā’’ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gato. Gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanassa nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ, sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvā pākāraparikkhepaṃ dvārakoṭṭhakañca niṭṭhāpetvā pitu santikaṃ pesesi ‘‘niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ, satthāraṃ pahiṇathā’’ti.

សម័យនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សោយភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏យាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ ព្រះរាជបុត្រនោះ (ព្រះនាមសុមនៈ) ក៏យាងចូលទៅរកពួកភិក្ខុដែលអង្គុយជុំគ្នាក្នុងរោងមូល។ ភិក្ខុទាំងឡាយបានសួរព្រះរាជបុត្រនោះថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ព្រះអង្គយាងមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?» ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ខ្ញុំចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយបង្ហាញព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ខ្ញុំផង»។ ភិក្ខុទាំងឡាយពោលថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ពួកយើងមិនអាចចូលគាល់ព្រះសាស្តាបានតាមចិត្តប្រាថ្នាគ្រប់ពេលនោះទេ»។ «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះលោកម្ចាស់អង្គណាអាចចូលគាល់បានតាមចិត្តប្រាថ្នា?» «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ គឺព្រះសុមនត្ថេរ»។ ព្រះរាជបុត្រនោះសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចុះព្រះថេរៈគង់នៅឯណា?» លុះសួររកកន្លែងគង់របស់ព្រះថេរៈហើយ ក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំ រួចពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំចង់គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមលោកម្ចាស់បង្ហាញព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ខ្ញុំផង»។ ព្រះថេរៈពោលថា «សូមយាងមក ព្រះរាជបុត្រ» រួចនាំព្រះរាជបុត្រនោះទៅ ទុកឲ្យឈរនៅបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ ហើយព្រះថេរៈក៏ឡើងទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ គ្រានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះថេរៈថា «ម្នាលសុមនៈ អ្នកមកដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?» ព្រះថេរៈក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះរាជបុត្រយាងមកដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុ បើដូច្នោះ ចូរអ្នករៀបចំអាសនៈចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏រៀបចំអាសនៈថ្វាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏គង់លើអាសនៈដែលបានរៀបចំទុកនោះ។ ព្រះរាជបុត្រថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយធ្វើបដិសណ្ឋារៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលព្រះរាជបុត្រ ព្រះអង្គយាងមកតាំងពីពេលណា?» ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាលដែលព្រះអង្គយាងចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិហើយ ពួកភិក្ខុបានប្រាប់ខ្ញុំព្រះអង្គថា "ពួកយើងមិនអាចចូលគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានតាមចិត្តប្រាថ្នាគ្រប់ពេលនោះទេ" ហើយក៏បានចាត់ខ្ញុំព្រះអង្គឲ្យមកជួបព្រះថេរៈ ចំណែកព្រះថេរៈគ្រាន់តែពោលពាក្យមួយម៉ាត់ ក៏បានបង្ហាញព្រះអង្គដល់ខ្ញុំព្រះអង្គភ្លាម បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ថា ព្រះថេរៈប្រហែលជាបុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់ព្រះអង្គហើយ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលរាជកុមារ ពិតមែនហើយ ភិក្ខុនេះជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់តថាគតមែន»។ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបុគ្គលធ្វើដូចម្តេច ទើបក្លាយជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ?» «ម្នាលរាជកុមារ គឺដោយសារការឲ្យទាន ការសមាទានសីល និងការរក្សាក្រុមឧបោសថសីល»។ ព្រះរាជបុត្រក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គក៏ចង់ក្លាយជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដូចជាព្រះថេរៈដែរ សូមព្រះអង្គទទួលការគង់ចាំវស្សារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គអស់រយៈពេល ៣ ខែនេះផងចុះ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា «តើការយាងទៅនោះមានប្រយោជន៍ដែរឬទេ?» លុះទ្រង់ឃើញថាមានប្រយោជន៍ហើយ ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលរាជកុមារ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងទីស្ងាត់»។ ព្រះរាជកុមារក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ហើយ បពិត្រព្រះសុគត ខ្ញុំព្រះអង្គយល់ហើយ» រួចក្រាបទូលទៀតថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងយាងទៅមុនដើម្បីសាងសង់វត្តអារាម កាលណាខ្ញុំព្រះអង្គចាត់គេឲ្យមកយាង សូមព្រះអង្គយាងទៅជាមួយភិក្ខុមួយសែនអង្គផងចុះ» លុះបានទទួលព្រះបដិញ្ញាហើយ ក៏យាងទៅរកព្រះវររាជបិតា ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានប្រទានព្រះបដិញ្ញាដល់ទូលបង្គំហើយ កាលណាទូលបង្គំចាត់គេមកយាង សូមព្រះអង្គជួយបញ្ជូនព្រះដ៏មានព្រះភាគទៅផង» រួចថ្វាយបង្គំព្រះរាជបិតា ហើយយាងចេញទៅ សាងសង់វត្តអារាមនៅរាល់ ១ យោជន៍ៗ រហូតដល់ចម្ងាយផ្លូវ ១២០ យោជន៍។ លុះយាងទៅដល់ទីក្រុងរបស់ខ្លួន ក៏ស្វែងរកទីកន្លែងសម្រាប់សាងសង់វត្តអារាម បានឃើញសួនច្បាររបស់កុដុម្ពិកៈម្នាក់ឈ្មោះ សោភណៈ ក៏បានទិញក្នុងតម្លៃមួយសែនកហាបណៈ ហើយបានចំណាយប្រាក់មួយសែនទៀតដើម្បីសាងសង់វត្តអារាម។ ក្នុងសួនច្បារនោះ ព្រះរាជបុត្របានសាងសង់ព្រះគន្ធកុដិថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងសាងសង់កុដិ ល្អាង និងមណ្ឌប សម្រាប់ជាទីសម្រាកពេលយប់និងពេលថ្ងៃរបស់ភិក្ខុដែលនៅសេសសល់ ព្រមទាំងធ្វើរបងព័ទ្ធជុំវិញ និងខ្លោងទ្វាររួចរាល់ហើយ ក៏ចាត់បេសកជនទៅក្រាបទូលព្រះរាជបិតាថា «កិច្ចការរបស់ទូលបង្គំបានសម្រេចហើយ សូមព្រះអង្គនិមន្តព្រះសាស្តាទៅចុះ»។

Rājā bhagavantaṃ bhojetvā ‘‘bhagavā sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ, tumhākaṃ āgamanaṃ paccāsīsatī’’ti. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro ‘‘satthā āgacchatī’’ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā gandhamālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā –

ព្រះរាជាទ្រង់បានថ្វាយភត្តាហារចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ កិច្ចការរបស់សុមនរាជកុមារបានសម្រេចហើយ ព្រះអង្គកំពុងរង់ចាំការយាងទៅរបស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានភិក្ខុមួយសែនអង្គជាបរិវារ ទ្រង់យាងទៅដោយគង់សម្រាកក្នុងវត្តអារាមនៅរាល់ ១ យោជន៍ៗ។ ព្រះរាជកុមារ លុះបានឮថា «ព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ» ក៏យាងទៅទទួលចម្ងាយ ១ យោជន៍ ទាំងបូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាដើម រួចនាំព្រះអង្គចូលទៅកាន់វត្តអារាម ហើយ...

‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena māpitaṃ;

Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ paṭiggaṇha, mahāmunī’’ti. –

ក្រាបទូលថា៖ «បពិត្រព្រះមហាមុនី សូមព្រះអង្គទទួលយកសួនច្បារឈ្មោះសោភណៈ ដែលទូលបង្គំទិញដោយទ្រព្យមួយសែន និងសាងសង់ដោយទ្រព្យមួយសែននេះចុះ»។

Vihāraṃ niyyātesi. So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha –‘‘satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato, buddhā ca nāma dhammagarunova, nāmisagarukā. Tasmā ahaṃ imaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva [Pg.86] vasissāmi, tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā’’ti.

រួចក៏បានប្រគេនវត្តអារាមនោះ។ ក្នុងថ្ងៃចូលវស្សា ព្រះរាជបុត្រនោះបានប្រគេនទាន ហើយហៅបុត្រ ភរិយា និងអាមាត្យទាំងឡាយរបស់ខ្លួនមកប្រាប់ថា «ព្រះសាស្តាយាងមកកាន់សំណាក់យើងពីចម្ងាយ ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងធ្ងន់ក្នុងធម៌ មិនមែនធ្ងន់ក្នុងអាមិសៈឡើយ។ ហេតុនោះ ក្នុងរយៈពេល ៣ ខែនេះ ខ្ញុំនឹងស្លៀកដណ្តប់តែសំពត់ពីរបន្ទះ សមាទានសីល ១០ ហើយស្នាក់នៅក្នុងវត្តនេះឯង ចំណែកអ្នករាល់គ្នា ចូរប្រគេនទានដល់ព្រះខីណាស្រពមួយសែនអង្គ ដោយរបៀបនេះឯង អស់រយៈពេល ៣ ខែចុះ»។

So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti, taṃ sabbaṃ disvā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero, etasseva ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā, upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhūsatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ vanditvā, ‘‘bhante, yadetaṃ mayā magge yojanantarikavihārakārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, taṃ neva sakkasampattiṃ, na mārabrahmasampattiṃ patthayantena, buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthentena kataṃ. Tasmā ahampi bhagavā anāgate sumanatthero viya ekassa buddhassa upaṭṭhāko homī’’ti pañcapatiṭṭhitena patitvā vanditvā nipanno. Bhagavā ‘‘mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ, ijjhissati nu kho, no’’ti olokento, ‘‘anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho uppajjissati, tasseva upaṭṭhāko bhavissatī’’ti ñatvā –

ព្រះរាជបុត្រនោះ ស្នាក់នៅក្នុងកន្លែងដែលសមគួរនឹងកន្លែងគង់របស់ព្រះសុមនត្ថេរ បានឃើញវត្តប្រតិបត្តិទាំងពួងដែលព្រះថេរៈធ្វើចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា «ព្រះថេរៈនេះជាទីស្រឡាញ់ស្និទ្ធស្នាលបំផុតក្នុងទីនេះ ការដែលខ្ញុំប្រាថ្នាតំណែងនេះ ទើបជាការសមគួរ» លុះជិតដល់ថ្ងៃបវារណា ក៏បានចូលទៅក្នុងភូមិ ប្រគេនមហាទានអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ ក៏បានវេរត្រៃចីវរដាក់ទៀបជើងភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គ រួចថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បុណ្យកុសលដែលខ្ញុំព្រះអង្គបានធ្វើ តាំងពីការសាងសង់វត្តអារាមនៅរាល់ចម្ងាយ ១ យោជន៍តាមផ្លូវមកនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គមិនបានប្រាថ្នាសក្កសម្បត្តិ ឬមារសម្បត្តិ ព្រហ្មសម្បត្តិឡើយ គឺប្រាថ្នាតែភាពជាអ្នកបម្រើ (ឧបដ្ឋាក) របស់ព្រះពុទ្ធប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមឲ្យខ្ញុំព្រះអង្គបានធ្វើជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ក្នុងអនាគតកាល ដូចជាព្រះសុមនត្ថេរនេះផងចុះ» រួចក៏ក្រាបថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត (ក្រាបសំពះដោយអង្គទាំង ៥) ហើយដេកផ្កាប់មុខនៅទីនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា «ចិត្តរបស់កុលបុត្រនេះធំធេងណាស់ តើនឹងសម្រេចបានឬទេ?» កាលទ្រង់ពិចារណាមើលទៅ ក៏ដឹងថា «ក្នុងអនាគតកាល រាប់ពីកប្បនេះទៅអស់មួយសែនកប្ប ព្រះពុទ្ធព្រះនាមគោតម នឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក កុលបុត្រនេះនឹងបានជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះពុទ្ធអង្គនោះឯង» ទើប...

‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, sabbameva samijjhatu;

Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –

ទ្រង់ត្រាស់ថា៖ «សេចក្តីប្រាថ្នា សេចក្តីប៉ុនប៉ងណាមួយរបស់ព្រះអង្គ សូមឲ្យសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងអស់នោះបានសម្រេចចុះ សូមឲ្យតម្រិះទាំងពួងពេញបរិបូណ៌ ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មី (១៥ កើត) ដូច្នោះចុះ»។

Āha. Kumāro sutvā ‘‘buddhā nāma advejjhakathā hontī’’ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi. So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រះរាជកុមារ លុះបានស្តាប់ហើយ គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រះវាចាជាពីរឡើយ» ចាប់តាំងពីថ្ងៃបន្ទាប់មក ក៏ហាក់ដូចជាដើរតាមពីក្រោយៗ កាន់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ។ ព្រះរាជកុមារនោះ បានប្រគេនទានអស់រយៈពេលមួយសែនឆ្នាំ ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងនោះ លុះចាកលោកនេះទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ សូម្បីក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ ក៏បានប្រគេនសំពត់ឧត្តរាសង្គ (សំពត់ដណ្តប់ខាងលើ) ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការទទួលបាត្ររបស់ព្រះថេរៈដែលនិមន្តបិណ្ឌបាត ហើយបានធ្វើការបូជា។ ក្រោយមក ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ទៀត លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះ ក៏បានកើតជាព្រះរាជាក្នុងក្រុងពារាណសី បានសាងសង់សាលាស្លឹកថ្វាយព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៨ ព្រះអង្គ បានរៀបចំជើងបាត្រកែវមណី ហើយបានឧបដ្ឋាកដោយបច្ច័យ ៤ អស់រយៈពេលមួយម៉ឺនឆ្នាំ។ ទីកន្លែងទាំងនេះ ជាកន្លែងដែលប្រាកដច្បាស់ (ក្នុងការធ្វើបុណ្យរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរ)។

Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ [Pg.87] rājakumāresu pabbajantesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi. Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno, tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈនោះ កាលដែលកំពុងប្រគេនទានអស់មួយសែនកប្ប ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានតុសិតជាមួយព្រះពោធិសត្វរបស់យើង លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះ ក៏បានចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះរាជដំណាក់របស់ព្រះបាទអមិតោទនសក្យៈ លុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើមហាភិនិសក្រមតាមលំដាប់ ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសម្មាសម្ពោធិញ្ញា យាងទៅកាន់ក្រុងកបិលព័ស្ដុជាលើកដំបូង កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចេញពីក្រុងកបិលព័ស្ដុវិញ ពួកព្រះរាជកុមារទាំងឡាយបានសាងផ្នួសដើម្បីជាបរិវាររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះថេរៈក៏បានយាងចេញទៅសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាមួយព្រះរាជកុមារទាំងឡាយមានព្រះភទ្ទិយៈជាដើម មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏បានស្តាប់ធម៌ទេសនាក្នុងសំណាក់ព្រះបុណ្ណមន្តាណីបុត្តដ៏មានអាយុ ហើយបានសម្រេចសោតាបត្តិផល។ ព្រះមានអាយុនេះ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបុព្វុបនិស្ស័យយ៉ាងនេះឯង ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយបុព្វុបនិស្ស័យនេះ សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។

Titthavāsoti pana garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti. So therassa ativiya parisuddho. Tenāpissāyaṃ gambhīropi uttānako viya upaṭṭhāsi. Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānako hutvā upaṭṭhāti, ayañca āyasmā sotāpanno. Bahussutānaṃ catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo. Iti bāhusaccabhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi. Paṭiccasamuppādo catūhi gambhīratāhi gambhīro. Sā panassa gambhīratā visuddhimagge vitthāritāva. Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento mā hevantiādimāha. Ayañhettha adhippāyo – ānanda, tvaṃ mahāpañño visadañāṇo, tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Tasmā ‘‘mayhameva nu kho esa uttānako viya hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī’’ti mā evaṃ avaca.

ពាក្យថា «តិត្ថវាសៈ» គឺការរៀនសូត្រ ការស្តាប់ ការសាកសួរ និងការចងចាំក្នុងសំណាក់គ្រូទាំងឡាយ។ ការរៀនសូត្រជាដើមនោះ របស់ព្រះថេរៈ គឺបរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ព្រោះហេតុនោះឯង សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅនេះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មតាបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តែងប្រាកដច្បាស់ជាធម៌រាក់កំភែលដល់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលទាំងឡាយ ហើយព្រះមានអាយុនេះក៏ជាព្រះសោតាបន្ន។ សម្រាប់ពួកពហុស្សូត ការកំណត់នាមនិងរូប តែងប្រាកដច្បាស់ ដូចជាគ្រែនិងតាំង ក្នុងបន្ទប់ទំហំ ៤ ហត្ថ ដែលមានចង្កៀងកំពុងឆេះភ្លឺដូច្នោះដែរ ហើយព្រះមានអាយុនេះ ក៏ជាកំពូលនៃពួកពហុស្សូតទាំងឡាយ។ ហេតុនេះ សូម្បីបច្ចយាការដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់លោក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែល ដោយសារភាពជាពហុស្សូតនោះឯង។ ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទ ជ្រាលជ្រៅដោយភាពជ្រាលជ្រៅ ៤ យ៉ាង។ ភាពជ្រាលជ្រៅនៃបដិច្ចសមុប្បាទនោះ ខ្ញុំបានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភាពជ្រាលជ្រៅទាំងអស់នោះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះថេរៈ ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់លើកតម្កើងព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «មា ហេវំ» (កុំពោលយ៉ាងនោះឡើយ) ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ មានដូចតទៅ៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន មានប្រាជ្ញាស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីធម៌បដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់អ្នក ហាក់ដូចជាធម៌រាក់កំភែលដូច្នោះដែរ។ ហេតុនោះ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះថា «ធម៌បដិច្ចសមុប្បាទនេះ ប្រាកដច្បាស់ជាធម៌រាក់កំភែលដល់ខ្ញុំព្រះអង្គតែម្នាក់ឯង ឬក៏ដល់អ្នកដទៃទៀតដែរ?» ឡើយ។

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘apasādento’’ti, tatthāyamadhippāyo – ānanda, ‘‘atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti mā hevaṃ avaca. Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi, mayā dinnanaye ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhi? Ānanda, idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana uttānako jāto, atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghātetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi, teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghātetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi, rūparāgādīni [Pg.88] pañca saṃyojanāni, mānānusayaṃ bhavarāgānusayaṃ avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghātetvā arahattaṃ na sacchikarosi? Kasmā vā satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramīñāṇaṃ na paṭivijjhasi, satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ na paṭivijjhasi? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāsi. Atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi? Passa yāva ca te aparaddhaṃ, tvaṃ nāma sāvakapadesañāṇe ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ ‘‘uttānako viya me upaṭṭhātī’’ti vadasi. Tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti. Tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti na yuttametaṃ. Nanu mayhaṃ, ānanda, imaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni. Paccayākārapaṭivijjhanatthāya ca pana me adinnadānaṃ nāma natthi, apūritapāramī nāma natthi. ‘‘Ajja paccayākāraṃ paṭivijjhissāmī’’ti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi nākampi, tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa. Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye, ‘‘avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī’’ti diṭṭhamatteyeva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍena ākoṭitakaṃsathālo viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya pakampittha. Evaṃ gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā…pe… nātivattatīti.

ពាក្យដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា "កាលបង្ក្រាប" នោះ មានអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះដូច្នេះថា៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះថា "ក៏ប៉ុន្តែ ធម៌នេះហាក់ដូចជា រាក់ណាស់ចំពោះខ្ញុំ" ឡើយ។ ព្រោះថា បើធម៌នេះហាក់ដូចជារាក់បំផុតចំពោះអ្នក តើហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនបានជាព្រះសោតាបន្នដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង ហើយមកឋិតនៅក្នុងន័យដែលតថាគតប្រទានឲ្យ ទើបត្រាស់ដឹងសោតាបត្តិមគ្គ? ម្នាលអានន្ទ បើព្រះនិព្វាននេះឯងជ្រាលជ្រៅ តែបដិច្ចសមុប្បាទ (បច្ចយាការ) បែរជារាក់ទៅវិញនោះ ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៤ នេះ គឺកាមរាគសញ្ញោជនៈដ៏គ្រោតគ្រាត បដិឃសញ្ញោជនៈដ៏គ្រោតគ្រាត កាមរាគានុស័យដ៏គ្រោតគ្រាត និងបដិឃានុស័យដ៏គ្រោតគ្រាត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសកទាគាមិផល? ហេតុអ្វីមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៤ នោះឯងដែលកើតឡើងរួមជាមួយគ្នាយ៉ាងល្អិត ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអនាគាមិផល? ហេតុអ្វីមិនកម្ចាត់បង់កិលេសទាំង ៨ នេះ គឺសញ្ញោជនៈ ៥ មានរូបរាគៈជាដើម ម៉ានានុស័យ ភវរាគានុស័យ និងអវិជ្ជានុស័យ ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល? ឬមួយហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនត្រាស់ដឹងនូវសាវកបារមីញាណ ដូចព្រះសារីបុត្តនិងព្រះមោគ្គល្លាន ដែលបានបំពេញបារមីអស់មួយអសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្ប? ហើយហេតុអ្វីមិនត្រាស់ដឹងនូវបច្ចេកពោធិញាណ ដូចព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលបានបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្ប? ឬមួយបើបដិច្ចសមុប្បាទនេះប្រាកដចំពោះអ្នកថាជារាក់ដោយប្រការទាំងពួង ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដូចព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលបានបំពេញបារមីអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ ឬ ៨ អសង្ខេយ្យ ឬ ១៦ អសង្ខេយ្យ លើសដោយសែនកប្ប? តើអ្នកមិនមានប្រយោជន៍ដោយគុណធម៌ដ៏វិសេសទាំងនេះទេឬ? ចូរមើលចុះ កំហុសរបស់អ្នកមានត្រឹមណា អ្នកដែលឋិតនៅក្នុងសាវកបទេសញាណ (ញាណចំណែកសាវក) បែរជានិយាយនូវបដិច្ចសមុប្បាទដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតថា "ប្រាកដចំពោះខ្ញុំដូចជារាក់" ទៅវិញ។ ពាក្យរបស់អ្នកនោះ រមែងផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ការដែលភិក្ខុមានសភាពដូចជាអ្នក និយាយពាក្យផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ មិនសមគួរទាល់តែសោះ។ ម្នាលអានន្ទ កាលដែលតថាគតព្យាយាមដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទនេះ តើមិនមែនកន្លងទៅអស់ ៤ អសង្ខេយ្យលើសដោយសែនកប្បទេឬ? ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ទានដែលតថាគតមិនធ្លាប់ឲ្យ មិនដែលមានឡើយ បារមីដែលតថាគតមិនបានបំពេញ ក៏មិនដែលមានឡើយ។ កាលដែលតថាគតគិតថា "ថ្ងៃនេះ តថាគតនឹងត្រាស់ដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទ" ហើយកម្ចាត់បង់នូវមារសេនា ហាក់ដូចជាមិនមានសេចក្តីព្យាយាម (ដោយងាយ) មហាប្រថពីនេះ សូម្បីតែពីរកម្រាបធ្នាប់ ក៏មិនបានញាប់ញ័រឡើយ ព្រមទាំងកាលដែលតថាគតធ្វើឲ្យសម្រេចនូវបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណក្នុងបឋមយាម និងទិព្វចក្ខុញាណក្នុងមជ្ឈិមយាម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបច្ឆិមយាម នាវេលាជិតភ្លឺដ៏ខ្លាំង កាលដែលតថាគតគ្រាន់តែបានឃើញថា "អវិជ្ជាជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយដោយអាការៈ ៩ យ៉ាង" ប៉ុណ្ណោះ ម៉ឺនលោកធាតុ ក៏បានញាប់ញ័រ ហាក់ដូចជាថាសលង្ហិនដែលគេវាយដោយដំបងដែក បន្លឺសំឡេងខ្ទរខ្ទាររាប់រយរាប់ពាន់ដង ដូចជាតំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកដូច្នោះ។ ម្នាលអានន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទនេះ ជ្រាលជ្រៅយ៉ាងនេះផង មានសភាពជ្រាលជ្រៅប្រាកដយ៉ាងនេះផង ម្នាលអានន្ទ ព្រោះតែមិនដឹងច្បាស់...ល... មិនអាចកន្លងផុតនូវធម៌នេះបានឡើយ។

Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā. Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti, ‘‘idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti. Evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti[Pg.89], na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ. Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahaṭaṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena guḷakajātā honti gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhiyo sannissitā, sabbe te paccayaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva.

ពាក្យថា Etassa dhammassa បានដល់ ធម៌ជាបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Ananubodhā បានដល់ ការមិនដឹងតាមសមគួរ ដោយអំណាចនៃញាតបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Appaṭivedhā បានដល់ ការមិនចាក់ធ្លុះ ដោយអំណាចនៃតីរណបរិញ្ញានិងបហានបរិញ្ញា។ ពាក្យថា Tantākulakajātā បានដល់ មានសភាពច្របូកច្របល់ ដូចជាអំបោះត្បាញ។ ដូចជាអំបោះត្បាញរបស់ជាងត្បាញ ដែលគេទុកដាក់មិនល្អ ត្រូវកណ្តុរកាត់ដាច់ រមែងច្របូកច្របល់ក្នុងទីនោះៗ ការដែលគេនឹងសម្របសម្រួលចុងដោយចុង ឬគល់ដោយគល់ថា "នេះជាចុង នេះជាគល់" ធ្វើបានដោយកម្រ។ យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទ (បច្ចយាការ) នេះហើយ រមែងច្របូកច្របល់ វឹកវរ មិនអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់បានឡើយ។ ក្នុងឧបមានោះ អំបោះត្បាញនោះ គេឋិតនៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចនឹងធ្វើឲ្យត្រង់បានខ្លះ តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គ (គឺមហាពោធិសត្វ និងបច្ចេកពោធិសត្វ) ចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនមានឡើយ។ មួយវិញទៀត ដូចជាអំបោះដែលច្របូកច្របល់ កាលបើគេស្រោចដោយទឹកបបរ ហើយសិតដោយសិត រមែងទៅជាដុំៗ ជាប៉មៗ និងជាចំណងក្នុងទីនោះៗ យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយនេះ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាអ្នកមានសភាពដូចជាដុំអំបោះ មានសភាពដូចជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាមួយដែលអាស្រ័យនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ ពួកជនទាំងអស់នោះ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បានឡើយ។

Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Kulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ.

ពាក្យថា Kulāgaṇṭhikajātā៖ អំបោះរបស់ជាងត្បាញដែលស្រោចដោយទឹកបបរ លោកហៅថា កុលាគណ្ឋិកៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វស្លាបតូច លោកហៅថា កុលា, អាចារ្យខ្លះពោលថា សំបុករបស់សត្វស្លាបនោះ ក៏ហៅថា កុលាវកៈ ដែរ។ ព្រោះថា របស់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ រមែងច្របូកច្របល់ មិនងាយនឹងសម្របសម្រួលចុងដោយចុង ឬគល់ដោយគល់បានឡើយ សេចក្តីនេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយន័យមុននោះឯង។

Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā tādisā jātā. Yathā hi tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ, idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ, tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi, evamayaṃ pajā paccayaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

ពាក្យថា Muñjapabbajabhūtā បានដល់ មានសភាពដូចជាស្មៅយុថ្កា (មុញ្ជស្មៅ) និងស្មៅបព្វជៈ គឺកើតជាសភាពបែបនោះ។ ព្រោះថា ដូចជាខ្សែដែលគេវេញដោយស្មៅទាំងនោះ កាលបើចាស់ទ្រុឌទ្រោម ធ្លាក់ចុះក្នុងទីណាមួយ គេរើសយកមក ហើយនឹងសម្របសម្រួលសរសៃស្មៅទាំងនោះថា "នេះជាចុង នេះជាគល់" ដោយចុងនឹងចុង ឬដោយគល់នឹងគល់ ធ្វើបានដោយកម្រ។ សូម្បីតែខ្សែស្មៅនោះ បើឋិតនៅក្នុងសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ក៏អាចនឹងធ្វើឲ្យត្រង់បានខ្លះ តែលើកលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបដិច្ចសមុប្បាទឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនមានឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ពពួកសត្វនេះ កាលមិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាអ្នកមានសភាពដូចជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ហើយមិនអាចកន្លងផុតនូវអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត និងសង្សារវដ្តបានឡើយ។

Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato ‘‘apāyo’’ti vuccati, tathā dukkhassa gatibhāvato duggati, sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana –

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Apāya (អបាយ) បានដល់ នរក កំណើតតិរច្ឆាន បេត្តិវិស័យ (ភពប្រេត) និងអសុរកាយ។ ព្រោះថា ភពទាំងអស់នោះ លោកហៅថា "អបាយ" ព្រោះមិនមានសេចក្តីចម្រើន ដែលពោលគឺសេចក្តីសុខ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកហៅថា "ទុគ្គតិ" ព្រោះជាទីទៅនៃសេចក្តីទុក្ខ ហៅថា "វិនិបាត" ព្រោះធ្លាក់ចុះចាកគំនរនៃសេចក្តីសុខ។ ចំណែកពាក្យមួយទៀត (គឺសង្សារ) ៖

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbhocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati’’.

«លំដាប់នៃខន្ធទាំងឡាយផង នៃធាតុនិងអាយតនៈទាំងឡាយផង ដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់សោះ លោកហៅថា សង្សារវដ្ត។»

Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati, atha kho cutito paṭisandhiṃ, paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamānā tīsu bhavesu catūsu [Pg.90] yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātakkhittā nāvā viya yante yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Iti sabbametaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āha. Sesamettha vuttanayamevāti. Dasamaṃ.

សត្វលោកមិនអាចកន្លងផុត មិនអាចឆ្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខទាំងអស់នោះបានឡើយ។ តែងតែចាប់យកនូវចុតិនិងបដិសន្ធិរឿយៗ គឺចាកចុតិទៅកាន់បដិសន្ធិ ចាកបដិសន្ធិទៅកាន់ចុតិ យ៉ាងនេះ ក្នុងភពទាំង ៣ យោនិទាំង ៤ គតិទាំង ៥ វិញ្ញាណដ្ឋិតិទាំង ៧ និងសត្តាវាសទាំង ៩ វិលវល់ទៅមក ដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកក្នុងមហាសមុទ្រ និងដូចជាគោដែលគេទឹមនឹងយន្តកិនប្រេងដូច្នោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីទាំងអស់នេះ ដើម្បីបង្ក្រាប (ទូន្មាន) ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១០។

Dukkhavaggo chaṭṭho.

ទុក្ខវគ្គ ទី ៦ ចប់។

7. Mahāvaggo

៧. មហាវគ្គ

1. Assutavāsuttavaṇṇanā

១. អដ្ឋកថា អស្សុតវន្តសូត្រ

61. Mahāvaggassa paṭhame assutavāti khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahito. Puthujjanoti puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādikāraṇehi puthujjano. Vuttañhetaṃ – ‘‘puthu kilese janentīti puthujjanā’’ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthu vā ayaṃ visuṃyeva saṅkhaṃ gato, visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janoti puthujjano. Evametehi ‘‘assutavā puthujjano’’ti dvīhipi padehi ye te –

៦១. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃមហាវគ្គ ពាក្យថា Assutavā (អ្នកមិនបានរៀនសូត្រ) បានដល់ បុគ្គលដែលវៀរចាកការរៀនសូត្រ (ឧគ្គហៈ) ការសាកសួរ (បរិបុច្ឆា) និងការវិនិច្ឆ័យ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ បដិច្ចសមុប្បាទ និងសតិបដ្ឋានជាដើម។ ពាក្យថា Puthujjano (បុថុជ្ជន) បានដល់ បុគ្គលដែលហៅថាបុថុជ្ជន ព្រោះហេតុមានការបង្កើតនូវកិលេសជាដើមដ៏ច្រើនមានប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ជនទាំងឡាយណា បង្កើតនូវកិលេសដ៏ច្រើន ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន" សេចក្តីទាំងអស់នេះ គប្បីពន្យល់ឲ្យពិស្តារ។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់បញ្ចូលទៅក្នុងពួកជនដ៏ច្រើនលើសលប់ដែលហួសពីការគណនា ដែលមានមុខបែរខ្នងដាក់អរិយធម៌ និងមានការប្រព្រឹត្តិនូវធម៌ដ៏ថោកទាប។ ឬមួយ ជននេះឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់ថាជាជនដាច់ដោយឡែក មិនច្រឡូកច្រឡំជាមួយពួកអរិយជនដែលប្រកបដោយគុណធម៌មានសីលនិងសុតៈជាដើម។ ដោយបទទាំងពីរយ៉ាងនេះគឺ "អស្សុតវា បុថុជ្ជន" ពួកបុថុជ្ជនណាដែល៖

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (mahāni. 94);

–

«ព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ ទ្រង់ត្រាស់ទុកនូវបុថុជ្ជន ២ ពួក គឺ អន្ធបុថុជ្ជន ១ កល្យាណបុថុជ្ជន ១។»

Dve puthujjanā vuttā, tesu andhaputhujjano gahito. Imasminti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dasseti. Cātumahābhūtikasminti catumahābhūtakāye catumahābhūtehi nibbatte catumahābhūtamayeti attho. Nibbindeyyāti ukkaṇṭheyya. Virajjeyyāti na rajjeyya. Vimucceyyāti muccitukāmo bhaveyya. Ācayoti vuḍḍhi. Apacayoti parihāni. Ādānanti nibbatti. Nikkhepananti bhedo.

ក្នុងបុថុជ្ជនទាំង ២ ពួកដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកនោះ ក្នុងទីនេះទ្រង់សំដៅយក អន្ធបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា Imasmiṃ (ក្នុង...នេះ) ទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលជាបច្ចុប្បន្នចំពោះមុខ។ ពាក្យថា Cātumahābhūtikasmbiṃ មានសេចក្តីថា ក្នុងកាយដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ គឺសម្រេចមកពីមហាភូតរូបទាំង ៤។ ពាក្យថា Nibbindeyya បានដល់ គប្បីនឿយណាយ។ ពាក្យថា Virajjeyya បានដល់ មិនគប្បីត្រេកត្រអាល។ ពាក្យថា Vimucceyya បានដល់ គប្បីជាអ្នកចង់រួចចាក (ទុក្ខ)។ ពាក្យថា Ācayo បានដល់ សេចក្តីចម្រើន (ការកើនឡើង)។ ពាក្យថា Apacayo បានដល់ សេចក្តីវិនាស (ការសឹកហិន)។ ពាក្យថា Ādānaṃ បានដល់ ការកើតឡើង (បដិសន្ធិ)។ ពាក្យថា Nikkhepanaṃ បានដល់ ការបែកធ្លាយ (ការរលាយនៃខន្ធ)។

Tasmāti yasmā ime cattāro vuḍḍhihāninibbattibhedā paññāyanti, tasmā taṃkāraṇāti attho. Iti bhagavā cātumahābhūtike kāye rūpaṃ [Pg.91] pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ katvā arūpaṃ pariggahetuṃ yuttarūpaṃ karoti. Kasmā? Tesañhi bhikkhūnaṃ rūpasmiṃ gāho balavā adhimatto, tena tesaṃ rūpe gāhassa pariggahetabbarūpataṃ dassetvā nikkaḍḍhanto arūpe patiṭṭhāpanatthaṃ evamāha.

ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែធម៌ទាំង ៤ យ៉ាងនេះ គឺសេចក្តីចម្រើន សេចក្តីវិនាស ការកើតឡើង និងការបែកធ្លាយ ប្រាកដឡើង ហេតុនោះ ទើបមានន័យថា ព្រោះហេតុនោះឯង។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវរូបក្នុងកាយដែលសម្រេចអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤ ថាជាសភាវៈមិនសមគួរ ហើយទ្រង់ធ្វើការកំណត់ដឹងនូវអរូប (នាមធម៌) ថាជាសភាវៈដ៏សមគួរវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការប្រកាន់មាំក្នុងរូបរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មានកម្លាំងខ្លាំងក្លាលើសលប់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលនឹងដកស្រង់ភិក្ខុទាំងនោះចេញ ដោយការបង្ហាញនូវសភាវៈដែលគួរកំណត់ដឹងនៃការប្រកាន់មាំក្នុងរូបនោះ ហើយដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងនោះឋិតនៅក្នុងអរូប ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

Cittantiādi sabbaṃ manāyatanasseva nāmaṃ. Tañhi cittavatthutāya cittagocaratāya sampayuttadhammacittatāya ca cittaṃ, mananaṭṭhena mano, vijānanaṭṭhena viññāṇanti vuccati. Nālanti na samattho. Ajjhositanti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitaṃ. Mamāyitanti taṇhāmamattena mama idanti gahitaṃ. Parāmaṭṭhanti diṭṭhiyā parāmasitvā gahitaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho, tena aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ gahitaṃ hoti. Esohamasmīti mānagāho, tena nava mānā gahitā honti. Eso me attāti diṭṭhigāho, tena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo gahitā honti. Tasmāti yasmā evaṃ dīgharattaṃ gahitaṃ, tasmā nibbindituṃ na samattho.

ពាក្យថា Cittaṃ ជាដើមទាំងអស់ គឺជាឈ្មោះនៃមនាយតនៈតែម្យ៉ាង។ ព្រោះថាមនាយតនៈនោះ លោកហៅថា "ចិត្ត" ព្រោះជាសភាវៈវិចិត្រ ព្រោះមានអារម្មណ៍ដ៏វិចិត្រ និងព្រោះវិចិត្រដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តធម៌មានរាគៈជាដើម ហៅថា "មនៈ" ព្រោះដឹងច្បាស់ ហៅថា "វិញ្ញាណ" ព្រោះដឹងនូវអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Nālaṃ បានដល់ មិនអាច (មិនសមគួរ)។ ពាក្យថា Ajjhositaṃ បានដល់ ការដែលតណ្ហាេលបលេប ធ្វើឲ្យសម្រេចហើយប្រកាន់មាំទុក។ ពាក្យថា Mamāyitaṃ បានដល់ ការប្រកាន់មាំដោយអំណាចនៃតណ្ហាជាគ្រឿងស្រឡាញ់ថា "នេះជារបស់យើង"។ ពាក្យថា Parāmaṭṭhaṃ បានដល់ ការប្រកាន់មាំដោយការស្ទាបអង្អែលខុសដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Etaṃ mama (នេះជារបស់យើង) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយតណ្ហា (តណ្ហាក្រហាយ) ដោយបទនោះ តណ្ហាចរិត ១០៨ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Esohamasmi (យើងជាសភាវៈនោះ) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយមានះ ដោយបទនោះ មានះ ៩ យ៉ាង ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Eso me attā (នោះជាខ្លួនរបស់យើង) គឺជាការប្រកាន់មាំដោយទិដ្ឋិ ដោយបទនោះ ទិដ្ឋិ ៦២ ឈ្មោះថាជាសភាវៈដែលគេប្រកាន់មាំហើយ។ ពាក្យថា Tasmā មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែការប្រកាន់មាំយ៉ាងនេះអស់រាត្រីដ៏វែង ហេតុនោះ ទើបមិនអាចនឹងនឿយណាយបានឡើយ។

Varaṃ, bhikkhaveti idaṃ kasmā āha? Paṭhamañhi tena rūpaṃ pariggahetuṃ ayuttarūpaṃ kataṃ, arūpaṃ yuttarūpaṃ, atha ‘‘tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāho nikkhamitvā arūpaṃ gato’’ti ñatvā taṃ nikkaḍḍhituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha attato upagaccheyyāti attāti gaṇheyya. Bhiyyopīti vassasatato uddhampi. Kasmā pana bhagavā evamāha? Kiṃ atirekavassasataṃ tiṭṭhamānaṃ rūpaṃ nāma atthi? Nanu paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ na pāpuṇāti, majjhimavaye pavattaṃ pacchimavayaṃ, purebhatte pavattaṃ pacchābhattaṃ, pacchābhatte pavattaṃ paṭhamayāmaṃ, paṭhamayāme pavattaṃ majjhimayāmaṃ, majjhimayāme pavattaṃ pacchimayāmaṃ na pāpuṇāti? Tathā gamane pavattaṃ ṭhānaṃ, ṭhāne pavattaṃ nisajjaṃ, nisajjāya pavattaṃ sayanaṃ na pāpuṇāti. Ekairiyāpathepi pādassa uddharaṇe pavattaṃ atiharaṇaṃ, atiharaṇe pavattaṃ vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattaṃ vossajjanaṃ, vossajjane pavattaṃ sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattaṃ sannirujjhanaṃ na pāpuṇāti, tattha tattheva odhi odhi pabbaṃ pabbaṃ hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya paṭapaṭāyantā saṅkhārā bhijjantīti? Saccametaṃ. Yathā pana padīpassa jalato jātā taṃ taṃ vaṭṭippadesaṃ anatikkamitvā tattha tattheva bhijjati, atha ca pana paveṇisambandhavasena sabbarattiṃ jalito padīpoti [Pg.92] vuccati, evamidhāpi paveṇivasena ayampi kāyo evaṃ ciraṭṭhitiko viya katvā dassito.

ហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះថា «វរំ ភិក្ខវេ» (ប្រសើរជាង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ)? ព្រោះថា ដំបូងឡើយ ព្រះអង្គធ្វើឱ្យរូបមិនគួរកាន់យក ធ្វើឱ្យអរូបគួរកាន់យក។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គជ្រាបថា «ការប្រកាន់មាំ (ដោយតណ្ហា មានះ ទិដ្ឋិ) របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ចេញពីរូបហើយ ទៅកាន់អរូបវិញ» ដើម្បីនឹងដកការប្រកាន់នោះចេញ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «attato upagaccheyya» សេចក្តីថា គប្បីប្រកាន់យកថាជាខ្លួន (អត្តា)។ ពាក្យថា «bhiyyopi» សេចក្តីថា សូម្បីក្រៅពីមួយរយឆ្នាំទៅទៀត។ ចុះហេតុអ្វីព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះ? តើរូបដែលតាំងនៅហួសជាងមួយរយឆ្នាំមានដែរឬ? តើរូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមវ័យ មិនដល់នូវមជ្ឈិមវ័យទេឬ? រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមជ្ឈិមវ័យ មិនដល់នូវបច្ឆិមវ័យ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលមុនភត្ត មិនដល់នូវពេលក្រោយភត្ត, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងពេលក្រោយភត្ត មិនដល់នូវបឋមយាម, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបឋមយាម មិនដល់នូវមជ្ឈិមយាម, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមជ្ឈិមយាម មិនដល់នូវបច្ឆិមយាម មិនមែនឬ? ដូចគ្នាដែរ រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការដើរ មិនដល់នូវការឈរ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈរ មិនដល់នូវការអង្គុយ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការអង្គុយ មិនដល់នូវការដេក។ សូម្បីក្នុងឥរិយាបថមួយៗ រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការលើកជើង មិនដល់នូវការឈានទៅមុខ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈានទៅមុខ មិនដល់នូវការឈានបញ្ឆៀង, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឈានបញ្ឆៀង មិនដល់នូវការដាក់ជើងចុះ, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការដាក់ជើងចុះ មិនដល់នូវការសង្កត់ជើងលើផែនដី, រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការសង្កត់ជើងលើផែនដី មិនដល់នូវការរលត់ទៅទេឬ? សង្ខារទាំងឡាយ រមែងបែកធ្លាយទៅក្នុងទីនោះៗ ដោយចំណែកៗ ដោយថ្នាំងៗ ដូចជាគ្រាប់ល្ងដែលគេដាក់ទៅក្នុងខ្ទះដ៏ក្តៅ ឮសូរតែផប៉ាត់ផប៉ាត់ មិនមែនឬ? សេចក្តីនេះពិតមែនហើយ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាអណ្តាតភ្លើងនៃប្រទីបដែលកំពុងឆេះ រមែងមិនកន្លងហួសនូវទីកន្លែងនៃប្រឆេះនោះៗ ហើយរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗឯង តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះតែការតភ្ជាប់គ្នានៃខ្សែស្រឡាយ (សន្តតិ) ទើបគេហៅថា «ប្រទីបឆេះអស់មួយយប់» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងរូបកាយនេះ ហាក់ដូចជាតាំងនៅបានយូរអង្វែង ដោយអំណាចនៃសន្តតិយ៉ាងនោះដែរ។

Rattiyā ca divasassa cāti rattimhi ca divase ca. Bhummatthe hetaṃ sāmivacanaṃ. Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhatīti yaṃ rattiṃ uppajjati ca nirujjhati ca, tato aññadeva divā uppajjati ca nirujjhati cāti attho. Aññaṃ uppajjati, anuppannameva aññaṃ nirujjhatīti evaṃ pana attho na gahetabbo. ‘‘Rattiyā ca divasassa cā’’ti idaṃ purimapaveṇito parittakaṃ paveṇiṃ gahetvā paveṇivaseneva vuttaṃ, ekarattiṃ pana ekadivasaṃ vā ekameva cittaṃ ṭhātuṃ samatthaṃ nāma natthi. Ekasmiñhi accharākkhaṇe anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjanti. Vuttampi cetaṃ milindapañhe –

ពាក្យថា «rattiyā ca divasassa ca» សេចក្តីថា ទាំងក្នុងពេលយប់ ទាំងក្នុងពេលថ្ងៃ។ ព្រោះថា វិភត្តិស្វាមី (សដ្ឋីវិភត្តិ) ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មៈ (សត្តមីវិភត្តិ)។ ពាក្យថា «aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati» សេចក្តីថា ចិត្តណាដែលកើតឡើងនិងរលត់ទៅក្នុងពេលយប់ ចិត្តដទៃក្រៅពីចិត្តនោះ រមែងកើតឡើងនិងរលត់ទៅក្នុងពេលថ្ងៃ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ប៉ុន្តែ មិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ចិត្តដទៃកើតឡើង ចិត្តដទៃដែលមិនទាន់កើតឡើងទាល់តែសោះរលត់ទៅ» នោះឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «rattiyā ca divasassa ca» នេះ ដោយកាន់យកសន្តតិដ៏ខ្លីជាងសន្តតិមុន ដោយអំណាចនៃសន្តតិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ចិត្តតែមួយដដែល ឈ្មោះថាអាចតាំងនៅអស់មួយយប់ ឬអស់មួយថ្ងៃ នោះមិនមានឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ ចិត្តជាច្រើនសែនកោដិរមែងកើតឡើង។ សេចក្តីនេះ សូម្បីក្នុងមិលិន្ទប្បញ្ហាក៏មានសម្តែងទុកមកដែរថា៖

‘‘Vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ, aḍḍhacūḷañca vāhā, vīhisattambaṇāni, dve ca tumbā, ekaccharākkhaṇe pavattassa cittassa ettakā vīhī lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyu’’nti.

«បពិត្រមហារាជ ស្រូវ ១០០ វាហៈផង ស្រូវ ៥០ វាហៈផង ស្រូវ ៧ អម្ពណៈផង ស្រូវ ២ ទុម្ពៈផង បើគេយកគ្រាប់ស្រូវមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មកដាក់កំណត់សម្គាល់ជំនួសចិត្តមួយៗ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមួយផ្ទាត់ម្រាមដៃ គ្រាប់ស្រូវទាំងនោះ គប្បីដល់នូវការអស់ទៅ មិនសេសសល់ឡើយ»។

Pavaneti mahāvane. Taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhātīti iminā na so gaṇhitabbasākhaṃ alabhitvā bhūmiṃ otarati. Atha kho tasmiṃ mahāvane vicaranto taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhantoyeva caratīti ayamattho dassito.

ពាក្យថា «pavane» សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃធំ។ ដោយពាក្យថា «លែងមែកនោះហើយចាប់យកមែកដទៃ លែងមែកនោះហើយចាប់យកមែកដទៃ» នេះ មិនមែនមានន័យថា ស្វានោះកាលបើមិនបានមែកឈើដែលត្រូវចាប់ ហើយចុះមកដីនោះទេ។ តាមពិតទៅ គឺវាដើរទៅមកក្នុងព្រៃធំនោះ ដោយចាប់យកមែកឈើនោះៗ តែប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññamahāvanaṃ viya hi ārammaṇavanaṃ veditabbaṃ. Tasmiṃ vane vicaraṇamakkaṭo viya ārammaṇavane uppajjanakacittaṃ. Sākhāgahaṇaṃ viya ārammaṇe lubbhanaṃ. Yathā so araññe vicaranto makkaṭo taṃ taṃ sākhaṃ pahāya taṃ taṃ sākhaṃ gaṇhāti, evamidaṃ ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi kadāci rūpārammaṇaṃ gahetvā uppajjati, kadāci saddādīsu aññataraṃ, kadāci atītaṃ, kadāci anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā, tathā kadāci ajjhattaṃ, kadāci bāhiraṃ. Yathā ca so araññe vicaranto makkaṭo sākhaṃ alabhitvā oruyha bhūmiyaṃ nisinnoti na vattabbo, ekaṃ pana paṇṇasākhaṃ [Pg.93] gahetvāva nisīdati, evameva ārammaṇavane vicarantaṃ cittampi ekaṃ olubbhārammaṇaṃ alabhitvā uppannanti na vattabbaṃ, ekajātiyaṃ pana ārammaṇaṃ gahetvāva uppajjatīti veditabbaṃ. Ettāvatā ca pana bhagavatā rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito, arūpato nīharitvā rūpe.

ក្នុងពាក្យថា «evameva kho» នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ គប្បីជ្រាបថា អារម្មណព្រៃ (ព្រៃគឺអារម្មណ៍) ដូចជាព្រៃធំ។ ចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណព្រៃ ដូចជាស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃនោះ។ ការជាប់ជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍ ដូចជាការចាប់មែកឈើ។ ស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃ លែងមែកឈើនោះៗ ហើយចាប់យកមែកឈើនោះៗ យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណព្រៃនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ជួនកាលកាន់យកនូវរូបារម្មណ៍ហើយកើតឡើង ជួនកាលកាន់យកនូវអារម្មណ៍ណាមួយមានសទ្ទារម្មណ៍ជាដើម ជួនកាលកាន់យកនូវអតីតារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវអនាគតារម្មណ៍ ឬបច្ចុប្បន្នារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវអជ្ឈត្តារម្មណ៍ ជួនកាលកាន់យកនូវពាហិរារម្មណ៍ ហើយកើតឡើង។ មួយវិញទៀត ស្វាដែលដើរលេងក្នុងព្រៃនោះ មិនមែនកាលបើមិនបានមែកឈើ ក៏ចុះមកអង្គុយលើដីនោះទេ តាមពិតវាចាប់យកមែកឈើដែលមានស្លឹកមួយហើយអង្គុយនៅ យ៉ាងណាមិញ ចិត្តដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណព្រៃ ក៏មិនមែនកើតឡើងដោយមិនបានកាន់យកនូវអារម្មណ៍ជាទីតោងណាមួយនោះឡើយ តាមពិត គប្បីជ្រាបថា ចិត្តរមែងកើតឡើងដោយកាន់យកនូវអារម្មណ៍ដែលមានសភាវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ដកការប្រកាន់ចេញពីរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងអរូប រួចទ្រង់ដកការប្រកាន់ចេញពីអរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងរូបវិញ។

Idāni taṃ ubhayato nikkaḍḍhitukāmo tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvakoti desanaṃ ārabhi. Ayaṃ panattho āsīvisadaṭṭhūpamāya dīpetabbo – eko kira puriso āsīvisena daṭṭho, athassa visaṃ harissāmīti cheko bhisakko āgantvā vamanaṃ kāretvā heṭṭhā garuḷo, upari nāgoti mantaṃ parivattetvā visaṃ upari āropesi. So yāva akkhippadesā āruḷhabhāvaṃ ñatvā ‘‘ito paraṃ abhiruhituṃ na dassāmi, daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapessāmī’’ti upari garuḷo, heṭṭhā nāgoti mantaṃ parivattetvā kaṇṇe dhumetvā daṇḍakena paharitvā visaṃ otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapesi. Tatrassa ṭhitabhāvaṃ ñatvā agadalepena visaṃ nimmathetvā nhāpetvā ‘‘sukhī hohī’’ti vatvā yenakāmaṃ pakkāmi.

ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងដកការប្រកាន់នោះចេញពីធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងអរូប) ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងទេសនាថា «tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសេចក្តីនោះ អរិយសាវ័កអ្នកចេះដឹង...)។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ដោយឧបមាអំពីបុរសដែលត្រូវពស់ចឹក៖ ឮថា បុរសម្នាក់ត្រូវពស់វែកចឹក លំដាប់នោះ គ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃម្នាក់មកដល់ គិតថា «យើងនឹងដកពិសរបស់បុរសនេះចេញ» ទើបធ្វើឱ្យបុរសនោះក្អួត ហើយសូត្រមន្តថា «ខាងក្រោមជាគ្រុឌ ខាងលើជានាគ» (heṭṭhā garuḷo, upari nāgo) ដើម្បីនាំពិសឡើងទៅលើ។ គ្រូពេទ្យនោះដឹងថាពិសឡើងមកដល់ត្រឹមភ្នែកហើយ ក៏គិតថា «យើងមិនបណ្តោយឱ្យពិសឡើងហួសពីនេះទៅទៀតទេ យើងនឹងឱ្យពិសតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះឯង» ទើបសូត្រមន្តបញ្ច្រាសថា «ខាងលើជាគ្រុឌ ខាងក្រោមជានាគ» (upari garuḷo, heṭṭhā nāgo) រួចផ្លុំត្រចៀក យកមែកឈើវាយស្រាលៗ នាំពិសចុះមកក្រោម ឱ្យតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះវិញ។ កាលបើដឹងថាពិសតាំងនៅត្រង់កន្លែងនោះហើយ ក៏លាបថ្នាំបន្សាបពិស កម្ចាត់ពិសនោះចេញ រួចឱ្យបុរសនោះងូតទឹក ហើយនិយាយថា «ចូរអ្នកជាសះស្បើយមានសេចក្តីសុខចុះ» រួចក៏ដើរចេញទៅតាមប្រាថ្នា។

Tattha āsīvisena daṭṭhassa kāye visapatiṭṭhānaṃ viya imesaṃ bhikkhūnaṃ rūpe adhimattagāhakālo, cheko bhisakko viya tathāgato, mantaṃ parivattetvā upari visassa āropitakālo viya tathāgatena tesaṃ bhikkhūnaṃ rūpato gāhaṃ nīharitvā arūpe patiṭṭhāpitakālo, yāva akkhippadesā āruḷhavisassa upari abhiruhituṃ adatvā puna mantabalena otāretvā daṭṭhaṭṭhāneyeva ṭhapanaṃ viya satthārā tesaṃ bhikkhūnaṃ arūpato gāhaṃ nīharitvā rūpe patiṭṭhāpitakālo. Daṭṭhaṭṭhāne ṭhitassa visassa agadalepena nimmathanaṃ viya ubhayato gāhaṃ nīharaṇatthāya imissā desanāya āraddhakālo veditabbo. Tattha nibbindaṃ virajjatīti iminā maggo kathito, virāgā vimuccatīti phalaṃ, vimuttasmintiādinā paccavekkhaṇā. Paṭhamaṃ.

ក្នុងឧបមានោះ ពិសដែលតាំងនៅក្នុងកាយរបស់បុរសដែលត្រូវពស់ចឹក យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនេះមានការប្រកាន់មាំយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរូប ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ គ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យសូត្រមន្តនាំពិសឡើងទៅលើ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះតថាគតដកការប្រកាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះពីរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងអរូប ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យមិនបណ្តោយឱ្យពិសដែលឡើងមកដល់ត្រឹមភ្នែកឡើងទៅលើទៀត ហើយនាំពិសចុះមកវិញដោយកម្លាំងមន្ត ឱ្យតាំងនៅត្រង់កន្លែងដែលពស់ចឹកនោះឯង យ៉ាងណាមិញ កាលដែលព្រះសាស្តាដកការប្រកាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះពីអរូប ហើយឱ្យតាំងនៅក្នុងរូបវិញ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ កាលដែលគ្រូពេទ្យកម្ចាត់ពិសដែលតាំងនៅត្រង់កន្លែងពស់ចឹកដោយការលាបថ្នាំបន្សាបពិស យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា កាលដែលព្រះអង្គចាប់ផ្តើមសម្តែងទេសនានេះ ដើម្បីដកការប្រកាន់ចេញពីធម៌ទាំងពីរ (រូបនិងអរូប) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទេសនានោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គ ដោយពាក្យថា «nibbindaṃ virajjati» (នឿយណាយ រមែងប្រាសចាកតម្រេក) ទ្រង់សម្តែងនូវផល ដោយពាក្យថា «virāgā vimuccati» (ព្រោះប្រាសចាកតម្រេក ទើបរួចផុត) និងទ្រង់សម្តែងនូវបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ដោយពាក្យថា «vimuttasmiṃ» (កាលបើរួចផុតហើយ...) ជាដើម។ ចប់ សូត្រទីមួយ។

2. Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā

២. ការពន្យល់ទុតិយអស្សុតវន្តសូត្រ

62. Dutiye sukhavedaniyanti sukhavedanāya paccayaṃ. Phassanti cakkhusamphassādiṃ. Nanu ca cakkhusamphasso sukhavedanāya paccayo na hotīti? Sahajātapaccayena na hoti, upanissayapaccayena pana javanavedanāya hoti[Pg.94], taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sotasamphassādīsupi eseva nayo. Tajjanti tajjātikaṃ tassāruppaṃ, tassa phassassa anurūpanti attho. Dukkhavedaniyantiādi vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅghaṭṭanasamodhānāti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca, saṅghaṭṭanasampiṇḍanenāti attho. Usmāti uṇhākāro. Tejo abhinibbattatīti aggicuṇṇo nikkhamatīti na gahetabbaṃ, usmākārasseva pana etaṃ vevacanaṃ. Tattha dvinnaṃ kaṭṭhānanti dvinnaṃ araṇīnaṃ. Tattha adhoaraṇī viya vatthu, uttarāraṇī viya ārammaṇaṃ, saṅghaṭṭanaṃ viya phasso, usmādhātu viya vedanā. Dutiyaṃ.

៦២. ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា «sukhavedaniya» សេចក្តីថា ជាបច្ច័យនៃសុខវេទនា។ ពាក្យថា «phassa» សេចក្តីថា ចក្ខុសម្ផស្សជាដើម។ សួរថា ចក្ខុសម្ផស្សមិនមែនជាបច្ច័យនៃសុខវេទនាទេឬ? ឆ្លើយថា ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យ គឺមិនមែនទេ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ ចក្ខុសម្ផស្សរមែងជាបច្ច័យនៃវេទនាដែលកើតក្នុងជវនចិត្ត ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងសោតសម្ផស្សជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «tajja» សេចក្តីថា ដែលកើតអំពីផស្សៈនោះ ដែលសមគួរដល់ផស្សៈនោះ គឺសមស្របនឹងផស្សៈនោះ។ ពាក្យថា «dukkhavedaniya» ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «saṅghaṭṭanasamodhāna» សេចក្តីថា ព្រោះការប៉ះទង្គិចគ្នាផង ព្រោះការជួបជុំគ្នាផង គឺការរួមផ្សំគ្នានៃការប៉ះទង្គិច។ ពាក្យថា «usmā» សេចក្តីថា អាការៈក្តៅ (កម្តៅ)។ ពាក្យថា «tejo abhinibbattati» មិនគប្បីកាន់យកសេចក្តីថា កម្ទេចភ្លើងខ្ទាតចេញមកនោះទេ ប៉ុន្តែពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃអាការៈក្តៅនោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ ពាក្យថា «dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ» សេចក្តីថា ឈើពិតសម្រាប់កិតភ្លើងទាំងពីរ។ ក្នុងឈើទាំងពីរនោះ ឈើខាងក្រោម (អធោរណី) ដូចជាវត្ថុរូប, ឈើខាងលើ (ឧត្តរារណី) ដូចជាអារម្មណ៍, ការកិតគ្នា (សង្ឃដនៈ) ដូចជាផស្សៈ, ធាតុគឺកម្តៅ (ឧស្មាធាតុ) ដូចជាវេទនា។ ចប់ សូត្រទីពីរ។

3. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā

៣. ការពន្យល់បុត្តមំសូបមសូត្រ

63. Tatiye cattārome, bhikkhave, āhārātiādi vuttanayameva. Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo, tasmā taṃ dassetvāvettha anupubbapadavaṇṇanaṃ karissāmi. Katarāya pana idaṃ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti? Lābhasakkārena. Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji, yathā taṃ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa. Sabbadisāsu hissa yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā, ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo narāsabho purisasīho’’ti? Bhagavantaṃ pariyesanti. Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuppavattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ.

៦៣. ក្នុងសូត្រទីបី ពាក្យថា «cattārome, bhikkhave, āhārā» ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែសូត្រនេះមានរឿងរ៉ាវកើតឡើង (អត្ថុប្បត្តិ) ជាហេតុនាំឱ្យទ្រង់សម្តែង ហេតុនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងបង្ហាញរឿងរ៉ាវនោះសិន ទើបធ្វើការពន្យល់សេចក្តីនៃបទតាមលំដាប់ក្នុងទីនេះ។ សួរថា ចុះសូត្រនេះទ្រង់សម្តែងឡើងព្រោះរឿងរ៉ាវអ្វីកើតឡើង? ឆ្លើយថា ព្រោះតែលាភសក្ការៈ។ ឮថា លាភសក្ការៈដ៏ធំធេងបានកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដូចជាផលនៃការសន្សំបារមីទាំងឡាយមានទានបារមីជាដើម ដែលព្រះអង្គបានបំពេញអស់បួនអសង្ខេយ្យ។ ព្រោះថា បារមីទាំងពួងរបស់ព្រះអង្គ ហាក់ដូចជារួបរួមគ្នាដោយតាំងចិត្តថា «យើងនឹងផ្តល់ផលក្នុងអត្តភាពចុងក្រោយនេះតែម្តង» ហើយក៏បង្កើតជាខ្សែទឹកគឺលាភសក្ការៈដ៏ធំធេង ដូចជាមហាអណ្តែតទឹកភ្លៀងដ៏ធំដែលបង្អុរចុះមកពីគ្រប់ទិសទី។ ពួកក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ជាដើម មកពីទិសផ្សេងៗ ដោយមានដៃកាន់នូវចំណីអាហារ ភេសជ្ជៈ យានជំនិះ សម្លៀកបំពាក់ កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាបជាដើម ហើយសួររកព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ព្រះពុទ្ធនៅឯណា? ព្រះដ៏មានព្រះភាគនៅឯណា? ព្រះទេវទេវៈ ព្រះនរាសភៈ ព្រះបុរិសសីហៈ នៅឯណា?» រួចក៏ស្វែងរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សូម្បីតែជនទាំងឡាយដែលដឹកនាំបច្ច័យទាំងឡាយមកដោយរទេះរាប់រយគ្រឿង កាលបើមិនបានឱកាស ក៏ឈប់រទេះទង្គិចនឹមគ្នាក្នុងចម្ងាយប្រមាណមួយគាវុតជុំវិញទីនោះ ទាំងឈរចាំ ទាំងធ្វើដំណើរតាមហែហែ ដូចជាពួកព្រាហ្មណ៍នៅស្រុកអន្ធកវិន្ទជាដើម។ សេចក្តីទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលមកក្នុងខន្ធកៈ និងក្នុងសូត្រនោះៗចុះ។

Yathā bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassāpi. Vuttañcetaṃ –

លាភសក្ការៈកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងណា សូម្បីដល់ភិក្ខុសង្ឃក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara-piṇḍapāta-senāsana-gilāna-paccaya-bhesajja-parikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14; saṃ. ni. 2.70).

«សម័យនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលគេធ្វើសក្ការៈ គោរព រាប់អាន បូជា កោតក្រែង និងជាអ្នកបាននូវចីវរ បិណ្ឌបាត សេនាសនៈ និងគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារទាំងឡាយ។ សូម្បីភិក្ខុសង្ឃក៏ជាក្រុមដែលគេធ្វើសក្ការៈ... (ល)... បាននូវបរិក្ខារទាំងឡាយដែរ»។

Tathā [Pg.95] ‘‘yāvatā kho, cunda, etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggapattaṃ yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176).

ដូចគ្នាដែរ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលចុន្ទៈ បណ្តាសង្ឃក្តី គណៈក្តី ដែលកើតឡើងក្នុងលោក ក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ តថាគតមិនឃើញសង្ឃដទៃសូម្បីតែមួយក្រុម ដែលដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃលាភ និងភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃយស ដូចជាភិក្ខុសង្ឃនេះឡើយ ម្នាលចុន្ទៈ»។

Svāyaṃ bhagavato ca saṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakaṃ viya appameyyo ahosi. Atha satthā rahogato cintesi – ‘‘mahālābhasakkāro atītabuddhānampi evarūpo ahosi, anāgatānampi evarūpo bhavissati. Kiṃ nu kho bhikkhū āhārapariggāhakena satisampajaññena samannāgatā majjhattā nicchandarāgā hutvā āhāraṃ paribhuñjituṃ sakkonti, na sakkontī’’ti?

លាភសក្ការៈដែលកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ដល់ភិក្ខុសង្ឃផងនោះ កាលបើរួមចូលគ្នាតែមួយ ក៏ទៅជាប្រមាណមិនបាន ដូចជាទឹកនៃមហានទីទាំងពីរ។ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់ក្នុងទីសម្ងាត់ ហើយទ្រង់ព្រះចិន្តាថា៖ «លាភសក្ការៈដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះ សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាលក៏ធ្លាប់មានហើយ សូម្បីដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាលក៏នឹងមានយ៉ាងនេះដែរ។ តើភិក្ខុទាំងឡាយ នឹងអាចបរិភោគអាហារ ដោយប្រកបដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈដែលកំណត់ដឹងនូវអាហារ មានចិត្តជាកណ្តាល ប្រាសចាកឆន្ទរាគ បានដែរឬទេ ឬមួយក៏មិនអាចទេ?»។

So addasa ekacce adhunā pabbajite kulaputte apaccavekkhitvā āhāraṃ paribhuñjamāne. Disvānassa etadahosi – ‘‘mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena na cīvarādihetu pūritā, uttamaphalassa pana arahattassatthāya pūritā. Imepi bhikkhū mama santike pabbajantā na cīvarādihetu pabbajitā, arahattasseva pana atthāya pabbajitā. Te idāni asārameva sāraṃ anatthameva ca atthaṃ karontī’’ti evamassa dhammasaṃvego udapādi. Tato cintesi – ‘‘sace pañcamaṃ pārājikaṃ paññapetuṃ sakkā abhavissa, apaccavekkhitāhāraparibhogo pañcamaṃ pārājikaṃ katvā paññapetabbo bhaveyya. Na pana sakkā evaṃ kātuṃ, dhuvapaṭisevanaṭṭhānañhetaṃ sattānaṃ. Yathā pana kathite pañcamaṃ pārājikaṃ viya naṃ passissanti. Evaṃ dhammādāsaṃ saṃvaraṃ mariyādaṃ ṭhapessāmi, yaṃ āvajjitvā āvajjitvā anāgate bhikkhū cattāro paccaye paccavekkhitvā paribhuñjissantī’’ti. Imāya aṭṭhuppattiyā imaṃ puttamaṃsūpamasuttantaṃ nikkhipi. Tattha cattārome, bhikkhave, āhārātiādi heṭṭhā vuttatthameva.

ព្រះសាស្តាអង្គនោះ បានទតឃើញពួកកុលបុត្រខ្លះ ដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ មិនបានពិចារណា ហើយបរិភោគអាហារ។ លុះទ្រង់ទតឃើញហើយ ទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា៖ «បារមីទាំងឡាយដែលតថាគតបានបំពេញអស់ ៤ អសង្ខេយ្យ និងក្រៅពីនេះទៀត ១ សែនកប្ប មិនមែនបំពេញព្រោះហេតុតែចីវរជាដើមនោះទេ គឺបំពេញដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលដ៏ឧត្តមតែម្យ៉ាង។ ទោះបីភិក្ខុទាំងឡាយនេះ កាលដែលបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ក៏មិនមែនបួសព្រោះហេតុតែចីវរជាដើមដែរ គឺបួសដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលតែម្យ៉ាង។ ភិក្ខុទាំងនោះ ឥឡូវនេះ បែរជាធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាសារៈ ឲ្យជាសារៈ ធ្វើរបស់ដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ឲ្យជាប្រយោជន៍ទៅវិញ» ធម្មសង្វេគក៏កើតឡើងដល់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «ប្រសិនបើអាចបញ្ញត្តបារាជិកទី ៥ បាន ការបរិភោគអាហារដោយមិនពិចារណា គួរតែបញ្ញត្តជាបារាជិកទី ៥។ ប៉ុន្តែ មិនអាចធ្វើដូច្នោះបានឡើយ ព្រោះអាហារនេះជាទីពឹងពាក់អាស្រ័យជាប្រចាំរបស់សត្វទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងឃើញអាហារនោះ ដូចជាបារាជិកទី ៥ ដែរ។ តថាគតនឹងតម្កល់ទុកនូវកញ្ចក់ធម៌ គឺសេចក្តីសង្រួម និងព្រំដែនយ៉ាងនេះ ដែលភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល នឹងរលឹកនឹកឃើញរឿយៗ ហើយពិចារណា បរិភោគបច្ច័យទាំង ៤»។ ព្រោះហេតុតែរឿងរ៉ាវដែលកើតឡើងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្តែងនូវបុត្តមំសូបមសូត្រនេះទុកមក។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា Cattārome, bhikkhave, āhārā ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

Cattāro pana āhāre vitthāretvā idāni tesu ādīnavaṃ dassetuṃ kathañca, bhikkhave, kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbotiādimāha? Tattha jāyampatikāti jāyā ceva pati ca. Parittaṃ sambalanti puṭabhattasattumodakādīnaṃ aññataraṃ appamattakaṃ pātheyyaṃ. Kantāramagganti kantārabhūtaṃ maggaṃ, kantāre vā maggaṃ. Kantāranti corakantāraṃ vāḷakantāraṃ amanussakantāraṃ nirudakakantāraṃ appabhakkhakantāranti pañcavidhaṃ. Tesu yattha corabhayaṃ atthi[Pg.96], taṃ corakantāraṃ. Yattha sīhabyagghādayo vāḷā atthi, taṃ vāḷakantāraṃ. Yattha balavāmukhayakkhiniādīnaṃ amanussānaṃ vasena bhayaṃ atthi, taṃ amanussakantāraṃ. Yattha pātuṃ vā nhāyituṃ vā udakaṃ natthi, taṃ nirudakakantāraṃ. Yattha khāditabbaṃ vā bhuñjitabbaṃ vā antamaso kandamūlādimattampi natthi, taṃ appabhakkhakantāraṃ nāma. Yattha panetaṃ pañcavidhampi bhayaṃ atthi, taṃ kantārameva. Taṃ panetaṃ ekāhadvīhatīhādivasena nittharitabbampi atthi, na taṃ idha adhippetaṃ. Idha pana nirudakaṃ appabhakkhaṃ yojanasatikakantāraṃ adhippetaṃ. Evarūpe kantāre maggaṃ. Paṭipajjeyyunti chātakabhayena ceva rogabhayena ca rājabhayena ca upaddutā paṭipajjeyyuṃ ‘‘etaṃ kantāraṃ nittharitvā dhammikassa rañño nirupaddave raṭṭhe sukhaṃ vasissāmā’’ti maññamānā.

ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងពន្យល់អាហារទាំង ៤ យ៉ាងពិស្តារហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញទោសក្នុងអាហារទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា kathañca, bhikkhave, kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbo ជាដើម? បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា jāyampatikā សំដៅយក ភរិយា និងស្វាមី។ បទថា parittaṃ sambalaṃ សំដៅយក ស្បៀងបន្តិចបន្តួច មានបាយកញ្ចប់ នំម្សៅ ឬនំដុំជាដើម。 បទថា kantāramaggaṃ សំដៅយក ផ្លូវដែលជាទីរហោឋាន ឬផ្លូវក្នុងព្រៃរហោឋាន។ ពាក្យថា kantāra នោះ មាន ៥ យ៉ាងគឺ៖ ចោរកន្តារៈ ១ វាឡកន្តារៈ ១ អមនុស្សកន្តារៈ ១ និរុទកកន្តារៈ ១ អប្បភក្ខកន្តារៈ ១។ បណ្តាកន្តារៈទាំងនោះ ទីណាដែលមានភ័យព្រោះចោរ ទីនោះហៅថា ចោរកន្តារៈ។ ទីណាដែលមានសត្វសាហាវ មានសីဟៈ និងខ្លាធំជាដើម ទីនោះហៅថា វាឡកន្តារៈ។ ទីណាដែលមានភ័យព្រោះពួកអមនុស្ស មានយក្ខិនីមុខធំជាដើម ទីនោះហៅថា អមនុស្សកន្តារៈ។ ទីណាដែលគ្មានទឹកសម្រាប់ផឹក ឬសម្រាប់ងូត ទីនោះហៅថា និរុទកកន្តារៈ។ ទីណាដែលគ្មានរបស់សម្រាប់ខាំទំពារ ឬរបស់សម្រាប់បរិភោគ សូម្បីតែមើមឈើ និងឫសឈើជាដើម ទីនោះហៅថា អប្បភក្ខកន្តារៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ទីណាដែលមានភ័យទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ទីនោះហៅថា កន្តារៈពិតប្រាកដ។ ក៏ប៉ុន្តែ កន្តារៈខ្លះ គេអាចឆ្លងកាត់បានដោយប្រើពេលត្រឹម ១ ថ្ងៃ ២ ថ្ងៃ ឬ ៣ ថ្ងៃជាដើម តែក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកកន្តារៈបែបនោះឡើយ។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកកន្តារៈដែលគ្មានទឹក គ្មានអាហារ មានចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ ផ្លូវក្នុងកន្តារៈមានសភាពបែបនោះ។ បទថា paṭipajjeyyuṃ សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលត្រូវភ័យព្រោះសេចក្តីស្រេកឃ្លានផង ភ័យព្រោះរោគផង ភ័យព្រោះស្តេចផង យាយី ទើបនាំគ្នាដើរទៅកាន់ផ្លូវនោះ ដោយគិតថា «យើងនឹងឆ្លងកាត់កន្តារៈនេះទៅ រួចរស់នៅក្នុងដែនដីដែលគ្មានឧបទ្រពរបស់ព្រះរាជាដែលទ្រង់ធម៌ដោយសេចក្តីសុខ»។

Ekaputtakoti ukkhipitvā gahito anukampitabbayutto athirasarīro ekaputtako. Vallūrañca soṇḍikañcāti ghanaghanaṭṭhānato gahetvā vallūraṃ, aṭṭhinissitasirānissitaṭṭhānāni gahetvā sūlamaṃsañcāti attho. Paṭipiseyyunti pahareyyuṃ. Kahaṃ ekaputtakāti ayaṃ tesaṃ paridevanākāro.

បទថា ekaputtako សំដៅយក កូនប្រុសតែមួយ ដែលឪពុកម្តាយបីបមថ្នាក់ថ្នម គួរឲ្យអាណិតអាសូរ មានរាងកាយទន់ខ្សោយ។ បទថា vallūrañca soṇḍikañca សេចក្តីថា យកសាច់ពីកន្លែងដែលមានសាច់ច្រើន ហៅថា វល្លូរៈ (សាច់ក្រៀម) យកសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង និងសរសៃ ហៅថា សូលមំសៈ (សាច់ដោតឈើចាក់) នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ បទថា paṭipiseyyuṃ សំដៅយក ការគក់ទ្រូង។ បទថា kahaṃ ekaputtaka សេចក្តីថា នេះជាអាការៈនៃការយំសោកខ្សឹកខ្សួលរបស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ។

Ayaṃ panettha bhūtamatthaṃ katvā ādito paṭṭhāya saṅkhepato atthavaṇṇanā – dve kira jāyampatikā puttaṃ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṃ kantāramaggaṃ paṭipajjiṃsu. Tesaṃ paññāsayojanāni gantvā pātheyyaṃ niṭṭhāsi, te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu. Tato puriso bhariyaṃ āha – ‘‘bhadde ito samantā paññāsayojanāni gāmo vā nigamo vā natthi. Tasmā yaṃ taṃ purisena kātabbaṃ bahumpi kasigorakkhādikammaṃ, na dāni sakkā taṃ mayā kātuṃ, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Puna sāpi taṃ āha – ‘‘sāmi mayā dāni yaṃ taṃ itthiyā kātabbaṃ bahumpi suttakantanādikammaṃ, taṃ kātuṃ na sakkā, ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī’’ti. Puna sopi taṃ āha – ‘‘bhadde mātugāmamaraṇena dvinnaṃ maraṇaṃ paññāyati. Na hi mando kumāro mātarā vinā [Pg.97] jīvituṃ sakkoti. Yadi pana mayaṃ jīvāma. Puna dārakaṃ labheyyāma. Handa dāni puttakaṃ māretvā, maṃsaṃ gahetvā kantāraṃ nittharāmā’’ti. Tato mātā puttamāha – ‘‘tāta, pitusantikaṃ gacchā’’ti, so agamāsi. Athassa pitā, ‘‘mayā ‘puttakaṃ posessāmī’ti kasigorakkhādīhi anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretuṃ, tvaṃyeva tava puttaṃ mārehī’’ti vatvā, ‘‘tāta mātusantikaṃ gacchā’’ti āha. So agamāsi. Athassa mātāpi, ‘‘mayā puttaṃ patthentiyā govatakukkuravatadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ, ko pana vādo kucchinā pariharantiyā? Na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretu’’nti vatvā ‘‘tāta, pitusantikameva gacchā’’ti āha. Evaṃ so dvinnamantarā gacchantoyeva mato. Te taṃ disvā paridevitvā vuttanayena maṃsāni gahetvā khādantā pakkamiṃsu.

ឯសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះ ដោយលើកយកសេចក្តីពិតតាំងពីដើមមក សម្តែងដោយសង្ខេប ដូចតទៅ៖ ឮថា ប្តីប្រពន្ធពីរនាក់ បាននាំយកកូនប្រុសតូចម្នាក់ ព្រមទាំងស្បៀងបន្តិចបន្តួច ធ្វើដំណើរទៅកាន់ផ្លូវកន្តារៈចម្ងាយ ១០០ យោជន៍។ កាលដែលពួកគេដើរទៅបានចម្ងាយ ៥០ យោជន៍ ស្បៀងក៏អស់រលីង ពួកគេត្រូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានជាខ្លាំងយាយី ក៏នាំគ្នាអង្គុយសម្រាកនៅក្រោមម្លប់ឈើដ៏ស្តើងមួយ។ លំដាប់នោះ ប្តីពោលនឹងប្រពន្ធថា៖ «នាងដ៏ចម្រើន ចាប់ពីទីនេះទៅជុំវិញខ្លួន ៥០ យោជន៍ គ្មានភូមិ ឬនិគមណាមួយឡើយ។ ហេតុនោះ ការងារទាំងឡាយដែលបុរសត្រូវធ្វើ សូម្បីតែការងារច្រើនយ៉ាង មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការឃ្វាលគោជាដើម ក៏ខ្ញុំមិនអាចធ្វើបានក្នុងពេលនេះឡើយ មកចុះ នាងចូរសម្លាប់ខ្ញុំចុះ រួចបរិភោគសាច់ពាក់កណ្តាល ឯពាក់កណ្តាលទៀតធ្វើជាស្បៀង ហើយនាំកូនឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ ភរិយាក៏និយាយតបទៅប្តីវិញថា៖ «បងដ៏ចម្រើន ឯការងារទាំងឡាយដែលស្ត្រីត្រូវធ្វើ សូម្បីតែការងារច្រើនយ៉ាង មានការរវៃអំបោះជាដើម ក៏ខ្ញុំមិនអាចធ្វើបានក្នុងពេលនេះឡើយ មកចុះ បងចូរសម្លាប់ខ្ញុំចុះ រួចបរិភោគសាច់ពាក់កណ្តាល ឯពាក់កណ្តាលទៀតធ្វើជាស្បៀង ហើយនាំកូនឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ ប្តីក៏និយាយតបទៅវិញថា៖ «នាងដ៏ចម្រើន កាលបើម្តាយស្លាប់ទៅ សេចក្តីស្លាប់នឹងប្រាកដដល់មនុស្សទាំងពីរនាក់ ព្រោះថាកូនតូចនេះ មិនអាចរស់នៅដោយគ្មានម្តាយបានឡើយ។ ប្រសិនបើយើងទាំងពីរនាក់នៅរស់ យើងនឹងបានកូនម្នាក់ទៀតជាមិនខាន។ បើដូច្នោះ ឥឡូវនេះ យើងចូរសម្លាប់កូនតូចនេះ រួចយកសាច់ធ្វើជាស្បៀងឆ្លងកន្តារៈនេះទៅចុះ»។ លំដាប់នោះ ម្តាយនិយាយនឹងកូនថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកពុកឯណោះទៅ» កូននោះក៏ដើរទៅ។ ពេលនោះ ឪពុកនិយាយថា៖ «ពុកបានរងទុក្ខមិនតិចឡើយ ក្នុងការធ្វើស្រែចម្ការ និងឃ្វាលគោជាដើម ដោយគិតថា «នឹងចិញ្ចឹមកូនតូច» ពុកមិនអាចសម្លាប់កូនបានឡើយ នាងឯងចូរសម្លាប់កូនរបស់នាងចុះ» រួចពោលថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកម៉ែឯណោះវិញទៅ» កូននោះក៏ដើរទៅ។ ពេលនោះ ម្តាយក៏និយាយថា៖ «ម៉ែបានរងទុក្ខមិនតិចឡើយ ក្នុងការបន់ស្រន់សុំកូន មានការសមាទានគោវ័ត សុនខវ័ត និងការបន់ស្រន់ទេវតាជាដើម ចាំបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ការបីបមថែរក្សាក្នុងផ្ទៃនោះ? ម៉ែមិនអាចសម្លាប់កូនបានឡើយ» រួចពោលថា៖ «កូនសម្លាញ់ ចូរទៅរកពុកឯណោះវិញទៅ»។ កូននោះ កាលដែលដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មក រវាងឪពុកនិងម្តាយយ៉ាងនេះ ក៏ដាច់ខ្យល់ស្លាប់ទៅ។ ឪពុកម្តាយទាំងពីរនាក់ ឃើញកូនស្លាប់ដូច្នោះ ក៏យំសោកខ្សឹកខ្សួល រួចហើយក៏កាត់យកសាច់កូន តាមវិធីដែលបានពោលមកហើយ បរិភោគបណ្តើរ ដើរទៅបណ្តើរ។

Tesaṃ so puttamaṃsāhāro navahi kāraṇehi paṭikūlattā neva davāya hoti, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, kevalaṃ kantāranittharaṇatthāyeva hoti. Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce? Sajātimaṃsatāya ñātimaṃsatāya puttamaṃsatāya piyaputtamaṃsatāya taruṇamaṃsatāya āmakamaṃsatāya abhogamaṃsatāya aloṇatāya adhūpitatāyāti. Evañhi te navahi kāraṇehi paṭikūlaṃ taṃ puttamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu, majjhattabhāveyeva pana nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu. Na aṭṭhinhārucammanissitaṭṭhānāni apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu, hatthasampattaṃ maṃsameva pana khādiṃsu. Na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ katvā khādiṃsu, thokaṃ thokaṃ pana ekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu. Na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu, vigatamaccheramalena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu. Na aññaṃ kiñci migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmāti sammūḷhā khādiṃsu, piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu. Na ‘‘aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā’’ti patthanaṃ katvā khādiṃsu, patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu. Na ‘‘ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā’’ti sannidhiṃ akaṃsu, kantārapariyosāne pana ‘‘pure mahājano passatī’’ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā [Pg.98] vā jhāpayiṃsu. Na ‘‘koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī’’ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu, nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu. ‘‘Kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā’’ti na hīḷetvā khādiṃsu, hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu. Na ‘‘tuyhaṃ bhāgo mayhaṃ bhāgo tava putto mama putto’’ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu. Samaggā pana sammodamānā hutvā khādiṃsu. Imaṃ nesaṃ evarūpaṃ nicchandarāgādiparibhogaṃ sampassamāno satthā bhikkhusaṅghampi taṃ kāraṇaṃ anujānāpento taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu te davāya vā āhāraṃ āhāreyyuntiādimāha. Tattha davāya vātiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.18) vitthāritāneva. Kantārassāti nittiṇṇāvasesassa kantārassa.

អាហារគឺសាច់កូននោះ របស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ មិនមែនដើម្បីលេងសើចឡើយ មិនមែនដើម្បីស្រវឹងឡើយ មិនមែនដើម្បីតុបតែងឡើយ មិនមែនដើម្បីលម្អកាយឡើយ គឺគ្រាន់តែដើម្បីឆ្លងកាត់កន្តារៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសាច់នោះជារបស់គួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាង។ ប្រសិនបើមានសំនួរថា គួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះជាសាច់សត្វមានជាតិស្មើគ្នា ១ ព្រោះជាសាច់ញាតិ ១ ព្រោះជាសាច់កូន ១ ព្រោះជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ១ ព្រោះជាសាច់ខ្ចី ១ ព្រោះជាសាច់ឆៅ ១ ព្រោះជាសាច់ដែលមិនគួរប្រើប្រាស់ ១ ព្រោះជាសាច់គ្មានអំបិល ១ ព្រោះជាសាច់គ្មានគ្រឿងផ្សំផ្សែង ១។ កាលដែលប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ បរិភោគសាច់កូនដែលគួរខ្ពើមឆ្អើមដោយហេតុ ៩ យ៉ាងនេះ មិនមែនបរិភោគដោយសេចក្តីត្រេកត្រអាល ឬដោយចិត្តលោភលន់ឡើយ គឺបរិភោគដោយតម្កល់ចិត្តជាកណ្តាល ក្នុងការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគតែម្យ៉ាង។ មិនមែនរើសយកតែសាច់ដុំៗដ៏ល្អ ដោយផាត់ចេញនូវសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែកនោះឡើយ គឺបរិភោគតែសាច់ដែលហុចមកដល់ដៃប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនបរិភោគតាមចិត្តចង់រហូតដល់ណែនកនោះឡើយ គឺបរិភោគបន្តិចម្តងៗ ត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមជីវិតឲ្យរស់បានមួយថ្ងៃៗប៉ុណ្ណោះ។ មិនមែនបរិភោគដោយសេចក្តីកំណាញ់ចំពោះគ្នាឡើយ គឺបរិភោគដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធ ប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់。 មិនមែនវង្វេងភាន់ច្រឡំថា «យើងកំពុងបរិភោគសាច់ម្រឹគ ឬសាច់ក្ងោកជាដើមណាមួយ» នោះឡើយ គឺបរិភោគទាំងដឹងច្បាស់ថាជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់។ មិនមែនបរិភោគដោយប្រាថ្នាថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពបែបនេះម្តងទៀត» នោះឡើយ គឺបរិភោគដោយលះបង់សេចក្តីប្រាថ្នានោះចេញហើយ។ មិនមែនធ្វើការសន្សំទុកដោយគិតថា «យើងនឹងបរិភោគក្នុងកន្តារៈត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លុះឆ្លងផុតកន្តារៈទៅ នឹងយកសាច់ដែលនៅសល់ទៅផ្សំជាមួយអំបិល និងម្ជូរជាដើម បរិភោគទៀត» នោះឡើយ គឺកាលបើដល់ទីបំផុតនៃកន្តារៈហើយ ក៏កប់ក្នុងដី ឬដុតក្នុងភ្លើងចោលទៅ ព្រោះខ្លាចក្រែងមហាជនឃើញ។ មិនមែនកើតមានមានះ ឬសេចក្តីព្រហើនថា «អ្នកដទៃណាមួយ មិនបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពបែបនេះ ដូចជាយើងឡើយ» នោះឡើយ គឺបរិភោគដោយមានះ និងសេចក្តីព្រហើនត្រូវកម្ចាត់ចោលហើយ។ «សាច់នេះគ្មានអំបិល គ្មានម្ជូរ គ្មានគ្រឿងផ្សំ មានក្លិនឆ្អាបខ្លាំងណាស់ តើគួរធ្វើដូចម្តេចទៅ» មិនមែនបរិភោគដោយការតិះដៀលយ៉ាងនេះឡើយ គឺបរិភោគដោយឆ្លងផុតការតិះដៀលនោះហើយ។ មិនមែនមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា «នេះជាចំណែករបស់នាង នេះជាចំណែករបស់ខ្ញុំ នេះជាកូនរបស់នាង នេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ» ឡើយ គឺមានសេចក្តីស្រុះស្រួលគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា ហើយបរិភោគ។ ព្រះសាស្តា ទ្រង់ទតឃើញការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគជាដើម មានសភាពយ៉ាងនេះ របស់ប្តីប្រពន្ធទាំងនោះ ទើបទ្រង់អនុញ្ញាតហេតុនោះដល់ភិក្ខុសង្ឃ ហើយត្រាស់សួរថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើអ្នកទាំងឡាយយល់ដូចម្តេច ជនទាំងនោះ បរិភោគអាហារដើម្បីលេងសើចដែរឬទេ?» ជាដើម។ បណ្តាបទទាំងនោះ បទថា davāya vā ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.១៨)។ បទថា kantārassa សំដៅយក កន្តារៈដែលនៅសល់មិនទាន់ឆ្លងផុត។

Evameva khoti navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena piyaputtamaṃsasadiso katvā daṭṭhabboti attho. Katamesaṃ navannaṃ? Gamanapāṭikulyatādīnaṃ. Gamanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhāti, pariyesanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi, paribhoganidhānaāsayaparipakkāparipakkasammakkhaṇanissandapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi, tāni panetāni gamanapāṭikulyatādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.294) āhārapāṭikulyatāniddese vitthāritāneva. Iti imesaṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena puttamaṃsūpamaṃ katvā āhāro paribhuñjitabbo.

បទថា Evameva kho សេចក្តីថា ភិក្ខុគប្បីមើលឃើញកពលិង្ការាហារ ឲ្យដូចជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើម ៩ យ៉ាង។ សេចក្តីខ្ពើមឆ្អើម ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅជាដើម។ ភិក្ខុកាលពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅ ក៏កំណត់ដឹងនូវកពលិង្ការាហារ ពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការស្វែងរក ក៏កំណត់ដឹង ពិចារណានូវសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការបរិភោគ ក្នុងការសន្សំទុក ក្នុងទីតាំងគឺក្រពះ ក្នុងអាហារដែលមិនទាន់រលាយ ក្នុងអាហារដែលរលាយហើយ ក្នុងការប្រឡាក់ប្រឡូក និងក្នុងការហូរចេញ ក៏កំណត់ដឹង។ ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមក្នុងការដើរទៅជាដើមទាំងនោះ មានពន្យល់ពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៤) ត្រង់អាហារបដិកូលសញ្ញានិទ្ទេស។ ភិក្ខុគប្បីពិចារណាធ្វើឲ្យដូចជាសាច់កូនតូច ហើយបរិភោគអាហារ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្ពើមឆ្អើមទាំង ៩ យ៉ាងនេះឯង។

Yathā te jāyampatikā pāṭikulyaṃ piyaputtamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu, majjhattabhāveyeva nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu, evaṃ nicchandarāgaparibhogaṃ katvā paribhuñjitabbo. Yathā ca te na aṭṭhinhārucammanissitaṃ apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu, hatthasampattameva pana khādiṃsu, evaṃ sukkhabhattamandabyañjanādīni piṭṭhihatthena apaṭikkhipitvā vaṭṭakena viya kukkuṭena viya ca odhiṃ adassetvā tato tato sappimaṃsādisaṃsaṭṭhavarabhojanaṃyeva vicinitvā abhuñjantena sīhena viya sapadānaṃ paribhuñjitabbo.

ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ កាលបរិភោគសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ដ៏គួរខ្ពើមរអើម មិនមែនជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរ មានចិត្តលោភលន់ ហើយបរិភោគនោះទេ គឺស្ថិតនៅក្នុងភាពជាកណ្តាល ក្នុងការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា ភិក្ខុគប្បីធ្វើការបរិភោគឲ្យប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ ហើយបរិភោគយ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនច្រានចោលសាច់ដែលជាប់នឹងឆ្អឹង សរសៃ និងស្បែក ហើយជ្រើសរើសបរិភោគតែសាច់ដុំៗ ដ៏ល្អៗនោះទេ គឺបរិភោគតែសាច់ដែលធ្លាក់មកដល់ដៃប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមិនគប្បីយកខ្នងដៃច្រានចោលនូវបាយក្រៀម និងសម្លតិចតួចជាដើមឡើយ ហើយមិនគប្បីធ្វើការបែងចែកអាហារ ដូចជាសត្វក្រួច ឬដូចជាសត្វមាន់ឡើយ គឺមិនជ្រើសរើសឆាន់តែភោជនាហារដ៏ឧត្តមដែលលាយដោយទឹកដោះថ្លា និងសាច់ជាដើម ពីទីនោះៗឡើយ គប្បីជាអ្នកបរិភោគអាហារតាមលំដាប់ ដូចជាសត្វសីហៈ ដូច្នោះឯង។

Yathā ca te na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ khādiṃsu, thokaṃ thokaṃ pana ekekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu, evameva āharahatthakādibrāhmaṇānaṃ aññatarena viya yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ abhuñjantena catunnaṃ pañcannaṃ vā [Pg.99] ālopānaṃ okāsaṃ ṭhapetvāva dhammasenāpatinā viya paribhuñjitabbo. So kira pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhamāno ‘‘pacchābhatte ambiluggārasamuṭṭhāpakaṃ katvā ekadivasampi āhāraṃ na āhāresi’’nti vatvā sīhanādaṃ nadanto imaṃ gāthamāha –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនបរិភោគតាមតម្រូវការរហូតដល់ពេញត្រឹមករនោះទេ គឺបរិភោគបន្តិចម្តងៗ ត្រឹមតែល្មមញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅអស់មួយថ្ងៃៗប៉ុណ្ណោះយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមិនគប្បីបរិភោគតាមតម្រូវការរហូតដល់ពេញពោះ ដូចជាព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយមានអាហរហត្ថកព្រាហ្មណ៍ជាដើមនោះឡើយ គឺគប្បីទុកកន្លែងសម្រាប់ពំនូតបាយ ៤ ឬ ៥ ពំនូត ហើយបរិភោគ ដូចជាព្រះធម្មសេនាបតី ដូច្នោះឯង។ ឮថា ព្រះធម្មសេនាបតីនោះ កាលស្ថិតនៅអស់ ៤៥ វស្សា បានពោលថា "យើងមិនដែលបរិភោគអាហារ សូម្បីតែមួយថ្ងៃ ដែលធ្វើឲ្យកើតការភើជូរក្នុងវេលាក្រោយភត្តឡើយ" ហើយបានបន្លឺសីហនាទ ពោលនូវគាថានេះថា៖

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

"ភិក្ខុមិនទាន់បរិភោគ ៤ ឬ ៥ ពំនូត ហើយគប្បីផឹកទឹក នេះជាការល្មមសមគួរ ដើម្បីការរស់នៅជាសុខ របស់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។"

Yathā ca te na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu, vigatamalamaccherena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā amaccharāyitvā ‘‘imaṃ sabbaṃ gaṇhantassa sabbaṃ dassāmi, upaḍḍhaṃ gaṇhantassa upaḍḍhaṃ, sace gahitāvaseso bhavissati, attanā paribhuñjissāmī’’ti sāraṇīyadhamme ṭhiteneva paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘aññaṃ kiñci mayaṃ migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmā’’ti sammūḷhā khādiṃsu, piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘ahaṃ khādāmi bhuñjāmī’’ti attūpaladdhisammohaṃ anuppādetvā ‘‘kabaḷīkārāhāro na jānāti ‘cātumahābhūtikakāyaṃ vaḍḍhemī’ti, kāyopi na jānāti ‘kabaḷīkārāhāro maṃ vaḍḍhetī’’’ti, evaṃ sammohaṃ pahāya paribhuñjitabbo. Satisampajaññavasenāpi cesa asammūḷheneva hutvā paribhuñjitabbo.

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនមានចិត្តកំណាញ់ចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយបរិភោគនោះទេ គឺបរិភោគដោយចិត្តដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ដែលប្រាសចាកមន្ទិលគឺសេចក្តីកំណាញ់យ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីមានចិត្តកំណាញ់ឡើយ គឺគប្បីតាំងនៅក្នុងសារណីយធម៌ ហើយបរិភោគថា "បើមានអ្នកទទួលយកចង្ហាន់នេះទាំងអស់ យើងនឹងប្រគេនទាំងអស់ បើមានអ្នកទទួលយកពាក់កណ្តាល យើងនឹងប្រគេនពាក់កណ្តាល បើមានចង្ហាន់សល់ពីការទទួលយកនោះ យើងនឹងឆាន់ខ្លួនឯង"។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនជាអ្នកវង្វេងវង្វាន់ ហើយបរិភោគដោយគិតថា "យើងកំពុងបរិភោគសាច់ដទៃណាមួយ មានសាច់ម្រឹគ ឬសាច់ក្ងោកជាដើម" នោះទេ គឺដឹងច្បាស់នូវភាពជាសាច់កូនជាទីស្រឡាញ់ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីឲ្យកើតសេចក្តីវង្វេងដោយការប្រកាន់មាំនូវតួខ្លួនថា "យើងបរិភោគ យើងស៊ី" ឡើយ គឺគប្បីលះបង់សេចក្តីវង្វេង ហើយបរិភោគដោយពិចារណាថា "កពលីការាហារ មិនដឹងថា 'យើងញ៉ាំងកាយដែលកើតអំពីមហាភូតរូប ៤ ឲ្យចម្រើនឡើយ' សូម្បីតែកាយក៏មិនដឹងថា 'កពលីការាហារ ញ៉ាំងយើងឲ្យចម្រើនឡើយ'"។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុគប្បីជាអ្នកមិនវង្វេង ដោយអំណាចនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ហើយបរិភោគអាហារនេះចុះ។

Yathā ca te na ‘‘aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā’’ti patthanaṃ katvā khādiṃsu, patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu, evameva paṇītabhojanaṃ laddhā ‘aho vatāhaṃ svepi punadivasepi evarūpaṃ labheyyaṃ’, lūkhaṃ vā pana laddhā ‘‘hiyyo viya me ajja paṇītabhojanaṃ na laddha’’nti patthanaṃ vā anusocanaṃ vā akatvā nittaṇhena –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើការប្រាថ្នាថា "ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ពួកយើងនឹងបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពយ៉ាងនេះម្តងទៀត" ហើយបរិភោគនោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកកន្លងផុតនូវសេចក្តីប្រាថ្នា ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម មិនគប្បីធ្វើការប្រាថ្នាថា "ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ យើងនឹងបានអាហារមានសភាពយ៉ាងនេះនៅថ្ងៃស្អែក ឬថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត" ឬកាលបានអាហារគ្រោតគ្រាត មិនគប្បីសោកស្តាយ ឬប្រាថ្នាថា "ថ្ងៃនេះ យើងមិនបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែមដូចកាលពីម្សិលមិញសោះ" ឡើយ គឺគប្បីជាអ្នកមិនមានតណ្ហា ហើយបរិភោគ...

‘‘Atītaṃ nānusocāmi, nappajappāmināgataṃ;

Paccuppannena yāpemi, tena vaṇṇo pasīdatī’’ti. (jā. 2.22.90) –

"យើងមិនសោកស្តាយចំពោះអាហារដែលកន្លងទៅហើយ មិនប្រាថ្នាចំពោះអាហារដែលមិនទាន់មកដល់ យើងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាហារបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបសម្បុរកាយរបស់យើងស្រស់ថ្លា។"

Imaṃ ovādaṃ anussarantena ‘‘paccuppanneneva yāpessāmī’’ti paribhuñjitabbo.

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ គប្បីបរិភោគដោយតាំងចិត្តថា "យើងនឹងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអាហារបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ"។

Yathā ca te na ‘‘ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā’’ti sannidhiṃ akaṃsu, kantārapariyosāne [Pg.100] pana ‘‘pure mahājano passatī’’ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā vā jhāpayiṃsu, evameva –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើការសន្សំទុកដោយគិតថា "ពួកយើងបរិភោគសាច់កូនក្នុងផ្លូវលំបាកត្រឹមប៉ុណ្ណេះសិន ចំណែកសាច់ដែលសល់ ពួកយើងនឹងយកទៅលាយជាមួយអំបិល និងម្ជូរជាដើម បរិភោគក្រោយពេលឆ្លងផុតផ្លូវលំបាកនេះទៅ" នោះទេ គឺនៅពេលដល់ទីបំផុតនៃផ្លូវលំបាក ពួកគាត់បានកប់ក្នុងដីក្តី ដុតក្នុងភ្លើងក្តី ដោយគិតថា "កុំឲ្យមហាជនឃើញមុនឡើយ" យ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ...

‘‘Annānamatho pānānaṃ,Khādanīyānaṃ athopi vatthānaṃ;

Laddhā na sannidhiṃ kayirā,Na ca parittase tāni alabhamāno’’ti. (su. ni. 930);

–

"ភិក្ខុកាលបានបាយក្តី ទឹកក្តី ខាទនីយៈក្តី មួយវិញទៀត សំពត់ក្តី មិនគប្បីធ្វើការសន្សំទុកឡើយ ហើយកាលមិនបានរបស់ទាំងនោះ ក៏មិនគប្បីក្តៅក្រហាយឡើយ។"

Imaṃ ovādaṃ anussarantena catūsu paccayesu yaṃ yaṃ labhati, tato tato attano yāpanamattaṃ gahetvā, sesaṃ sabrahmacārīnaṃ vissajjetvā sannidhiṃ parivajjantena paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī’’ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu, nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu, evameva paṇītabhojanaṃ labhitvā ‘‘ahamasmi lābhī cīvarapiṇḍapātādīna’’nti na māno vā dappo vā kātabbo. ‘‘Nāyaṃ pabbajjā cīvarādihetu, arahattahetu panāyaṃ pabbajjā’’ti paccavekkhitvā nihatamānadappeneva paribhuñjitabbo.

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ បាននូវបច្ច័យណាមួយក្នុងបច្ច័យទាំង ៤ គប្បីកាន់យកពីបច្ច័យនោះៗ ត្រឹមតែល្មមញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅ ហើយលះបង់បច្ច័យដែលសល់ដល់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ វៀរចាកការសន្សំទុក ហើយបរិភោគចុះ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនធ្វើនូវមានះ ឬសេចក្តីរឹងត្អឹងដោយគិតថា "អ្នកដទៃណាមួយ មិនបានបរិភោគសាច់កូនមានសភាពយ៉ាងនេះ ដូចពួកយើងឡើយ" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកមានមានះលះបង់ហើយ មានសេចក្តីរឹងត្អឹងលះបង់ហើយ ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានភោជនាហារដ៏ផ្អែមល្ហែម មិនគប្បីធ្វើនូវមានះ ឬសេចក្តីរឹងត្អឹងថា "យើងជាអ្នកបាននូវចីវរ និងបិណ្ឌបាតជាដើម" ឡើយ។ គប្បីពិចារណាថា "ការបួសនេះ មិនមែនមានចីវរជាដើមជាហេតុទេ តែការបួសនេះ មានព្រះអរហត្តជាហេតុ" ហើយជាអ្នកមានមានះនិងសេចក្តីរឹងត្អឹងលះបង់ហើយ ទើបបរិភោគ។

Yathā ca te ‘‘kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā’’ti hīḷetvā na khādiṃsu, hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu, evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘kiṃ iminā assagoṇabhattasadisena lūkhena nirasena, suvānadoṇiyaṃ taṃ pakkhipathā’’ti evaṃ piṇḍapātaṃ vā ‘‘ko imaṃ bhuñjissati, kākasunakhādīnaṃ dehī’’ti evaṃ dāyakaṃ vā ahīḷentena –

មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនបង្អាប់បង្អោនហើយបរិភោគថា "តើសាច់ដែលមិនប្រៃ មិនជូរ មិនមានគ្រឿងផ្សំ មានក្លិនឆ្អាបនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកកន្លងផុតនូវការបង្អាប់បង្អោន ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោននូវបិណ្ឌបាតថា "តើបាយដ៏គ្រោតគ្រាត គ្មានរសជាតិ ដូចជាបាយសេះបាយគោនេះ មានប្រយោជន៍អ្វី ចូរចាក់វាចោលក្នុងស្នូកឆ្កែទៅ" ឬមិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនទាយកថា "តើនរណានឹងបរិភោគបាយនេះ ចូរឲ្យទៅក្អែកនិងឆ្កែជាដើមទៅ" ឡើយ គឺគប្បី...

‘‘Sa pattapāṇi vicaranto, amūgo mūgasammato;

Appaṃ dānaṃ na hīḷeyya, dātāraṃ nāvajāniyā’’ti. (su. ni. 718);

–

"ភិក្ខុនោះកាលកាន់សបាតដើរទៅ ទោះបីមិនមែនជាអ្នកគរ ក៏គប្បីធ្វើដូចជាអ្នកគរ មិនគប្បីបង្អាប់បង្អោនទានបន្តិចបន្តួចឡើយ មិនគប្បីមើលងាយទាយកឡើយ។"

Imaṃ ovādaṃ anussarantena paribhuñjitabbo. Yathā ca te na ‘‘tuyhaṃ bhāgo, mayhaṃ bhāgo, tava putto mama putto’’ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu, samaggā pana, sammodamānā hutvā khādiṃsu, evamevaṃ piṇḍapātaṃ labhitvā yathā ekacco ‘‘ko tumhādisānaṃ dassati nikkāraṇā ummāresu pakkhalantānaṃ āhiṇḍantānaṃ vijātamātāpi vo dātabbaṃ na maññati, mayaṃ pana [Pg.101] gatagataṭṭhāne paṇītāni cīvarādīni labhāmā’’ti sīlavante sabrahmacārī atimaññati, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ភិក្ខុកាលរលឹកឃើញនូវឱវាទនេះ គប្បីបរិភោគចុះ។ មួយវិញទៀត ពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ មិនមែនមើលងាយគ្នាទៅវិញទៅមកថា "...នេះជាចំណែករបស់អ្នក នេះជាចំណែករបស់ខ្ញុំ នេះជាកូនរបស់អ្នក នេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ" នោះទេ គឺពួកគាត់ជាអ្នកមានសេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នា រីករាយជាមួយគ្នា ហើយបរិភោគយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុកាលបានបិណ្ឌបាតហើយ មិនគប្បីមើលងាយសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដែលមានសីល ដូចជាភិក្ខុខ្លះមើលងាយថា "តើទាយកណានឹងប្រគេនដល់អ្នកទាំងឡាយ ដែលដើរត្រេត្រាសជំពប់ជើងលើធ្នឹមទ្វារដោយគ្មានហេតុផល សូម្បីតែមាតាបង្កើតក៏មិនគិតថានឹងប្រគេនដល់អ្នកទាំងឡាយដែរ ចំណែកពួកយើងវិញ តែងបាននូវចីវរជាដើមដ៏ផ្អែមល្ហែមក្នុងកន្លែងដែលទៅហើយៗ" ឡើយ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយក ហើយត្រាស់ទុកថា៖

‘‘So tena lābhasakkārasilokena abhibhūto pariyādiṇṇacitto aññe pesale bhikkhū atimaññati. Tañhi tassa, bhikkhave, moghapurisassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti (saṃ. ni. 2.161).

"ភិក្ខុនោះ ត្រូវលាភ សក្ការៈ និងសេចក្តីសរសើរនោះគ្របសង្កត់ មានចិត្តត្រូវលាភសក្ការៈជាដើមនោះរួបរឹតហើយ តែងមើលងាយភិក្ខុដទៃទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អំពើនោះរបស់មោឃបុរសនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ អស់កាលជាអង្វែង។"

Evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ.

evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ.

Pariññāteti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi pariññāte. Kathaṃ? Idha bhikkhu ‘‘kabaḷīkārāhāro nāma ayaṃ savatthukavasena ojaṭṭhamakarūpaṃ hoti, ojaṭṭhamakarūpaṃ kattha paṭihaññati? Jivhāpasāde, jivhāpasādo kinnissito? Catumahābhūtanissito. Iti ojaṭṭhamakaṃ jivhāpasādo tassa paccayāni mahābhūtānīti ime dhammā rūpakkhandho nāma, taṃ pariggaṇhato uppannā phassapañcamakā dhammā cattāro arūpakkhandhā. Iti sabbepime pañcakkhandhā saṅkhepato nāmarūpamattaṃ hotī’’ti pajānāti. So te dhamme sarasalakkhaṇato vavatthapetvā tesaṃ paccayaṃ pariyesanto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ passati. Ettāvatānena kabaḷīkārāhāramukhena sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato diṭṭhattā kabaḷīkārāhāro ñātapariññāya pariññāto hoti. So tadeva sappaccayaṃ nāmarūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīṇi lakkhaṇāni āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena sammasati. Ettāvatānena so tilakkhaṇapaṭivedhasammasanañāṇasaṅkhātāya tīraṇapariññāya pariññāto hoti. Tasmiṃyeva nāmarūpe chandarāgāvakaḍḍhanena anāgāmimaggena parijānatā pahānapariññāya pariññāto hotīti.

ពាក្យថា Pariññāte គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញា ៣ គឺ ញាតបរិញ្ញា តិរណបរិញ្ញា និងបហានបរិញ្ញា។ តើដឹងច្បាស់ដូចម្តេច? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ដឹងច្បាស់ថា "កពលីការាហារនេះ ដោយអំណាចនៃវត្ថុ តែងជាឱជដ្ឋមកកាយ ចុះឱជដ្ឋមកកាយនោះ ប៉ះទង្គិចក្នុងទីណា? ប៉ះទង្គិចក្នុងជិវ្ហាបសាទ ចុះជិវ្ហាបសាទអាស្រ័យនឹងអ្វី? អាស្រ័យនឹងមហាភូតរូប ៤។ ឱជដ្ឋមកកាយក្តី ជិវ្ហាបសាទក្តី មហាភូតរូបទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃជិវ្ហាបសាទនោះក្តី ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា រូបក្ខន្ធ កាលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវរូបក្ខន្ធនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាទី ៥ ដែលកើតឡើង ឈ្មោះថា អរូបក្ខន្ធ ៤។ ដូច្នេះ ភពនៃខន្ធទាំង ៥ ទាំងអស់នេះ ដោយសង្ខេប គឺត្រឹមតែនាមនិងរូបប៉ុណ្ណោះ"។ ភិក្ខុនោះ កំណត់នូវធម៌ទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃសភាវលក្ខណៈរបស់ខ្លួន ហើយកាលស្វែងរកបច្ច័យនៃធម៌ទាំងនោះ តែងឃើញនូវបដិច្ចសមុប្បាទ ដោយអនុលោមនិងបដិលោម។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ កពលីការាហារ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយញាតបរិញ្ញា ព្រោះការឃើញតាមពិតនូវនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យ ដោយមានកពលីការាហារជាប្រធាន។ ភិក្ខុនោះ លើកឡើងនូវលក្ខណៈ ៣ គឺ អនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា ក្នុងនាមនិងរូបព្រមទាំងបច្ច័យនោះឯង ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧។ ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ កពលីការាហារនោះ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយតិរណបរិញ្ញា ដែលពោលគឺការពិចារណាញ្ញាណក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ ៣។ មួយវិញទៀត កពលីការាហារនោះ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ដោយបហានបរិញ្ញា ព្រោះការដឹងច្បាស់ដោយអនាគាមិមគ្គ ដែលជាគ្រឿងលះបង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងនាមនិងរូបនោះឯង។

Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇasambhavo rāgo pariññāto hoti. Ettha pana tisso pariññā ekapariññā sabbapariññā mūlapariññāti. Katamā ekapariññā? Yo bhikkhu jivhādvāre ekarasataṇhaṃ parijānāti, tena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti. Kasmā? Tassāyeva tattha uppajjanato. Sāyeva hi taṇhā cakkhudvāre uppannā rūparāgo [Pg.102] nāma hoti, sotadvārādīsu uppannā saddarāgādayo. Iti yathā ekasseva corassa pañcamagge hanato ekasmiṃ magge gahetvā sīse chinne pañcapi maggā khemā honti, evaṃ jivhādvāre rasataṇhāya pariññātāya pañcakāmaguṇiko rāgo pariññāto hotīti ayaṃ ekapariññā nāma.

ពាក្យថា Pañcakāmaguṇiko គឺរាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា ភិក្ខុដឹងច្បាស់ហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ បរិញ្ញាមាន ៣ គឺ ឯកបរិញ្ញា សព្វបរិញ្ញា និងមូលបរិញ្ញា។ តើឯកបរិញ្ញា តើដូចម្តេច? ភិក្ខុណាដឹងច្បាស់នូវរសតណ្ហាតែមួយក្នុងជិវ្ហាទ្វារ រាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ឈ្មោះថា ភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតណ្ហានោះឯង តែងកើតឡើងក្នុងទ្វារនោះ។ ពិពិតមែន តណ្ហានោះឯង កាលកើតឡើងក្នុងចក្ខុទ្វារ ឈ្មោះថា រូបរាគៈ កាលកើតឡើងក្នុងសោតទ្វារជាដើម ឈ្មោះថា សទ្ទរាគៈជាដើម។ យ៉ាងណាមិញ ចោរតែម្នាក់ កាលប្លន់ក្នុងផ្លូវ ៥ នាយតម្រួតចាប់ចោរនោះក្នុងផ្លូវមួយ ហើយកាត់ក្បាលចោល ផ្លូវទាំង ៥ ក៏មានសេចក្តីក្សេមសម្រាន្តយ៉ាងណា យ៉ាងនោះដែរ កាលភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវរសតណ្ហាក្នុងជិវ្ហាទ្វារហើយ រាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ ក៏ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់ហើយ នេះឈ្មោះថា ឯកបរិញ្ញា។

Katamā sabbapariññā? Patte pakkhittapiṇḍapātasmiñhi ekasmiṃyeva pañcakāmaguṇikarāgo labbhati. Kathaṃ? Parisuddhaṃ tāvassa vaṇṇaṃ olokayato rūparāgo hoti, uṇhe sappimhi tattha āsiñcante paṭapaṭāti saddo uṭṭhahati, tathārūpaṃ khādanīyaṃ vā khādantassa murumurūti saddo uppajjati, taṃ assādayato saddarāgo. Jīrakādivasagandhaṃ assādentassa gandharāgo, sādurasavasena rasarāgo. Mudubhojanaṃ phassavantanti assādayato phoṭṭhabbarāgo. Iti imasmiṃ āhāre satisampajaññena pariggahetvā nicchandarāgaparibhogena paribhutte sabbopi so pariññāto hotīti ayaṃ sabbapariññā nāma.

តើសព្វបរិញ្ញា តើដូចម្តេច? ព្រោះថារាគៈដែលកើតអំពីកាមគុណ ៥ តែងបានក្នុងបិណ្ឌបាតតែមួយ ដែលគេដាក់ក្នុងသបាត។ តើបានដូចម្តេច? មុនដំបូង កាលភិក្ខុមើលនូវពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធនៃបិណ្ឌបាតនោះ រូបរាគៈក៏កើតឡើង កាលគេចាក់ទឹកដោះថ្លាដ៏ក្តៅទៅក្នុងបិណ្ឌបាតនោះ សំឡេងប្រោកៗក៏កើតឡើង ឬកាលភិក្ខុទំពារខាទនីយៈមានសភាពយ៉ាងនោះ សំឡេងច្រុបៗក៏កើតឡើង កាលភិក្ខុត្រេកអរនឹងសំឡេងនោះ សទ្ទរាគៈក៏កើតឡើង។ កាលភិក្ខុស្រូបក្លិនដែលផ្សំដោយជីរការជាដើម គន្ធរាគៈក៏កើតឡើង ដោយអំណាចនៃរសដ៏ផ្អែមល្ហែម រសរាគៈក៏កើតឡើង។ កាលភិក្ខុត្រេកអរនឹងភោជនាហារដ៏ទន់ល្មើយថា មានសម្ផស្សល្អ ផោដ្ឋព្វរាគៈក៏កើតឡើង។ ដូច្នេះ កាលភិក្ខុកំណត់ដឹងនូវអាហារនេះដោយសតិនិងសម្បជញ្ញៈ ហើយបរិភោគដោយការបរិភោគដែលប្រាសចាកឆន្ទរាគៈ រាគៈទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់ហើយ នេះឈ្មោះថា សព្វបរិញ្ញា។

Katamā mūlapariññā? Pañcakāmaguṇikarāgassa hi kabaḷīkārāhāro mūlaṃ. Kasmā? Tasmiṃ sati tassuppattito. Brāhmaṇatissabhaye kira dvādasa vassāni jāyampatikānaṃ upanijjhānacittaṃ nāma nāhosi. Kasmā? Āhāramandatāya. Bhaye pana vūpasante yojanasatiko tambapaṇṇidīpo dārakānaṃ jātamaṅgalehi ekamaṅgalo ahosi. Iti mūlabhūte āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti ayaṃ mūlapariññā nāma.

តើឫសគល់នៃបរិញ្ញា (មូលបរិញ្ញា) នោះ តើដូចម្តេច? គឺកពលិង្ការាហារ ជាឫសគល់នៃរាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាលបើកពលិង្ការាហារនោះមាន រាគៈនោះក៏កើតឡើង។ ឮថា ក្នុងសម័យមានភ័យអំពីព្រាហ្មណតិស្សៈ អស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ ចិត្តដែលសម្លឹងមើលគ្នានិងគ្នាដោយអំណាចរាគៈរបស់ប្ដីប្រពន្ធទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែភាពខ្សត់ខ្សោយនៃអាហារ។ លុះដល់ភ័យនោះស្ងប់រម្ងាប់ទៅ កោះតម្ពបណ្ណិទ្វីបដែលមានទំហំ ១០០ យោជន៍ ក៏មានមង្គលតែមួយ គឺមង្គលនៃការកើតនៃកូនក្មេងទាំងឡាយ។ យ៉ាងនេះ កាលបើដឹងច្បាស់នូវអាហារដែលជាឫសគល់ហើយ រាគៈក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ នេះហៅថា មូលបរិញ្ញា។

Natthi taṃ saṃyojananti tena rāgena saddhiṃ pahānekaṭṭhatāya pahīnattā natthi. Evamayaṃ desanā yāva anāgāmimaggā kathitā. ‘‘Ettakena pana mā vosānaṃ āpajjiṃsū’’ti etesaṃyeva rūpādīnaṃ vasena pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva arahattā kathetuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamāhāro (niṭṭhito).

ពាក្យថា 'សញ្ញោជនៈនោះមិនមាន' គឺព្រោះសញ្ញោជនៈនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ ដោយភាពជាធម៌ត្រូវលះបង់ជាមួយគ្នានឹងរាគៈនោះ ទើបមិនមាន។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្ដែងធម៌ទេសនានេះ រហូតដល់អនាគាមិមគ្គ ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុអ្នកសម្ដែងធម៌ មិនគួរដល់នូវការឈប់សម្រាកត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឡើយ គឺគួរចម្រើនវិបស្សនាក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃរូបជាដើមទាំងនោះឯង រហូតដល់ព្រះអរហត្ត ទើបជាការគួរសម្ដែង។ អាហារទី ១ ចប់។

Dutiye [Pg.103] niccammāti khurato paṭṭhāya yāva siṅgamūlā sakalasarīrato uddālitacammā kiṃsukarāsivaṇṇā. Kasmā pana aññaṃ hatthiassagoṇādiupamaṃ agahetvā niccammagāvūpamā gahitāti? Titikkhituṃ asamatthabhāvadīpanatthaṃ. Mātugāmo hi uppannaṃ dukkhavedanaṃ titikkhituṃ adhivāsetuṃ na sakkoti, evameva phassāhāro abalo dubbaloti dassanatthaṃ sadisameva upamaṃ āhari. Kuṭṭanti silākuṭṭādīnaṃ aññataraṃ. Kuṭṭanissitā pāṇā nāma uṇṇanābhisarabūmūsikādayo. Rukkhanissitāti uccāliṅgapāṇakādayo. Udakanissitāti macchasuṃsumārādayo. Ākāsanissitāti ḍaṃsamakasakākakulalādayo. Khādeyyunti luñcitvā khādeyyuṃ. Sā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne taṃ taṃṭhānasannissayamūlikaṃ pāṇakhādanabhayaṃ sampassamānā neva attano sakkārasammānaṃ, na piṭṭhiparikammasarīrasambāhanauṇhodakāni icchati, evameva bhikkhu phassāhāramūlakaṃ kilesapāṇakakhādanabhayaṃ sampassamāno tebhūmakaphassena anatthiko hoti.

ក្នុងអាហារទី ២ ពាក្យថា 'នាងគោគ្មានស្បែក' (និច្ចម្មា) គឺនាងគោដែលគេបកស្បែកចេញពីខ្លួនទាំងមូល ចាប់តាំងពីក្រចកជើងរហូតដល់គល់ស្នែង មានពណ៌ដូចជាគំនរផ្កាចារ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគមិនទ្រង់យកឧបមាដទៃ មានដំរី សេះ ឬគោឈ្មោលជាដើម តែទ្រង់យកឧបមាដោយនាងគោគ្មានស្បែកនេះវិញ? ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនអាចអត់ធន់បាន។ ព្រោះថាមាតុគ្រាមមិនអាចអត់ទ្រាំ សង្កត់សង្កិនទុក្ខវេទនាដែលកើតឡើងបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ ដើម្បីបង្ហាញថាផស្សាហារជាធម្មជាតិទន់ខ្សោយ គ្មានកម្លាំង ព្រះអង្គទើបនាំមកនូវឧបមាដ៏សមគួរនេះ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា 'ជញ្ជាំង' (កុដ្ដំ) គឺជញ្ជាំងណាមួយ មានជញ្ជាំងថ្មជាដើម។ ពួកសត្វអាស្រ័យជញ្ជាំង គឺសត្វមានសត្វពីងពាង ជីងចក់ និងកណ្ដុរជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យដើមឈើ' គឺពួកដង្កូវមានរោមជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យទឹក' គឺពួកត្រី និងក្រពើជាដើម។ ពាក្យថា 'អាស្រ័យអាកាស' គឺពួករបោម មូស ក្អែក និងខ្លែងជាដើម។ ពាក្យថា 'ខាំស៊ី' គឺចឹកជញ្ជែងខាំស៊ី។ នាងគោនោះ កាលសម្លឹងឃើញភ័យអំពីការខាំស៊ីរបស់សត្វល្អិតទាំងឡាយ ដែលមានការអាស្រ័យនឹងកន្លែងនោះៗជាឫសគល់ ក្នុងកន្លែងនោះៗ តែងមិនប្រាថ្នានូវការធ្វើសក្ការៈគោរពដល់ខ្លួនឡើយ សូម្បីតែការដុសខាត់ខ្នង ការច្រbាច់រាងកាយ និងទឹកក្ដៅ ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលសម្លឹងឃើញភ័យអំពីការខាំស៊ីរបស់សត្វល្អិតគឺកិលេស ដែលមានផស្សាហារជាឫសគល់ ក៏ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាដោយផស្សៈក្នុងត្រីភូមិ យ៉ាងនោះឯង។

Phasse, bhikkhave, āhāre pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte. Idhāpi tisso pariññā. Tattha ‘‘phasso saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandho, tesaṃ vatthārammaṇāni rūpakkhandho’’ti evaṃ sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato dassanaṃ ñātapariññā. Tattheva tilakkhaṇaṃ āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccādito tulanaṃ tīraṇapariññā. Tasmiṃyeva pana nāmarūpe chandarāganikkaḍḍhano arahattamaggo pahānapariññā. Tisso vedanāti evaṃ phassāhāre tīhi pariññāhi pariññāte tisso vedanā pariññātāva honti tammūlakattā taṃsampayuttattā ca. Iti phassāhāravasena desanā yāva arahattā kathitā. Dutiyāhāro.

ពាក្យថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើផស្សាហារត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣។ ក្នុងទីនេះ ក៏មានបរិញ្ញា ៣ ដែរ។ ក្នុងបរិញ្ញាទាំង ៣ នោះ ការឃើញតាមពិតនូវនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ យ៉ាងនេះថា 'ផស្សៈជាសង្ខារក្ខន្ធ វេទនាដែលសម្បយុត្តនឹងផស្សៈនោះជាវេទនាខន្ធ សញ្ញាជាសញ្ញាខន្ធ ចិត្តជាវិញ្ញាណខន្ធ វត្ថុនិងអារម្មណ៍របស់ធម៌ទាំងនោះជារូបខន្ធ' នេះហៅថា ញាតបរិញ្ញា។ ការលើកឡើងនូវត្រីលក្ខណៈក្នុងនាមរូបនោះឯង ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃអនុបស្សនា ៧ យ៉ាង ដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម នេះហៅថា តិរណបរិញ្ញា។ ចំណែកឯអរហត្តមគ្គដែលកម្ចាត់បង់នូវឆន្ទរាគក្នុងនាមរូបនោះឯង នេះហៅថា បហានបរិញ្ញា។ ពាក្យថា 'វេទនាទាំង ៣' គឺកាលបើផស្សាហារត្រូវបានដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ វេទនាទាំង ៣ ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះមានផស្សៈនោះជាឫសគល់ និងព្រោះសម្បយុត្តនឹងផស្សៈនោះ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃផស្សាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ២ ចប់។

Tatiye aṅgārakāsūti aṅgārānaṃ kāsu. Kāsūti rāsipi vuccati āvāṭopi.

ក្នុងអាហារទី ៣ ពាក្យថា 'រណ្តៅរងើកភ្លើង' (អង្គារកាសុ) គឺរណ្តៅនៃរងើកភ្លើងទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'កាសុ' នេះ លោកហៅថា គំនរ ក៏បាន ហៅថា រណ្តៅ ក៏បាន។

‘‘Aṅgārakāsuṃ [Pg.104] apare phuṇanti,Narā rudantā paridaḍḍhagattā;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā,Pucchāmi taṃ mātali devasārathī’’ti. (jā. 2.22.462);

–

«នរជនទាំងឡាយដទៃទៀត យំសោក មានខ្លួនខ្លោចឆេះជុំវិញ កំពុងរលាស់ចេញនូវរងើកភ្លើងក្នុងរណ្តៅរងើកភ្លើង ម្នាលនាយសារថី ខ្ញុំឃើញសត្វទាំងនោះហើយ ភ័យក៏គ្របសង្កត់ខ្ញុំ ម្នាលមាតលិទេវសារថី ខ្ញុំសួរអ្នក»។

Ettha rāsi ‘‘kāsū’’ti vutto.

ក្នុងគាថានេះ គំនរ លោកហៅថា 'កាសុ'។

‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathī’’ti? (Jā. 2.22.3). –

«ម្នាលនាយសារថី ហេតុអ្វីបានជាអ្នកប្រញាប់ប្រញាល់ជីករណ្តៅយ៉ាងនេះ?»

Ettha āvāṭo. Idhāpi ayameva adhippeto. Sādhikaporisāti atirekaporisā pañcaratanappamāṇā. Vītaccikānaṃ vītadhūmānanti etenassa mahāpariḷāhataṃ dasseti. Jālāya vā hi dhūme vā sati vāto samuṭṭhāti, pariḷāho mahā na hoti, tadabhāve vātābhāvato pariḷāho mahā hoti. Ārakāvassāti dūreyeva bhaveyya.

ក្នុងគាថានេះ សំដៅយករណ្តៅ។ ក្នុងសូត្រនេះ ក៏សំដៅយករណ្តៅនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា 'ជ្រៅជាងកម្ពស់មនុស្ស' (សាធិកបោរិសា) គឺជ្រៅហួសកម្ពស់មនុស្ស មានប្រមាណ ៥ ហត្ថ។ ពាក្យថា 'គ្មានរងើក គ្មានផ្សែង' (វីតច្ចិកានំ វីតធូមានំ) ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពក្តៅក្រហាយខ្លាំងក្លានៃរណ្តៅនោះ ដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថាកាលបើមានអណ្តាតភ្លើង ឬមានផ្សែង ខ្យល់តែងបក់ផាត់ កម្ដៅខ្លាំងក៏មិនមានឡើយ កាលបើគ្មានអណ្តាតភ្លើងនិងផ្សែងនោះទេ ព្រោះតែគ្មានខ្យល់ កម្ដៅក៏រឹតតែក្តៅខ្លាំងឡើង។ ពាក្យថា 'គប្បីនៅឆ្ងាយ' (អារកាវស្ស) គឺគប្បីនៅឆ្ងាយឆ្ងាយតែម្តង។

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – aṅgārakāsu viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ. Jīvitukāmo puriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano. Dve balavanto purisā viya kusalākusalakammaṃ. Tesaṃ taṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍhanakālo viya puthujjanassa kammāyūhanakālo. Kammañhi āyūhiyamānameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati nāma. Aṅgārakāsunidānaṃ dukkhaṃ viya kammanidānaṃ vaṭṭadukkhaṃ veditabbaṃ.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ វដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ គប្បីឃើញដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង។ បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ គប្បីឃើញដូចជាបុរសដែលចង់រស់ជីវិត។ កុសលកម្មនិងអកុសលកម្ម គប្បីឃើញដូចជាបុរសមានកម្លាំងពីរនាក់។ កាលដែលបុថុជ្ជនសន្សំកម្ម គប្បីឃើញដូចជាកាលដែលបុរសមានកម្លាំងទាំងពីរនាក់នោះ ចាប់បុរសនោះត្រង់ដើមដៃទាំងសងខាង ហើយអូសទាញទៅរកដណ្តៅរងើកភ្លើង។ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលកំពុងសន្សំ តែងតែទាញនាំទៅកាន់បដិសន្ធិ។ ទុក្ខក្នុងវដ្តសង្សារដែលមានកម្មជាហេតុ គប្បីជ្រាបថាដូចជាទុក្ខដែលមានរណ្តៅរងើកភ្លើងជាហេតុ យ៉ាងនោះឯង។

Pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte. Pariññāyojanā panettha phasse vuttanayeneva veditabbā. Tisso taṇhāti kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā pariññātā honti. Kasmā? Taṇhāmūlakattā manosañcetanāya. Na hi hetumhi appahīne phalaṃ pahīyati. Iti manosañcetanāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitā. Tatiyāhāro.

ពាក្យថា 'កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣។ ការផ្សារភ្ជាប់បរិញ្ញាក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងផស្សាហារនោះឯង។ ពាក្យថា 'តណ្ហាទាំង ៣' គឺកាមតណ្ហា ភវតណ្ហា និងវិភវតណ្ហា ទាំងនេះឈ្មោះថាត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមនោសញ្ចេតនាមានតណ្ហាជាឫសគល់។ ព្រោះថាកាលបើហេតុមិនទាន់បានលះបង់ហើយ ផលក៏មិនអាចលះបង់បានឡើយ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃមនោសញ្ចេតនាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ៣ ចប់។

Catutthe āgucārinti pāpacāriṃ dosakārakaṃ. Kathaṃ so purisoti so puriso kathaṃbhūto, kiṃ yāpeti, na yāpetīti pucchati? Tatheva deva jīvatīti yathā pubbe, idānipi tatheva jīvati.

ក្នុងអាហារទី ៤ ពាក្យថា 'អ្នកប្រព្រឹត្តខុស' (អាគុចារឹ) គឺអ្នកប្រព្រឹត្តអាក្រក់ អ្នកធ្វើខុសច្បាប់។ ពាក្យថា 'តើបុរសនោះដូចម្តេចខ្លះ' គឺទ្រង់សួរថា បុរសនោះមានសភាពដូចម្តេច តើគេរស់នៅបានឬទេ ឬក៏រស់នៅមិនបាន? ពាក្យថា 'ក្រាបទូលព្រះសម្មតិទេវៈ គេនៅរស់យ៉ាងនោះឯង' គឺធ្លាប់រស់នៅកាលពីមុនយ៉ាងណា ឥឡូវនេះក៏នៅរស់យ៉ាងនោះដែរ។

Evameva [Pg.105] khoti idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rājā viya hi kammaṃ daṭṭhabbaṃ, āgucārī puriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano, tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ, āgucāriṃ purisaṃ ‘‘tīhi sattisatehi hanathā’’ti raññā āṇattakālo viya kammaraññā vaṭṭasannissitaputhujjanaṃ gahetvā paṭisandhiyaṃ pakkhipanakālo. Tattha kiñcāpi tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ, sattīsu pana dukkhaṃ natthi, sattīhi pahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ, evameva paṭisandhiyampi dukkhaṃ natthi, dinnāya pana paṭisandhiyā pavatte vipākadukkhaṃ sattipahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ viya hoti.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ ក៏មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ កម្ម គប្បីឃើញដូចជាព្រះរាជា។ បុថុជ្ជនពាលដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ គប្បីឃើញដូចជាបុរសអ្នកប្រព្រឹត្តខុស។ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ គប្បីឃើញដូចជាលំពែង ៣ រយ។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាថា 'ចូរអ្នកទាំងឡាយចាក់សម្លាប់បុរសអ្នកប្រព្រឹត្តខុសនោះដោយលំពែង ៣ រយចុះ' គប្បីឃើញដូចជាកាលដែលស្តេចគឺកម្ម ចាប់យកបុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនឹងវដ្តសង្សារ ហើយបោះទៅក្នុងបដិសន្ធិ។ ក្នុងឧបមានោះ ទោះបីជាបដិសន្ធិវិញ្ញាណប្រៀបដូចជាលំពែង ៣ រយយ៉ាងណាក៏ដោយ តែទុក្ខមិនមែនមាននៅក្នុងលំពែងទាំងឡាយនោះទេ គឺទុក្ខកើតអំពីដំបៅដែលត្រូវលំពែងចាក់សម្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ទុក្ខក្នុងខណៈបដិសន្ធិក៏មិនមានដែរ តែថាកាលបើបដិសន្ធិត្រូវបានប្រគល់ឲ្យហើយ វិបាកទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងបវត្តិកាល តែងមានសភាពដូចជាទុក្ខដែលកើតអំពីដំបៅដែលត្រូវលំពែងចាក់សម្លាប់ យ៉ាងនោះឯង។

Pariññāteti tīheva pariññāhi pariññāte. Idhāpi pariññāyojanā phassāhāre vuttanayeneva veditabbā. Nāmarūpanti viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇasmiñhi pariññāte taṃ pariññātameva hoti tammūlakattā sahuppannattā ca. Iti viññāṇāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitāti. Catutthāhāro. Tatiyaṃ.

ពាក្យថា 'កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ' គឺដឹងច្បាស់ដោយបរិញ្ញាទាំង ៣ នោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ការផ្សារភ្ជាប់បរិញ្ញា គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងផស្សាហារនោះឯង។ ពាក្យថា 'នាមរូប' គឺនាមរូបដែលមានវិញ្ញាណជាបច្ច័យ។ ព្រោះថាកាលបើវិញ្ញាណត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ នាមរូបនោះក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះមានវិញ្ញាណនោះជាឫសគល់ និងព្រោះកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងវិញ្ញាណនោះ។ ធម៌ទេសនាដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណាហារ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយរហូតដល់ព្រះអរហត្ត ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ អាហារទី ៤ ចប់។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. Atthirāgasuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាអំពីអត្ថិរាគសូត្រ

64. Catutthe rāgotiādīni lobhasseva nāmāni. So hi rañjanavasena rāgo, nandanavasena nandī, taṇhāyanavasena taṇhāti vuccati. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhanti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya patiṭṭhitañceva virūḷhañca. Yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhummaṃ, sabbattha vā purimapurimapade etaṃ bhummaṃ. Atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhīti idaṃ imasmiṃ vipākavaṭṭe ṭhitassa āyativaṭṭahetuke saṅkhāre sandhāya vuttaṃ. Yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti yasmiṃ ṭhāne āyatiṃ punabbhavābhinibbatti atthi.

៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា 'រាគៈ' ជាដើម គឺជាឈ្មោះរបស់លោភៈនោះឯង។ ព្រោះថាលោភៈនោះ លោកហៅថា 'រាគៈ' ដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល ហៅថា 'នន្ទី' ដោយអំណាចនៃការរីករាយ ហៅថា 'តណ្ហា' ដោយអំណាចនៃការចង់បាន។ ពាក្យថា 'វិញ្ញាណតាំងនៅនិងលូតលាស់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ' គឺកម្មដែលឲ្យផលរួចហើយ ឈ្មោះថាតាំងនៅផង លូតលាស់ផង ដោយសមត្ថភាពក្នុងការទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។ ពាក្យថា 'ក្នុងទីណា' (យត្ថ) គឺជាសត្តមីវិភត្តិក្នុងវដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ ឬក៏ក្នុងបទមុនៗគ្រប់ទីកន្លែង គឺជាសត្តមីវិភត្តិនេះឯង។ ពាក្យថា 'ការលូតលាស់នៃសង្ខារទាំងឡាយមាននៅក្នុងទីនោះ' នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើសង្ខារទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃវដ្តសង្សារក្នុងអនាគត របស់បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងវិបាកវដ្តនេះ។ ពាក្យថា 'ការកើតឡើងនៃភពថ្មីក្នុងអនាគតមាននៅក្នុងទីណា' គឺការកើតឡើងនៃភពថ្មីក្នុងអនាគតមាននៅក្នុងកន្លែងណា។

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rajakacittakārā viya hi sahakammasambhāraṃ kammaṃ, phalakabhittidussapaṭā viya tebhūmakavaṭṭaṃ. Yathā rajakacittakārā parisuddhesu phalakādīsu rūpaṃ samuṭṭhāpenti, evameva sasambhārakakammaṃ bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathā akusalena cittakārena samuṭṭhāpitaṃ rūpaṃ virūpaṃ hoti dussaṇṭhitaṃ amanāpaṃ, evameva ekacco [Pg.106] kammaṃ karonto ñāṇavippayuttena cittena karoti, taṃ kammaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpentaṃ cakkhādīnaṃ sampattiṃ adatvā dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ mātāpitūnampi amanāpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Yathā pana kusalena cittakārena samuṭṭhāpitaṃ rūpaṃ surūpaṃ hoti susaṇṭhitaṃ manāpaṃ, evameva ekacco kammaṃ karonto ñāṇasampayuttena cittena karoti, taṃ kammaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpentaṃ cakkhādīnaṃ sampattiṃ datvā suvaṇṇaṃ susaṇṭhitaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ viya rūpaṃ samuṭṭhāpeti.

ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ កម្មព្រមទាំងគ្រឿងផ្សំរបស់កម្ម គប្បីឃើញដូចជាជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬជាងគំនូរ។ វដ្តសង្សារក្នុងត្រីភូមិ គប្បីឃើញដូចជាក្តារខៀន ជញ្ជាំង ឬផ្ទាំងសំពត់។ ជាងជ្រលក់ពណ៌ ឬជាងគំនូរ តែងតែធ្វើរូបឲ្យកើតឡើងលើក្តារខៀនជាដើមដ៏ស្អាតស្អំ យ៉ាងណា កម្មព្រមទាំងគ្រឿងផ្សំ ក៏តែងតែធ្វើរូបឲ្យកើតឡើងក្នុងភពទាំងឡាយ យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ រូបដែលជាងគំនូរមិនប្រសប់ធ្វើឲ្យកើតឡើង តែងតែមានសណ្ឋានអាក្រក់ មិនល្អមើល មិនជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងណា មនុស្សខ្លះកាលធ្វើកម្ម តែងធ្វើដោយចិត្តដែលមិនសម្បយុត្តដោយញាណ កម្មនោះកាលធ្វើរូបឲ្យកើតឡើង ក៏មិនឲ្យនូវសម្បត្តិមានចក្ខុជាដើមឡើយ គឺធ្វើរូបឲ្យមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់ មានសណ្ឋានមិនល្អ សូម្បីតែមាតាបិតាក៏មិនជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកឯរូបដែលជាងគំនូរដ៏ប្រសប់ធ្វើឲ្យកើតឡើង តែងតែមានរូបល្អ មានសណ្ឋានល្អ ជាទីគាប់ចិត្ត យ៉ាងណា មនុស្សខ្លះកាលធ្វើកម្ម តែងធ្វើដោយចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយញាណ កម្មនោះកាលធ្វើរូបឲ្យកើតឡើង ក៏ឲ្យនូវសម្បត្តិមានចក្ខុជាដើម ធ្វើរូបឲ្យមានពណ៌សម្បុរល្អ មានសណ្ឋានល្អ ប្រៀបដូចជារូបដែលគេតុបតែងលម្អហើយ យ៉ាងនោះឯង។

Ettha ca āhāraṃ viññāṇena saddhiṃ saṅkhipitvā āhāranāmarūpānaṃ antare eko sandhi, vipākavidhiṃ nāmarūpena saṅkhipitvā nāmarūpasaṅkhārānaṃ antare eko sandhi, saṅkhārānañca āyatibhavassa ca antare eko sandhīti veditabbo.

ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការសង្ខេបអាហាររួមជាមួយវិញ្ញាណ មានតំណភ្ជាប់ (សន្ធិ) មួយ ក្នុងចន្លោះនៃអាហារនិងនាមរូប ការសង្ខេបវិបាកវិធីរួមជាមួយនាមរូប មានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃនាមរូបនិងសង្ខារ និងមានតំណភ្ជាប់មួយ ក្នុងចន្លោះនៃសង្ខារនិងអនាគតភព។

Kūṭāgāranti ekakaṇṇikaṃ gāhāpetvā kataṃ agāraṃ. Kūṭāgārasālāti dve kaṇṇike gahetvā katasālā. Evameva khoti ettha khīṇāsavassa kammaṃ sūriyarasmisamaṃ veditabbaṃ. Sūriyarasmi pana atthi, sā kevalaṃ patiṭṭhāya abhāvena appatiṭṭhā nāma jātā, khīṇāsavassa kammaṃ natthitāya eva appatiṭṭhaṃ. Tassa hi kāyādayo atthi, tehi pana katakammaṃ kusalākusalaṃ nāma na hoti, kiriyamatte ṭhatvā avipākaṃ hoti. Evamassa kammaṃ natthitāya eva appatiṭṭhaṃ nāma jātanti. Catutthaṃ.

ពាក្យថា 'ផ្ទះកំពូល' (កូដាគារំ) គឺផ្ទះដែលគេធ្វើដោយឲ្យមានកំពូលតែមួយ។ ពាក្យថា 'សាលាផ្ទះកំពូល' (កូដាគារសាលា) គឺសាលាដែលគេធ្វើដោយមានកំពូលពីរ។ ពាក្យថា 'យ៉ាងនោះឯង' ក្នុងទីនេះ កម្មរបស់ព្រះខីណាសព គប្បីជ្រាបថាដូចជាពន្លឺព្រះអាទិត្យ។ ពន្លឺព្រះអាទិត្យនោះមានពិត តែដោយសារគ្មានទីតាំងសម្រាប់តាំងនៅ ទើបឈ្មោះថាជាធម្មជាតិមិនតាំងនៅ យ៉ាងណាមិញ កម្មរបស់ព្រះខីណាសព ឈ្មោះថាមិនតាំងនៅ ព្រោះតែគ្មានកម្មនោះឯង។ ព្រោះថាកាយជាដើមរបស់ព្រះខីណាសពនោះមានពិត តែកម្មដែលព្រះអង្គធ្វើដោយកាយជាដើមទាំងនោះ មិនឈ្មោះថាកុសលឬអកុសលឡើយ គឺតាំងនៅក្នុងត្រឹមតែជាកិរិយា មិនមានវិបាកឡើយ។ កម្មរបស់ព្រះខីណាសពនោះ ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិមិនតាំងនៅ ព្រោះតែគ្មានកម្មនោះឯង ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. Nagarasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាអំពីនគរសូត្រ

65. Pañcame nāmarūpe kho sati viññāṇanti ettha ‘‘saṅkhāresu sati viññāṇa’’nti ca ‘‘avijjāya sati saṅkhārā’’ti ca vattabbaṃ bhaveyya, tadubhayampi na vuttaṃ. Kasmā? Avijjāsaṅkhārā hi tatiyo bhavo, tehi saddhiṃ ayaṃ vipassanā na ghaṭīyati. Mahāpuriso hi paccuppannapañcavokāravasena abhiniviṭṭhoti.

៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៥ ត្រង់ពាក្យថា 'កាលបើនាមរូបមាន វិញ្ញាណក៏មាន' ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គគប្បីត្រាស់ថា 'កាលបើសង្ខារទាំងឡាយមាន វិញ្ញាណក៏មាន' ខ្លះ គប្បីត្រាស់ថា 'កាលបើអវិជ្ជាមាន សង្ខារទាំងឡាយក៏មាន' ខ្លះ តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ពាក្យទាំងពីរនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាអវិជ្ជានិងសង្ខារជាភពទី ៣ (អតីតភព) វិបស្សនានេះមិនផ្សារភ្ជាប់ជាមួយធម៌ទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថាមហាបុរស (ព្រះពោធិសត្វ) ទ្រង់កំណត់យកដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភពក្នុងបច្ចុប្បន្ន យ៉ាងនេះឯង។

Nanu ca avijjāsaṅkhāresu adiṭṭhesu na sakkā buddhena bhavitunti. Saccaṃ na sakkā, iminā pana te bhavaupādānataṇhāvasena diṭṭhāva. Tasmā yathā nāma godhaṃ anubandhanto puriso taṃ kūpaṃ paviṭṭhaṃ disvā otaritvā paviṭṭhaṭṭhānaṃ khaṇitvā godhaṃ gahetvā pakkameyya, na parabhāgaṃ khaneyya[Pg.107], kasmā? Kassaci natthitāya. Evaṃ mahāpurisopi godhaṃ anubandhanto puriso viya bodhipallaṅke nisinno jarāmaraṇato paṭṭhāya ‘‘imassa ayaṃ paccayo, imassa ayaṃ paccayo’’ti pariyesanto yāva nāmarūpadhammānaṃ paccayaṃ disvā tassapi paccayaṃ pariyesanto viññāṇameva addasa. Tato ‘‘ettako pañcavokārabhavavasena sammasanacāro’’ti vipassanaṃ paṭinivattesi, parato tucchakūpassa abhinnaṭṭhānaṃ viya avijjāsaṅkhāradvayaṃ atthi, tadetaṃ heṭṭhā vipassanāya gahitattā pāṭiyekkaṃ sammasanūpagaṃ na hotīti na aggahesi.

ពិតមែនហើយ កាលបើមិនទាន់ឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងឡាយទេ មិនអាចនឹងត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធបានឡើយ។ សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ មិនអាចត្រាស់ដឹងបានឡើយ ប៉ុន្តែព្រះមហាបុរសនេះ បានឃើញអវិជ្ជា និងសង្ខារទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការឃើញភព ឧបាទាន និងតណ្ហារួចជាស្រេចហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដេញតាមសត្វទន្សង ឃើញសត្វទន្សងនោះចូលទៅក្នុងរន្ធ ក៏ចុះទៅជីកត្រង់កន្លែងដែលវាចូលនោះ ចាប់យកសត្វទន្សងបានហើយ ក៏ដើរចេញទៅ មិនជីកកន្លែងដទៃទៀតឡើយ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងកន្លែងដទៃនោះឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះមហាបុរស កាលដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ក៏ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដេញតាមសត្វទន្សងនោះដែរ ទ្រង់ស្វែងរកចាប់តាំងពីជរានិងមរណៈមកថា «នេះជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ នេះជាបច្ច័យនៃធម៌នេះ» កាលស្វែងរកបច្ច័យរហូតដល់នាមរូបធម៌ទាំងឡាយ ក៏បានឃើញតែវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រឡប់វិបស្សនាវិញ ដោយព្រះតម្រិះថា «ការពិចារណាដោយអំណាចនៃបញ្ចវោការភព មានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង»។ ធម៌ពីរគឺអវិជ្ជា និងសង្ខារ មាននៅខាងចុង ដូចជាកន្លែងដែលមិនទាន់ជីកនៃរន្ធទទេ ប៉ុន្តែធម៌ទាំងពីរនោះ ព្រះអង្គបានកាន់យកដោយវិបស្សនាក្នុងចំណែកខាងក្រោមរួចហើយ មិនមែនជាធម៌ដែលត្រូវពិចារណាដោយឡែកផ្សេងទៀតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទ្រង់ទើបមិនកាន់យក (ដោយឡែក)។

Paccudāvattatīti paṭinivattati. Katamaṃ panettha viññāṇaṃ paccudāvattatīti? Paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. Tattha paṭisandhiviññāṇaṃ paccayato paṭinivattati, vipassanāviññāṇaṃ ārammaṇato. Ubhayampi nāmarūpaṃ nātikkamati, nāmarūpato paraṃ na gacchati. Ettāvatā jāyetha vātiādīsu viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte, dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesu ettakena jāyetha vā upapajjetha vā. Ito hi paraṃ kimaññaṃ jāyetha vā upapajjetha vā, nanu etadeva jāyati ca upapajjati cāti?

ពាក្យថា Paccudāvattati សេចក្តីថា ត្រឡប់ថយក្រោយវិញ។ ចុះក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណណាដែលត្រឡប់ថយក្រោយវិញ? គឺទាំងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ទាំងវិបស្សនាវិញ្ញាណ។ ក្នុងវិញ្ញាណទាំងពីរនោះ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ ត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃបច្ច័យ ឯវិបស្សនាវិញ្ញាណ ត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ វិញ្ញាណទាំងពីរក៏មិនកន្លងហួសនាមរូប មិនទៅហួសពីនាមរូបឡើយ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Ettāvatā jāyetha (សត្វលោកតែងកើតឡើងដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ) កាលបើវិញ្ញាណជាបច្ច័យនៃនាមរូប នាមរូបជាបច្ច័យនៃវិញ្ញាណ កាលបើធម៌ទាំងពីរជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក សត្វលោកតែងកើតឡើង ឬបដិសន្ធិដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង។ ព្រោះថា ក្រៅពីនាមរូបនិងវិញ្ញាណនេះទៅ តើមានសត្វ ឬជីវៈដទៃណាទៀតដែលកើតឡើង ឬបដិសន្ធិ? មិនមែនទេឬ គឺមានតែធម៌ទាំងពីរនេះឯង (នាមរូបនិងវិញ្ញាណ) ដែលកើតឡើង និងបដិសន្ធិ?

Evaṃ saddhiṃ aparāparacutipaṭisandhīhi pañca padāni dassetvā puna taṃ ettāvatāti vuttamatthaṃ niyyātento yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti vatvā tato paraṃ anulomapaccayākāravasena viññāṇapaccayā nāmarūpamūlakaṃ āyatijarāmaraṇaṃ dassetuṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādimāha.

ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់បង្ហាញបទទាំង ៥ ព្រមទាំងចុតិនិងបដិសន្ធិជាបន្តបន្ទាប់គ្នា យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងប្រគល់សេចក្តីដែលទ្រង់សម្តែងហើយដោយពាក្យថា Ettāvatā នោះ ទើបត្រាស់ថា «សេចក្តីនេះគឺ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានវិញ្ញាណ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប» ដូច្នេះហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ» ដើម្បីបង្ហាញនូវជរានិងមរណៈទៅក្នុងអនាគត ដែលមាននាមរូបជាឫសគល់ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃបច្ចយាការៈជាអនុលោម ក្នុងលំដាប់តពីនោះទៅ។

Añjasanti maggasseva vevacanaṃ. Uddhāpavantanti āpato uggatattā uddhāpanti laddhavohārena pākāravatthunā samannāgataṃ. Ramaṇīyanti samantā catunnaṃ dvārānaṃ abbhantare ca nānābhaṇḍānaṃ sampattiyā ramaṇīyaṃ. Māpehīti mahājanaṃ pesetvā vāsaṃ kārehi. Māpeyyāti vāsaṃ kāreyya. Kārento ca paṭhamaṃ aṭṭhārasa manussakoṭiyo pesetvā ‘‘sampuṇṇa’’nti pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni pañcakulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni pañcapaññāsakulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni tiṃsa [Pg.108] kulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparaṃ kulasahassaṃ peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni ekādasanahutāni kulāni peseyya. Puna pucchitvā ‘‘na tāva sampuṇṇa’’nti vutte aparāni caturāsītikulasahassāni peseyya. Puna ‘‘sampuṇṇa’’nti pucchite, ‘‘mahārāja, kiṃ vadesi? Mahantaṃ nagaraṃ asambādhaṃ, iminā nayena kulāni pesetvā na sakkā pūretuṃ, bheriṃ pana carāpetvā ‘amhākaṃ nagaraṃ imāya ca imāya ca sampattiyā sampannaṃ, ye tattha vasitukāmā, yathāsukhaṃ gacchantu, imañcimañca parihāraṃ labhissantī’ti nagarassa ceva vaṇṇaṃ lokassa ca parihāralābhaṃ ghosāpethā’’ti vadeyya. So evaṃ kareyya. Tato manussā nagaraguṇañceva parihāralābhañca sutvā sabbadisāhi samosaritvā nagaraṃ pūreyyuṃ. Taṃ aparena samayena iddhañceva assa phītañca. Taṃ sandhāya tadassa nagaraṃ aparena samayena iddhañceva phītañcātiādi vuttaṃ.

ពាក្យថា Añjasa គឺជាវេវចនសព្ទនៃផ្លូវ (មគ្គ) ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា Uddhāpavanta សេចក្តីថា ទីក្រុងដែលប្រកបដោយកំផែង ដែលបានឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ ព្រោះតែងើបឡើងខ្ពស់ផុតពីទឹកគូក្រុងដ៏ជ្រៅ។ ពាក្យថា Ramaṇīya សេចក្តីថា ជាទីគួរជាទីរីករាយ ព្រោះបរិបូណ៌ដោយទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗ នៅខាងក្នុងទ្វារទាំងបួនជុំវិញ។ ពាក្យថា Māpehi សេចក្តីថា ចូរចាត់ចែងបញ្ជូនមហាជនឱ្យទៅសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅចុះ។ ពាក្យថា Māpeyya សេចក្តីថា គប្បីឱ្យសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅ។ កាលដែលទ្រង់ឱ្យសង់នោះ ជាដំបូង ទ្រង់បញ្ជូនមនុស្ស ១៨ កោដិទៅ ហើយសួរថា «ពេញហើយឬ?» កាលបើគេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥៥ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៣០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ១,០០០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ១១ ម៉ឺន (១១ នហុតៈ) ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀត គេក្រាបបង្គំទូលថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៨៤,០០០ ផ្សេងទៀតទៅ។ កាលសួរម្តងទៀតថា «ពេញហើយឬ?» អាមាត្យគប្បីក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលអ្វីយ៉ាងហ្នឹង? នគរធំណាស់ មិនចង្អៀតឡើយ ការបញ្ជូនត្រកូលទាំងឡាយទៅតាមវិធីនេះ មិនអាចធ្វើឱ្យពេញបានឡើយ ប៉ុន្តែសូមព្រះអង្គឱ្យគេទូងស្គរប្រកាសថា 'នគររបស់យើង បរិបូណ៌ដោយសម្បត្តិមានប្រការនេះៗ ជនទាំងឡាយណាប្រាថ្នានឹងរស់នៅក្នុងនគរនោះ ចូរទៅតាមសប្បាយចុះ ជនទាំងនោះនឹងទទួលបានការទំនុកបម្រុងមានប្រការនេះៗ' ដូច្នេះ សូមព្រះអង្គឱ្យគេប្រកាសសរសើរគុណនៃនគរផង ទាំងការទទួលបានការទំនុកបម្រុងរបស់ប្រជាជនផងចុះ»។ ព្រះរាជានោះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ លំដាប់នោះ មនុស្សទាំងឡាយបានឮគុណនៃនគរ និងការទទួលបានការទំនុកបម្រុងហើយ ក៏នាំគ្នាមកពីគ្រប់ទិសទី មកប្រជុំគ្នាបំពេញនគរនោះឱ្យពេញ។ នគរនោះ ក្នុងសម័យតមក ក៏ក្លាយជានគរដ៏ស្តុកស្តម្ភ និងចម្រើនរុងរឿង។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់អាស្រ័យហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា Tadassa nagaraṃ aparena samayena iddhañceva phītañca (នគរនោះរបស់គេ ក្នុងសម័យតមក ក៏ស្តុកស្តម្ភផង ចម្រើនរុងរឿងផង)។

Tattha iddhanti samiddhaṃ subhikkhaṃ. Phītanti sabbasampattīhi pupphitaṃ. Bāhujaññanti bahūhi ñātabbaṃ, bahujanānaṃ hitaṃ vā. ‘‘Bahujana’’ntipi pāṭho. Ākiṇṇamanussanti manussehi ākiṇṇaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ. Vuḍḍhivepullappattanti vuḍḍhippattañceva vepullappattañca, seṭṭhabhāvañceva vipulabhāvañca pattaṃ, dasasahassacakkavāḷe agganagaraṃ jātanti attho.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Iddha សេចក្តីថា ស្តុកស្តម្ភ មានអាហារធូរស្រាល (មានភិក្ខុភារៈងាយស្រួល)។ ពាក្យថា Phīta សេចក្តីថា រីកស្គុះស្គាយដោយសម្បត្តិទាំងពួង។ ពាក្យថា Bāhujañña សេចក្តីថា ជាទីដឹងឮនៃជនច្រើន ឬជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន។ មានបទបាឋថា Bahujana ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា Ākiṇṇamanussa សេចក្តីថា កកកុញដោយមនុស្ស គឺមានមនុស្សនៅរាយប៉ាយគ្មានចន្លោះ។ ពាក្យថា Vuḍḍhivepullappatta សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីចម្រើនផង ដល់នូវសេចក្តីទូលំទូលាយផង គឺដល់នូវភាពជាបុរីដ៏ប្រសើរ និងភាពជាបុរីដ៏ធំទូលាយ ក្លាយជានគរដ៏កំពូលក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ នេះជាអត្ថ។

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – araññapavane caramānapuriso viya hi dīpaṅkarapādamūlato paṭṭhāya pāramiyo pūrayamāno mahāpuriso daṭṭhabbo, tassa purisassa pubbakehi manussehi anuyātamaggadassanaṃ viya mahāsattassa anupubbena bodhipallaṅke nisinnassa pubbabhāge aṭṭhaṅgikassa vipassanāmaggassa dassanaṃ, purisassa taṃ ekapadikamaggaṃ anugacchato aparabhāge mahāmaggadassanaṃ viya mahāsattassa uparivipassanāya ciṇṇante lokuttaramaggadassanaṃ, purisassa teneva maggena gacchato purato nagaradassanaṃ viya tathāgatassa nibbānanagaradassanaṃ, bahinagaraṃ panettha aññena diṭṭhaṃ, aññena manussavāsaṃ kataṃ, nibbānanagaraṃ satthā sayameva passi, sayaṃ vāsamakāsi. Tassa purisassa catunnaṃ dvārānaṃ diṭṭhakālo viya tathāgatassa catunnaṃ maggānaṃ diṭṭhakālo, tassa catūhi dvārehi nagaraṃ paviṭṭhakālo viya tathāgatassa catūhi maggehi [Pg.109] nibbānaṃ paviṭṭhakālo, tassa nagarabbhantare bhaṇḍavavatthānakālo viya tathāgatassa paccavekkhaṇañāṇena paropaṇṇāsakusaladhammavavatthānakālo. Nagarassa agārakaraṇatthaṃ kulapariyesanakālo viya satthu phalasamāpattito vuṭṭhāya veneyyasatte volokanakālo, tena purisena yācitassa rañño ekaṃ mahākuṭumbikaṃ diṭṭhakālo viya mahābrahmunā yācitassa bhagavato aññāsikoṇḍaññattheraṃ diṭṭhakālo, rañño mahākuṭumbikaṃ pakkosāpetvā ‘‘nagaravāsaṃ karohī’’ti pahitakālo viya bhagavato ekasmiṃ pacchābhatte aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā āsāḷhipuṇṇamadivase bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ pavisitvā theraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammaṃ desitakālo, mahākuṭumbikena aṭṭhārasa purisakoṭiyo gahetvā nagaraṃ ajjhāvuṭṭhakālo viya tathāgatena dhammacakke pavattite therassa aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhitakālo, evaṃ nibbānanagaraṃ paṭhamaṃ āvāsitaṃ, tato sampuṇṇaṃ nagaranti pucchitvā na tāvāti vutte pañca kulāni ādiṃ katvā yāva caturāsītikulasahassapesanaṃ viya tathāgatassa pañcamadivasato paṭṭhāya anattalakkhaṇasuttādīni desetvā pañcavaggiye ādiṃ katvā yasapamukhā pañcapaṇṇāsa kulaputtā, tiṃsa bhaddavaggiyā, sahassapurāṇajaṭilā, bimbisārapamukhāni ekādasapurisanahutāni, tirokuṭṭānumodane caturāsītisahassānīti ettakassa janassa ariyamaggaṃ otāretvā nibbānanagaraṃ pesitakālo, atha tena nayena nagare apūriyamāne bheriṃ carāpetvā nagarassa vaṇṇaghosanaṃ kulānaṃ parihāralābhaghosanaṃ viya ca māsassa aṭṭha divase tattha tattha nisīditvā dhammakathikānaṃ nibbānavaṇṇassa ceva nibbānappattānaṃ jātikantārādinittharaṇānisaṃsassa ca ghosanaṃ, tato sabbadisāhi āgantvā manussānaṃ nagarasamosaraṇaṃ viya tattha tattha dhammakathaṃ sutvā tato tato nikkhamitvā pabbajjaṃ ādiṃ katvā anulomapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ aparimāṇānaṃ kulaputtānaṃ nibbānasamosaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

ពាក្យថា Evameva kho នេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមេយ្យទៅនឹងឧបមា គឺ៖ គប្បីរំលឹកដល់ព្រះមហាបុរសដែលកំពុងបំពេញបារមីទាំងឡាយ ចាប់តាំងពីទាបាទនៃព្រះទីបង្ករទសពលមក ប្រៀបដូចជាបុរសដែលដើរនៅក្នុងព្រៃធំ។ ការឃើញផ្លូវដែលមនុស្សជំនាន់មុនធ្លាប់ដើររបស់បុរសនោះ ប្រៀបដូចជាការឃើញវិបស្សនាមគ្គដ៏ប្រកបដោយអង្គ ៨ ក្នុងចំណែកខាងដើម របស់ព្រះមហាសត្វដែលគង់លើពោធិបល្ល័ង្កតាមលំដាប់។ ការឃើញផ្លូវធំក្នុងចំណែកខាងក្រោយ របស់បុរសដែលដើរតាមផ្លូវលំតូចមួយនោះ ប្រៀបដូចជាការឃើញលោកុត្តរមគ្គ ក្នុងកាលដែលព្រះមហាសត្វទ្រង់សន្សំវិបស្សនាជាន់ខ្ពស់រួចហើយ។ ការឃើញនគរនៅខាងមុខ របស់បុរសដែលដើរទៅតាមផ្លូវនោះឯង ប្រៀបដូចជាការឃើញនគរគឺព្រះនិព្វាន របស់ព្រះតថាគត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងឧបមានោះ នគរខាងក្រៅ គឺអ្នកដទៃបានឃើញ អ្នកដទៃបានសង់ផ្ទះសម្បែងរស់នៅ ឯនគរគឺព្រះនិព្វាន ព្រះសាស្តាទ្រង់ឃើញដោយព្រះអង្គឯង ទ្រង់ធ្វើការរស់នៅដោយព្រះអង្គឯង។ កាលដែលបុរសនោះឃើញទ្វារទាំងបួន ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតឃើញមគ្គទាំងបួន។ កាលដែលបុរសនោះចូលទៅក្នុងនគរតាមទ្វារទាំងបួន ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយមគ្គទាំងបួន។ កាលដែលបុរសនោះកំណត់គ្រឿងទំនិញនៅខាងក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតកំណត់កុសលធម៌ជាងហាសិប (៥០) ដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ កាលដែលស្វែងរកត្រកូលទាំងឡាយដើម្បីសង់ផ្ទះក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ចេញពីផលសមាបត្តិហើយ ទ្រង់ពិនិត្យមើលសត្វដែលគួរណែនាំ (វេនេយ្យសត្វ)។ កាលដែលបុរសនោះឃើញកុដុម្ពីក៍ម្នាក់ដ៏ធំ ដែលព្រះរាជាទ្រង់សុំ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញព្រះអញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ដែលមហាព្រហ្មអារាធនា។ កាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ហៅកុដុម្ពីក៍ធំនោះមក ហើយបញ្ជូនទៅដោយព្រះបន្ទូលថា «ចូរទៅសង់ផ្ទះរស់នៅក្នុងនគរចុះ» ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ១៨ យោជន៍ ក្នុងវេលាក្រោយភត្តមួយ ហើយយាងចូលទៅកាន់ព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន ជិតក្រុងពារាណសី ក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាឍ ទ្រង់ធ្វើព្រះថេរៈឱ្យជាកាយសក្ខី ហើយសម្តែងធម៌។ កាលដែលកុដុម្ពីក៍នាំមនុស្ស ១៨ កោដិទៅរស់នៅក្នុងនគរ ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគតទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រះថេរៈព្រមទាំងព្រហ្ម ១៨ កោដិ បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ នគរគឺព្រះនិព្វាន ត្រូវបានគេចូលទៅរស់នៅជាដំបូងយ៉ាងនេះ។ តពីនោះមក កាលដែលសួរថា «នគរពេញហើយឬ?» គេឆ្លើយថា «មិនទាន់ពេញទេ» ក៏បញ្ជូនត្រកូល ៥ ជាដើម រហូតដល់ការបញ្ជូនត្រកូល ៨៤,០០០ យ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាកាលដែលព្រះតថាគត ចាប់តាំងពីថ្ងៃទីប្រាំមក ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណសូត្រជាដើម ញ៉ាំងពួកបញ្ចវគ្គីជាដើម ព្រមទាំងកុលបុត្រ ៥៥ នាក់ មានយសជាប្រមុខ ពួកភទ្ទវគ្គី ៣០ នាក់ ពួកជដិលចាស់ ១,០០0 នាក់ ពួកជន ១១ ម៉ឺននាក់ មានព្រះបាទពិម្ពិសារជាប្រមុខ និងពួកជន ៨៤,០០០ នាក់ ក្នុងកាលអនុមោទនាតិរោកុឌ្ឍសូត្រ ឱ្យចុះកាន់អរិយមគ្គ ហើយបញ្ជូនទៅកាន់នគរគឺព្រះនិព្វាន យ៉ាងនោះឯង។ លំដាប់នោះ កាលបើវិធីនោះមិនទាន់ធ្វើនគរឱ្យពេញទេ ក៏ឱ្យគេទូងស្គរប្រកាសសរសើរគុណនៃនគរ និងប្រកាសការទទួលបានការទំនុកបម្រុងដល់ត្រកូលទាំងឡាយយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា ប្រៀបដូចជាការប្រកាសរបស់ពួកធម្មកថិក ដែលអង្គុយក្នុងទីនោះៗ អស់រយៈពេល ៨ ថ្ងៃក្នុងមួយខែ ដើម្បីសម្តែងសរសើរគុណនៃព្រះនិព្វានផង សរសើរអានិសង្សនៃការឆ្លងផុតពីជាតិកន្តារៈ (ព្រៃស្បាតគឺជាតិ) ជាដើម របស់ពួកជនដែលដល់ព្រះនិព្វានហើយផង យ៉ាងនោះឯង។ តពីនោះមក ការមកជួបជុំគ្នានៃមនុស្សទាំងឡាយដែលមកពីគ្រប់ទិសទីយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបថា គឺការមកជួបជុំគ្នាក្នុងព្រះនិព្វាន របស់ពួកកុលបុត្រមិនមានប្រមាណ ដែលបានស្តាប់ធម្មកថា ក្នុងត្រកូលនោះៗ ហើយចេញចាកត្រកូលនោះៗ មកបួសជាដើម ហើយប្រតិបត្តិនូវអនុលោមបដិបទា យ៉ាងនោះឯង។

Purāṇaṃ magganti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. Ayañhi ariyamaggo pavāraṇasutte (saṃ. ni. 1.215) avattamānakaṭṭhena ‘‘anuppannamaggo’’ti vutto, imasmiṃ sutte avaḷañjanaṭṭhena ‘‘purāṇamaggo’’ti. Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ. Iddhanti jhānassādena [Pg.110] samiddhaṃ subhikkhaṃ. Phītanti abhiññābharaṇehi pupphitaṃ. Vitthārikanti vitthiṇṇaṃ. Bāhujaññanti bahujanaviññeyyaṃ. Yāva devamanussehi suppakāsitanti yāva dasasahassacakkavāḷe devamanussehi paricchedo atthi, etasmiṃ antare suppakāsitaṃ sudesitaṃ tathāgatenāti. Pañcamaṃ.

ពាក្យថា Purāṇaṃ maggaṃ សេចក្តីថា អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ ៨។ ព្រោះថា អរិយមគ្គនេះ ក្នុងបវារណាសូត្រ លោកហៅថា «អនុប្បន្នមគ្គ» (មគ្គដែលមិនទាន់កើតឡើង) ដោយអត្ថថា មិនប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងកាលដែលសូន្យចាកព្រះពុទ្ធ) តែក្នុងសូត្រនេះ លោកហៅថា «បុរាណមគ្គ» (ផ្លូវចាស់) ដោយអត្ថថា ជាផ្លូវដែលមិនធ្លាប់ប្រើប្រាស់ (ក្នុងកាលមុនការត្រាស់ដឹង)។ ពាក្យថា Brahmacariya សេចក្តីថា ព្រះសាសនាទាំងមូល ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាបី។ ពាក្យថា Iddha សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយសេចក្តីសុខកើតអំពីឈាន។ ពាក្យថា Phīta សេចក្តីថា រីកស្គុះស្គាយដោយគ្រឿងអលង្ការគឺអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Vitthārika សេចក្តីថា ផ្សព្វផ្សាយទៅសព្វទិសទី។ ពាក្យថា Bāhujañña សេចក្តីថា ជាទីដឹងឮនៃជនច្រើន។ ពាក្យថា Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ សេចក្តីថា កំណត់ត្រឹមពួកទេវតានិងមនុស្សក្នុងម៉ឺនលោកធាតុមានត្រឹមណា ព្រះតថាគតទ្រង់ប្រកាសទុកល្អហើយ សម្តែងទុកល្អហើយ ក្នុងចន្លោះត្រឹមណោះ។ ចប់ សូត្រទីប្រាំ។

6. Sammasasuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋកថាសម្មសសូត្រ

66. Chaṭṭhe āmantesīti kasmā āmantesi? Yasmāssa sukhumā tilakkhaṇāhatā dhammadesanā upaṭṭhāsi. Tasmiṃ kira janapade manussā sahetukā paññavanto. Siniddhāni kirettha bhojanāni, tānisevato janassa paññā vaḍḍhati, te gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ dhammakathaṃ paṭivijjhituṃ samatthā honti. Teneva bhagavā dīghamajjhimesu mahāsatipaṭṭhānāni (dī. ni. 2.372 ādayo) mahānidānaṃ (dī. ni. 2.95 ādayo), āneñjasappāyaṃ (ma. ni. 3.66 ādayo), saṃyuttake cūḷanidānādisuttanti evamādīni aññāni gambhīrāni suttāni tattheva kathesi. Sammasatha noti sammasatha nu. Antaraṃ sammasanti abbhantaraṃ paccayasammasanaṃ. Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesīti paccayākāravasena byākārāpetukāmassa bhagavato tathā abyākaritvā dvattiṃsākāravasena byākaronto ajjhāsayaṃ gahetuṃ nāsakkhi.

៦៦. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា āmantesi (ទ្រង់ត្រាស់ហៅហើយ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ត្រាស់ហៅ? ព្រោះព្រះធម៌ទេសនាដ៏ល្អិតល្អន់ ដែលបង្ហាញនូវត្រៃលក្ខណ៍ បានប្រាកដចំពោះព្រះភគវន្តនោះ។ ឮថា ពួកមនុស្សក្នុងជនបទនោះ ជាអ្នកមានហេតុ (មានឧបនិស្ស័យនៃអរិយធម៌) មានបញ្ញា។ ឮថា ក្នុងជនបទនោះ មានភោជនដ៏ទន់ល្មើយ ញ៉ាំងបញ្ញារបស់ជនអ្នកសេពភោជនទាំងនោះឲ្យចម្រើនឡើង ពួកជនបទទាំងនោះ ជាអ្នកអាចចាក់ធ្លុះនូវធម៌កថាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលបង្ហាញនូវត្រៃលក្ខណ៍បាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្តែងនូវមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ មហានិទានសូត្រ អាណេញ្ជសប្បាយសូត្រ ក្នុងទីឃនិកាយ និងមជ្ឈិមនិកាយ និងចូឡនិទានសូត្រជាដើម ក្នុងសំយុត្តនិកាយ ព្រមទាំងសូត្រដ៏ជ្រាលជ្រៅដទៃទៀត ក្នុងជនបទ (កម្មាសទម្ម) នោះឯង។ ពាក្យថា Sammasatha no គឺ សួរថា ត្រួតត្រាមើលឬ? (តើអ្នកទាំងឡាយពិចារណាឬ?)។ ពាក្យថា Antaraṃ sammasanti គឺ ការពិចារណាស្វែងរកហេតុបច្ច័យក្នុងខាងក្នុង (សន្តានចិត្ត)។ ពាក្យថា Na so bhikkhu bhagavato cittaṃ ārādhesi (ភិក្ខុនោះមិនបានធ្វើឲ្យព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រេកអរឡើយ) គឺ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នានឹងឲ្យភិក្ខុនោះដោះស្រាយតាមអំណាចនៃបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) តែភិក្ខុនោះមិនបានដោះស្រាយយ៉ាងនោះទេ បែរជាដោះស្រាយតាមអំណាចនៃអាការៈ ៣២ វិញ ហេតុនោះ ទើបមិនអាចកាន់យកនូវព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះអង្គបាន។

Etadavocāti desanā yathānusandhiṃ na gatā, desanāya yathānusandhigamanatthaṃ etadavoca. Tenahānanda, suṇāthāti idaṃ tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. Aññattha hi evaṃ vuttaṃ nāma natthi. Upadhinidānanti khandhupadhinidānaṃ. Khandhapañcakañhettha upadhīti adhippetaṃ. Uppajjatīti jāyati. Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahati.

ពាក្យថា Etadavoca (បានក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ) សេចក្តីថា ព្រះធម៌ទេសនាមិនទាន់ដល់នូវអនុសន្ធិដ៏សមគួរ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុទើបបានក្រាបបង្គំទូលពាក្យនេះ ដើម្បីឲ្យទេសនាដល់នូវអនុសន្ធិដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា Tenahānanda, suṇātha នេះ ជាបទមិនច្រឡូកច្រឡំ (ដាច់ដោយឡែក) ក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ព្រោះថា ក្នុងទីដទៃ មិនដែលមានការសម្តែងទុកយ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Upadhinidānaṃ គឺ មានខន្ធុបធិ (ឧបធិគឺខន្ធ) ជាហេតុ។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ទ្រង់សំដៅយកខន្ធទាំងប្រាំថាជា ឧបធិ។ ពាក្យថា Uppajjati គឺ កើតឡើង។ ពាក្យថា Nivisati គឺ តាំងនៅស៊ប់ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។

Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpanti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca. Cakkhuṃ loketiādīsu lokasmiñhi cakkhādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannapañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti, sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya pāmaṅgasuttaṃ viya [Pg.111] ca maññanti, tuṅganāsāti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭetvā ṭhapitaharitālavaṭṭiṃ viya maññanti, jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti, kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti, manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti.

ពាក្យថា Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ គឺ ធម្មជាតិណាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ និងសភាវៈជាទីត្រេកអរ (ផ្អែមល្ហែម) ក្នុងលោក។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Cakkhuṃ loke (ចក្ខុក្នុងលោក) សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ពួកសត្វដែលជាប់ជំពាក់ដោយសេចក្តីប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន ក្នុងចក្ខុជាដើមក្នុងលោក កាលបើស្ថិតនៅក្នុងសម្បត្តិ (សេចក្តីសម្រេច) តែងសម្គាល់នូវចក្ខុរបស់ខ្លួន ដែលមានប្រសាទទាំងប្រាំដ៏ថ្លាស្អាត តាមរយៈការកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងកញ្ចក់ជាដើម ថាដូចជាបង្អួចតោត្បូងទទឹមដែលបើកចំហក្នុងប្រាសាទមាស សម្គាល់នូវត្រចៀកថាដូចជាបំពង់ប្រាក់ ឬដូចជាខ្សែចងដងខ្លួន សម្គាល់នូវច្រមុះដែលបានឈ្មោះថាជាច្រមុះស្រួច ថាដូចជាដុំល្មៀតដែលគេមូលទុក សម្គាល់នូវអណ្តាតដែលទន់ល្មើយ ម៉ដ្ដរលោង ផ្តល់នូវរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ថាដូចជាបន្ទះកម្ពលក្រហម សម្គាល់នូវកាយថាដូចជាដើមរាំង ឬដូចជាខ្លោងទ្វារមាស សម្គាល់នូវចិត្តថាជាធម្មជាតិដ៏ឧត្តម មិនដូចជាចិត្តរបស់ជនដទៃឡើយ។

Niccato addakkhunti niccanti addasaṃsu. Sesapadesupi eseva nayo. Na parimucciṃsu dukkhasmāti sakalasmāpi vaṭṭadukkhā na parimucciṃsu. Dakkhissantīti passissanti. Āpānīyakaṃsoti sarakassa nāmaṃ. Yasmā panettha āpaṃ pivanti, tasmā ‘‘āpānīyo’’ti vuccati. Āpānīyo ca so kaṃso cāti āpānīyakaṃso. Surāmaṇḍasarakassetaṃ nāmaṃ. ‘‘Vaṇṇasampanno’’tiādivacanato pana kaṃse ṭhitapānameva evaṃ vuttaṃ. Ghammābhitattoti ghammena abhitatto. Ghammaparetoti ghammena phuṭṭho, anugatoti attho. Pivato hi kho taṃ chādessatīti pivantassa taṃ pānīyaṃ vaṇṇādisampattiyā ruccissati, sakalasarīraṃ vā pharitvā tuṭṭhiṃ uppādayamānaṃ ṭhassati. Appaṭisaṅkhāti apaccavekkhitvā.

ពាក្យថា Niccato addakkhuṃ គឺ ឃើញថាទៀង។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Na parimucciṃsu dukkhasmā គឺ មិនរួចផុតចាកវដ្តទុក្ខទាំងអស់ឡើយ។ ពាក្យថា Dakkhissanti គឺ នឹងឃើញ។ ពាក្យថា Āpānīyakaṃsa គឺជាឈ្មោះនៃកែវទឹក (ឬភាជន៍ផឹកទឹក)។ ព្រោះថា ពួកជនតែងផឹកទឹកក្នុងភាជន៍នេះ ហេតុនោះ ភាជន៍នោះទើបហៅថា “អាបានីយៈ” (ភាជន៍សម្រាប់ផឹក)។ ភាជន៍នោះផង ជាភាជន៍សំរិទ្ធផង ទើបហៅថា អាបានីយកំសៈ។ នេះជាឈ្មោះនៃកែវស្រាដ៏ថ្លា។ ប៉ុន្តែ ដោយសារព្រះតម្រាស់ជាដើមថា “Vaṇṇasampanno” (ប្រកបដោយពណ៌) ក្នុងទីនេះ ទើបសំដៅយកតែទឹកស្រាដែលលាយដោយថ្នាំពិសដែលនៅក្នុងភាជន៍សំរិទ្ធនោះប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ghammābhitatta គឺ ត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់។ ពាក្យថា Ghammapareta គឺ ត្រូវកំដៅថ្ងៃប៉ះពាល់ ឬគ្របដណ្តប់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Pivato hi kho taṃ chādessati គឺ កាលបើផឹកទឹកនោះ នឹងពេញចិត្តដោយសារភាពល្អនៃពណ៌ជាដើម ឬទឹកនោះនឹងជ្រួតជ្រាបទៅសព្វរាងកាយទាំងមូល ហើយតាំងនៅដោយញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Appaṭisaṅkhā គឺ មិនបានពិចារណា។

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – āpānīyakaṃso viya hi loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ghammābhitattapuriso viya vaṭṭanissito puthujjano, āpānīyakaṃsena nimantanapuriso viya loke piyarūpena sātarūpena ārammaṇena nimantakajano, āpānīyakaṃse sampattiñca ādīnavañca ārocento āpānakamanusso viya ācariyupajjhāyādiko kalyāṇamitto. Yatheva hi tassa purisassa apalokitamanusso āpānīyakaṃse guṇañca ādīnavañca āroceti, evameva ācariyo vā upajjhāyo vā bhikkhuno pañcasu kāmaguṇesu assādañca nissaraṇañca katheti.

ក្នុងពាក្យថា Evameva kho នេះ មានការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យដូចតទៅ៖ អាការៈដែលជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរក្នុងលោក គួររាប់ថាដូចជាភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស, បុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ គួររាប់ថាដូចជាបុរសដែលត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់, ជនអ្នកអញ្ជើញដោយអារម្មណ៍ជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីត្រេកអរក្នុងលោក គួររាប់ថាដូចជាបុរសអ្នកអញ្ជើញដោយភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស, ចំណែកឯកល្យាណមិត្តមានអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ជាដើម គួររាប់ថាដូចជាមនុស្សអ្នកផឹកទឹកស្រា ដែលប្រាប់នូវគុណសម្បត្តិ និងទោសកំហុសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសនោះ។ ព្រោះថា បុរសអ្នកដែលគេសុំឲ្យជួយមើល តែងប្រាប់នូវគុណ និងទោសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសដល់បុរសនោះយ៉ាងណា អាចារ្យក្តី ឧបជ្ឈាយ៍ក្តី តែងប្រាប់នូវអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) និងនិស្សរណៈ (ការរំដោះខ្លួនរួច) ក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំដល់ភិក្ខុ យ៉ាងនោះឯង។

Tattha yathā āpānīyakaṃsamhi guṇe ca ādīnave ca ārocite so puriso piyavaṇṇādisampadāyameva sañjātavego ‘‘sace maraṇaṃ bhavissati, pacchā jānissāmī’’ti sahasā appaṭisaṅkhāya taṃ pivitvā maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ nigacchati, evameva, bhikkhu, ‘‘pañcasu kāmaguṇesu dassanādivasena uppannasomanassamattameva assādo, ādīnavo pana diṭṭhadhammikasamparāyiko bahu nānappakāro, appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā’’ti [Pg.112] evaṃ ācariyupajjhāyehi ānisaṃsañca ādīnavañca kathetvā – ‘‘samaṇapaṭipadaṃ paṭipajja, indriyesu guttadvāro bhava bhojane mattaññū jāgariyaṃ anuyutto’’ti evaṃ ovaditopi assādabaddhacittatāya ‘‘sace vuttappakāro ādīnavo bhavissati, pacchā jānissāmī’’ti ācariyupajjhāye apasādetvā uddesaparipucchādīni ceva vattapaṭipattiñca pahāya lokāmisakathaṃ kathento kāme paribhuñjitukāmatāya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Tato duccaritāni pūrento sandhicchedanādikāle ‘‘coro aya’’nti gahetvā rañño dassito idheva hatthapādādichedanaṃ patvā samparāye catūsu apāyesu mahādukkhaṃ anubhoti.

ក្នុងឧបមានោះ កាលបើគេប្រាប់នូវគុណ និងទោសក្នុងភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិសហើយ បុរសនោះមានសេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្លាតែក្នុងសម្បត្តិនៃពណ៌ជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ហើយគិតថា “ប្រសិនបើមានសេចក្តីស្លាប់មែន ចាំដឹងគ្នាក្រោយចុះ” ក៏ផឹកទឹកស្រានោះភ្លាមៗដោយមិនបានពិចារណា ហើយក៏ដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ ឬដល់នូវទុក្ខស្ទើរតែស្លាប់ យ៉ាងណា ភិក្ខុក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបើអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍បានសម្តែងនូវអានិសង្ស និងទោសយ៉ាងនេះថា “សេចក្តីសោមនស្សដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការឃើញជាដើមក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ គ្រាន់តែជាអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯទោសក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោកវិញ មានច្រើនប្រការណាស់ កាមទាំងឡាយមានសេចក្តីត្រេកអរតិច មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តច្រើន” ហើយទូន្មានយ៉ាងនេះថា “ចូរអ្នកបដិបត្តិនូវសមណបដិបទា ចូរជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ដឹងប្រមាណក្នុងភោជន និងជាអ្នកព្យាយាមភ្ញាក់រលឹកជានិច្ច” ទោះបីជាត្រូវគេទូន្មានយ៉ាងនេះក្តី ក៏ព្រោះតែមានចិត្តជាប់ជំពាក់នឹងអស្សាទៈ ទើបគិតថា “ប្រសិនបើមានទោសដូចដែលគេនិយាយមែន ចាំដឹងគ្នាក្រោយចុះ” ហើយក៏ធ្វើមិនឲ្យជ្រះថ្លាចំពោះអាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ លះបង់ចោលនូវការរៀនសូត្រ ការសាកសួរជាដើម និងលះបង់នូវវត្តបដិបត្តិ ហើយនិយាយតែលោការាមិសកថា ព្រោះចង់សេពកាមគុណ ទើបពោលលះបង់សិក្ខា ហើយវិលត្រឡប់ទៅកាន់ភេទថោកទាប (ជាគ្រហស្ថ)។ បន្ទាប់មក កាលបើបំពេញនូវទុច្ចរិតទាំងឡាយ ក្នុងពេលដែលកាត់របង កាត់ជញ្ជាំងផ្ទះជាដើម គេក៏ចាប់ខ្លួនបានថា “អាម្នាក់នេះជាចោរ” ហើយនាំទៅបង្ហាញដល់ស្តេច ក៏ត្រូវទទួលទណ្ឌកម្មមានការកាត់ដៃកាត់ជើងជាដើមក្នុងលោកនេះឯង ហើយក្នុងបរលោក ក៏ត្រូវរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំងក្នុងអបាយភូមិទាំងបួន។

Pānīyena vā vinetunti sītena vārinā harituṃ. Dadhimaṇḍakenāti dadhimaṇḍanamattena. Bhaṭṭhaloṇikāyāti saloṇena sattupānīyena. Loṇasovīrakenāti sabbadhaññaphalakaḷīrādīni pakkhipitvā loṇasovīrakaṃ nāma karonti, tena.

ពាក្យថា Pānīyena vā vinetuṃ គឺ ដើម្បីកំចាត់បង់ដោយទឹកត្រជាក់។ ពាក្យថា Dadhimaṇḍakena គឺ ដោយទឹកដោះជូរដ៏ថ្លា។ ពាក្យថា Bhaṭṭhaloṇikāya គឺ ដោយទឹកម្សៅលីងលាយអំបិល។ ពាក្យថា Loṇasovīrakena គឺ គេដាក់នូវធញ្ញជាតិ ផ្លែឈើ និងទំពាំងគ្រប់មុខជាដើមចូលគ្នា ហើយធ្វើជាថ្នាំឈ្មោះ លោណសោវីរកៈ ដោយថ្នាំនោះ។

Opammasaṃsandanaṃ panettha – ghammābhitattapuriso viya vaṭṭasannissitakāle yogāvacaro daṭṭhabbo, tassa purisassa paṭisaṅkhā āpānīyakaṃsaṃ pahāya pānīyādīhi pipāsassa vinodanaṃ viya bhikkhuno ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā chadvārādīni pariggahetvā anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhentassa arahattaphalādhigamo, pānīyādīni cattāri pānāni viya hi cattāro maggā, tesu aññataraṃ pivitvā surāpipāsitaṃ vinodetvā sukhino yena kāmaṃ gamanaṃ viya khīṇāsavassa catumaggapānaṃ pivitvā taṇhaṃ vinodetvā agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gamanakālo veditabbo. Chaṭṭhaṃ.

ចំណែកឯការប្រៀបធៀបឧបមានៅក្នុងទីនេះគឺ៖ យោគាវចរបុគ្គលក្នុងកាលដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តសង្សារ គួររាប់ថាដូចជាបុរសដែលត្រូវកំដៅថ្ងៃចាត់, ការសម្រេចអរហត្តផលរបស់ភិក្ខុដែលស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់អាចារ្យ និងឧបជ្ឈាយ៍ គ្រប់គ្រងទ្វារទាំងប្រាំមួយជាដើម ហើយចម្រើនវិបស្សនាជាលំដាប់ គួររាប់ថាដូចជាការដែលបុរសនោះពិចារណាហើយ លះបង់នូវភាជន៍ទឹកស្រាលាយពិស ហើយកំចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រេកឃ្លានដោយទឹកត្រជាក់ជាដើម។ ព្រោះថាមគ្គទាំងបួន ដូចជាទឹកសម្រាប់ផឹកទាំងបួនមុខមានទឹកត្រជាក់ជាដើមនោះឯង កាលបើបានផឹកនូវទឹកណាមួយក្នុងចំណោមទឹកទាំងនោះ ហើយកំចាត់បង់នូវសេចក្តីស្រេកស្រា ហើយមានសេចក្តីសុខ ដើរទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាយ៉ាងណា កាលដែលព្រះខីណាស្រពបានផឹកនូវទឹកមគ្គទាំងបួន ហើយកំចាត់បង់នូវតណ្ហាដែលជាសេចក្តីស្រេកឃ្លាន ហើយទៅកាន់ទិសគឺព្រះនិព្វានដែលមិនធ្លាប់ទៅដល់ពីមុន ក៏គួរដឹងយ៉ាងនោះឯង។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā

៧. អដ្ឋកថានឡកលាបីសូត្រ

67. Sattame kinnu kho, āvusoti kasmā pucchati? ‘‘Evaṃ puṭṭho kathaṃ nu kho byākareyyā’’ti. Therassa ajjhāsayajānanatthaṃ. Apica atīte dve aggasāvakā imaṃ pañhaṃ vinicchayiṃsūti anāgate bhikkhū jānissantītipi pucchati. Idāneva kho mayanti idaṃ thero yassa nāmarūpassa viññāṇaṃ paccayoti vuttaṃ, tadeva nāmarūpaṃ viññāṇassa paccayoti [Pg.113] vuttattā āha. Naḷakalāpiyoti idha pana ayakalāpādivasena upamaṃ anāharitvā viññāṇanāmarūpānaṃ abaladubbalabhāvadassanatthaṃ ayaṃ upamā ābhatā.

៦៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា Kinnu kho, āvuso សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈ (មហាកោដ្ឋិកៈ) សួរយ៉ាងនេះ (ទាំងដែលខ្លួនគ្មានសេចក្តីសង្ស័យ)? គឺដើម្បីដឹងនូវព្រះអធ្យាស្រ័យរបស់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរថា “កាលបើត្រូវគេសួរយ៉ាងនេះ តើលោកនឹងដោះស្រាយយ៉ាងណា?”។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈសួរដោយគិតថា “ក្នុងអតីតកាល ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីររូបបានដោះស្រាយនូវបញ្ហានេះយ៉ាងណា ពួកភិក្ខុក្នុងអនាគតកាលក៏នឹងបានដឹងយ៉ាងនោះដែរ”។ ពាក្យថា Idāneva kho mayaṃ នេះ ព្រះថេរៈបានពោលឡើង ព្រោះតែព្រះសារីបុត្តបានសម្តែងទុកថា វិញ្ញាណជាបច្ច័យដល់នាមរូបណា នាមរូបនោះឯងក៏ជាបច្ច័យដល់វិញ្ញាណវិញដែរ។ ពាក្យថា Naḷakalāpiyo គឺក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គមិនបាននាំយកឧបមាដោយអំណាចនៃបាច់ដែកជាដើមឡើយ តែបាននាំយកឧបមានៃបាច់បបុសនេះមក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពទន់ខ្សោយ (គ្មានកម្លាំង) នៃវិញ្ញាណ និងនាមរូប។

Nirodho hotīti ettake ṭhāne paccayuppannapañcavokārabhavavasena desanā kathitā. Chattiṃsāya vatthūhīti heṭṭhā vissajjitesu dvādasasu padesu ekekasmiṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena chattiṃsāya kāraṇehi. Ettha ca paṭhamo dhammakathikaguṇo, dutiyā paṭipatti, tatiyaṃ paṭipattiphalaṃ. Tattha paṭhamanayena desanāsampatti kathitā, dutiyena sekkhabhūmi, tatiyena asekkhabhūmīti. Sattamaṃ.

ពាក្យថា Nirodho hoti គឺក្នុងទីដ៏មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវទេសនា ដោយអំណាចនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ក្នុងបញ្ចវោការភព។ ពាក្យថា Chattiṃsāya vatthūhi គឺដោយហេតុ ៣៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃធម៌ ៣ យ៉ាងៗ ក្នុងបទនីមួយៗ នៃបទទាំង ១២ ដែលបានដោះស្រាយខាងក្រោម។ ហើយក្នុងទីនេះ ផ្នែកទីមួយ គឺជាគុណរបស់ព្រះធម្មកថិក, ផ្នែកទីពីរ គឺបដិបត្តិ, ផ្នែកទីបី គឺផលនៃបដិបត្តិ។ ក្នុងផ្នែកទាំងនោះ ដោយន័យទីមួយ ទ្រង់សម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃទេសនា, ដោយន័យទីពីរ ទ្រង់សម្តែងនូវសេក្ខភូមិ (ភូមិនៃព្រះសេក្ខបុគ្គល), ដោយន័យទីបី ទ្រង់សម្តែងនូវអសេក្ខភូមិ (ភូមិនៃព្រះអសេក្ខបុគ្គល)។ សូត្រទី៧ ចប់។

8. Kosambisuttavaṇṇanā

៨. អដ្ឋកថាកោសម្ពិសូត្រ

68. Aṭṭhame aññatrevāti ekacco hi parassa saddahitvā yaṃ esa bhaṇati, taṃ bhūtanti gaṇhāti. Aparassa nisīditvā cintentassa yaṃ kāraṇaṃ ruccati, so ‘‘atthi eta’’nti ruciyā gaṇhāti. Eko ‘‘cirakālato paṭṭhāya evaṃ anussavo atthi, bhūtameta’’nti anussavena gaṇhāti. Aññassa vitakkayato ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti, so ‘‘attheta’’nti ākāraparivitakkena gaṇhāti. Aparassa cintayato ekā diṭṭhi uppajjati, yāyassa taṃ kāraṇaṃ nijjhāyantassa khamati, so ‘‘attheta’’nti diṭṭhinijjhānakkhantiyā gaṇhāti. Thero pana pañcapi etāni kāraṇāni paṭikkhipitvā paccakkhañāṇena paṭividdhabhāvaṃ pucchanto aññatreva, āvuso musila, saddhāyātiādimāha. Tattha aññatrevāti saddhādīni kāraṇāni ṭhapetvā, vinā etehi kāraṇehīti attho. Bhavanirodho nibbānanti pañcakkhandhanirodho nibbānaṃ.

៦៨. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា Aññatreva ក្នុងបទជាដើមថា Aññatreva, āvuso Musila, saddhāya សេចក្តីថា ជនខ្លះជឿពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ហើយកាន់យកថា “រឿងដែលអ្នកនេះនិយាយ គឺពិតប្រាកដមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលអង្គុយគិតទៅ ពេញចិត្តនឹងហេតុផលណា ក៏កាន់យកដោយសេចក្តីពេញចិត្តថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត យល់ថា “មានពាក្យតំណាលតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយយ៉ាងនេះ រឿងនេះពិតប្រាកដមែន” ក៏កាន់យកដោយពាក្យតំណាល (អនុស្សវៈ)។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលត្រិះរិះទៅ ហេតុផលមួយក៏ប្រាកដឡើង គេក៏កាន់យកដោយការត្រិះរិះរកអាការៈថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ជនម្នាក់ទៀត កាលដែលគិតទៅ ទិដ្ឋិមួយក៏កើតឡើង គេពេញចិត្តនឹងហេតុផលនោះដោយការពិចារណា ក៏កាន់យកដោយការយល់ព្រមតាមការពិចារណា (ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ) ថា “រឿងនេះមានពិតមែន”។ ចំណែកឯព្រះថេរៈ (សវិដ្ឋៈ) បានទាត់ចោលនូវហេតុផលទាំងប្រាំយ៉ាងនេះ ហើយចង់សួររកការចាក់ធ្លុះដោយបច្ចក្ខញាណ (ញាណផ្ទាល់ខ្លួន) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Aññatreva, āvuso Musila, saddhāya (ម្នាលអាវុសោមុសិលៈ វៀរលែងតែសេចក្តីជឿ...)។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Aññatreva គឺ លើកលែងតែហេតុផលមានសេចក្តីជឿជាដើម សេចក្តីថា វៀរលែងតែហេតុផលទាំងនេះ។ ពាក្យថា Bhavanirodho nibbānaṃ គឺ ការរលត់ទៅនៃបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ព្រះនិព្វាន។

Tuṇhī ahosīti thero khīṇāsavo, ahaṃ pana khīṇāsavoti vā na vāti vā avatvā tuṇhīyeva ahosi. Āyasmā nārado āyasmantaṃ paviṭṭhaṃ etadavocāti kasmā avoca? So kira cintesi – ‘‘bhavanirodho nibbānaṃ nāmāti sekhehipi jānitabbo pañho esa, ayaṃ pana thero imaṃ theraṃ asekhabhūmiyā kāreti, imaṃ ṭhānaṃ jānāpessāmī’’ti etaṃ avoca.

ពាក្យថា Tuṇhī ahosi គឺ ព្រះថេរៈ (មុសិលៈ) ជាព្រះខីណាស្រព ប៉ុន្តែលោកមិនបានពោលថា “អាត្មាជាព្រះខីណាស្រព” ឬថា “មិនមែនជាព្រះខីណាស្រព” ឡើយ គឺលោកនៅស្ងៀមតែម្តង។ ពាក្យថា Āyasmā Nārado āyasmantaṃ Paviṭṭhaṃ etadavoca សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ព្រះណារទៈនោះបានគិតថា “បញ្ហាដែលថា ការរលត់ភពគឺព្រះនិព្វាន គឺជាបញ្ហាដែលសូម្បីតែព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយក៏ត្រូវដឹងដែរ តែព្រះថេរៈ (សវិដ្ឋៈ) នេះ បែរជាធ្វើឲ្យព្រះថេរៈ (មុសិលៈ) នេះ ស្ថិតនៅក្នុងអសេក្ខភូមិ (ថ្នាក់ព្រះអរហន្ត) ទៅវិញ អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងលោកឲ្យដឹងនូវហេតុការណ៍ពិតនេះ” ទើបបានពោលពាក្យនេះ។

Sammappaññāya [Pg.114] sudiṭṭhanti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ. Na camhi arahanti anāgāmimagge ṭhitattā arahaṃ na homīti dīpeti. Yaṃ panassa idāni ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti ñāṇaṃ, taṃ ekūnavīsatiyā paccavekkhaṇañāṇehi vimuttaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Udapānoti vīsatiṃsahatthagambhīro pānīyakūpo. Udakavārakoti udakaussiñcanavārako. Udakanti hi kho ñāṇaṃ assāti tīre ṭhitassa olokayato evaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Na ca kāyena phusitvāti udakaṃ pana nīharitvā kāyena phusitvā viharituṃ na sakkuṇeyya. Udapāne udakadassanaṃ viya hi anāgāmino nibbānadassanaṃ, ghammābhitattapuriso viya anāgāmī, udakavārako viya arahattamaggo, yathā ghammābhitattapuriso udapāne udakaṃ passati. Evaṃ anāgāmī paccavekkhaṇañāṇena ‘‘upari arahattaphalasamayo nāma atthī’’ti jānāti. Yathā pana so puriso udakavārakassa natthitāya udakaṃ nīharitvā kāyena phusituṃ na labhati, evaṃ anāgāmī arahattamaggassa natthitāya nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā arahattaphalasamāpattiṃ appetvā nisīdituṃ na labhati. Aṭṭhamaṃ.

«សម្មប្បញ្ញាយ សុទិដ្ឋំ» សេចក្តីថា ឃើញយ៉ាងល្អដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ ពាក្យថា «ន ចម្ហិ អរហំ» បង្ហាញអត្ថថា ព្រោះខ្លួនស្ថិតនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គ ទើបមិនទាន់ជាព្រះអរហន្ត។ ចំណែកឯញាណរបស់ព្រះនារទៈនោះនាពេលនេះថា «ការរលត់ភពគឺព្រះនិព្វាន» ញាណនោះជាបច្ចវេក្ខណញាណដែលពិចារណាឃើញព្រះនិព្វាន ក្នុងបច្ចវេក្ខណញាណទាំង ១៩។ ពាក្យថា «ឧទបានោ» គឺអណ្តូងទឹកសម្រាប់ផឹកដែលមានជម្រៅ ២០ ឬ ៣០ ហត្ថ។ ពាក្យថា «ឧទកវារកោ» គឺប្រដាប់សម្រាប់យោងដងទឹកឡើងមកចាក់។ ពាក្យថា «ឧទកន្តិ ហិ ខោ ញាណំ អស្សា» សេចក្តីថា ញាណបែបនេះគប្បីកើតមានដល់បុគ្គលដែលឈរនៅមាត់អណ្តូងហើយសម្លឹងមើលទៅ។ ពាក្យថា «ន ច កាយេន ផុសិត្វា» សេចក្តីថា មិនអាចដងទឹកនោះឡើងមក ហើយពាល់ត្រូវដោយកាយ រស់នៅបានឡើយ។ ព្រោះថា ការឃើញព្រះនិព្វានរបស់ព្រះអនាគាមី ប្រៀបដូចជាការឃើញទឹកក្នុងអណ្តូង, ព្រះអនាគាមី ប្រៀបដូចជាបុរសដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំង, អរហត្តមគ្គ ប្រៀបដូចជាយោងដងទឹក, ដូចជាបុរសដែលត្រូវកម្តៅថ្ងៃបៀតបៀន ឃើញទឹកក្នុងអណ្តូង យ៉ាងណាមិញ ព្រះអនាគាមី ក៏ដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណយ៉ាងនោះថា «អរហត្តផលសម័យនៅខាងលើមានពិតមែន»។ ម្យ៉ាងទៀត បុរសនោះមិនបានពាល់ត្រូវទឹកដោយកាយ ព្រោះគ្មានយោងដងទឹក យ៉ាងណាមិញ ព្រះអនាគាមី ក៏មិនបានធ្វើព្រះនិព្វានឱ្យជាអារម្មណ៍ ហើយចូលអរហត្តផលសមាបត្តិគង់នៅបានឡើយ ព្រោះគ្មានអរហត្តមគ្គ យ៉ាងនោះឯង។ សូត្រទី ៨ ចប់។

9. Upayantisuttavaṇṇanā

៩. អដ្ឋកថាឧបយន្តិសូត្រ

69. Navame upayantoti udakavaḍḍhanasamaye upari gacchanto. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritāyo. Upayāpetīti upari yāpeti, vaḍḍheti pūretīti attho. Avijjā upayantīti avijjā upari gacchantī saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ sakkuṇantī. Saṅkhāre upayāpetīti saṅkhāre upari yāpeti vaḍḍheti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Apayantoti apagacchanto osaranto. Avijjā apayantīti avijjā apagacchamānā osaramānā upari saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ na sakkuṇantīti attho. Saṅkhāre apayāpetīti saṅkhāre apagacchāpeti. Esa nayo sabbapadesu. Navamaṃ.

៦៩. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា «ឧបយន្តោ» សេចក្តីថា កាលដែលទឹកជោរឡើង ទឹកនោះក៏ហូរឡើងទៅលើហួសពីកម្រិតធម្មតា។ ពាក្យថា «មហានទិយោ» គឺទន្លេធំៗទាំងឡាយ មានទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនាជាដើម។ ពាក្យថា «ឧបយាបេតិ» មានន័យថា ធ្វើឱ្យហូរឡើងទៅលើ ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង ធ្វើឱ្យពេញ។ ពាក្យថា «អវិជ្ជា ឧបយន្តិ» សេចក្តីថា អវិជ្ជាកាលដែលកើនឡើងទៅលើ ក៏អាចជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយបាន។ ពាក្យថា «សង្ខារេ ឧបយាបេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើសង្ខារទាំងឡាយឱ្យកើនឡើងទៅលើ ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងតាមវិធីនេះឯង។ ពាក្យថា «អបយន្តោ» សេចក្តីថា ស្រកចុះ ថយចុះ។ ពាក្យថា «អវិជ្ជា អបយន្តិ» សេចក្តីថា អវិជ្ជាកាលដែលស្រកចុះ ថយចុះ ក៏មិនអាចជាបច្ច័យដល់សង្ខារទាំងឡាយនៅខាងលើបានឡើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «សង្ខារេ អបយាបេតិ» សេចក្តីថា ធ្វើសង្ខារទាំងឡាយឱ្យថយចុះ។ វិធីនេះគប្បីជ្រាបក្នុងបទទាំងពួង។ សូត្រទី ៩ ចប់។

10. Susimasuttavaṇṇanā

១០. អដ្ឋកថាសុសីមសូត្រ

70. Dasame garukatoti sabbehi devamanussehi pāsāṇacchattaṃ viya cittena garukato. Mānitoti manena piyāyito. Pūjitoti catupaccayapūjāya [Pg.115] pūjito. Apacitoti nīcavuttikaraṇena apacito. Satthārañhi disvā manussā hatthikkhandhādīhi otaranti maggaṃ denti, aṃsakūṭato sāṭakaṃ apanenti, āsanato vuṭṭhahanti vandanti. Evaṃ so tehi apacito nāma hoti. Susimoti evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍitaparibbājako. Ehi tvanti tesaṃ kira etadahosi – ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni āgamma lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ ganthaṃ bandhitvā deti, taṃ te uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti, te tesaṃ pasannā lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamo jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma, tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti. Te evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā taṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu.

៧០. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា «គរុកតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានទេវតានិងមនុស្សទាំងពួងធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងដោយចិត្ត ប្រៀបដូចជាឆត្រថ្ម។ ពាក្យថា «មានិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេស្រឡាញ់រាប់អានដោយចិត្ត។ ពាក្យថា «បូជិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេបូជាដោយបច្ច័យបួន។ ពាក្យថា «អបចិតោ» សេចក្តីថា ត្រូវបានគេធ្វើសេចក្តីកោតក្រែងដោយការបន្ទាបខ្លួន។ ព្រោះថា កាលបើមនុស្សទាំងឡាយឃើញព្រះសាស្តា ក៏ចុះពីលើខ្នងដំរីជាដើម ជៀសផ្លូវឱ្យ ដោះសំពត់ស្បៃពីស្មា ក្រោកឈរឡើងពីអាសនៈ ហើយថ្វាយបង្គំ។ កាលបើគេធ្វើបែបនេះ ព្រះអង្គឈ្មោះថាជាបុគ្គលដែលពួកគេធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ពាក្យថា «សុសីមោ» គឺបរិព្វាជកជាបណ្ឌិត មានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ឈ្លាសវៃក្នុងគម្ពីរវេទនិងអង្គនៃវេទ។ ពាក្យថា «ឯហិ ត្វំ» ឮថា ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសមណគោតម មិនមែនបានដល់នូវលាភសក្ការៈដ៏កំពូលព្រោះអាស្រ័យជាតិនិងគោត្រជាដើមនោះទេ ប៉ុន្តែព្រះអង្គជាកវីដ៏ប្រសើរ ព្រោះភាពជាកវីដ៏ឧត្តម ទើបតែងគម្ពីរ សម្តែងដល់សាវកទាំងឡាយ ពួកសាវកទាំងនោះរៀនសូត្រគម្ពីរនោះហើយ ក៏សម្តែងឧបនិសិន្នកថា អនុមោទនាកថា និងសរភញ្ញៈជាដើម ដល់ពួកឧបដ្ឋាក ពួកឧបដ្ឋាកទាំងនោះជ្រះថ្លានឹងសាវកទាំងនោះ ក៏នាំយកលាភសក្ការៈមកប្រគេន។ ប្រសិនបើយើងដឹងធម៌ដែលព្រះសមណគោតមដឹងនោះ បន្តិចបន្តួចខ្លះ ហើយបញ្ចូលលទ្ធិរបស់ខ្លួនទៅក្នុងធម៌នោះ រួចសម្តែងដល់ពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួនដែរ នោះយើងនឹងមានលាភសក្ការៈច្រើនជាងពួកសាវកទាំងនោះជាមិនខាន។ តើនរណាហ្ន៎ អាចទៅបួសក្នុងសំណាក់ព្រះសមណគោតម ហើយរៀនសូត្របានយ៉ាងឆាប់រហ័ស?»។ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះគិតយ៉ាងនេះហើយ ឃើញថាសុសីមបរិព្វាជកជាអ្នកមានសមត្ថភាព ទើបចូលទៅជិតគាត់ហើយនិយាយយ៉ាងនេះ។

Yenāyasmā ānando tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘kassa nu kho santikaṃ gantvā ahaṃ imaṃ dhammaṃ khippaṃ laddhuṃ sakkhissāmī’’ti? Tato cintesi – ‘‘samaṇo gotamo garu tejussado niyamamanuyutto, na sakkā akāle upasaṅkamituṃ, aññepi bahū khattiyādayo samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamanti, tasmimpi samaye na sakkā upasaṅkamituṃ. Sāvakesupissa sāriputto mahāpañño vipassanālakkhaṇamhi etadagge ṭhapito, mahāmoggallāno samādhilakkhaṇasmiṃ etadagge ṭhapito, mahākassapo dhutaṅgadharesu anuruddho dibbacakkhukesu, puṇṇo mantāṇiputto dhammakathikesu, upālitthero vinayadharesu etadagge ṭhapito, ayaṃ pana ānando bahussuto tipiṭakadharo, satthāpissa tattha tattha kathitaṃ dhammaṃ āharitvā katheti, pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito, aṭṭhannaṃ varānaṃ lābhī, catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato, tassa samīpaṃ gato khippaṃ dhammaṃ laddhuṃ sakkhissāmī’’ti. Tasmā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami.

ពាក្យថា «យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគាត់ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទ? ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «តើអាត្មាអញគប្បីចូលទៅជិតសំណាក់លោកអ្នកណា ទើបអាចទទួលបានធម៌នេះយ៉ាងឆាប់រហ័ស?»។ បន្ទាប់មកគាត់ក៏គិតថា «ព្រះសមណគោតម ជាបុគ្គលគួរគោរពកោតក្រែង មានតេជះច្រើន ជាប់រវល់នឹងកិច្ចការផ្សេងៗជានិច្ច មិនអាចចូលទៅជិតក្នុងពេលមិនសមគួរបានឡើយ ទោះបីជាស្តេចនិងក្សត្រជាដើមដទៃទៀតជាច្រើន ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះសមណគោតមដែរ ក្នុងពេលនោះក៏មិនអាចចូលទៅជិតបានដែរ។ សូម្បីតែក្នុងចំណោមសាវកទាំងឡាយ ព្រះសារីបុត្តមានបញ្ញាច្រើន ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងវិបស្សនាលក្ខណៈ, ព្រះមហាមោគ្គល្លាន ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងសមាធិលក្ខណៈ, ព្រះមហាកស្សបៈ ក្នុងចំណោមអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គ, ព្រះអនុរុទ្ធៈ ក្នុងចំណោមអ្នកមានទិព្វចក្ខុ, ព្រះបុណ្ណមន្តានីបុត្ត ក្នុងចំណោមធម្មកថិក, ព្រះឧបាលិត្ថេរ ត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរខាងអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ។ ចូលចិត្តព្រះអានន្ទនេះ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក សូម្បីតែព្រះសាស្តាក៏នាំយកធម៌ដែលសម្តែងក្នុងបរិស័ទនោះៗមកសម្តែងដល់លោកដែរ លោកត្រូវបានតម្កល់ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរក្នុងឋានៈទាំង ៥ យ៉ាង ជាអ្នកបានទទួលពរ ៨ ប្រការ ប្រកបដោយអច្ឆរិយអព្ភូតធម៌ ៤ ប្រការ ប្រសិនបើអាត្មាអញទៅកាន់សំណាក់លោក នឹងអាចទទួលបានធម៌យ៉ាងឆាប់រហ័សជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ចូលទៅជិតព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ។

Yena [Pg.116] bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā sayaṃ apabbājetvā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ titthiyasamaye pāṭiyekko ‘ahaṃ satthā’ti paṭijānanto carati, pabbajitvā sāsanassa alābhāyapi parisakkeyya. Na kho panassāhaṃ ajjhāsayaṃ ājānāmi, satthā jānissatī’’ti. Tasmā taṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami. Tenahānanda, susimaṃ pabbājethāti satthā kira cintesi – ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiyekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idha maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati. Kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ sāvakesu, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ vā dhammakathāya pasanno’’ti? Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā, ‘‘ayaṃ mama sāsane dhammaṃ thenessāmīti pabbajati. Itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ; nipphatti nu kho kīdisā’’ti? Olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susimaṃ pabbājethā’’ti āha.

ពាក្យថា «យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអានន្ទមិនបំបួសគាត់ដោយខ្លួនឯង បែរជាជូនគាត់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ? ឮថា ព្រះអានន្ទមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «សុសីមៈនេះ ជាគ្រូម្នាក់ក្នុងលទ្ធិដទៃ ដើរប្រកាសខ្លួនថា "អាត្មាអញជាគ្រូ" កាលបើបួសហើយ គប្បីព្យាយាមធ្វើឱ្យសាសនាសាបសូន្យចាកលាភសក្ការៈក៏សក្តិសម។ ម្យ៉ាងទៀត អាត្មាអញមិនដឹងអធ្យាស្រ័យរបស់គាត់ឡើយ ព្រះសាស្តានឹងទ្រង់ជ្រាបជាមិនខាន»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអានន្ទនាំគាត់ទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «តេនហានន្ទ សុសីមំ បព្វាជេថ» ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រិះរិះថា «បរិព្វាជកនេះ ដើរប្រកាសខ្លួនក្នុងលទ្ធិដទៃថា "អាត្មាអញជាគ្រូម្នាក់ឯង" តែឥឡូវនិយាយថា "ចង់មកប្រព្រឹត្តមគ្គព្រហ្មចរិយៈក្នុងសាសនានេះ"។ តើគាត់ជ្រះថ្លាចំពោះតថាគត ឬជ្រះថ្លាចំពោះសាវករបស់តថាគត ឬក៏ជ្រះថ្លាចំពោះធម្មកថារបស់តថាគត ឬរបស់សាវករបស់តថាគត?»។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថាគាត់គ្មានសេចក្តីជ្រះថ្លាសូម្បីតែមួយកន្លែងឡើយ ហើយទ្រង់ជ្រាបថា «គាត់បួសព្រោះចង់លួចធម៌ក្នុងសាសនារបស់តថាគត។ ហេតុនេះ ការមករបស់គាត់មិនបរិសុទ្ធឡើយ ចុះការសម្រេចផលរបស់គាត់នឹងទៅជាយ៉ាងណា?»។ កាលទ្រង់ពិចារណាមើល ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ទោះបីជាគាត់បួសដោយបំណងចង់លួចធម៌ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ គាត់នឹងព្យាយាមសម្រេចអរហត្តផលជាមិនខាន» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ អានន្ទ ចូរឱ្យសុសីមៈបួសចុះ»។

Aññā byākatā hotīti te kira bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā temāsaṃ vassaṃ vasantā tasmiṃyeva antotemāse ghaṭentā vāyamantā arahattaṃ paṭilabhiṃsu. Te ‘‘paṭiladdhaguṇaṃ satthu ārocessāmā’’ti pavāritapavāraṇā senāsanaṃ saṃsāmetvā satthu santikaṃ āgantvā attano paṭiladdhaguṇaṃ ārocesuṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Aññāti arahattassa nāmaṃ. Byākatāti ārocitā. Assosīti so kira ohitasoto hutvā tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ gacchati taṃ taṃ kathaṃ suṇitukāmo. Yena te bhikkhū tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Taṃ kirassa pavattiṃ sutvā etadahosi – ‘‘aññā nāma imasmiṃ sāsane paramappamāṇaṃ sārabhūtā ācariyamuṭṭhi maññe bhavissati, pucchitvā naṃ jānissāmī’’ti. Tasmā upasaṅkami.

ពាក្យថា «អញ្ញា ព្យាកតា ហោតិ» ឮថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះបានរៀនកម្មដ្ឋានក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ហើយចាំវស្សាអស់ត្រីមាស ក្នុងអំឡុងត្រីមាសនោះឯង ពួកលោកបានព្យាយាមប្រឹងប្រែងរហូតបានសម្រេចអរហត្តផល។ ភិក្ខុទាំងនោះគិតថា «យើងនឹងក្រាបបង្គំទូលគុណធម៌ដែលបានសម្រេចដល់ព្រះសាស្តា» កាលបើបានបវារណាស្រេចហើយ ក៏រៀបចំសេនាសនៈ រួចចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលគុណធម៌ដែលខ្លួនបានសម្រេច។ ពាក្យនេះត្រូវបានពោលឡើងដោយរំលឹកដល់ហេតុការណ៍នោះ។ ពាក្យថា «អញ្ញា» ជាឈ្មោះនៃអរហត្តផល។ ពាក្យថា «ព្យាកតា» គឺក្រាបបង្គំទូល។ ពាក្យថា «អស្សោសិ» ឮថា ព្រះសុសីមៈនោះផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ ហើយដើរទៅកាន់ទីដែលភិក្ខុទាំងនោះគង់នៅ ព្រោះចង់ស្តាប់រឿងរ៉ាវទាំងនោះ។ ពាក្យថា «យេន តេ ភិក្ខុ តេនុបសង្កមិ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាលោកចូលទៅជិតភិក្ខុទាំងនោះ? ឮថា កាលបើលោកបានឮរឿងរ៉ាវនោះហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អញ្ញា នេះ ក្នុងសាសនានេះ ហាក់ដូចជាធម៌ដ៏កំពូល ជាខ្លឹមសារ ជាធម៌ដែលគ្រូក្តាប់ទុកក្នុងដៃ អាត្មាអញនឹងសួរដេញដោលដើម្បីឱ្យដឹងច្បាស់»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកចូលទៅជិត។

Anekavihitanti anekavidhaṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti āvibhāvaṃ gahetvā tirobhāvaṃ, tirobhāvaṃ gahetvā āvibhāvaṃ kātuṃ sakkothāti pucchati. Tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ. Itarapadadvayepi [Pg.117] eseva nayo. Ummujjanimujjanti ummujjanañca nimujjanañca. Pallaṅkenāti pallaṅkabandhanena. Kamathāti nisīdituṃ vā gantuṃ vā sakkothāti pucchati? Pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana imassa iddhividhassa, ito paresaṃ dibbasotādīnañca vaṇṇanānayo visuddhimagge vuttanayena veditabboti.

ពាក្យថា «អនេកវិហិតំ» គឺមានច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា «ឥទ្ធិវិធំ» គឺចំណែកនៃឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «អាវិភាវំ តិរោភាវំ» លោកសួរថា «តើលោកអាចធ្វើការបង្ហាញខ្លួន ហើយបំបាំងខ្លួន ឬធ្វើការបំបាំងខ្លួនហើយបង្ហាញខ្លួនបានដែរឬទេ?»។ ពាក្យថា «តិរោកុដំ» គឺខាងក្រៅជញ្ជាំង។ ក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «ឧម្មុជ្ជនិមុជ្ជំ» គឺការងើបឡើងនិងការមុជចុះ។ ពាក្យថា «បល្លង្កេន» គឺដោយការអង្គុយពត់ភ្នែន។ ពាក្យថា «កមថ» លោកសួរថា «តើលោកអាចអង្គុយ ឬទៅបានដែរឬទេ?»។ ពាក្យថា «បក្ខី សកុណោ» គឺសត្វស្លាបដែលមានស្លាប។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃឥទ្ធិវិធញ្ញាណនេះ និងទិព្វសោតញ្ញាណជាដើមដែលនៅបន្ទាប់ពីនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។

Santā vimokkhāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca santā āruppavimokkhā. Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā paṭilabhitvā. Paññāvimuttā kho mayaṃ, āvusoti, āvuso, mayaṃ nijjhānakā sukkhavipassakā paññāmatteneva vimuttāti dasseti. Ājāneyyāsi vā tvaṃ, āvuso susima, na vā tvaṃ ājāneyyāsīti kasmā evamāhaṃsu? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘mayaṃ imassa ajjhāsayaṃ gahetvā kathetuṃ na sakkhissāma, dasabalaṃ pana pucchitvā nikkaṅkho bhavissatī’’ti. Dhammaṭṭhitiñāṇanti vipassanāñāṇaṃ, taṃ paṭhamataraṃ uppajjati. Nibbāne ñāṇanti vipassanāya ciṇṇante pavattamaggañāṇaṃ, taṃ pacchā uppajjati. Tasmā bhagavā evamāha.

ពាក្យថា «សន្តា វិមោក្ខា» គឺអរូបវិមោក្ខដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអង្គធម៌ផង និងព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ផង។ ពាក្យថា «កាយេន ផុសិត្វា» គឺពាល់ត្រូវដោយនាមកាយ គឺបានសម្រេច។ ពាក្យថា «បញ្ញាវិមុត្តា ខោ មយំ អាវុសោ» បង្ហាញថា «ម្នាលអាវុសោ យើងទាំងឡាយគ្មានឈានជាគ្រឿងពិចារណាឡើយ គឺជានិរោធសមាបត្តិ ឬឈានសមាបត្តិ (ជាសុក្ខវិបស្សកៈ) រួចផុតចាកកិលេសទាំងពួងដោយបញ្ញាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ»។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុទាំងនោះនិយាយយ៉ាងនេះ? ឮថា ពួកលោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «យើងមិនអាចយល់អធ្យាស្រ័យរបស់គាត់ហើយឆ្លើយតបបានឡើយ ប៉ុន្តែបើគាត់សួរព្រះទសពល គាត់នឹងអស់សេចក្តីសង្ស័យជាមិនខាន»។ ពាក្យថា «ធម្មដ្ឋិតិញាណំ» គឺវិបស្សនាញាណ ញាណនោះកើតឡើងមុនគេ។ ពាក្យថា «និព្វានេ ញាណំ» គឺមគ្គញាណដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការចម្រើនវិបស្សនា ញាណនោះកើតឡើងជាក្រោយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

Ājāneyyāsi vātiādi kasmā vuttaṃ? Vināpi samādhiṃ evaṃ ñāṇuppattidassanatthaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – susima, maggo vā phalaṃ vā na samādhinissando, na samādhiānisaṃso, na samādhissa nipphatti, vipassanāya paneso nissando, vipassanāya ānisaṃso, vipassanāya nipphatti, tasmā jāneyyāsi vā tvaṃ, na vā tvaṃ jāneyyāsi, atha kho dhammaṭṭhitiñāṇaṃ pubbe, pacchā nibbāne ñāṇanti.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អាជានេយ្យាសិ វា» ជាដើមនេះ? ព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញការកើតឡើងនៃមគ្គញាណដោយវិធីនេះ ទោះបីជាមិនមានសមាធិដែលជាសមថលក្ខណៈក៏ដោយ។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសុសីមៈ មគ្គក្តី ផលក្តី មិនមែនជាផលវិបាកនៃសមាធិ មិនមែនជាអានិសង្សនៃសមាធិ មិនមែនជាការសម្រេចនៃសមាធិឡើយ ប៉ុន្តែនេះជាផលវិបាកនៃវិបស្សនា ជាអានិសង្សនៃវិបស្សនា ជាការសម្រេចនៃវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាអ្នកចង់ដឹងក្តី មិនចង់ដឹងក្តី ក៏ដោយចុះ ប៉ុន្តែធម្មដ្ឋិតិញាណកើតឡើងមុន ឯញាណក្នុងព្រះនិព្វានកើតឡើងជាក្រោយ»។

Idānissa paṭivedhabhabbataṃ ñatvā teparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ desento taṃ kiṃ maññasi, susima? Rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vātiādimāha? Te parivaṭṭadesanāvasāne pana thero arahattaṃ patto. Idānissa anuyogaṃ āropento jātipaccayā jarāmaraṇanti, susima, passasītiādimāha. Api pana tvaṃ, susimāti idaṃ kasmā ārabhi? Nijjhānakānaṃ sukkhavipassakabhikkhūnaṃ pākaṭakaraṇatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo – na kevalaṃ tvameva nijjhānako sukkhavipassako, etepi bhikkhū evarūpāyevāti. Sesaṃ sabbattha pākaṭamevāti. Dasamaṃ.

ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា សុសីមបរិព្វាជកនោះជាបុគ្គលគួរដល់ការត្រាស់ដឹង (មគ្គផល) ទើបកាលនឹងសម្ដែងធម៌ទេសនាមានវដ្ដៈ ៣ ជុំ (តេបរិវដ្ដទេសនា) ទើបត្រាស់ពាក្យផ្ដើមថា «ម្នាលសុសីមៈ អ្នកយល់សេចក្ដីនោះដូចម្ដេច រូបទៀង ឬមិនទៀង?» ជាដើម។ លុះចប់តេបរិវដ្ដទេសនានោះ ព្រះថេរៈ (សុសីមៈ) ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងទ្រង់ដឹកនាំព្រះថេរៈនោះទៅកាន់ការប្រកបព្យាយាម ទើបត្រាស់ពាក្យផ្ដើមថា «ម្នាលសុសីមៈ អ្នកឃើញថា ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ ដូច្នេះឬ?» ជាដើម។ ចុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមពាក្យនេះថា «ម្នាលសុសីមៈ ចុះអ្នក...» ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដដល់ពួកភិក្ខុអ្នកជាសុខវិបស្សកៈ (អ្នកចម្រើនវិបស្សនាស្ងួត) ដែលគ្មានឈាន។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ «ម្នាលសុសីមៈ មិនមែនមានតែអ្នកម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ដែលគ្មានឈាន ជាសុខវិបស្សកៈ សូម្បីពួកភិក្ខុទាំងនេះ ក៏មានសភាវៈបែបនេះដូចគ្នាដែរ»។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ១០ ចប់។

Mahāvaggo sattamo.

មហាវគ្គ ទី ៧ ចប់។

8. Samaṇabrāhmaṇavaggo

៨. សមណព្រាហ្មណវគ្គ

1. Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā

១. ការពណ៌នាអំពីជរាមរណសូត្រជាដើម

71-72. Samaṇabrāhmaṇavagge [Pg.118] jarāmaraṇādīsu ekekapadavasena ekekaṃ katvā ekādasa suttāni vuttāni, tāni uttānatthānevāti.

៧១-៧២. ក្នុងសមណព្រាហ្មណវគ្គ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងសូត្រ ១១ ដោយធ្វើសូត្រមួយៗ ទៅតាមអំណាចនៃបទមួយៗ មានជរានិងមរណៈជាដើម សូត្រទាំងនោះមានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Samaṇabrāhmaṇavaggo aṭṭhamo.

សមណព្រាហ្មណវគ្គ ទី ៨ ចប់។

9. Antarapeyyālaṃ

៩. អន្តរពៃយ្យាលៈ

1. Satthusuttādivaṇṇanā

១. ការពណ៌នាអំពីសត្ថុសូត្រជាដើម

73. Ito paraṃ ‘‘satthā pariyesitabbo’’tiādinayappavattā dvādasa antarapeyyālavaggā nāma honti. Te sabbepi tathā tathā bujjhanakānaṃ veneyyapuggalānaṃ ajjhāsayavasena vuttā. Tattha satthāti buddho vā hotu sāvako vā, yaṃ nissāya maggañāṇaṃ labhati, ayaṃ satthā nāma, so pariyesitabbo. Sikkhā karaṇīyāti tividhāpi sikkhā kātabbā. Yogādīsu yogoti payogo. Chandoti kattukamyatākusalacchando. Ussoḷhīti sabbasahaṃ adhimattavīriyaṃ. Appaṭivānīti anivattanā. Ātappanti kilesatāpanavīriyameva. Sātaccanti satatakiriyaṃ. Satīti jarāmaraṇādivasena catusaccapariggāhikā sati. Sampajaññanti tādisameva ñāṇaṃ. Appamādoti saccabhāvanāya appamādo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

៧៣. តទៅពីសមណព្រាហ្មណវគ្គនេះ សូត្រទាំង ១២ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានពាក្យថា «សត្ថា បរិយេសិតព្វោ» (គួរស្វែងរកព្រះសាស្តា) ជាដើម ហៅថា អន្តរពៃយ្យាលវគ្គ។ សូត្រទាំងនោះទាំងអស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទៅតាមអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ដែលគួរត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយអាការៈនោះៗ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ បទថា «សត្ថា» (ព្រះសាស្តា) បានแก่ ព្រះពុទ្ធក្ដី ព្រះသာវកក្ដី បុគ្គលដែលអាស្រ័យហើយបានសម្រេចមគ្គញ្ញាណ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ព្រះសាស្តា (គ្រូ) បុគ្គលនោះគួរស្វែងរក។ បទថា «សិក្ខា ករណីយា» សិក្ខាទាំង ៣ ប្រការ (អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា អធិបញ្ញាសិក្ខា) គឺបុគ្គលគប្បីធ្វើ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានយោគៈជាដើម បទថា «យោគោ» គឺសេចក្ដីព្យាយាមប្រកប (ប្រយោគៈ)។ បទថា «ឆន្ទោ» គឺកុសលឆន្ទៈដែលជាកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ (ការចង់ធ្វើ)។ បទថា «ឧស្សោឡ្ហី» គឺសេចក្ដីព្យាយាមដ៏លើសលុបដែលអាចអត់ធន់នឹងឧបសគ្គទាំងពួងបាន។ បទថា «អប្បដិវានី» គឺសេចក្ដីព្យាយាមមិនថយក្រោយ។ បទថា «អាតប្បំ» គឺសេចក្ដីព្យាយាមដែលដុតកំដៅកិលេស។ បទថា «សាតច្ចំ» គឺការធ្វើព្យាយាមមិនដាច់ដំឡើយ។ បទថា «សតិ» គឺសតិដែលកំណត់ដឹងនូវអរិយសច្ច ៤ ដោយអំណាចនៃជរានិងមរណៈជាដើម។ បទថា «សម្បជញ្ញំ» គឺបញ្ញាដែលមានសភាវៈដូចគ្នានោះដែរ។ បទថា «អប្បមាទោ» គឺសេចក្ដីមិនប្រមាទក្នុងការចម្រើនសច្ចធម៌។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Antarapeyyālo navamo.

អន្តរពៃយ្យាលវគ្គ ទី ៩ ចប់។

Nidānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានិទានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

2. Abhisamayasaṃyuttaṃ

២. អភិសមយសំយុត្ត

1. Nakhasikhāsuttavaṇṇanā

១. ការពណ៌នានខសិខាសូត្រ

74. Abhisamayasaṃyuttassa [Pg.119] paṭhame nakhasikhāyanti maṃsaṭṭhānena vimutte nakhagge. Nakhasikhā ca nāma lokiyānaṃ mahatīpi hoti, satthu pana rattuppalapattakoṭi viya sukhumā. Kathaṃ panettha paṃsu patiṭṭhitoti? Adhiṭṭhānabalena. Bhagavatā hi atthaṃ ñāpetukāmena adhiṭṭhānabalena tattha patiṭṭhāpito. Satimaṃ kalanti mahāpathaviyā paṃsuṃ satakoṭṭhāse katvā tato ekakoṭṭhāsaṃ. Paratopi eseva nayo. Abhisametāvinoti paññāya ariyasaccāni abhisametvā ṭhitassa. Purimaṃ dukkhakkhandhaṃ parikkhīṇaṃ pariyādiṇṇaṃ upanidhāyāti etadeva bahutaraṃ dukkhaṃ, yadidaṃ parikkhīṇanti evaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ dukkhakkhandhaṃ upanidhāya, ñāṇena taṃ tassa santike ṭhapetvā upaparikkhiyamāneti attho. Katamaṃ panettha purimadukkhaṃ nāma? Yaṃ parikkhīṇaṃ. Katamaṃ pana parikkhīṇaṃ? Yaṃ paṭhamamaggassa abhāvitattā uppajjeyya. Katamaṃ pana upanidhāya? Yaṃ sattasu attabhāvesu apāye aṭṭhamañca paṭisandhiṃ ādiṃ katvā yattha katthaci uppajjeyya, sabbaṃ taṃ parikkhīṇanti veditabbaṃ. Sattakkhattunti satta vāre, sattasu attabhāvesūti attho. Paramatāti idamassa paraṃ pamāṇanti dasseti. Mahatthiyoti mahato atthassa nipphādako. Paṭhamaṃ.

៧៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃអភិសមយសំយុត្ត បទថា «នខសិខាយំ» បានแก่ នៅចុងក្រចកដែលផុតពីសាច់។ ឯចុងក្រចកនោះ សម្រាប់ពួកលោកិយជន តែងតែធំ ប៉ុន្តែសម្រាប់ព្រះសាស្តា គឺល្អិតទន់ល្វន់ដូចជាចុងត្របកផ្កាឈូកក្រហម។ ចុះធូលីដីជាប់នៅលើចុងក្រចកនោះដោយរបៀបណា? ជាប់នៅបានដោយអំណាចអធិដ្ឋាន។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ឲ្យដឹងនូវសេចក្ដីពិត ទើបធ្វើឲ្យធូលីដីជាប់នៅទីនោះដោយអំណាចអធិដ្ឋាន។ បទថា «សតិមំ កលំ» គឺការចែកធូលីដីនៃមហាប្រថពីជា ១០០ ភាគ ហើយយក ១ ភាគក្នុងចំណោមភាគទាំងនោះ។ សូម្បីក្នុងបទបន្ទាប់ (សតសហស្សិមំ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «អភិសមេតាវិនោ» គឺបុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចទាំងឡាយដោយមគ្គបញ្ញាហើយឋិតនៅ។ បទថា «បុរិមំ ទុក្ខក្ខន្ធំ បរិក្ខីណំ បរិយាទិណ្ណំ ឧបនិធាយ» សេចក្ដីថា «ទុក្ខនេះឯងច្រើនជាង គឺទុក្ខដែលអស់ទៅហើយនេះ» គឺការប្រៀបធៀបនឹងគំនរទុក្ខដែលទ្រង់សម្ដែងទុកមុនយ៉ាងនេះ ឬមួយក៏ការយកបញ្ញាទៅដាក់ទុកជិតគំនរទុក្ខនោះហើយពិចារណាមើល។ ចុះក្នុងទីនេះ អ្វីទៅជា «បុរិមទុក្ខ» (ទុក្ខមុន)? គឺទុក្ខដែលអស់ទៅហើយ។ ចុះទុក្ខដែលអស់ទៅហើយនោះ គឺអ្វី? គឺទុក្ខដែលគប្បីកើតឡើងព្រោះមិនបានចម្រើនបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ)។ ចុះការប្រៀបធៀបនឹងអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ទុក្ខទាំងអស់ដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងអត្តភាពទាំង ៧ ក្នុងអបាយភូមិ និងការចាប់បដិសន្ធិទី ៨ ជាដើម ក្នុងភពណាមួយ ទុក្ខទាំងអស់នោះឈ្មោះថា អស់ទៅហើយ។ បទថា «សត្តក្ខត្តុំ» គឺ ៧ ដង សេចក្ដីថា ក្នុងអត្តភាពទាំង ៧។ បទថា «បរមតា» ទ្រង់បង្ហាញថា នេះជាកម្រិតកំណត់ដ៏ខ្ពស់បំផុតរបស់ព្រះសោតាបន្ននោះ។ បទថា «មហត្ថិយោ» គឺអ្នកធ្វើប្រយោជន៍ដ៏ធំធេងឲ្យសម្រេច។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាអំពីបោក្ខរណីសូត្រ

75. Dutiye pokkharaṇīti vāpī. Ubbedhenāti gambhīratāya. Samatittikāti mukhavaṭṭisamā. Kākapeyyāti sakkā hoti tīre ṭhitena kākena pakatiyāpi mukhatuṇḍikaṃ otāretvā pātuṃ. Dutiyaṃ.

៧៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «បោក្ខរណី» គឺស្រះទឹក (ដែលមានទទឹងនិងបណ្ដោយ ៥០ យោជន៍)។ បទថា «ឧព្វេធេន» គឺដោយជម្រៅ (ជម្រៅ ៥០ យោជន៍)។ បទថា «សមតិត្តិកា» គឺស្មើត្រឹមមាត់ច្រាំង។ បទថា «កាកបេយ្យា» សេចក្ដីថា ក្អែកដែលឈរនៅលើច្រាំង សូម្បីដោយប្រក្រតី ក៏អាចលូកចំពុះចុះទៅផឹកទឹកបាន។ សូត្រទី ២ ចប់។

3. Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាអំពីសម្ភេជ្ជឧទកសូត្រជាដើម

76-77. Tatiye yatthimāti yasmiṃ sambhijjaṭṭhāne imā. Saṃsandantīti samāgantvā sandanti. Samentīti samāgacchanti. Dve vā ti vāti dve vā tīṇi vā. Udakaphusitānīti udakabindūni. Saṃbhejjaudakanti aññāhi nadīhi saddhiṃ sambhinnaṭṭhāne udakaṃ. Catutthaṃ uttānatthameva. Tatiyacatutthāni.

៧៦-៧៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «យត្ថិមា» គឺក្នុងកន្លែងប្រសព្វគ្នាណាដែលស្ទឹងទាំងឡាយនេះ។ បទថា «សំសន្ទន្តិ» គឺហូរមកជួបជុំគ្នាហើយហូរទៅ។ បទថា «សមេន្តិ» គឺមកជួបជុំគ្នា។ បទថា «ទ្វេ វា តីណិ វា» គឺ ២ ឬ ៣ តំណក់។ បទថា «ឧទកផុសិតានិ» គឺតំណក់ទឹក។ បទថា «សម្ភេជ្ជឧទកំ» គឺទឹកក្នុងកន្លែងដែលហូរមកច្របូកច្របល់ជួបគ្នាជាមួយនឹងស្ទឹងដទៃទៀត។ សូត្រទី ៤ មានសេចក្ដីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៣ និងទី ៤ ចប់។

5. Pathavīsuttādivaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាអំពីបថវីសូត្រជាដើម

78-84. Pañcame [Pg.120] mahāpathaviyāti cakkavāḷabbhantarāya mahāpathaviyā uddharitvā. Kolaṭṭhimattiyoti padaraṭṭhipamāṇā. Guḷikāti mattikaguḷikā. Upanikkhipeyyāti ekasmiṃ ṭhāne ṭhapeyya. Chaṭṭhādīsu vuttanayeneva attho veditabbo. Pariyosāne pana aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ adhigamoti bāhirakānaṃ sabbopi guṇādhigamo paṭhamamaggena adhigataguṇānaṃ satabhāgampi sahassabhāgampi satasahassabhāgampi na upagacchatīti. Pañcamādīni.

៧៨-៨៤. ក្នុងសូត្រទី ៥ បទថា «មហាបថវិយា» គឺដកយកដីចេញពីមហាប្រថពីដែលឋិតនៅក្នុងចក្រវាឡ។ បទថា «កោលដ្ឋិមត្តិយោ» គឺដីស្អិតដែលមានទំហំប៉ុនគ្រាប់ពុទ្រា។ បទថា «គុឡិកា» គឺដុំដីស្អិតតូចៗ។ បទថា «ឧបនិក្ខិបេយ្យ» គឺគប្បីដាក់ទុកក្នុងកន្លែងតែមួយ។ ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៦ ជាដើម គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែនៅពេលបញ្ចប់ (នៃអភិសមយសំយុត្ត) បទថា «អញ្ញតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្វាជកានំ អធិគមោ» សេចក្ដីថា ការសម្រេចគុណធម៌ទាំងអស់ (មានឈាននិងអភិញ្ញា) របស់ពួកអន្យតិត្ថិយ សមណៈ ព្រាហ្មណ៍ និងបរិព្វាជកខាងក្រៅព្រះសាសនា មិនដល់សូម្បីតែមួយភាគក្នុងមួយរយ មួយភាគក្នុងមួយពាន់ ឬមួយភាគក្នុងមួយសែន នៃគុណធម៌ដែលបុគ្គលបានសម្រេចដោយបឋមមគ្គឡើយ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៥ ជាដើម ចប់។

Abhisamayasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអភិសមយសំយុត្ត ចប់ហើយ។

3. Dhātusaṃyuttaṃ

៣. ធាតុសំយុត្ត

1. Nānattavaggo

១. នានត្តវគ្គ

1.Dhātunānattasuttavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាធាតុនានត្តសូត្រ

85. Dhātusaṃyuttassa [Pg.121] paṭhame nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātena sabhāvaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ dhammānaṃ nānāsabhāvo dhātunānattaṃ. Cakkhudhātūtiādīsu cakkhupasādo cakkhudhātu, rūpārammaṇaṃ rūpadhātu, cakkhupasādavatthukaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu. Sotapasādo sotadhātu, saddārammaṇaṃ saddadhātu, sotapasādavatthukaṃ cittaṃ sotaviññāṇadhātu. Ghānapasādo ghānadhātu, gandhārammaṇaṃ gandhadhātu, ghānapasādavatthukaṃ cittaṃ ghānaviññāṇadhātu. Jivhāpasādo jivhādhātu, rasārammaṇaṃ rasadhātu, jivhāpasādavatthukaṃ cittaṃ jivhāviññāṇadhātu. Kāyapasādo kāyadhātu, phoṭṭhabbārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātu, kāyapasādavatthukaṃ cittaṃ kāyaviññāṇadhātu. Tisso manodhātuyo manodhātu, vedanādayo tayo khandhā sukhumarūpāni nibbānañca dhammadhātu, sabbampi manoviññāṇaṃ manoviññāṇadhātūti. Ettha ca soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, avasāne dve catubhūmikāti. Paṭhamaṃ.

៨៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃធាតុសំយុត្ត សភាវៈផ្សេងៗគ្នា (នានាសភាវៈ) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានឈ្មោះថា «ធាតុ» ព្រោះអត្ថថាជាសភាវៈពិត ពោលគឺអត្ថថាមិនមែនជាសត្វ និងអត្ថថាជាសូន្យ (សូន្យចាកភាពទៀង ភាពល្អ ភាពសុខ និងភាពជាខ្លួនប្រាណ) ហៅថា ធាតុនានត្តៈ (សភាវៈផ្សេងៗគ្នានៃធាតុ)។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ចក្ខុធាតុ» ជាដើម ចក្ខុបសាទ ឈ្មោះថា ចក្ខុធាតុ, រូបារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបធាតុ, ចិត្តដែលមានចក្ខុបសាទជាទីតាំង (ជាទីអាស្រ័យ) ឈ្មោះថា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ។ សោតបសាទ ឈ្មោះថា សោតធាតុ, សទ្ទារម្មណ៍ ឈ្មោះថា សទ្ទធាតុ, ចិត្តដែលមានសោតបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា សោតវិញ្ញាណធាតុ។ ឃានបសាទ ឈ្មោះថា ឃានធាតុ, គន្ធារម្មណ៍ ឈ្មោះថា គន្ធធាតុ, ចិត្តដែលមានឃានបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា ឃានវិញ្ញាណធាតុ។ ជិវ្ហាបសាទ ឈ្មោះថា ជិវ្ហាធាតុ, រសារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រសធាតុ, ចិត្តដែលមានជិវ្ហាបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ។ កាយបសាទ ឈ្មោះថា កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ផោដ្ឋព្វធាតុ, ចិត្តដែលមានកាយបសាទជាទីតាំង ឈ្មោះថា កាយវិញ្ញាណធាតុ។ មនោធាតុ ៣ (បញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ ១ និងសម្បដិច្ឆនៈ ២) ឈ្មោះថា មនោធាតុ, ខន្ធ ៣ មានវេទនាខន្ធជាដើម រូបល្អិតៗ (សុខុមរូប) និងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណទាំងអស់ (៧៦ ប្រការ) ឈ្មោះថា មនោវិញ្ញាណធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងធាតុទាំង ១៨ នេះ ធាតុ ១៦ (តាំងពីចក្ខុធាតុរហូតដល់កាយវិញ្ញាណធាតុ) ជាកាមាវចរៈ (រាប់បញ្ចូលក្នុងកាមភូមិ) ចំណែកឯធាតុ ២ ចុងក្រោយ (មនោធាតុ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ) ជាចតុភូមិកៈ (រាប់បញ្ចូលក្នុងភូមិទាំង ៤)។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. Phassanānattasuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាផស្សនានត្តសូត្រ

86. Dutiye uppajjati phassanānattanti nānāsabhāvo phasso uppajjati. Tattha cakkhusamphassādayo cakkhuviññāṇādisampayuttā, manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto, tasmā. Manodhātuṃ paṭiccāti manodvārāvajjanaṃ kiriyāmanoviññāṇadhātuṃ paṭicca paṭhamajavanasamphasso uppajjatīti ayamettha attho. Dutiyaṃ.

៨៦. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា «ឧប្បជ្ជតិ ផស្សនានត្តំ» សេចក្ដីថា ផស្សៈដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា តែងកើតឡើង។ ក្នុងសូត្រនោះ ផស្សៈទាំងឡាយមានចក្ខុសម្ផស្សជាដើម ជាធម៌សម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម, មនោសម្ផស្ស ជាធម៌សម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្តក្នុងមនោទ្វារ, ព្រោះហេតុនោះ បទថា «មនោធាតុម្បដិច្ច» សេចក្ដីថា ផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្ត តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោទ្វារាវជ្ជនៈ ដែលជាកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ នេះជាសេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ សូត្រទី ២ ចប់។

3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នានោផស្សនានត្តសូត្រ

87. Tatiye no manosamphassaṃ paṭicca uppajjati manodhātūti manodvāre paṭhamajavanasampayuttaṃ phassaṃ paṭicca āvajjanakiriyāmanoviññāṇadhātu no uppajjatīti evamattho daṭṭhabbo. Tatiyaṃ.

៨៧. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា «នោ មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតុ» សេចក្ដីថា អាវជ្ជនកិរិយាមនោវិញ្ញាណធាតុ មិនមែនកើតឡើងដោយអាស្រ័យផស្សៈដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្តក្នុងមនោទ្វារនោះឡើយ គប្បីយល់សេចក្ដីយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាវេទនានានត្តសូត្រ

88. Catutthe [Pg.122] cakkhusamphassajā vedanāti sampaṭicchanamanodhātuto paṭṭhāya sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ, nibbattiphāsukatthaṃ pana anantaraṃ sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre āvajjanasamphassaṃ paṭicca paṭhamajavanavedanā, paṭhamajavanasamphassaṃ paṭicca dutiyajavanavedanāti ayamadhippāyo. Catutthaṃ.

៨៨. ក្នុងសូត្រទី ៤ បទថា «ចក្ខុសម្ផស្សជា វេទនា» សេចក្ដីថា វេទនាទាំងអស់ក្នុងចក្ខុទ្វារនោះ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅតាំងពីសម្បដិច្ឆនមនោធាតុទៅ ប៉ុន្តែដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការបង្ហាញការកើតឡើង (ដោយអំណាចឧបនិស្ស័យ) លោកពោលថា គប្បីកាន់យកតែវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសម្បដិច្ឆនចិត្ត ដែលកើតឡើងបន្ទាប់ពីចក្ខុវិញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «មនោសម្ផស្សំ បដិច្ច» សេចក្ដីអធិប្បាយថា វេទនានៃបឋមជវនៈ កើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោសម្ផស្សដែលសម្បយុត្តដោយអាវជ្ជនចិត្តក្នុងមនោទ្វារ, វេទនានៃទុតិយជវនៈ កើតឡើងដោយអាស្រ័យមនោសម្ផស្សដែលសម្បយុត្តដោយបឋមជវនចិត្ត គប្បីជ្រាបសេចក្ដីអធិប្បាយយ៉ាងនេះ។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាទុតិយវេទនានានត្តសូត្រ

89. Pañcame tatiyacatutthesu vuttanayāva ekato katvā desitāti. Iti dutiyādīsu catūsu suttesu manodhātuṃ manodhātūti agahetvā manodvārāvajjanaṃ manodhātūti gahitaṃ. Sabbāni cetāni tathā tathā kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena desitāni. Ito paresupi eseva nayo. Pañcamaṃ.

៨៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រួមបញ្ចូលគ្នានូវន័យដែលបានសម្ដែងហើយក្នុងសូត្រទី ៣ និងទី ៤ មកសម្ដែងតែមួយ។ យ៉ាងនេះ ក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ២ ជាដើម ព្រះអង្គមិនបានកាន់យកមនោធាតុ (ដែលជាបញ្ចទ្វារាវជ្ជនៈ និងសម្បដិច្ឆនៈ) ថាជាមនោធាតុឡើយ គឺទ្រង់កាន់យកមនោទ្វារាវជ្ជនៈថាជាមនោធាតុវិញ។ សូត្រទាំងឡាយនេះទាំងអស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទៅតាមអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃវេនេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយដែលគួរត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយអាការៈនោះៗ។ តាំងពីសូត្រនេះទៅ សូម្បីក្នុងសូត្រដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី ៥ ចប់។

6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាពាហិរធាតុនានត្តសូត្រ

90. Chaṭṭhe pana pañca dhātuyo kāmāvacarā, dhammadhātu catubhūmikāti. Chaṭṭhaṃ.

៩០. ក្នុងសូត្រទី ៦ ធាតុ ៥ (រូបធាតុ សទ្ទធាតុ គន្ធធាតុ រសធាតុ ផោដ្ឋព្វធាតុ) ជាកាមាវចរៈ ចំណែកឯធម្មធាតុ ជាចតុភូមិកៈ។ សូត្រទី ៦ ចប់។

7. Saññānānattasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសញ្ញានានត្តសូត្រ

91. Sattame rūpadhātūti āpāthe patitaṃ attano vā parassa vā sāṭakaveṭhanādivatthukaṃ rūpārammaṇaṃ. Rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā. Rūpasaṅkappoti sampaṭicchanādīhi tīhi cittehi sampayutto saṅkappo. Rūpacchandoti rūpe chandikataṭṭhena chando. Rūpapariḷāhoti rūpe anuḍahanaṭṭhena pariḷāho. Rūpapariyesanāti pariḷāhe uppanne sandiṭṭhasambhatte gahetvā tassa rūpassa paṭilābhatthāya pariyesanā. Ettha ca saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti, pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantīti. Evaṃ kho, bhikkhave, dhātunānattanti ettha ca evaṃ rūpādinānāsabhāvaṃ dhātuṃ paṭicca rūpasaññādinānāsabhāvasaññā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo. Sattamaṃ.

៩១. ក្នុងសូត្រទី ៧ បទថា «រូបធាតុ» គឺរូបារម្មណ៍របស់ខ្លួនក្ដី របស់អ្នកដទៃក្ដី ដែលមានសំពត់ ឬឈ្នួតក្បាលជាដើមជាទីតាំង ដែលធ្លាក់មកប៉ះនឹងចក្ខុបសាទ។ បទថា «រូបសញ្ញា» គឺសញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយចក្ខុវិញ្ញាណ។ បទថា «រូបសង្កប្បោ» គឺសង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣ មានសម្បដិច្ឆនៈជាដើម។ បទថា «រូបច្ឆន្ទោ» គឺឆន្ទៈដោយអត្ថថាជាការចង់បានក្នុងរូប។ បទថា «រូបបរិឡាហោ» គឺសេចក្ដីក្ដៅក្រហាយដោយអត្ថថាជាការដុតកំដៅក្នុងរូប។ បទថា «រូបបរិយេសនា» សេចក្ដីថា កាលបើបរិឡាហៈ (សេចក្ដីក្ដៅក្រហាយគឺតណ្ហា) កើតឡើងហើយ ក៏បបួលមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់ឃើញធ្លាប់រាប់អានគ្នា ទៅស្វែងរកគ្រប់ទិសទីដើម្បីបានរូបនោះមក។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្ដាធម៌មានសញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈជាដើមទាំងនេះ សញ្ញា សង្កប្បៈ និងឆន្ទៈ តែងបានសូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយ ឬក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នា ចំណែកឯបរិឡាហៈ និងបរិយេសនា តែងបានតែក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទថា «ឯវំ ខោ ភិក្ខវេ ធាតុនានត្តំ» នេះ គប្បីដឹងសេចក្ដីដោយន័យនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង សញ្ញាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបសញ្ញាជាដើម តែងកើតឡើងដោយអាស្រ័យធាតុដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាមានរូបធាតុជាដើម»។ សូត្រទី ៧ ចប់។

8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā

៨. ការពណ៌នានោបរិយេសនានានត្តសូត្រ

92. Aṭṭhame [Pg.123] no dhammapariyesanaṃ paṭicca uppajjati dhammapariḷāhoti evaṃ āgataṃ paṭisedhamattameva nānaṃ. Aṭṭhamaṃ.

៩២. ក្នុងសូត្រទី ៨ បទថា «នោ ធម្មបរិយេសនំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ ធម្មបរិឡាហោ» សេចក្ដីថា មានតែពាក្យបដិសេធ (ពាក្យថា នោ) ប៉ុណ្ណោះដែលប្លែកគ្នា។ សូត្រទី ៨ ចប់។

9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាពាហិរផស្សនានត្តសូត្រជាដើម

93-94. Navame uppajjati rūpasaññāti vuttappakāre ārammaṇe uppajjati saññā. Rūpasaṅkappoti tasmiṃyeva ārammaṇe tīhi cittehi sampayuttasaṅkappo. Rūpasamphassoti tadevārammaṇaṃ phusamāno phasso. Vedanāti tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanā. Chandādayo vuttanayāva. Rūpalābhoti pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ ‘‘rūpalābho’’ti vuttaṃ. Ayaṃ tāva sabbasaṅgāhikanayo ekasmiṃ yevārammaṇe sabbadhammānaṃ uppattivasena vutto. Aparo āgantukārammaṇamissako hoti – rūpasaññā rūpasaṅkappo phasso vedanāti ime tāva cattāro dhammā dhuvaparibhoge nibaddhārammaṇe honti. Nibaddhārammaṇañhi iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ piyaṃ yaṃkiñci viya upaṭṭhāti, āgantukārammaṇaṃ pana yaṃkiñci samānampi khobhetvā tiṭṭhati.

៩៣-៩៤. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា uppajjati rūpasaññā (រូបសញ្ញាកើតឡើង) សេចក្តីថា សញ្ញាកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ដែលមានប្រការពោលហើយ។ ពាក្យថា rūpasaṅkappo (រូបសង្កប្បៈ) សេចក្តីថា សង្កប្បៈដែលសម្បយុត្តដោយចិត្ត ៣ ក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា rūpasamphasso (រូបសម្ផស្សៈ) សេចក្តីថា ផស្សៈដែលពាល់ត្រូវអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា vedanā (វេទនា) សេចក្តីថា វេទនាដែលទទួលអារម្មណ៍នោះឯង។ ធម៌មានឆន្ទៈជាដើម មានន័យពោលហើយដូចគ្នា។ ពាក្យថា rūpalābho (រូបលាភ) សេចក្តីថា អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយបានមក ព្រមដោយតណ្ហា លោកហៅថា «រូបលាភ»។ នេះជាសព្វសង្គាហិកន័យ (ន័យសង្គ្រោះទាំងអស់) ដែលលោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងពួងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយមុនសិន។ ន័យមួយទៀត ជាអារម្មណ៍លាយឡំដោយអាគន្តុការម្មណ៍ (អារម្មណ៍ភ្ញៀវ) គឺធម៌ ៤ យ៉ាងនេះមុនគេ គឺរូបសញ្ញា រូបសង្កប្បៈ ផស្សៈ វេទនា រមែងកើតមានក្នុងនិពទ្ធារម្មណ៍ (អារម្មណ៍ប្រចាំ) ដែលប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ។ ព្រោះថា និពទ្ធារម្មណ៍ ទោះបីជាអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្ត ជាទីស្រឡាញ់ ក៏រមែងប្រាកដហាក់ដូចជាអារម្មណ៍ធម្មតាៗ ចំណែកឯអាគន្តុការម្មណ៍វិញ ទោះបីជាអារម្មណ៍ធម្មតាៗ ក៏រមែងធ្វើចិត្តឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រហើយទើបតាំងនៅ។

Tatridaṃ vatthu – eko kira amaccaputto gāmiyehi parivārito gāmamajjhe ṭhatvā kammaṃ karoti. Tasmiñcassa samaye upāsikā nadiṃ gantvā nhatvā alaṅkatapaṭiyattā dhātigaṇaparivutā gehaṃ gacchati. So dūrato disvā ‘‘āgantukamātugāmo bhavissatī’’ti saññaṃ uppādetvā ‘‘gaccha, bhaṇe jānāhi, kā esā’’ti purisaṃ pesesi. So gantvā taṃ disvā paccāgato, ‘‘kā esā’’ti puṭṭho yathāsabhāvaṃ ārocesi. Evaṃ āgantukārammaṇaṃ khobheti. Tasmiṃ uppanno chando rūpachando nāma, tadeva ārammaṇaṃ katvā uppanno pariḷāho rūpapariḷāho nāma, sahāye gaṇhitvā tassa pariyesanaṃ rūpapariyesanā nāma, pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho nāma.

ក្នុងសេចក្តីនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា កូនប្រុសរបស់អាមាត្យម្នាក់ ត្រូវអ្នកស្រុកចោមរោមឈរធ្វើការងារនៅកណ្តាលភូមិ។ ក្នុងសម័យនោះ ឧបាសិកា (ភរិយា) របស់គេ ទៅកាន់កំពង់ទឹក ងូតទឹក តុបតែងកាយយ៉ាងស្អាត មានពួកមេដោះចោមរោម ដើរត្រឡប់មកផ្ទះវិញ។ កូនអាមាត្យនោះ ក្រឡេកឃើញពីចម្ងាយ កើតសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់) ថា «ប្រហែលជាស្ត្រីអាគន្តុកៈ (ស្ត្រីប្លែកមុខ) ហើយមើលទៅ» ទើបប្រើបុរសម្នាក់ទៅថា «នែបុរសដ៏ចម្រើន ចូរទៅមើលឲ្យដឹងមើល៍ តើនាងនោះជាអ្នកណា?»។ បុរសនោះទៅឃើញនាងហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ កាលបើគេសួរថា «តើនាងនោះជាអ្នកណា?» ក៏ប្រាប់តាមការពិត។ អាគន្តុការម្មណ៍ រមែងធ្វើចិត្តឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រយ៉ាងនេះឯង។ ឆន្ទៈដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបឆន្ទៈ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយធ្វើអារម្មណ៍នោះឯងឲ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា រូបបរិឡាហៈ, ការស្វែងរកអារម្មណ៍នោះដោយនាំយកពួកមិត្តភក្តិទៅជាមួយ ឈ្មោះថា រូបបរិយេសនា, អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបានមកព្រមដោយតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបលាភ។

Uruvalliyavāsī cūḷatissatthero panāha – ‘‘kiñcāpi bhagavatā phassavedanā pāḷiyā majjhe gahitā, pāḷiṃ pana parivaṭṭetvā vuttappakāre ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā, tasmiṃyeva saṅkappo rūpasaṅkappo tasmiṃ [Pg.124] chando rūpacchando, tasmiṃ pariḷāho rūpapariḷāho, tasmiṃ pariyesanā rūpapariyesanā, pariyesitvā laddhaṃ saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho. Evaṃ laddhārammaṇe pana phusanaṃ phasso, anubhavanaṃ vedanā. Rūpasamphasso rūpasamphassajā vedanāti idaṃ dvayaṃ labbhatī’’ti. Aparampi avibhūtavāraṃ nāma gaṇhanti. Ārammaṇañhi sāṇipākārehi vā parikkhittaṃ tiṇapaṇṇādīhi vā paṭicchannaṃ hoti, taṃ ‘‘upaḍḍhaṃ diṭṭhaṃ me ārammaṇaṃ, suṭṭhu naṃ passissāmī’’ti olokayato tasmiṃ ārammaṇe uppannā saññā rūpasaññā nāma. Tasmiṃyeva uppannā saṅkappādayo rūpasaṅkappādayo nāmāti veditabbā. Etthāpi ca saññāsaṅkappaphassavedanāchandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhanti, pariḷāhapariyesanālābhā nānājavanavāreyevāti. Dasamaṃ uttānamevāti. Navamadasamāni.

ចំណែកព្រះចូឡតិស្សត្ថេរ ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃឧរុវេលា មានថេរដីកាថា «ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ផស្សៈ និងវេទនាទុកក្នុងកណ្តាលនៃព្រះបាលីក៏ដោយ ប៉ុន្តែបើបង្វិលព្រះបាលីមកវិញ សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍មានប្រការពោលហើយ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សង្កប្បៈក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង ឈ្មោះថា រូបសង្កប្បៈ, ឆន្ទៈក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបឆន្ទៈ, សេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបបរិឡាហៈ, ការស្វែងរកក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបបរិយេសនា, អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកបានមកព្រមដោយតណ្ហា ឈ្មោះថា រូបលាភ។ កាលបើបានអារម្មណ៍យ៉ាងនេះហើយ ការពាល់ត្រូវ ឈ្មោះថា ផស្សៈ, ការទទួលអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា វេទនា។ ធម៌ទាំងពីរគឺ រូបសម្ផស្ស និងរូបសម្ផស្សជាវេទនា រមែងបានមកដោយប្រការដូច្នេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត លោកតែងកាន់យកវារៈដែលមិនច្បាស់លាស់ (អវិភូតវារៈ)។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ដែលត្រូវវាំងននព័ទ្ធជុំវិញក្តី ឬត្រូវស្មៅ និងស្លឹកឈើជាដើមបិទបាំងទុកក្តី កាលបើបុគ្គលសម្លឹងមើលដោយគិតថា «អារម្មណ៍នេះ យើងឃើញតែពាក់កណ្តាលទេ យើងនឹងមើលវាឲ្យច្បាស់លាស់» សញ្ញាដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា។ សង្កប្បៈជាដើមដែលកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង គប្បីដឹងថាឈ្មោះថា រូបសង្កប្បៈជាដើម។ សូម្បីក្នុងអវិភូតវារៈនេះ សញ្ញា សង្កប្បៈ ផស្សៈ វេទនា និងឆន្ទៈ រមែងបានសូម្បីក្នុងជវនវារៈតែមួយ ឬក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នា ចំណែកឯបរិឡាហៈ បរិយេសនា និងលាភៈ រមែងបានតែក្នុងជវនវារៈផ្សេងៗគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ១០ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី ៩ និងទី ១០ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Nānattavaggo paṭhamo.

នានត្តវគ្គ ទី ១ ចប់។

2. Dutiyavaggo

២. វគ្គទី ២

1. Sattadhātusuttavaṇṇanā

១. អដ្ឋកថា សត្តធាតុសូត្រ

95. Dutiyavaggassa paṭhame ābhādhātūti ālokadhātu. Ālokassapi ālokakasiṇe parikammaṃ katvā uppannajjhānassāpīti sahārammaṇassa jhānassa etaṃ nāmaṃ. Subhadhātūti subhakasiṇe uppannajjhānavasena sahārammaṇajjhānameva. Ākāsānañcāyatanameva ākāsānañcāyatanadhātu. Saññāvedayitanirodhova saññāvedayitanirodhadhātu. Iti bhagavā anusandhikusalassa bhikkhuno tattha nisīditvā pañhaṃ pucchitukāmassa okāsaṃ dento desanaṃ niṭṭhāpesi.

៩៥. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃវគ្គទី ២ ពាក្យថា ābhādhātu (អាភាធាតុ) បានแก่ អាលោកធាតុ (ធាតុគឺពន្លឺ)។ នេះជាឈ្មោះនៃឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអារម្មណ៍ គឺទាំងអាលោកៈ (ពន្លឺ) ទាំងឈានដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើបរិកម្មក្នុងអាលោកកសិណ។ ពាក្យថា subhadhātu (សុភធាតុ) បានแก่ ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃឈានដែលកើតឡើងក្នុងសុភកសិណនោះឯង។ អាកាសានញ្ចាយតនៈនោះឯង ឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនធាតុ។ សញ្ញាវេទយិតនិរោធនោះឯង ឈ្មោះថា សញ្ញាវេទយិតនិរោធធាតុ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រទានឱកាសដល់ភិក្ខុអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ ដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ហើយប្រាថ្នានឹងសួរប្រស្នា ទើបទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាត្រឹមឧទ្ទេសនេះ។

Andhakāraṃ paṭiccāti andhakāro hi ālokena paricchinno, ālokopi andhakārena. Andhakārena hi so pākaṭo hoti. Tasmā ‘‘andhakāraṃ paṭicca paññāyatī’’ti āha. Asubhaṃ paṭiccāti etthāpi eseva nayo. Asubhañhi subhena, subhañca asubhena paricchinnaṃ, asubhe sati subhaṃ paññāyati, tasmā evamāha. Rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭicca. Rūpāvacarasamāpattiyā hi sati ākāsānañcāyatanasamāpatti nāma [Pg.125] hoti rūpasamatikkamo vā, tasmā evamāha. Viññāṇañcāyatanadhātuādīsupi eseva nayo. Nirodhaṃ paṭiccāti catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhāappavattiṃ paṭicca. Khandhanirodhañhi paṭicca nirodhasamāpatti nāma paññāyati, na khandhapavattiṃ, tasmā evamāha. Ettha ca catunnaṃ khandhānaṃ nirodhova nirodhasamāpattīti veditabbo.

ពាក្យថា andhakāraṃ paṭicca (អាស្រ័យសេចក្តីងងឹត) សេចក្តីថា ព្រោះថាសេចក្តីងងឹត ត្រូវពន្លឺកំណត់កាត់ផ្តាច់ ពន្លឺក៏ត្រូវសេចក្តីងងឹតកំណត់កាត់ផ្តាច់ដែរ។ ព្រោះថា ពន្លឺនោះរមែងប្រាកដច្បាស់បាន ក៏ដោយសារសេចក្តីងងឹត។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «អាស្រ័យសេចក្តីងងឹត ទើបប្រាកដច្បាស់»។ ពាក្យថា asubhaṃ paṭicca (អាស្រ័យអសុភៈ) សូម្បីក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថា អសុភៈ ត្រូវសុភៈកំណត់កាត់ផ្តាច់ សុភៈក៏ត្រូវអសុភៈកំណត់កាត់ផ្តាច់ដែរ កាលបើមានអសុភៈ សុភៈទើបប្រាកដច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា rūpaṃ paṭicca (អាស្រ័យរូប) សេចក្តីថា អាស្រ័យរូបាវចរសមាបត្តិ។ ព្រោះថាកាលបើមានរូបាវចរសមាបត្តិ សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិ ឬការកន្លងរូប រមែងមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងវិញ្ញាណញ្ចាយតនធាតុជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា nirodhaṃ paṭicca (អាស្រ័យការរលត់) សេចក្តីថា អាស្រ័យការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធ ៤ ដោយបដិសង្ខាញាណ។ ព្រោះថា សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា និរោធសមាបត្តិ រមែងប្រាកដច្បាស់បាន ព្រោះអាស្រ័យការរលត់ទៅនៃខន្ធ មិនមែនអាស្រ័យការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ហើយក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំង ៤ នោះឯង គឺនិរោធសមាបត្តិ។

Kathaṃ samāpatti pattabbāti kathaṃ samāpattiyo kīdisā samāpattiyo nāma hutvā pattabbāti? Saññāsamāpatti pattabbāti saññāya atthibhāvena saññāsamāpattiyo saññāsamāpattiyo nāma hutvā pattabbā. Saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbāti sukhumasaṅkhārānaṃ avasiṭṭhatāya saṅkhārāvasesasamāpatti nāma hutvā pattabbā. Nirodhasamāpatti pattabbāti nirodhova nirodhasamāpatti nirodhasamāpatti nāma hutvā pattabbāti attho. Paṭhamaṃ.

ពាក្យថា kathaṃ samāpatti pattabbā (តើសមាបត្តិគប្បីដល់បានដោយរបៀបណា?) សេចក្តីថា តើសមាបត្តិទាំងឡាយ គប្បីដល់បានដោយរបៀបណា គឺត្រូវជាសមាបត្តិមានសភាពបែបណា ទើបដល់បាន? ពាក្យថា saññāsamāpatti pattabbā (សញ្ញាសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា សមាបត្តិទាំងឡាយ ត្រូវជាសមាបត្តិដែលហៅថា សញ្ញាសមាបត្តិ ព្រោះមានសញ្ញានៅឡើយ ទើបដល់បាន។ ពាក្យថា saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbā (សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា សមាបត្តិដែលឈ្មោះថា សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ ព្រោះនៅសល់សង្ខារដ៏ល្អិត ទើបដល់បាន。 ពាក្យថា nirodhasamāpatti pattabbā (និរោធសមាបត្តិ គប្បីដល់បាន) សេចក្តីថា ការរលត់នោះឯង គឺជានិរោធសមាបត្តិ ត្រូវជានិរោធសមាបត្តិ ទើបដល់បាន នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. Sanidānasuttavaṇṇanā

២. អដ្ឋកថា សនិទានសូត្រ

96. Dutiye sanidānanti bhāvanapuṃsakametaṃ, sanidāno sapaccayo hutvā uppajjatīti attho. Kāmadhātuṃ, bhikkhave, paṭiccāti ettha kāmavitakkopi kāmadhātu kāmāvacaradhammāpi, visesato sabbākusalampi. Yathāha –

៩៦. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា sanidānaṃ (មានហេតុជាគ្រឿងអាង) នេះជាភាវណបុំសកសព្ទ សេចក្តីថា កើតឡើងដោយមានហេតុ មានបច្ច័យ។ ពាក្យថា kāmadhātuṃ, bhikkhave, paṭicca (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាស្រ័យកាមធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីកាមវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុ ធម៌ជាកាមាវចរៈទាំងឡាយក្តី ជាពិសេសគឺអកុសលធម៌ទាំងអស់ក្តី ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo, ayaṃ vuccati kāmadhātu. Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti (vibha. 182).

«ក្នុងកាមធាតុនោះ តើកាមធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ សេចក្តីសង្កប្បៈ ការណែនាំទៅ ការណែនាំទៅដោយប្រពៃ ការលើកចិត្តឡើង មិច្ឆាសង្កប្បៈ ដែលប្រកបដោយកាម នេះហៅថា កាមធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយណា គឺខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ រូប វេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ដែលអន្ទោលទៅក្នុងចន្លោះនេះ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចន្លោះនេះ ដោយធ្វើអវីចិនរកខាងក្រោមឲ្យជាទីបំផុត ធ្វើទេវលោកជាន់បរនិម្មិតវសវត្តីខាងលើឲ្យជាខាងក្នុង នេះហៅថា កាមធាតុ។ សូម្បីអកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា កាមធាតុដែរ»។

Ettha sabbasaṅgāhikā asambhinnāti dve kathā honti. Kathaṃ? Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādadhātuvihiṃsādhātuyo gahitā hontīti ayaṃ sabbasaṅgāhikā. Tāsaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ visuṃ āgatattā sesadhammā kāmadhātūti ayaṃ asambhinnakathā. Ayamidha gahetabbā imaṃ kāmadhātuṃ ārammaṇavasena vā sampayogavasena vā paṭicca kāmasaññā nāma uppajjati. Kāmasaññaṃ [Pg.126] paṭiccāti kāmasaññaṃ pana sampayogavasena vā upanissayavasena vā paṭicca kāmasaṅkappo nāma uppajjati. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi. Micchā paṭipajjatīti ayāthāvapaṭipadaṃ aniyyānikapaṭipadaṃ paṭipajjati.

ក្នុងទីនេះ មានកថា ២ យ៉ាង គឺសព្វសង្គាហិកកថា (កថាដែលសង្គ្រោះទាំងអស់) និងអសម្ភិន្នកថា (កថាមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នា)។ សួរថា ដូចម្តេច? ព្រោះថា ការកាន់យកកាមធាតុ រមែងជាការកាន់យកព្យាបាទធាតុ និងវិហឹសាធាតុផងដែរ នេះជាសព្វសង្គាហិកកថា។ ប៉ុន្តែ ព្រោះធាតុទាំងពីរនោះ មកដោយឡែកពីគ្នា ធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីនោះ ទើបឈ្មោះថា កាមធាតុ នេះជាអសម្ភិន្នកថា។ ក្នុងទីនេះ គប្បីកាន់យកអសម្ភិន្នកថានេះឯង គឺសញ្ញាដែលឈ្មោះថា កាមសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យកាមធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តក្តី។ ពាក្យថា kāmasaññaṃ paṭicca (អាស្រ័យកាមសញ្ញា) សេចក្តីថា សង្កប្បៈដែលឈ្មោះថា កាមសង្កប្បៈ រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យកាមសញ្ញា ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តក្តី ដោយអំណាចនៃឧបនិស្សយក្ដី។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង ដោយន័យនេះឯង។ ពាក្យថា tīhi ṭhānehī (ដោយហេតុ ៣ យ៉ាង) សេចក្តីថា ដោយហេតុ ៣ ប្រការ។ ពាក្យថា micchā paṭipajjati (ប្រតិបត្តិខុស) សេចក្តីថា ប្រតិបត្តិផ្លូវដែលមិនពិត ផ្លូវដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ។

Byāpādadhātuṃ, bhikkhaveti ettha byāpādavitakkopi byāpādadhātu byāpādopi. Yathāha –

ពាក្យថា byāpādadhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្យាបាទធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីព្យាបាទវិតក្កៈ ក៏ជាព្យាបាទធាតុ សូម្បីព្យាបាទៈ ក៏ជាព្យាបាទធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Tattha katamā byāpādadhātu? Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭivirodho kopo pakopo…pe… anattamanatā cittassa, ayaṃ vuccati byāpādadhātū’’ti (vibha. 182).

«ក្នុងព្យាបាទធាតុនោះ តើព្យាបាទធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... ដែលប្រកបដោយព្យាបាទ នេះហៅថា ព្យាបាទធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត ការចងគំនុំ ការប្រឆាំង សេចក្តីខឹង សេចក្តីខឹងខ្លាំង... សេចក្តីមិនត្រេកអរនៃចិត្ត ក្នុងអាឃាតវត្ថុ ១០ យ៉ាង នេះហៅថា ព្យាបាទធាតុ»។

Imaṃ byāpādadhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca byāpādasaññā nāma uppajjati. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

សញ្ញាដែលឈ្មោះថា ព្យាបាទសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យព្យាបាទធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីដឹងដោយន័យមុននោះឯង។

Vihiṃsādhātuṃ, bhikkhaveti ettha vihiṃsāvitakkopi vihiṃsādhātu vihiṃsāpi. Yathāha –

ពាក្យថា vihiṃsādhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ វិហឹសាធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីវិហឹសាវិតក្កៈ ក៏ជាវិហឹសាធាតុ សូម្បីវិហឹសា ក៏ជាវិហឹសាធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Tattha katamā vihiṃsādhātu? Vihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭheti. Yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṃsanā vihiṃsanā rosanā parūpaghāto, ayaṃ vuccati vihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182).

«ក្នុងវិហឹសាធាតុនោះ តើវិហឹសាធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... ដែលប្រកបដោយវិហឹសា នេះហៅថា វិហឹសាធាតុ។ បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ តែងបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ ដោយដៃក្តី ដោយដុំដីក្តី ដោយដំបងក្តី ដោយគ្រឿងសាស្ត្រាក្តី ដោយខ្សែតីក្តី ដោយគ្រឿងប្រហារណាមួយក្តី។ ការបៀតបៀន ការបៀតបៀនខ្លាំង ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយខ្លាំង ការខឹងសម្បារ ការសម្លាប់សត្វដទៃ មានសភាពបែបនេះណា នេះហៅថា វិហឹសាធាតុ»។

Imaṃ vihiṃsādhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca vihiṃsāsaññā nāma uppajjati. Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.

សញ្ញាដែលឈ្មោះថា វិហឹសាសញ្ញា រមែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យវិហឹសាធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យមុននោះឯង។

Tiṇadāyeti tiṇagahane araññe. Anayabyasananti avuḍḍhiṃ vināsaṃ. Evameva khoti ettha sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tiṇukkā viya akusalasaññā, tiṇakaṭṭhanissitā pāṇā viya ime sattā. Yathā sukkhatiṇadāye ṭhapitaṃ tiṇukkaṃ khippaṃ vāyamitvā anibbāpentassa te pāṇā anayabyasanaṃ pāpuṇanti. Evameva ye samaṇā vā brāhmaṇā vā [Pg.127] uppannaṃ akusalasaññaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedappahānehi nappajahanti, te dukkhaṃ viharanti.

ពាក្យថា tiṇadāye (ក្នុងព្រៃស្មៅ) សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃដែលញឹកស្មុគដោយស្មៅ។ ពាក្យថា anayabyasanan (សេចក្តីវិនាសអន្តរាយ) សេចក្តីថា សេចក្តីមិនចម្រើន និងសេចក្តីវិនាស។ ពាក្យថា evameva kho (យ៉ាងនោះឯង) ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា អារម្មណ៍ប្រៀបដូចជាព្រៃស្មៅស្ងួត, អកុសលសញ្ញាប្រៀបដូចជាចន្លុះស្មៅ, សត្វទាំងឡាយនេះប្រៀបដូចជាសត្វល្អិតដែលអាស្រ័យនឹងស្មៅនិងឈើ។ កាលបើចន្លុះស្មៅដែលគេដាក់ចុះក្នុងព្រៃស្មៅស្ងួត បើបុគ្គលមិនប្រញាប់ប្រញាល់ព្យាយាមពន្លត់ទេ សត្វល្អិតទាំងឡាយនោះ រមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយយ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណា មិនលះបង់អកុសលសញ្ញាដែលកើតឡើងហើយ ដោយវិក្ខម្ភនប្បហាន តទង្គប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហានទេ ពួកជនទាំងនោះ រមែងរស់នៅជាទុក្ខ។

Visamagatanti rāgavisamādīni anugataṃ akusalasaññaṃ. Na khippameva pajahatīti vikkhambhanādivasena sīghaṃ nappajahati. Na vinodetīti na nīharati. Na byantīkarotīti bhaṅgamattampi anavasesento na vigatantaṃ karoti. Na anabhāvaṃ gametīti na anuabhāvaṃ gameti. Evaṃ sabbapadesu na – kāro āharitabbo. Pāṭikaṅkhāti pāṭikaṅkhitabbā icchitabbā.

ពាក្យថា visamagataṃ (ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌មិនស្មើ) សេចក្តីថា អកុសលសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមរាគៈដ៏មិនស្មើជាដើម។ ពាក្យថា na khippameva pajahati (មិនលះបង់ដោយឆាប់រហ័ស) សេចក្តីថា មិនលះបង់ឲ្យបានឆាប់រហ័សដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហានជាដើម។ ពាក្យថា na vinodeti (មិនកំចាត់បង់) សេចក្តីថា មិនដកចេញ។ ពាក្យថា na byantīkaroti (មិនធ្វើឲ្យអស់ទៅ) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យវិនាសទៅដោយមិនឲ្យសេសសល់សូម្បីតែត្រឹមខណៈបែកធ្លាយ (ភង្គខណៈ)។ ពាក្យថា na anabhāvaṃ gameti (មិនធ្វើឲ្យលែងមានតទៅទៀត) សេចក្តីថា មិនធ្វើឲ្យលែងមានតទៅទៀត គឺមិនធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនកើតឡើងវិញ។ គប្បីនាំយកបដិសេធនៈ (សព្ទបដិសេធ គឺ ន-អក្សរ) មកភ្ជាប់ក្នុងបទទាំងពួងយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា pāṭikaṅkhā (គប្បីសង្ឃឹមទុក) សេចក្តីថា គប្បីប្រាថ្នា គប្បីចង់បាន។

Nekkhammadhātuṃ, bhikkhaveti ettha nekkhammavitakkopi nekkhammadhātu sabbepi kusalā dhammā. Yathāha –

ពាក្យថា nekkhammadhātuṃ, bhikkhave (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេក្ខម្មធាតុ) ក្នុងទីនេះ សូម្បីនេក្ខម្មវិតក្កៈ ក៏ជានេក្ខម្មធាតុ សូម្បីកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ជានេក្ខម្មធាតុដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Tattha katamā nekkhammadhātu? Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko…pe… sammāsaṅkappo, ayaṃ vuccati nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182).

«ក្នុងនេក្ខម្មធាតុនោះ តើនេក្ខម្មធាតុជាអ្វី? តម្រិះ សេចក្តីត្រិះរិះ... សម្មាសង្កប្បៈ ដែលប្រកបដោយនេក្ខម្មៈ នេះហៅថា នេក្ខម្មធាតុ»។

Idhāpi duvidhā kathā. Nekkhammadhātuggahaṇena hi itarāpi dve dhātuyo gahaṇaṃ gacchanti kusaladhammapariyāpannattā, ayaṃ sabbasaṅgāhikā. Tā pana dhātuyo visuṃ dīpetabbāti tā ṭhapetvā sesā sabbakusalā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnā. Imaṃ nekkhammadhātuṃ sahajātādipaccayavasena paṭicca nekkhammasaññā nāma uppajjati. Saññādīni paṭicca vitakkādayo yathānurūpaṃ.

សូម្បីក្នុងទីនេះ (ក្នុងអធិប្បាយអំពីនេក្ខម្មធាតុនេះ) ក៏មានកថា ២ យ៉ាងដែរ។ ព្រោះថា ដោយការកាន់យកនូវនេក្ខម្មធាតុ សូម្បីធាតុ ២ ក្រៅពីនេះ (គឺអព្យាបាទធាតុ និងអវិហិង្សាធាតុ) ក៏រាប់បញ្ចូលទៅជាមួយដែរ ព្រោះភាពជាធម៌រាប់បញ្ចូលក្នុងកុសលធម៌ នេះហៅថា សព្វសង្គាហិកកថា (កថាដែលសង្គ្រោះទាំងអស់)។ ម៉្យាងទៀត ធាតុទាំងឡាយនោះ គួរពន្យល់ដោយឡែកពីគ្នា ហេតុនោះ លើកលែងធាតុទាំងពីរនោះចេញ កុសលធម៌ដែលនៅសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មធាតុ នេះហៅថា អសម្ភិន្នកថា (កថាដែលមិនច្រឡំគ្នា)។ ព្រោះអាស្រ័យនូវនេក្ខម្មធាតុនេះ ដោយអំណាចនៃសហជាតប្បច្ច័យជាដើម នេក្ខម្មសញ្ញាក៏កើតឡើង។ ព្រោះអាស្រ័យនូវសញ្ញាជាដើម វិតក្កៈជាដើមក៏កើតឡើងតាមសមគួរ។

Abyāpādadhātuṃ, bhikkhaveti ettha abyāpādavitakkopi abyāpādadhātu abyāpādopi. Yathāha –

ក្នុងពាក្យថា «អព្យាបាទធាតុំ ភិក្ខវេ» នេះ សូម្បីអព្យាបាទវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា អព្យាបាទធាតុ សូម្បីអព្យាបាទៈ (មេត្តា) ក៏ឈ្មោះថា អព្យាបាទធាតុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Tattha katamā abyāpādadhātu? Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, ayaṃ vuccati abyāpādadhātū’’ti (vibha. 182).

«ក្នុងធាតុទាំងនោះ អព្យាបាទធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះដែលប្រកបដោយអព្យាបាទៈ...បេ... នេះហៅថា អព្យាបាទធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីស្រឡាញ់ អាការៈស្រឡាញ់ ភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីស្រឡាញ់ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ ណា ក្នុងសត្វទាំងឡាយ នេះហៅថា អព្យាបាទធាតុ»។

Imaṃ abyāpādadhātuṃ paṭicca vuttanayeneva abyāpādasaññā nāma uppajjati.

ព្រោះអាស្រ័យនូវអព្យាបាទធាតុនេះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង អព្យាបាទសញ្ញាក៏កើតឡើង។

Avihiṃsādhātuṃ, bhikkhaveti etthāpi avihiṃsāvitakkopi avihiṃsādhātu karuṇāpi. Yathāha –

ក្នុងពាក្យថា «អវិហិង្សាធាតុំ ភិក្ខវេ» នេះ សូម្បីអវិហិង្សាវិតក្កៈ ក៏ឈ្មោះថា អវិហិង្សាធាតុ សូម្បីករុណា ក៏ឈ្មោះថា អវិហិង្សាធាតុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Tattha [Pg.128] katamā avihiṃsādhātu? Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsādhātū’’ti (vibha. 182).

«ក្នុងធាតុទាំងនោះ អវិហិង្សាធាតុ តើដូចម្តេច? គឺតម្រិះដែលប្រកបដោយអវិហិង្សា...បេ... នេះហៅថា អវិហិង្សាធាតុ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីអាណិតអាសូរ អាការៈអាណិតអាសូរ ភាពជាបុគ្គលមានសេចក្តីអាណិតអាសូរ ករុណាចេតោវិមុត្តិ ណា ក្នុងសត្វទាំងឡាយ នេះហៅថា អវិហិង្សាធាតុ»។

Imaṃ avihiṃsādhātuṃ paṭicca vuttanayeneva avihiṃsāsaññā nāma uppajjati. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ.

ព្រោះអាស្រ័យនូវអវិហិង្សាធាតុនេះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង អវិហិង្សាសញ្ញាក៏កើតឡើង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី២។

3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā

៣. អដ្ឋកថាគិញ្ជកាវសថសូត្រ

97. Tatiye dhātuṃ, bhikkhaveti ito paṭṭhāya ajjhāsayaṃ dhātūti dīpeti. Uppajjati saññāti ajjhāsayaṃ paṭicca saññā uppajjati, diṭṭhi uppajjati, vitakko uppajjatīti. Idhāpi ‘‘kaccāno pañhaṃ pucchissatī’’ti tassa okāsadānatthaṃ ettāvatāva desanaṃ niṭṭhāpesi. Asammāsambuddhesūti chasu satthāresu. Sammāsambuddhāti mayamasma sammāsambuddhāti. Kiṃ paṭicca paññāyatīti kismiṃ sati hotīti? Satthārānaṃ uppannaṃ diṭṭhiṃ pucchati. Asammāsambuddhesu tesu sammāsambuddhā eteti evaṃ uppannaṃ titthiyasāvakānampi diṭṭhiṃ pucchatiyeva.

៩៧. ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ពាក្យថា «ធាតុំ ភិក្ខវេ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា ចាប់ពីសូត្រនេះទៅ ធាតុ គឺអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា «ឧប្បជ្ជតិ សញ្ញា» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអធ្យាស្រ័យ សញ្ញាក៏កើតឡើង ទិដ្ឋិក៏កើតឡើង វិតក្កៈក៏កើតឡើង។ សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កច្ចានៈនឹងសួរប្រស្នា» ដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ព្រះកច្ចានៈនោះ ទើបទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ (គឺត្រឹមពាក្យថា «ឧប្បជ្ជតិ វិតក្កោ»)។ ពាក្យថា «អសម្មាសម្ពុទ្ធេសុ» សំដៅលើគ្រូទាំងឡាយ ៦ នាក់ (មានបូរាណកស្សបៈជាដើម)។ ពាក្យថា «សម្មាសម្ពុទ្ធា» គឺ (ពួកយើង) ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពាក្យថា «កិំ បដិច្ច បញ្ញាយតិ» សួរថា កាលបើធម៌អ្វីមាន ទើបកើតមានឡើង? គឺសួរដល់ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដល់គ្រូទាំងឡាយនោះ។ មួយវិញទៀត សូម្បីទិដ្ឋិរបស់ពួកសាវករបស់អន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយ ដែលកើតឡើងថា «លោកទាំងនោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» ក្នុងគ្រូទាំងឡាយដែលមិនមែនជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សួររកដូចគ្នាដែរ។

Idāni yasmā tesaṃ avijjādhātuṃ paṭicca sā diṭṭhi hoti, avijjādhātu ca nāma mahatī dhātu, tasmā mahatiṃ dhātuṃ paṭicca tassā uppattiṃ dīpento mahatī kho esātiādimāha. Hīnaṃ, kaccāna, dhātuṃ paṭiccāti hīnaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca. Paṇidhīti cittaṭṭhapanaṃ. Sā panesā itthibhāvaṃ vā makkaṭāditiracchānabhāvaṃ vā patthentassa uppajjati. Hīno puggaloti yassete hīnā dhammā uppajjanti, sabbo so puggalopi hīno nāma. Hīnā vācāti yā tassa vācā, sāpi hīnā. Hīnaṃ ācikkhatīti so ācikkhantopi hīnameva ācikkhati, desentopi hīnameva desetīti sabbapadāni yojetabbāni. Upapattīti dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti ca. Nibbatti hīnakulādivasena veditabbā, paṭilābho cittuppādakkhaṇe hīnattikavasena. Kathaṃ? Tassa hi pañcasu nīcakulesu uppajjanato hīnā nibbatti, vessasuddakulesu uppajjanato majjhimā, khattiyabrāhmaṇakulesu uppajjanato paṇītā. Dvādasākusalacittuppādānaṃ pana paṭilābhato [Pg.129] hīno paṭilābho, tebhūmakadhammānaṃ paṭilābhato majjhimo, navalokuttaradhammānaṃ paṭilābhato paṇīto. Imasmiṃ pana ṭhāne nibbattiyeva adhippetāti. Tatiyaṃ.

ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែទិដ្ឋិនោះកើតឡើងដល់គ្រូទាំងនោះ ដោយអាស្រ័យនូវអវិជ្ជាធាតុ ហើយអវិជ្ជាធាតុនោះឯង ឈ្មោះថាជាធាតុដ៏ធំ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញការកើតឡើងនៃទិដ្ឋិនោះ ដោយអាស្រ័យនូវធាតុដ៏ធំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «មហតី ខោ ឯសា» ជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនំ កច្ចាន ធាតុំ បដិច្ច» សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវអធ្យាស្រ័យដ៏ថោកទាប។ ពាក្យថា «បណិធិ» គឺការតាំងចិត្តទុក។ ការតាំងចិត្តទុកនោះឯង តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នានូវភាពជាស្ត្រី ឬភាពជាសត្វតិរច្ឆានមានស្វាជាដើម។ ពាក្យថា «ហីនោ បុគ្គលោ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលធម៌ថោកទាបទាំងឡាយមានសញ្ញា និងវិតក្កៈជាដើមទាំងនេះកើតឡើង សូម្បីបុគ្គលនោះទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាជាបុគ្គលថោកទាបដែរ។ ពាក្យថា «ហីនា វាចា» សេចក្តីថា សូម្បីវាចារបស់បុគ្គលនោះ ក៏ជាវាចាថោកទាបដែរ។ ពាក្យថា «ហីនំ អាចិក្ខតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលនោះ សូម្បីកាលប្រាប់ ក៏ប្រាប់តែធម៌ថោកទាប សូម្បីកាលសម្តែង ក៏សម្តែងតែធម៌ថោកទាប គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង (មានពាក្យថា បញ្ញបេតិ ជាដើម) យ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា «ឧបបត្តិ» បានដល់ ឧបបត្តិ ២ យ៉ាង គឺបដិលាភៈ (ការបានចំពោះ) និងនិព្វត្តិ (ការកើតឡើង)។ ក្នុងឧបបត្តិទាំងពីរនោះ និព្វត្តិ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃត្រកូលថោកទាបជាដើម ចំណែកឯបដិលាភៈ គប្បីជ្រាបក្នុងខណៈនៃចិត្តុប្បាទ ដោយអំណាចនៃហីនតិកៈ (តិកៈដ៏ថោកទាប)។ សួរថា គប្បីជ្រាបដូចម្តេច? ពន្យល់ថា ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលថោកទាបទាំង ៥ (មានត្រកូលចណ្ឌាល នេសាទ វេណៈ រថការៈ និងបុល្កុសៈ) របស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា និព្វត្តិដ៏ថោកទាប ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលវេស្សៈ និងសុទ្ទៈ ឈ្មោះថា និព្វត្តិជាកណ្តាល ការកើតឡើងក្នុងត្រកូលខត្តិយៈ និងព្រាហ្មណៈ ឈ្មោះថា និព្វត្តិដ៏ឧត្តម។ ម៉្យាងទៀត ការបានចំពោះនូវអកុសលចិត្តុប្បាទ ១២ ឈ្មោះថា បដិលាភៈដ៏ថោកទាប ការបានចំពោះនូវតេភូមិកធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បដិលាភៈជាកណ្តាល ការបានចំពោះនូវលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ឈ្មោះថា បដិលាភៈដ៏ឧត្តម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាថ្នាយកតែនិព្វត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ចប់ សូត្រទី៣។

4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាហីនាធិមុត្តិកសូត្រ

98. Catutthe saṃsandantīti ekato honti. Samentīti samāgacchanti, nirantarā honti. Hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā. Kalyāṇādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā. Catutthaṃ.

៩៨. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា «សំសន្ទន្តិ» សេចក្តីថា រួមចូលគ្នាជាតែមួយ។ ពាក្យថា «សមេន្តិ» សេចក្តីថា ត្រូវរ៉ូវគ្នា គឺមានចិត្តមិនដាច់ស្រឡះពីគ្នា។ ពាក្យថា «ហីនាធិមុត្តិកា» សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យថោកទាប។ ពាក្យថា «កល្យាណាធិមុត្តិកា» សេចក្តីថា មានអធ្យាស្រ័យល្អ។ ចប់ សូត្រទី៤។

5. Caṅkamasuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាចង្កមសូត្រ

99. Pañcame passatha noti passatha nu. Sabbe kho eteti sāriputtatthero bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189) mahāpaññesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ satipaṭṭhānabodhipakkhiyadhammantaraṃ tilakkhaṇāhataṃ gambhīraṃ pañhaṃ pucchissāmā’’ti mahāpaññāva parivārenti. Sopi tesaṃ pathaviṃ pattharento viya sinerupādato vālikaṃ uddharanto viya cakkavāḷapabbataṃ bhindanto viya sineruṃ ukkhipanto viya ākāsaṃ vitthārento viya candimasūriye uṭṭhāpento viya ca pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahāpaññā’’ti.

៩៩. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា «បស្សថ នោ» គឺ «បស្សថ នុ» (អ្នកទាំងឡាយឃើញឬទេ?)។ ពាក្យថា «សព្វេ ខោ ឯតេ» សេចក្តីថា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានបញ្ញាច្រើន ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានបញ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបញ្ញាច្រើន ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរប្រស្នាដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលប្រកបដោយលក្ខណៈ ៣ ក្នុងចំណែកនៃខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ សតិបដ្ឋាន និងពោធិបក្ខិយធម៌»។ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះ កាលដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុដែលមានបញ្ញាច្រើនទាំងនោះ ហាក់បីដូចជាលាតសន្ធឹងនូវផែនដី ហាក់បីដូចជាកើបយកខ្សាច់ពីគល់ភ្នំសិនេរុ ហាក់បីដូចជាបំបែកភ្នំចក្រវាឡ ហាក់បីដូចជាលើកភ្នំសិនេរុឡើង ហាក់បីដូចជាពង្រីកផ្ទៃមេឃ និងហាក់បីដូចជាធ្វើព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យឱ្យរះឡើងដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន»។

Mahāmoggallānopi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti iddhimantesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘parikammaṃ ānisaṃsaṃ adhiṭṭhānaṃ vikubbanaṃ pucchissāmā’’ti iddhimantova parivārenti. Sopi tesaṃ vuttanayeneva pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū mahiddhikā’’ti.

សូម្បីព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានឫទ្ធិច្រើន ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានឫទ្ធិច្រើន គឺមហាមោគ្គល្លាននេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានឫទ្ធិច្រើន ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីបរិកម្ម អានិសង្ស អធិដ្ឋាន និងវិកុព្វនៈ (ការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗ)»។ ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ តាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានឫទ្ធិច្រើន»。

Mahākassapopi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti dhutavādesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dhutaṅgaparihāraṃ ānisaṃsaṃ samodhānaṃ adhiṭṭhānaṃ bhedaṃ pucchissāmā’’ti dhutavādāva parivārenti. Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ byākaroti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dhutavādā’’ti.

សូម្បីព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ (ធុតវាទៈ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ គឺមហាកស្សបនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីការរក្សាធុតង្គ អានិសង្ស ការប្រមូលរួមគ្នា ការអធិដ្ឋាន និងការដាច់ធុតង្គ»។ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ»

Anuruddhattheropi [Pg.130] bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.192) dibbacakkhukesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dibbacakkhussa parikammaṃ ānisaṃsaṃ upakkilesaṃ pucchissāmā’’ti dibbacakkhukāva parivārenti. Sopi tesaṃ tatheva pucchitapucchitaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dibbacakkhukā’’ti.

សូម្បីព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងមានទិព្វចក្ខុ ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងមានទិព្វចក្ខុ គឺអនុរុទ្ធនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានទិព្វចក្ខុ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីបរិកម្ម អានិសង្ស និងឧបក្កិលេសនៃទិព្វចក្ខុ»។ ព្រះអនុរុទ្ធត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានទិព្វចក្ខុ»

Puṇṇattheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.196) dhammakathikesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dhammakathāya saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsu taṃ taṃ ākāraṃ pucchissāmā’’ti dhammakathikāva parivārenti. Sopi tesaṃ ‘‘āvuso, dhammakathikena nāma ādito parisaṃ vaṇṇetuṃ vaṭṭati, majjhe suññataṃ pakāsetuṃ, ante catusaccavasena kūṭaṃ gaṇhitu’’nti evaṃ taṃ taṃ dhammakathānayaṃ ācikkhati. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū dhammakathikā’’ti.

សូម្បីព្រះបុណ្ណត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងជាធម្មកថិក ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងជាធម្មកថិក គឺបុណ្ណមន្តានីបុត្តនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាធម្មកថិក ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីអាការៈនោះៗ ក្នុងធម្មកថា មានសង្ខេបកថា វិត្ថារកថា គម្ភីរកថា ឧត្តានកថា និងវិចិត្រកថាជាដើម»។ ព្រះបុណ្ណត្ថេរនោះ ក៏បានប្រាប់នូវវិធីនៃធម្មកថានោះៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «អាវុសោ ធម្មកថិកបុគ្គល គួរពោលសរសើរក្រុមហ៊ុនជាដំបូង គួរសម្តែងស៊ុញ្ញតធម៌ក្នុងកណ្តាល និងគួរកាន់យកកំពូលដោយអំណាចនៃសច្ចៈ ៤ ក្នុងទីបំផុត»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាធម្មកថិក»។

Upālittheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228) vinayadharesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ āpattānāpattiṃ pucchissāmā’’ti vinayadharāva parivārenti. Sopi tesaṃ pucchitapucchitaṃ tatheva katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū vinayadharā’’ti.

សូម្បីព្រះឧបាលិត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងទ្រទ្រង់វិន័យ (វិន័យធរ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងទ្រទ្រង់វិន័យ គឺឧបាលិនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាវិន័យធរ ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីអាបត្តិធ្ងន់និងស្រាល អាបត្តិដែលមានកែខៃបាននិងកែខៃមិនបាន ការត្រូវអាបត្តិនិងមិនត្រូវអាបត្តិ»។ ព្រះឧបាលិត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរហើយៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាវិន័យធរ»។

Ānandattheropi bhagavatā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223) bahussutesu etadagge ṭhapito. Iti naṃ ‘‘dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aṭṭhuppattiṃ anusandhiṃ pubbāparaṃ pucchissāmā’’ti bahussutāva parivārenti. Sopi tesaṃ ‘‘idaṃ evaṃ vattabbaṃ, idaṃ evaṃ gahetabba’’nti sabbaṃ katheti. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū bahussutā’’ti.

សូម្បីព្រះអានន្ទត្ថេរ ក៏ត្រូវបានព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈ ក្នុងផ្នែកខាងជាពហុស្សូត ក្នុងចំណោមភិក្ខុជាសាវកទាំងឡាយ តាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវករបស់តថាគត ផ្នែកខាងជាពហុស្សូត គឺអានន្ទនេះឯងជាកំពូល»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាពហុស្សូត ទើបចោមរោមព្រះថេរៈនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីព្យញ្ជនពុទ្ធិ ១០ យ៉ាង ហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង (អដ្ឋុប្បត្តិ) អនុសន្ធិ និងសេចក្តីមុននិងក្រោយ»។ ព្រះអានន្ទត្ថេរនោះ ក៏បានដោះស្រាយប្រស្នាទាំងអស់ដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «បទនេះ គួរពោលយ៉ាងនេះ បទនេះ គប្បីកាន់យកយ៉ាងនេះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាពហុស្សូត»។

Devadatto pana pāpiccho icchāpakato, tena naṃ ‘‘kulasaṅgaṇhanaparihāraṃ nānappakārakaṃ kohaññataṃ pucchissāmā’’ti pāpicchāva parivārenti. Sopi tesaṃ taṃ taṃ niyāmaṃ ācikkhati. Tena vuttaṃ ‘‘sabbe kho ete, bhikkhave, bhikkhū pāpicchā’’ti.

ចំណែកឯទេវទត្ត ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ត្រូវសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមកគ្របសង្កត់ ហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ទើបចោមរោមទេវទត្តនោះ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងសួរអំពីវិធីសង្គ្រោះត្រកូល (ដើម្បីលាភសក្ការៈ) និងកុហនភាព (ភាពជាអ្នកបញ្ឆោត) ផ្សេងៗ»។ ទេវទត្តនោះ ក៏បានប្រាប់នូវវិធីនោះៗ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយទាំងអស់នេះឯង ជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក»។

Kasmā [Pg.131] panete avidūre caṅkamiṃsūti. ‘‘Devadatto satthari paduṭṭhacitto anatthampi kātuṃ upakkameyyā’’ti ārakkhaggahaṇatthaṃ. Atha devadatto kasmā caṅkamīti? ‘‘Akārako ayaṃ, yadi kārako bhaveyya, na idha āgaccheyyā’’ti attano katadosapaṭicchādanatthaṃ. Kiṃ pana devadatto bhagavato anatthaṃ kātuṃ samattho, bhagavato vā ārakkhakiccaṃ atthīti? Natthi. Tena vuttaṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso, yaṃ tathāgato parūpakkamena parinibbāyeyyā’’ti (cūḷava. 341). Bhikkhū pana satthari gāravena āgatā. Teneva bhagavā evaṃ vatvā ‘‘vissajjehi, ānanda, bhikkhusaṅgha’’nti vissajjāpesi. Pañcamaṃ.

សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមហាថេរៈទាំងនោះ និមន្តចង្ក្រមក្នុងទីមិនឆ្ងាយ (ពីព្រះដ៏មានព្រះភាគ)? ឆ្លើយថា ដើម្បីជួយការពារ ដោយគិតថា «ទេវទត្តមានចិត្តប្រទូស្តចំពោះព្រះសាស្តា អាចនឹងព្យាយាមធ្វើនូវសេចក្តីវិនាស (ដល់ព្រះអង្គ)»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទេវទត្តចង្ក្រមដែរ? ឆ្លើយថា ដើម្បីលាក់បាំងកំហុសដែលខ្លួនបានធ្វើ ដោយគិតថា «យើងមិនមែនជាអ្នកធ្វើ (ការប្រទូស្ត) ទេ ប្រសិនបើយើងជាអ្នកធ្វើ យើងច្បាស់ជាមិនមកក្នុងទីនេះឡើយ»។ សួរថា ចុះទេវទត្តអាចធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានឬ ឬមួយក៏ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានកិច្ចដែលត្រូវការពារ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈ មិនមែនជាឱកាសឡើយ ដែលព្រះតថាគតនឹងបរិនិព្វានដោយសារការប្រឹងប្រែងរបស់បុគ្គលដទៃ»។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងឡាយមកជួបជុំគ្នា ព្រោះសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះសាស្តា។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ទើបបង្គាប់ឱ្យផ្សាយដំណឹងថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរអ្នកឱ្យភិក្ខុសង្ឃត្រឡប់ទៅវិញចុះ»។ ចប់ សូត្រទី៥។

6. Sagāthāsuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋកថាសគាថសូត្រ

100. Chaṭṭhe gūtho gūthena saṃsandati sametīti samuddantare janapadantare cakkavāḷantare ṭhitopi vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi nānattaṃ anupagacchanto saṃsandati sameti, ekasadisova hoti nirantaro. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana aniṭṭhaupamā hīnajjhāsayānaṃ hīnaajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ āhaṭā, khīrādivisiṭṭhopamā kalyāṇajjhāsayānaṃ ajjhāsayassa sarikkhabhāvadassanatthaṃ.

១០០. ក្នុងសូត្រទី៦ ត្រង់ពាក្យថា «gūtho gūthena saṃsandati sameti» (លាមក រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន នឹងលាមក) សេចក្តីថា ទោះបីឋិតនៅឯសមុទ្រម្ខាង ជនបទម្ខាង ឬចក្រវាឡម្ខាងក្តី ក៏មិនដល់នូវភាពប្លែកគ្នា ដោយពណ៌ក្តី ដោយក្លិនក្តី ដោយរសក្តី រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន គឺថាជាសភាពដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នាឡើយ។ សូម្បីក្នុងវត្ថុដែលសេសសល់ (មានទឹកមាត់ជាដើម) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ ក៏ប៉ុន្តែ ឧបមាដែលមិនជាទីគាប់ចិត្ត (អនិដ្ឋូបមា) នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃអជ្ឈាស័យដ៏ថោកទាប របស់ពួកបុគ្គលដែលមានអជ្ឈាស័យថោកទាប ចំណែកឯឧបមាដ៏វិសេស (ឥដ្ឋូបមា) មានទឹកដោះស្រស់ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែង ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពដូចគ្នានៃអជ្ឈាស័យ របស់ពួកបុគ្គលដែលមានអជ្ឈាស័យល្អ។

Saṃsaggāti dassanasavanasaṃsaggādivatthukena taṇhāsnehena. Vanatho jātoti kilesavanaṃ jātaṃ. Asaṃsaggena chijjatīti ekato ṭhānanisajjādīni akarontassa asaṃsaggena adassanena chijjati. Sādhujīvīti parisuddhajīvitaṃ jīvamāno. Sahāvaseti sahavāsaṃ vaseyya. Chaṭṭhaṃ.

ពាក្យថា «saṃsaggā» (ព្រោះការសេពគប់) សេចក្តីថា ដោយសារជ័រគឺតណ្ហា ដែលមានការសេពគប់ដោយការឃើញ និងការឮជាដើមជាហេតុ។ ពាក្យថា «vanatho jāto» (ព្រៃកើតឡើងហើយ) សេចក្តីថា ព្រៃគឺកិលេសកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា «asaṃsaggena chijjati» (រមែងដាច់ទៅដោយការមិនសេពគប់) សេចក្តីថា រមែងដាច់ទៅដោយការមិនសេពគប់ ដោយការមិនជួបឃើញ របស់បុគ្គលដែលមិនធ្វើការឈរ ការអង្គុយជាដើមរួមគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា «sādhujīvī» សេចក្តីថា អ្នករស់នៅដោយការចិញ្ចឹមជីវិតដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា «sahāvase» សេចក្តីថា គប្បីរស់នៅរួមគ្នា។ សូត្រទី៦ ចប់។

7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā

៧. ការពន្យល់អស្សទ្ធសំសន្ទនសូត្រ

101. Sattame assaddhā assaddhehītiādīsu buddhe vā dhamme vā saṅghe vā saddhāvirahitā nirojā nirasā puggalā samuddassa orimatīre ṭhitā pārimatīrepi ṭhitehi assaddhehi saddhiṃ tāya assaddhatāya ekasadisā nirantarā honti. Tathā ahirikā bhinnamariyādā alajjipuggalā ahirikehi, anottappino pāpakiriyāya abhāyamānā anottappīhi, appassutā sutavirahitā appassutehi, kusītā ālasiyapuggalā [Pg.132] kusītehi, muṭṭhassatino bhattanikkhittakākamaṃsanikkhittasiṅgālasadisā muṭṭhassatīhi, duppaññā khandhādiparicchedikāya paññāya abhāvena nippaññā tādiseheva duppaññehi, saddhāsampannā cetiyavandanādikiccapasutā saddhehi, hirimanā lajjipuggalā hirimanehi, ottappino pāpabhīrukā ottappīhi, bahussutā sutadharā āgamadharā tantipālakā vaṃsānurakkhakā bahussutehi, āraddhavīriyā paripuṇṇaparakkamā āraddhavīriyehi, upaṭṭhitassatī sabbakiccapariggāhikāya satiyā samannāgatā upaṭṭhitassatīhi, paññavanto mahāpaññehi vajirūpamañāṇehi paññavantehi saddhiṃ dūre ṭhitāpi tāya paññāsampattiyā saṃsandanti samenti. Sattamaṃ.

១០១. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា «assaddhā assaddhehi» ជាដើម សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកសទ្ធាក្នុងព្រះពុទ្ធក្តី ព្រះធម៌ក្តី ព្រះសង្ឃក្តី គឺមិនមានឱជារសនិងរសគឺសទ្ធាឡើយ ទោះបីឋិតនៅឆ្នេរខាងអាយនៃសមុទ្រ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធា ដែលឋិតនៅឆ្នេរខាងនាយឡើយ ដោយសារភាពជាអ្នកគ្មានសទ្ធានោះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ពួកបុគ្គលដែលគ្មានហិរិ (អហិរិកៈ) គឺពួកបុគ្គលអ្នកមិនខ្មាសបាប ដែលមានព្រំដែនគឺហិរិដាច់ធ្លាយហើយ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានហិរិឡើយ។ ពួកបុគ្គលដែលគ្មានឱត្តប្បៈ (អនោត្តប្បិនោ) គឺពួកបុគ្គលដែលមិនខ្លាចចំពោះការធ្វើបាប ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលដែលគ្មានឱត្តប្បៈឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិច (អប្បស្សុតា) គឺពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកការចេះដឹង ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានសុតៈតិចឡើយ។ ពួកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស (កុសីតា) គឺពួកបុគ្គលដែលខ្ជិលច្រអូស ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូសឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកភ្លេចស្មារតី (មុដ្ឋស្សតិ) ប្រៀបដូចជាក្អែកដែលគេបោះបាយឲ្យ ឬដូចជាចចកដែលគេបោះសាច់ឲ្យ ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកភ្លេចស្មារតីឡើយ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ (ទុប្បញ្ញា) គឺពួកបុគ្គលដែលគ្មានប្រាជ្ញា ព្រោះមិនមានប្រាជ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវខន្ធជាដើម ក៏រមែងដូចគ្នាបេះបិទ មិនមានខុសប្លែកគ្នា ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយបែបនោះឯង។ ចំណែកឯពួកបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធា (សទ្ធាសម្បន្នា) គឺពួកបុគ្គលដែលខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការមានការថ្វាយបង្គំចេតិយជាដើម ទោះបីឋិតនៅទីឆ្ងាយក្តី ក៏រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយសទ្ធានោះ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តខ្មាសបាប (ហិរិមនា) គឺពួកបុគ្គលអ្នកខ្មាសបាប រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានចិត្តខ្មាសបាប។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានឱត្តប្បៈ (ឱត្តប្បិនោ) គឺពួកបុគ្គលអ្នកខ្លាចបាប រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានឱត្តប្បៈ។ ពួកបុគ្គលអ្នកជាពហុស្សូត (ពហុស្សុតា) គឺពួកបុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់នូវសុតៈ ទ្រទ្រង់នូវអាគម រក្សានូវបែបផែន និងរក្សានូវវង្សអរិយៈ រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកជាពហុស្សូត។ ពួកបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម (អារទ្ធវីរិយា) គឺពួកបុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏បរិបូណ៌ រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកប្រារព្ធព្យាយាម។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំ (ឧបដ្ឋិតស្សតិ) គឺពួកបុគ្គលដែលប្រកបដោយសតិដែលកំណត់កាន់យកនូវកិច្ចទាំងពួង រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានស្មារតីតាំងមាំ។ ពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា (បញ្ញវន្តោ) ទោះបីឋិតនៅទីឆ្ងាយក្តី ក៏រមែងចូលគ្នាបាន ត្រូវគ្នាបាន ជាមួយនឹងពួកបុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាធំ មានញាណប្រៀបដូចជាវជិរៈ ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញានោះ។ សូត្រទី៧ ចប់។

8-12. Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā

៨-១២. ការពន្យល់អស្សទ្ធមូលកសូត្រជាដើម

102-106. Aṭṭhamādīni teyeva assaddhādidhamme tikavasena katvā desitāni. Tattha aṭṭhame assaddhādimūlakā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena pañca tikā vuttā, navame ahirikamūlakā cattāro. Dasame anottappamūlakā tayo, ekādasame appassutamūlakā dve, dvādasame kusītamūlako eko tiko vuttoti sabbepi pañcasu suttantesu pannarasa tikā honti. Pannarasa cete suttantātipi vadanti. Ayaṃ tikapeyyālo nāma. Aṭṭhamādīni.

១០២-១០៦. សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៨ជាដើម (ចំនួន៥សូត្រ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយធ្វើនូវធម៌ទាំងឡាយមានអស្សទ្ធាជាដើមនោះឯង ឲ្យជាចំណែកនៃតិកៈ (ធម៌មានពួក៣)។ ក្នុងសូត្រទាំង៥នោះ ក្នុងសូត្រទី៨ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតិកៈ៥ ដែលមានអស្សទ្ធាជាដើមជាឫសគល់ ដោយអំណាចនៃកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) និងសុក្កបក្ខ (ចំណែកស)។ ក្នុងសូត្រទី៩ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ៤ មានអហិរិកៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១០ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ៣ មានអនោត្តប្បៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១១ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ២ មានអប្បស្សុតៈជាឫសគល់។ ក្នុងសូត្រទី១២ ទ្រង់សម្តែងតិកៈ១ មានកុសីតៈជាឫសគល់។ រួមទាំងអស់ក្នុងសូត្រទាំង៥នេះ ត្រូវជាតិកៈ១៥។ មួយវិញទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយរមែងហៅតិកៈទាំង១៥នេះថាជាសូត្រដែរ។ ផ្នែកនេះឈ្មោះថា តិកបេយ្យាលៈ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៨ជាដើម ចប់។

Dutiyo vaggo.

វគ្គទី២ ចប់។

3. Kammapathavaggo

៣. កម្មបថវគ្គ

1-2. Asamāhitasuttādivaṇṇanā

១-២. ការពន្យល់អសមាហិតសូត្រជាដើម

107-108. Ito paresu paṭhamaṃ assaddhādipañcakavasena vuttaṃ, tathā dutiyaṃ. Paṭhame pana asamāhitapadaṃ catutthaṃ, dutiye dussīlapadaṃ. Evaṃ vuccamāne bujjhanakapuggalānaṃ ajjhāsayena hi etāni vuttāni. Ettha asamāhitāti upacārappanāsamādhirahitā. Dussīlāti nissīlā. Paṭhamadutiyāni.

១០៧-១០៨. ក្នុងវគ្គទាំងឡាយបន្ទាប់ពីវគ្គនេះទៅ សូត្រទី១ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃធម៌៥បទ មានអស្សទ្ធាជាដើម សូត្រទី២ ក៏ទ្រង់សម្តែងដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាគឺ ក្នុងសូត្រទី១ បទថា «asamāhita» (អ្នកមិនមានចិត្តតាំងមាំ) ជាបទទី៤ ក្នុងសូត្រទី២ បទថា «dussīla» (អ្នកទ្រុស្តសីល) ជាបទទី៤។ ពិតមែនតែ កាលបើទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ សូត្រទាំងឡាយនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃអជ្ឈាស័យរបស់ពួកបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង (នូវសច្ចធម៌)។ ក្នុងបាលីទាំងពីរនេះ បទថា «asamāhitā» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលប្រាសចាកឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ បទថា «dussīlā» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលដែលគ្មានសីល។ សូត្រទី១ និងទី២ ចប់។

3-5. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā

៣-៥. ការពន្យល់បញ្ចសិក្ខាបទសូត្រជាដើម

109-111. Tatiyaṃ [Pg.133] pañcakammapathavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ, catutthaṃ sattakammapathavasena, pañcamaṃ dasakammapathavasena. Tattha tatiye surāmerayamajjappamādaṭṭhāyinoti surāmerayasaṅkhātaṃ majjaṃ yāya pamādacetanāya pivanti, sā ‘‘surāmerayamajjappamādo’’ti vuccati, tasmiṃ tiṭṭhantīti surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino. Ayaṃ tāvettha asādhāraṇapadassa attho.

១០៩-១១១. សូត្រទី៣ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃកម្មបថ៥ តាមអំណាចនៃអជ្ឈាស័យរបស់ពួកបុគ្គលដែលគួរត្រាស់ដឹង សូត្រទី៤ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មបថ៧ សូត្រទី៥ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃកម្មបថ១០។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់បទថា «surāmerayamajjappamādaṭṭhāyino» សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលរមែងផឹកនូវទឹកស្រវឹង ពោលគឺសុរានិងមេរ័យ ដោយចេតនាជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទណា ចេតនាជាហេតុនៃសេចក្តីប្រមាទនោះ ហៅថា «សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទៈ» ពួកបុគ្គលដែលឋិតនៅក្នុងសុរាមេរយមជ្ជប្បមាទៈនោះ (ដោយអំណាចនៃការស្រវឹង) ឈ្មោះថា «សុរាមេរយមជ្ជប្បមាទដ្ឋាយី» (អ្នកឋិតនៅក្នុងសេចក្តីប្រមាទព្រោះផឹកទឹកស្រវឹងគឺសុរានិងមេរ័យ)។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ជាដំបូង នៃបទដែលមិនទូទៅនឹងសូត្រដទៃ ក្នុងសូត្រនេះ។

Pañcame pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino, pāṇaghātikāti attho. Adinnaṃ ādiyantīti adinnādāyino, parassahārinoti attho. Vatthukāmesu kilesakāmena micchā carantīti kāmesumicchācārino. Musā vadantīti musāvādino, paresaṃ atthabhañjakaṃ tucchaṃ alikaṃ vācaṃ bhāsitāroti attho. Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā. Mammacchedikā pharusā vācā etesanti pharusavācā. Samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapantīti samphappalāpino. Abhijjhāyantīti abhijjhāluno, parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho. Byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittametesanti byāpannacittā. Micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhīti micchādiṭṭhikā, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā samannāgatāti attho. Sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhīti sammādiṭṭhikā, kammapathapariyāpannāya ‘‘atthi dinna’’ntiādikāya kammassakatadiṭṭhiyā sammattapariyāpannāya maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho. Idaṃ tāvettha anuttānānaṃ padānaṃ padavaṇṇanāmattaṃ.

ក្នុងសូត្រទី៥ ត្រង់បទថា «pāṇaṃ atipātentīti pāṇātipātino» (រមែងធ្វើសត្វមានជីវិតឲ្យធ្លាក់ចុះលឿន) ឈ្មោះថា «pāṇātipātino» (អ្នកសម្លាប់សត្វ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកសម្លាប់សត្វ។ បទថា «adinnaṃ ādiyanti» (រមែងកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) ឈ្មោះថា «adinnādāyino» (អ្នកកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកលួចទ្រព្យអ្នកដទៃ។ បទថា «vatthukāmesu kilesakāmena micchā caranti» (រមែងប្រព្រឹត្តខុសក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយដោយកិលេសកាម) ឈ្មោះថា «kāmesumicchācārino» (អ្នកប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ)។ បទថា «musā vadanti» (រមែងនិយាយកុហក) ឈ្មោះថា «musāvādino» (អ្នកនិយាយកុហក) សេចក្តីថា ពួកអ្នកនិយាយវាចាដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍អ្នកដទៃ ជាវាចាទទេ មិនពិត។ បទថា «pisuṇā vācā etesaṃ» (វាចាញុះញង់បំផ្លាញសេចក្តីស្រឡាញ់របស់អ្នកដទៃ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «pisuṇavācā» (អ្នកមានវាចាញុះញង់)។ បទថា «mammacchedikā pharusā vācā etesaṃ» (វាចាទ្រគោះបោះបោកដែលកាត់ថ្លើមប្រមាត់ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «pharusavācā» (អ្នកមានវាចាទ្រគោះបោះបោក)។ បទថា «samphaṃ niratthakaṃ vacanaṃ palapanti» (រមែងនិយាយរាយមាយនូវពាក្យឥតប្រយោជន៍) ឈ្មោះថា «samphappalāpino» (អ្នកនិយាយរាយមាយ)។ បទថា «abhijjhāyanti» (រមែងសម្លឹងរំពៃចង់បានទ្រព្យអ្នកដទៃ) ឈ្មោះថា «abhijjhāluno» (អ្នកមានអភិជ្ឈា) សេចក្តីថា ពួកអ្នកមានសភាពលោភលន់ក្នុងទ្រព្យរបស់ដទៃ។ បទថា «byāpannaṃ pūtibhūtaṃ cittam etesaṃ» (ចិត្តដែលខូចខាត ស្អុយរលួយ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «byāpannacittā» (អ្នកមានចិត្តព្យាបាទ)។ បទថា «micchā pāpikā viññugarahitā etesaṃ diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលខុស លាមក ដែលអ្នកប្រាជ្ញាត្មះតិះដៀល មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «micchādiṭṭhikā» (អ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកប្រកបដោយទិដ្ឋិដែលមិននាំសត្វចេញចាកទុក្ខ (អនិយ្យានិកទិដ្ឋិ) ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមិច្ឆត្តធម៌ មានវត្ថុជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមិនមានផល» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថ។ បទថា «sammā sobhanā viññupasatthā etesaṃ diṭṭhi» (ទិដ្ឋិដែលត្រូវ ល្អ ដែលអ្នកប្រាជ្ញាសរសើរ មានដល់ពួកជនទាំងនេះ) ឈ្មោះថា «sammādiṭṭhikā» (អ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ) សេចក្តីថា ពួកអ្នកប្រកបដោយកម្មស្សកតាទិដ្ឋិ មានវត្ថុជាដើមថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផល» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកម្មបថផង និងប្រកបដោយមគ្គទិដ្ឋិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសម្មត្តធម៌ផង។ នេះជាការបើកបង្ហាញត្រឹមតែបទទាំងឡាយដែលមិនទាន់ច្បាស់លាស់ ក្នុងសូត្រទី៥នេះជាដំបូង។

Yo pana tesaṃ pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti kaṇhapakkhe dasavidho attho hoti. Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya[Pg.134], payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីពន្យល់ណា នៃអកុសលកម្មបថទាំងនោះ គឺ បាណាតិបាត អទិន្នាទាន កាមេសុមិច្ឆាចារ មុសាវាទ បិសុណវាចា ផរុសវាចា សម្ផប្បលាប អភិជ្ឈា ព្យាបាទ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ត្រូវជាសេចក្តីពន្យល់ ១០ ប្រការ ក្នុងចំណែកខ្មៅ (កណ្ហបក្ខ)។ ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ទាំង ១០ នោះ ការធ្វើសត្វមានជីវិតឲ្យធ្លាក់ចុះលឿន ឈ្មោះថា «បាណាតិបាត» ពោលគឺ ការសម្លាប់សត្វ ការបៀតបៀនសត្វ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «បាណៈ» (សត្វមានជីវិត) ក្នុងទីនេះ ដោយវោហារ បានដល់ សត្វ តែដោយបរមត្ថ បានដល់ ជីវិតិន្រ្ទិយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ចេតនាអ្នកសម្លាប់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារណាមួយ ក្នុងបណ្តាទ្វារទាំងពីរគឺកាយទ្វារនិងវចីទ្វារ ដែលតាំងឡើងនូវការខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីផ្តាច់បង់នូវជីវិតិន្រ្ទិយ របស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ ក្នុងសត្វនោះ ឈ្មោះថា «បាណាតិបាត»។ បាណាតិបាតនោះ ក្នុងពួកសត្វដែលប្រាសចាកគុណ មានសត្វតិរច្ឆានជាដើម បើក្នុងសត្វតូច មានទោសតិច បើក្នុងសត្វដែលមានរាងកាយធំ មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការប្រឹងប្រែងធំ (បយោគធំ) ទោះបីការប្រឹងប្រែងស្មើគ្នាក៏ដោយ ក៏ព្រោះវត្ថុ (រាងកាយ) ធំ។ ក្នុងពួកសត្វមានមនុស្សជាដើមដែលមានគុណ បើក្នុងសត្វដែលមានគុណតិច មានទោសតិច បើក្នុងសត្វដែលមានគុណច្រើន មានទោសច្រើន។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើមានរាងកាយនិងគុណស្មើគ្នា គប្បីជ្រាបថា បើកិលេសនិងការប្រឹងប្រែងទន់ខ្សោយ មានទោសតិច បើកិលេសនិងការប្រឹងប្រែងក្លៀវក្លា មានទោសច្រើន។

Tassa pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne atippapañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ (pārā. aṭṭha. 172) oloketvā gahetabbo.

អង្គនៃបាណាតិបាតនោះ មាន ៥ គឺ៖ ១. សត្វមានជីវិត ២. សេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វ ៣. ចិត្តគិតនឹងសម្លាប់ ៤. ការប្រឹងប្រែងសម្លាប់ ៥. សត្វស្លាប់ដោយការប្រឹងប្រែងនោះ។ បយោគ (ការប្រឹងប្រែង) មាន ៦ គឺ៖ សាហត្ថិកបយោគ (សម្លាប់ដោយដៃខ្លួនឯង) អាណត្តិបយោគ (បង្គាប់ឲ្យគេសម្លាប់) និស្សគ្គិយបយោគ (សម្លាប់ដោយការបោះគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ) ថាវរបយោគ (សម្លាប់ដោយគ្រឿងប្រដាប់ដែលឋិតថេរ មានជីករណ្តៅជាដើម) វិជ្ជាមយបយោគ (សម្លាប់ដោយវិជ្ជាមានមន្តអាគមជាដើម) ឥទ្ធិមយបយោគ (សម្លាប់ដោយឫទ្ធិ)។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើសេចក្តីពន្យល់នេះ ត្រូវពោលឲ្យពិស្តារទៅ នាំឲ្យយឺតយ៉ាវក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ យើងមិនពោលឲ្យពិស្តារឡើយ សូម្បីសេចក្តីសម្រេចដទៃដែលមានសភាពបែបនេះ ក៏មិនពោលឲ្យពិស្តារដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ ពួកជនអ្នកមានសេចក្តីត្រូវការ គប្បីមើលក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ ហើយកាន់យកចុះ។

Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parassaharaṇaṃ theyyaṃ corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo hoti. Tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

ការកាន់យកទ្រព្យដែលម្ចាស់គេមិនបានឲ្យ ឈ្មោះថា «អទិន្នាទាន» ពោលគឺ ការនាំយកទ្រព្យអ្នកដទៃ ការលួច ការប្លន់។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «អទិន្នំ» (ទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ) បានដល់ ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ដែលម្ចាស់ទ្រព្យនោះ កាលបើធ្វើការចាត់ចែងតាមសេចក្តីប្រាថ្នាហើយ មិនគួរដល់ទណ្ឌកម្ម និងមិនគួរដល់ការតិះដៀលឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ចេតនាអ្នកលួច ដែលតាំងឡើងនូវការប្រឹងប្រែងដើម្បីកាន់យកនូវទ្រព្យនោះ របស់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ក្នុងទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុកនោះ ឈ្មោះថា «អទិន្នាទាន»។ អទិន្នាទាននោះ បើក្នុងទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃដ៏ថោកទាប មានទោសតិច បើក្នុងទ្រព្យដ៏ថ្លៃថ្លា មានទោសច្រើន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះភាពថ្លៃថ្លានៃវត្ថុ។ កាលបើវត្ថុស្មើគ្នា បើក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ មានទោសច្រើន ដោយប្រៀបធៀបនឹងបុគ្គលដែលមានគុណធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់នោះៗ បើក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់បុគ្គលដែលមានគុណធម៌ទាបជាងនោះៗ មានទោសតិច។

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 92) vutto.

អង្គនៃអទិន្នាទាននោះ មាន ៥ គឺ៖ ១. ទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ២. សេចក្តីសម្គាល់ថាជាទ្រព្យដែលអ្នកដទៃហួងហែងរក្សាទុក ៣. ចិត្តគិតនឹងលួច ៤. ការប្រឹងប្រែងលួច ៥. ការនាំយកទ្រព្យទៅដោយការប្រឹងប្រែងនោះ។ បយោគមាន ៦ មានសាហត្ថិកបយោគជាដើម។ ក៏ប៉ុន្តែ បយោគទាំងនោះឯង រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមគួរដល់ហេតុ ដោយអំណាចនៃការលួចទាំងឡាយនេះ គឺ៖ ថេយ្យាវហារៈ (ការលួចដោយការបន្លំមានការបន្លំជញ្ជីងជាដើម) បសយ្ហាវហារៈ (ការលួចដោយការគំរាមកំហែងឬប្លន់) បដិច្ឆន្នាវហារៈ (ការលួចដោយការលាក់បាំង) បរិកប្បាវហារៈ (ការលួចដោយការកំណត់ទុក) កុសាវហារៈ (ការលួចដោយការផ្លាស់ប្តូរស្លាកស្នាមឬបន្លំសន្លឹកឆ្នោត)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា។

Kāmesumicchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro. Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā piturakkhitā mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā [Pg.135] gottarakkhitā dhammarakkhitā sārakkhā saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī paṭavāsinī odapattakinī obhatacumbaṭā dāsī ca bhariyā ca kammakārī ca bhariyā ca dhajāhaṭā muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ, dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

ក្នុងបទថា «kāmesumicchācāro» នេះ ពាក្យថា «kāmesu» បានដល់ ក្នុងមេថុនសមាចារទាំងឡាយ (ការប្រព្រឹត្តរួមរក្ស)។ ពាក្យថា «micchācāro» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តដ៏លាមក ដែលគួរតិះដៀលដោយចំណែកមួយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយលក្ខណៈ ចេតនាដែលកន្លងនូវទីដែលមិនគួរទៅ (អគមនីយដ្ឋាន) ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ដោយបំណងនឹងសេពអសទ្ធម៌ ឈ្មោះថា «កាមេសុមិច្ឆាចារ»។ ក្នុងកាមេសុមិច្ឆាចារនោះ ដែលឈ្មោះថា «អគមនីយដ្ឋាន» (ទីមិនគួរទៅ) សម្រាប់ពួកបុរសជាដំបូង គឺស្រី ២០ ពួក បានដល់ ស្រី ១០ ពួក មានស្រីដែលម្តាយរក្សាជាដើម គឺ៖ ១. ស្រីដែលម្តាយរក្សា (មាតុរក្ខិតា) ២. ស្រីដែលឪពុករក្សា (បិតុរក្ខិតា) ៣. ស្រីដែលម្តាយឪពុករក្សា (មាតាបិតុរក្ខិតា) ៤. ស្រីដែលបងប្រុសប្អូនប្រុសរក្សា (ភាតុរក្ខិតា) ៥. ស្រីដែលបងស្រីប្អូនស្រីរក្សា (ភគិនីរក្ខិតា) ៦. ស្រីដែលញាតិរក្សា (ញាតិរក្ខិតា) ៧. ស្រីដែលគោត្ររក្សា (គោត្តរក្ខិតា) ៨. ស្រីដែលធម៌រក្សា (ធម្មរក្ខិតា) ៩. ស្រីដែលមានប្តីរក្សា ឬស្រីមានគូដណ្តឹង (សារក្ខា) ១០. ស្រីដែលមានទណ្ឌកម្មហាមឃាត់ (សបរិទណ្ឌា) និងស្រី ១០ ពួក មានស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យជាដើម គឺ៖ ១. ស្រីដែលគេទិញដោយទ្រព្យ (ធនក្កីតា) ២. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធដោយស្ម័គ្រចិត្ត (ឆន្ទវាសិនី) ៣. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធព្រោះបានទ្រព្យ (ភោគវាសិនី) ៤. ស្រីដែលនៅជាប្រពន្ធព្រោះបានសម្លៀកបំពាក់ (បដវាសិនី) ៥. ស្រីដែលគេផ្សំផ្គុំដោយការជ្រលក់ដៃក្នុងផ្តិលទឹក (ឧទកបត្តកិនី) ៦. ស្រីដែលបុរសជួយដាក់ក្បាលជញ្ជែងចុះហើយយកធ្វើជាប្រពន្ធ (ឱភតចុម្ពដា) ៧. ស្រីដែលជាខ្ញុំបម្រើផងជាប្រពន្ធផង (ទាសី ច ភរិយា ច) ៨. ស្រីដែលជាកម្មករផងជាប្រពន្ធផង (កម្មការី ច ភរិយា ច) ៩. ស្រីដែលគេច្បាំងដណ្តើមបាន (ធជាហដា) ១០. ស្រីដែលបុរសជួលរស់នៅជាមួយមួយរំពេច (មុហុត្តិកា)។ ក៏ប៉ុន្តែ សម្រាប់ស្រីទាំងឡាយនោះ គឺស្រី ១២ ពួក (បានដល់ ស្រី ២ ពួក គឺសារក្ខានិងសបរិទណ្ឌា និងស្រី ១០ ពួក មានធនក្កីតាជាដើម) បុរសដទៃ (ក្រៅពីប្តីរបស់ខ្លួន) ឈ្មោះថាជា «អគមនីយដ្ឋាន» (ទីមិនគួរទៅ សម្រាប់ស្រីទាំងនោះ)។ នេះឈ្មោះថា អគមនីយដ្ឋាន។ ក៏ប៉ុន្តែ កាមេសុមិច្ឆាចារនោះ បើក្នុងអគមនីយដ្ឋានដែលប្រាសចាកគុណធម៌មានសីលជាដើម មានទោសតិច បើក្នុងអគមនីយដ្ឋានដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលជាដើម មានទោសច្រើន។ អង្គនៃកាមេសុមិច្ឆាចារនោះ មាន ៤ គឺ៖ ១. វត្ថុដែលមិនគួរទៅ (ស្រីដែលមិនគួរទៅ) ២. ចិត្តគិតនឹងសេពក្នុងវត្ថុនោះ ៣. ការប្រឹងប្រែងសេព ៤. ការត្រេកអរចំពោះការរួមសង្វាស (មគ្គដោយមគ្គ)។ បយោគមានតែមួយ គឺសាហត្ថិកបយោគប៉ុណ្ណោះ។

Musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyappayogo vā, visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādanakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā, musāvādo. Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana ‘‘diṭṭha’’ntiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

ពាក្យថា «មុសា» សំដៅលើវចីបយោគ ឬកាយបយោគ ដែលបំផ្លាញប្រយោជន៍របស់បុគ្គលដែលបម្រុងនឹងបញ្ឆោត។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតនាដែលញ៉ាំងកាយបយោគ និងវចីបយោគឱ្យបញ្ឆោតអ្នកដទៃ ដោយបំណងនឹងបញ្ឆោតនោះ ហៅថា «មុសាវាទ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «មុសា» បានដល់ វត្ថុមិនពិត មិនមែនជាការពិត។ ពាក្យថា «វាទ» បានដល់ ការធ្វើឱ្យដឹងនូវវត្ថុនោះថាជាការពិត ជាការត្រឹមត្រូវ។ ប៉ុន្តែ បើនិយាយតាមលក្ខណៈ ចេតនាដែលញ៉ាំងវិញ្ញត្តិឱ្យកើតឡើង ដើម្បីធ្វើឱ្យអ្នកដទៃយល់នូវវត្ថុមិនពិតនោះថាជាការពិត ដោយបំណងចង់ឱ្យគេយល់យ៉ាងនោះ ហៅថា «មុសាវាទ»។ មុសាវាទនោះ បំផ្លាញប្រយោជន៍ណា បើប្រយោជន៍នោះតិច ក៏មានទោសតិច បើប្រយោជន៍នោះច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត មុសាវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «គ្មានទេ» ព្រោះមិនចង់ឱ្យទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួនដល់គ្រហស្ថទាំងឡាយ មានទោសតិច តែមុសាវាទដែលពោលក្នុងនាមជាសាក្សី ដើម្បីបំផ្លាញប្រយោជន៍ មានទោសច្រើន។ សម្រាប់បព្វជិតទាំងឡាយ មុសាវាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យពោលបំផ្លើស ព្រោះចង់សើចសប្បាយ បន្ទាប់ពីបានប្រេង ឬទឹកដោះថ្លាបន្តិចបន្តួចថា «ថ្ងៃនេះ ក្នុងភូមិមានប្រេងហូរដូចជាទន្លេ» មានទោសតិច តែមុសាវាទដែលបព្វជិតទាំងឡាយពោលដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «បានឃើញ» ទាំងដែលខ្លួនមិនបានឃើញ មានទោសច្រើន។ មុសាវាទនោះ មានអង្គ ៤ គឺ៖ ១. វត្ថុមិនពិត (អតថវត្ថុ) ២. ចិត្តចង់បញ្ឆោត (វិសំវាទនចិត្ត) ៣. ព្យាយាមដែលកើតពីចិត្តនោះ (តជ្ជវាយាមៈ) ៤. អ្នកដទៃដឹងសេចក្តីនោះ (បរស្ស តទត្ថវិជាននំ)។ បយោគៈមានតែមួយគត់ គឺ សាហត្ថិកបយោគ (ធ្វើដោយខ្លួនឯង)។ សាហត្ថិកបយោគនោះ គប្បីជ្រាបថា គឺការធ្វើសកម្មភាពបញ្ឆោតអ្នកដទៃ ដោយកាយក្តី ដោយវត្ថុជាប់នឹងកាយក្តី ដោយវាចាក្តី។ បើអ្នកដទៃដឹងសេចក្តីនោះដោយសារសកម្មភាពនោះ កម្មគឺមុសាវាទ រមែងចងបុគ្គលនោះក្នុងខណៈនៃចេតនាដែលញ៉ាំងសកម្មភាពនោះឱ្យកើតឡើងតែម្តង។

Pisuṇavācātiādīsu yāya vācāya, yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā[Pg.136]. Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusavācā. Yena pana samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo. Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmameva labhati. Sā eva ca idha adhippetāti.

ក្នុងពាក្យថា «បិសុណវាចា» ជាដើមនោះ វាចាណាដែលបុគ្គលពោលទៅកាន់អ្នកណា ហើយធ្វើឱ្យខ្លួនជាទីស្រឡាញ់ និងធ្វើឱ្យអ្នកដទៃសាបសូន្យ (បែកបាក់) ក្នុងចិត្តរបស់អ្នកនោះ វាចានោះហៅថា «បិសុណវាចា» (វាចាញុះញង់)។ ចំណែកវាចាណា ដែលធ្វើឱ្យខ្លួនឯងផង ឱ្យអ្នកដទៃផង ជាមនុស្សទ្រគោះបោះបោក ហើយវាចានោះឯងក៏ទ្រគោះបោះបោក មិនជាទីសប្បាយត្រចៀក មិនចូលទៅកាន់ចិត្ត វាចានេះហៅថា «ផរុសវាចា» (វាចាទ្រគោះបោះបោក)។ ចំណែកការនិយាយរោយរាយឥតប្រយោជន៍ ហៅថា «សម្ផប្បលាបៈ» (ការនិយាយរោយរាយ)។ សូម្បីតែចេតនាដែលជាឫសគល់នៃវាចាទាំងនោះ ក៏រមែងបាននូវឈ្មោះថា បិសុណវាចា ជាដើមនោះដែរ។ ហើយចេតនានោះឯង ដែលលោកប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ (ក្នុងកម្មបថនេះ)។

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya, attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantīti bhedapurekkhāratā, iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsikoti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.

ក្នុងបណ្តាវាចាទាំងនោះ ចេតនារបស់បុគ្គលដែលមានចិត្តសៅហ្មង ដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីបំបែកបំបាក់អ្នកដទៃក្តី ដើម្បីធ្វើឱ្យខ្លួនជាទីស្រឡាញ់ក្តី ហៅថា «បិសុណវាចា»។ បិសុណវាចានោះ បំបែកបំបាក់បុគ្គលណា បើបុគ្គលនោះមានគុណធម៌តិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណធម៌ច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ បិសុណវាចានោះ មានអង្គ ៤ គឺ៖ ១. អ្នកដទៃដែលគប្បីបំបែកបំបាក់ (ភិន្ទិតព្វោ បរោ) ២. ការមានបំណងបំបែកបំបាក់ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចនេះ ពួកនេះនឹងបែកបាក់គ្នា នឹងព្រាត់ប្រាសគ្នា» ឬការចង់ឱ្យគេស្រឡាញ់ ដោយគិតថា «ធ្វើដូចនេះ អាត្មាអញនឹងជាទីស្រឡាញ់ ជាទីទុកចិត្ត» (ភេទបុរេក្ខារតា ឬបិយកម្យតា) ៣. ព្យាយាមដែលកើតពីចិត្តនោះ (តជ្ជវាយាមៈ) ៤. អ្នកនោះដឹងសេចក្តីនោះ (តស្ស តទត្ថវិជាននំ)។

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati. Mātā taṃ nivattetuṃ asakkontī, ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako, ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi, taṃ hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti. Cittapharusatāya panesā pharusavācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

ចេតនាដ៏ទ្រគោះបោះបោកជាឯកន្ត ដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីកាត់ថ្លើមប្រមាត់ (ធ្វើឱ្យឈឺចាប់យ៉ាងខ្លាំង) របស់អ្នកដទៃ ហៅថា «ផរុសវាចា»។ ដើម្បីឱ្យផរុសវាចានោះប្រាកដច្បាស់ គប្បីជ្រាបរឿងរ៉ាវនេះ៖ ឮថា មានក្មេងប្រុសម្នាក់ មិនស្តាប់បង្គាប់ម្តាយ បានដើរទៅកាន់ព្រៃ។ ម្តាយមិនអាចឃាត់កូននោះបាន ក៏ជេរប្រទេចថា «សូមឱ្យមេក្របីសាហាវដេញតាមខាំឯង!»។ លុះក្មេងនោះទៅដល់ព្រៃ មេក្របីក៏ស្ទុះឡើងមែន។ ក្មេងនោះបានធ្វើសច្ចកិរិយាថា «ពាក្យណាដែលម្តាយខ្ញុំពោលដោយមាត់ សូមកុំឱ្យសម្រេចឡើយ តែបំណងណាដែលម្តាយខ្ញុំគិតដោយចិត្ត សូមឱ្យសម្រេចចុះ!»។ មេក្របីក៏ឈរធ្មឹងនៅនឹងកន្លែងនោះ ហាក់ដូចជាគេចងទុក។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែបយោគៈដែលកាត់ថ្លើមប្រមាត់ (ធ្វើឱ្យឈឺចាប់) ក៏មិនមែនជាផរុសវាចាឡើយ ព្រោះចិត្តទន់ភ្លន់ (របស់ម្តាយ)។ ពិតណាស់ មាតាបិតាទាំងឡាយ ជួនកាលរមែងស្តីបន្ទោសកូនៗយ៉ាងនេះថា «សូមឱ្យពួកចោរកាត់ឯងជាកង់ៗចុះ!» ប៉ុន្តែ សូម្បីតែស្លឹកឈូកធ្លាក់លើកូនទាំងនោះ ក៏ពួកគាត់មិនប្រាថ្នាឡើយ។ ចំណែកគ្រូ និងឧបជ្ឈាយ៍ទាំងឡាយ ជួនកាលរមែងស្តីបន្ទោសសិស្សគណយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកអកតញ្ញូ គ្មានសេចក្តីខ្មាស គ្មានសេចក្តីខ្លាចទាំងនេះ ដើរលេងយ៉ាងនេះ ចូរដេញពួកវាចេញទៅ!» ប៉ុន្តែ ពួកលោកតែងប្រាថ្នាឱ្យសិស្សទាំងនោះបានសម្រេចនូវការចេះដឹងធម៌អាថ៌ និងការសម្រេចមគ្គផល។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាមិនមែនជាផរុសវាចា ព្រោះចិត្តទន់ភ្លន់យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យទន់ភ្លន់ ក៏មិនមែនជាអផរុសវាចា (វាចាមិនទ្រគោះបោះបោក) ជានិច្ចកាលដែរ។ ពិតណាស់ ពាក្យរបស់បុគ្គលដែលចង់សម្លាប់គេ ហើយពោលថា «ចូរនាំគ្នាញ៉ាំងអ្នកនេះឱ្យដេកលក់ស្រួលចុះ» មិនមែនជាអផរុសវាចាឡើយ។ ព្រោះតែចិត្តទ្រគោះបោះបោក វាចានោះទើបជាផរុសវាចាពិតប្រាកដ។ ផរុសវាចានោះ បុគ្គលពោលសំដៅលើអ្នកណា បើអ្នកនោះមានគុណធម៌តិច ក៏មានទោសតិច បើមានគុណធម៌ច្រើន ក៏មានទោសច្រើន។ ផរុសវាចានោះ មានអង្គ ៣ គឺ៖ ១. អ្នកដទៃដែលត្រូវជេរប្រទេច (អក្កោសិតព្វោ បរោ) ២. ចិត្តខឹងក្រោធ (កុបិតចិត្តំ) ៣. ការជេរប្រទេច (អក្កោសនា)។

Anatthaviññāpikā [Pg.137] kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddha-sītāharaṇādi-niratthakakathā-purekkhāratā, tathārūpīkathākathanañcāti.

អកុសលចេតនាដែលញ៉ាំងកាយបយោគ ឬវចីបយោគឱ្យកើតឡើង ដើម្បីធ្វើឱ្យដឹងនូវរឿងរ៉ាវឥតប្រយោជន៍ ហៅថា «សម្ផប្បលាបៈ»។ សម្ផប្បលាបៈនោះ មានទោសតិច ព្រោះការសេពគប់តិច (និយាយតិច) មានទោសច្រើន ព្រោះការសេពគប់ច្រើន (និយាយច្រើន)។ សម្ផប្បលាបៈនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. ការមានបំណងនិយាយរឿងឥតប្រយោជន៍ មានរឿងចម្បាំងភារតយុទ្ធ និងរឿងនាងសីតាក្នុងរឿងរាមកេរ្តិ៍ជាដើម (ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា) ២. ការនិយាយរឿងរ៉ាវមានសភាពយ៉ាងនោះ (តថារូបិកថាកថនញ្ច)។

Abhijjhāyatīti abhijjhā. Parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vatidaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva na ‘‘aho vatidaṃ mamassā’’ti attano pariṇāmetīti.

ធម៌ដែលរមែងសម្លឹងរំពៃ (ទ្រព្យអ្នកដទៃ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អភិជ្ឈា»។ សេចក្តីពន្យល់ថា អភិជ្ឈានោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្អោនទៅរកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃ ដោយការសម្លឹងឆ្ពោះទៅរកទ្រព្យនោះ។ អភិជ្ឈានោះ មានលក្ខណៈសម្លឹងរំពៃទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃយ៉ាងនេះថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទ្រព្យនេះនឹងបានជាជារបស់អញ» មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាអទិន្នាទានដែរ។ អភិជ្ឈានោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. ទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃ (បរភណ្ឌំ) ២. ការបង្អោនទ្រព្យនោះមកជាជារបស់ខ្លួន (អត្តនោ បរិណាមនំ)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែលោភៈកើតឡើងក្នុងវត្ថុដែលជាទ្រព្យរបស់អ្នកដទៃហើយក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់បង្អោនមកជាជារបស់ខ្លួន ដោយគិតថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ទ្រព្យនេះនឹងបានជាជារបស់អញ» ទេ ដរាបនោះ ការដាច់កម្មបថមិនទាន់មានឡើយ។

Hitasukhaṃ byāpādayatīti, byāpādo. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo. Pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa ca vināsacintā. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva na ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ cinteti.

ធម៌ដែលរមែងបំផ្លាញប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ព្យាបាទ»។ ព្យាបាទនោះ មានលក្ខណៈប្រទូស្តក្នុងចិត្ត ដើម្បីបំផ្លាញអ្នកដទៃ។ មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាផរុសវាចាដែរ។ ព្យាបាទនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. សត្វដទៃ (បរភូតោ ឬបរវត្ថុកោ) ២. ការគិតបំផ្លាញសត្វនោះ (តស្ស ច វិនាសចិន្តា)។ ពិតណាស់ សូម្បីតែកំហឹងកើតឡើងក្នុងវត្ថុគឺសត្វដទៃហើយក៏ដោយ ដរាបណាមិនទាន់គិតបំផ្លាញសត្វនោះ ដោយគិតថា «ឱ! ធ្វើម្តេចហ្ន៎ សត្វនេះនឹងត្រូវវិនាស ត្រូវសាបសូន្យទៅ» ទេ ដរាបនោះ ការដាច់កម្មបថមិនទាន់មានឡើយ។

Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Api ca aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā yathā ca naṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassā upaṭṭhānanti.

ធម៌ដែលរមែងយល់ខុស ព្រោះមិនកាន់យកតាមសេចក្តីពិត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិ»។ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មានលក្ខណៈយល់ខុស ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ទានដែលបុគ្គលឱ្យហើយ គ្មានផលឡើយ» មានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន ដូចជាសម្ផប្បលាបៈដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលមិនទៀងទាត់ (អនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ) មានទោសតិច មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលទៀងទាត់ (និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ) មានទោសច្រើន។ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មានអង្គ ២ គឺ៖ ១. អាការៈដែលកាន់យកវត្ថុនោះខុសពីសេចក្តីពិត (វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា) ២. ការប្រាកដឡើងនៃវត្ថុនោះ តាមអាការៈដែលខ្លួនកាន់យកខុសនោះ (យថា ច នំ គណ្ហាតិ តថាភាវេន តស្សា ឧបដ្ឋានំ)។

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti, abhijjhādayo tisso cetanāsampayuttā. Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no mūlāni, abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti, byāpādo doso akusalamūlaṃ.

ការវិនិច្ឆ័យនូវអកុសលកម្មបថទាំង ១០ នេះ គប្បីជ្រាបដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ៖ ដោយធម៌ (ធម្មតោ) ដោយចំណែក (កោដ្ឋាសតោ) ដោយអារម្មណ៍ (អារម្មណតោ) ដោយវេទនា (វេទនាតោ) និងដោយឫសគល់ (មូលតោ)។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ ពាក្យថា «ដោយធម៌» គឺក្នុងបណ្តាអកុសលកម្មបថទាំង ១០ នេះ កម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ គឺមានសភាវៈជាចេតនាពិតប្រាកដ ចំណែកកម្មបថ ៣ មានអភិជ្ឈាជាដើម គឺសម្បយុត្តដោយចេតនា។ ពាក្យថា «ដោយចំណែក» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ និងមិច្ឆាទិដ្ឋិ រួមជាធម៌ទាំង ៨ នេះ គឺមានសភាពជាកម្មបថតែម្យ៉ាង មិនមែនជាឫសគល់ឡើយ ចំណែកអភិជ្ឈា និងព្យាបាទ គឺមានសភាពជាកម្មបថផង ជាឫសគល់ផង។ ពិតណាស់ អភិជ្ឈា កាលបើដល់នូវភាពជាឫសគល់ហើយ រមែងជាអកុសលមូលគឺលោភៈ ព្យាបាទ រមែងជាអកុសលមូលគឺទោស។

Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti, adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena [Pg.138] saṅkhārārammaṇova, sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.

ពាក្យថា «ដោយអារម្មណ៍» គឺ៖ បាណាតិបាត មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ព្រោះមានជីវិតិន្ទ្រិយជាអារម្មណ៍។ អទិន្នាទាន មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី។ មិច្ឆាចារ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង ដោយអំណាចនៃផោដ្ឋព្វៈ តែអាចារ្យខ្លះពោលថា មានសត្វជាអារម្មណ៍ក៏មាន។ មុសាវាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី។ បិសុណវាចា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានសត្វជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ សម្ផប្បលាបៈ មានសត្វជាអារម្មណ៍ក្តី មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដែលបានឃើញ បានឮ បានប៉ះពាល់ និងបានដឹង (ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតសភាវៈ)។ អភិជ្ឈា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្យាបាទ មានសត្វជាអារម្មណ៍តែម្យ៉ាង។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាទៅក្នុងភូមិទាំង ៣ (តេភូមិកធម៌)។

Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ, micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano, tathā pisuṇavācā pharusavācā dukkhavedanā, samphappalāpo tivedano, abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.

ពាក្យថា «ដោយវេទនា» គឺ៖ បាណាតិបាត មានទុក្ខវេទនា។ ពិតណាស់ សូម្បីតែស្តេចទាំងឡាយ ឃើញចោរហើយ សើចសប្បាយផង ពោលថា «ចូរទៅ ចូរសម្លាប់វាចោលទៅ» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏សន្និដ្ឋានកចេតនា (ចេតនាសម្រេចចិត្ត) របស់ស្តេចទាំងនោះ គឺសម្បយុត្តដោយទុក្ខវេទនាតែម្យ៉ាង។ អទិន្នាទាន មានវេទនា ៣ (សុខវេទនា ទុក្ខវេទនា អទុក្ខមសុខវេទនា)។ មិច្ឆាចារ មានវេទនា ២ ដោយអំណាចនៃសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនា (ឧបេក្ខា) ប៉ុន្តែ ក្នុងសន្និដ្ឋានកចិត្ត មិនមានអទុក្ខមសុខវេទនាឡើយ។ មុសាវាទ មានវេទនា ៣។ បិសុណវាចា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានទុក្ខវេទនា។ សម្ផប្បលាបៈ មានវេទនា ៣។ អភិជ្ឈា មានវេទនា ២ ដោយអំណាចនៃសុខវេទនា និងអទុក្ខមសុខវេទនា។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្យាបាទ មានទុក្ខវេទនា។

Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti, adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena, abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.

ពាក្យថា «ដោយឫសគល់» គឺ៖ បាណាតិបាត មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ។ អទិន្នាទាន មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈក្តី ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈក្តី។ មិច្ឆាចារ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈ។ មុសាវាទ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈក្តី ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈក្តី។ បិសុណវាចា និងសម្ផប្បលាបៈ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផរុសវាចា មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃទោសៈ និងមោហៈ។ អភិជ្ឈា មានឫសគល់ ១ ដោយអំណាចនៃមោហៈ។ ព្យាបាទ ក៏ដូច្នោះដែរ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានឫសគល់ ២ ដោយអំណាចនៃលោភៈ និងមោហៈ។ (ចប់ កថាស្ដីអំពីអកុសលកម្មបថ)។

Pāṇātipātā paṭiviratātiādīsu pāṇātipātādayo vuttatthā eva. Yāya pana viratiyā ete paṭiviratā nāma honti, sā bhedato tividhā hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ kātu’’nti sampattaṃ vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaḷadīpe cakkanaupāsakassa viya. Tassa kira daharakāleyeva mātu rogo uppajji. Vejjena ca ‘‘allasasakamaṃsaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tato cakkanassa bhātā ‘‘gaccha tāta khettaṃ āhiṇḍāhī’’ti cakkanaṃ pesesi. So tattha gato. Tasmiñca samaye eko saso taruṇasassaṃ khādituṃ āgato hoti. So taṃ disvā vegena dhāvanto valliyā baddho ‘‘kiri kirī’’ti saddamakāsi[Pg.139]. Cakkano tena saddena gantvā taṃ gahetvā cintesi ‘‘mātu bhesajjaṃ karomī’’ti. Puna cintesi – ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ mātu jīvitakāraṇā paraṃ jīvitā voropeyya’’nti. Atha naṃ ‘‘gaccha araññe sasehi saddhiṃ tiṇodakaṃ paribhuñjā’’ti muñci. Bhātarā ca ‘‘kiṃ tāta saso laddho’’ti? Pucchito taṃ pavattiṃ ācikkhi. Tato naṃ bhātā paribhāsi. So mātu santikaṃ gantvā, ‘‘yatohaṃ jāto, nābhijānāmi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetā’’ti saccaṃ vatvā aṭṭhāsi, tāvadeva cassa mātā arogā ahosi.

ក្នុងបាលីទាំងឡាយមានពាក្យថា Pāṇātipātā paṭiviratā (វៀរចាកការសម្លាប់សត្វ) ជាដើម បទទាំងឡាយមាន pāṇātipāta ជាដើម មានសេចក្តីពោលរួចហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ដោយការវៀរណា ដែលបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកវៀរចាក ការវៀរនោះ ដោយការបែងចែក មាន ៣ យ៉ាង គឺ សម្បត្តវិរតិ សមាទានវិរតិ និងសមុច្ឆេទវិរតិ។ ក្នុងវិរតិទាំង ៣ នោះ វិរតិដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនបានសមាទានសិក្ខាបទ តែពិចារណាឃើញនូវជាតិ វ័យ និងពហុស្សូតជាដើមរបស់ខ្លួន ហើយគិតថា «ការធ្វើអំពើមានសភាពយ៉ាងនេះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ» ហើយមិនកន្លងនូវវត្ថុដែលមកដល់ចំពោះមុខ គប្បីជ្រាបថាជា សម្បត្តវិរតិ ដូចជាការវៀររបស់ចក្កនឧបាសក ក្នុងកោះសីហឡៈ។ ឮថា កាលដែលចក្កនឧបាសកនោះនៅក្មេងឡើយ មាតារបស់គាត់មានជំងឺកើតឡើង។ គ្រូពេទ្យក៏បាននិយាយថា «គួរតែបានសាច់ទន្សាយស្រស់»។ លំដាប់នោះ បងប្រុសរបស់ចក្កនៈ ក៏បានប្រើចក្កនៈទៅថា «នែប្អូន ចូរទៅកាន់ស្រែ ហើយដើររកមើលចុះ»។ ចក្កនៈនោះក៏បានទៅក្នុងទីនោះ។ ក្នុងសម័យនោះ មានទន្សាយមួយ បានមកដើម្បីស៊ីសំណាបខ្ចី។ ទន្សាយនោះឃើញចក្កនៈនោះ ក៏រត់យ៉ាងលឿនទៅជំពាក់នឹងវល្លិ ហើយក៏យំសម្លេង «គិរិ គិរិ»។ ចក្កនៈឮសម្លេងនោះ ក៏ដើរទៅចាប់ទន្សាយនោះ រួចគិតថា «យើងនឹងធ្វើថ្នាំជូនមាតា»។ រួចក៏គិតសារជាថ្មីថា «ការដែលយើងសម្លាប់ជីវិតសត្វដទៃ ព្រោះហេតុតែជីវិតមាតារបស់យើងនេះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ»។ ទើបលែងទន្សាយនោះទៅ ដោយនិយាយថា «ចូរទៅចុះ ចូរទៅស៊ីស្មៅផឹកទឹកជាមួយទន្សាយទាំងឡាយក្នុងព្រៃចុះ»។ កាលដែលបងប្រុសសួរថា «នែប្អូន បានទន្សាយដែរឬទេ?» កាលដែលត្រូវសួរ ក៏បានប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ លំដាប់នោះ បងប្រុសក៏បានស្តីបន្ទោសចក្កនៈនោះ។ ចក្កនៈនោះ ក៏បានទៅជិតមាតា ហើយពោលពាក្យសច្ចៈថា «តាំងពីខ្ញុំកើតមក ខ្ញុំមិនដែលដឹងខ្លួនថា បានក្លែងសម្លាប់សត្វមានជីវិតឡើយ» ក្នុងខណៈនោះឯង មាតារបស់គាត់ក៏បានជាសះស្បើយពីជំងឺ។

Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitaṃ pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānaviratīti veditabbā, uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya. So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni gahetvā khettaṃ kasati. Athassa goṇo naṭṭho, so taṃ gavesanto uttaravaḍḍhamānapabbataṃ āruhi, tatra naṃ mahāsappo aggahesi. So cintesi – ‘‘imāya tikhiṇāya vāsiyā sīsaṃ chindāmī’’ti. Puna cintesi – ‘‘na metaṃ patirūpaṃ, yvāhaṃ bhāvanīyassa garuno santike sikkhāpadaṃ gahetvā bhindeyya’’nti. Evaṃ yāvatatiyaṃ cintetvā – ‘‘jīvitaṃ pariccajāmi, na sikkhāpada’’nti aṃse ṭhapitaṃ tikhiṇadaṇḍavāsiṃ araññe chaḍḍesi. Tāvadeva mahāvāḷo naṃ muñcitvā agamāsīti.

ចំណែកឯ វិរតិដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលបានសមាទានសិក្ខាបទហើយ ក្នុងកាលដែលសមាទានសិក្ខាបទក្តី ក្នុងកាលជាខាងក្រោយអំពីការសមាទាននោះក្តី សូម្បីលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួន ក៏មិនព្រមកន្លងនូវវត្ថុ គប្បីជ្រាបថាជា សមាទានវិរតិ ដូចជាការវៀររបស់ឧបាសកអ្នកនៅក្នុងភ្នំឧត្តរវឌ្ឍមានៈ។ ឮថា ឧបាសកនោះ បានទទួលសិក្ខាបទទាំងឡាយក្នុងសំណាក់របស់ព្រះថេរៈព្រះនាម បិង្គលពុទ្ធរក្ខិតៈ ដែលគង់នៅក្នុងអម្ពរិយវិហារ ហើយក៏ភ្ជួរស្រែ។ គ្រានោះ គោរបស់គាត់បានបាត់ គាត់កាលស្វែងរកគោនោះ ក៏បានឡើងទៅលើភ្នំឧត្តរវឌ្ឍមានៈ ក្នុងទីនោះ មានពស់ថ្លាន់ធំមួយបានព័ទ្ធរឹតគាត់។ គាត់ក៏គិតថា «យើងនឹងកាត់ក្បាលពស់នេះ ដោយកាំបិតពូថៅដ៏មុតនេះ»។ រួចក៏គិតសារជាថ្មីថា «ការដែលយើងបានទទួលសិក្ខាបទក្នុងសំណាក់របស់ព្រះគ្រូជាទីគោរពបូជា ហើយមកបំផ្លាញសិក្ខាបទវិញនោះ មិនសមគួរដល់យើងឡើយ»។ គាត់គិតយ៉ាងនេះរហូតដល់បីដង រួចគិតថា «យើងសុខចិត្តលះបង់ជីវិត តែមិនព្រមលះបង់សិក្ខាបទឡើយ» ហើយក៏គ្រវែងកាំបិតពូថៅដងវែងដ៏មុតដែលដាក់នៅលើស្មានោះ ទៅក្នុងព្រៃ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ពស់ថ្លាន់ធំនោះ ក៏បានលែងគាត់ ហើយវារចេញទៅ។

Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā, yassā uppattito pabhuti pāṇaṃ ghātessāmīti ariyapuggalānaṃ cittampi na uppajjatīti.

ចំណែកឯ វិរតិដែលប្រកបដោយអរិយមគ្គ គប្បីជ្រាបថាជា សមុច្ឆេទវិរតិ ដែលចាប់តាំងពីការកើតឡើងនៃវិរតិនោះមក ចិត្តដែលគិតថា «យើងនឹងសម្លាប់សត្វ» សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ក៏មិនកើតឡើងដល់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ។

Yathā ca akusalānaṃ, evaṃ imesampi kusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo. Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopi, ante tayo cetanāsampayuttāva.

ម៉្យាងទៀត ការវិនិច្ឆ័យដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ដោយធម៌ ដោយចំណែក ដោយអារម្មណ៍ ដោយវេទនា និងដោយមូល គប្បីជ្រាបក្នុងកុសលកម្មបថទាំងឡាយនេះ ដូចជាក្នុងអកុសលកម្មបថទាំងឡាយដែរ។ ក្នុងអាការៈ ៥ នោះ ពាក្យថា «ដោយធម៌» គឺក្នុងកុសលកម្មបថទាំងនេះ កម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ សូម្បីតែចេតនាក៏សមគួរ សូម្បីតែវិរតិក៏សមគួរ ចំណែកឯកម្មបថ ៣ ខាងចុង គឺប្រកបដោយចេតនាតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, na mūlāni, ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho [Pg.140] kusalamūlaṃ hoti, abyāpādo adoso kusalamūlaṃ, sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.

ពាក្យថា «ដោយចំណែក» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ ជាកម្មបថតែម្យ៉ាង មិនមែនជាមូល (ឫសគល់) ឡើយ ចំណែកឯកម្មបថ ៣ ខាងចុង ជាកម្មបថផង ជាមូលផង។ ព្រោះថា អនភិជ្ឈា កាលដល់នូវភាពជាមូល គឺអលោភកុសលមូល, អព្យាបាទ គឺអទោសកុសលមូល, សម្មាទិដ្ឋិ គឺអមោហកុសលមូល។

Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ. Ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbavatthutoyeva hi virati nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.

ពាក្យថា «ដោយអារម្មណ៍» គឺអារម្មណ៍ទាំងឡាយនៃធម៌មានបាណាតិបាតជាដើមនោះឯង ជាអារម្មណ៍នៃកុសលកម្មបថទាំងនេះ។ ព្រោះថា ការវៀរ តែងមានព្រោះតែវត្ថុដែលត្រូវកន្លងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាអរិយមគ្គដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ តែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយយ៉ាងណា កុសលកម្មបថទាំងនេះ សូម្បីមានជីវិតិន្រ្ទិយជាដើមជាអារម្មណ៍ ក៏តែងលះបង់នូវទ្រុស្តសីលមានបាណាតិបាតជាដើមយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.

ពាក្យថា «ដោយវេទនា» គឺកុសលកម្មបថទាំងអស់ តែងប្រកបដោយសុខវេទនា ឬឧបេក្ខាវេទនា (មជ្ឈត្តវេទនា)។ ព្រោះថា កាលបើដល់នូវកុសលហើយ ឈ្មោះថាទុក្ខវេទនា មិនមានឡើយ។

Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlā honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhaadosavasena dvimūlāvāti. Tatiyādīni.

ពាក្យថា «ដោយមូល» គឺកម្មបថ ៧ ខាងដើមតាមលំដាប់ របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តប្រកបដោយញាណ តែងមានមូល ៣ ដោយអំណាចនៃអលោភៈ អទោសៈ និងអមោហៈ, របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តមិនប្រកបដោយញាណ មានមូល ២។ អនភិជ្ឈា របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តប្រកបដោយញាណ មានមូល ២, របស់បុគ្គលដែលវៀរដោយចិត្តមិនប្រកបដោយញាណ មានមូល ១។ ប៉ុន្តែ អលោភៈ មិនមែនជាមូលរបស់ខ្លួនឯងឡើយ។ សូម្បីក្នុងអព្យាបាទ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សម្មាទិដ្ឋិ មានមូល ២ ប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃអលោភៈ និងអទោសៈ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី ៣ ជាដើម (ចប់តែប៉ុណ្ណេះ)។

6. Aṭṭhaṅgikasuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋង្គិកសូត្រវណ្ណនា

112. Chaṭṭhaṃ aṭṭhamaggaṅgavasena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ.

១១២. សូត្រទី ៦ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃមគ្គង្គ ៨ និងដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រាស់ដឹង។ សូត្រទី ៦ ចប់។

7. Dasaṅgasuttavaṇṇanā

៧. ទសង្គសូត្រវណ្ណនា

113. Sattamaṃ dasamicchattasammattavasena. Tattha micchāñāṇinoti micchāpaccavekkhaṇena samannāgatāti attho. Micchāvimuttinoti aniyyānikavimuttino kusalavimuttīti gahetvā ṭhitā. Sammāñāṇinoti sammāpaccavekkhaṇā. Sammāvimuttinoti niyyānikāya phalavimuttiyā samannāgatāti. Sattamaṃ.

១១៣. សូត្រទី ៧ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃមិច្ឆត្តៈ ១០ និងសម្មត្តៈ ១០។ ក្នុងសូត្រទី ៧ នោះ បទថា micchāñāṇino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយមិច្ឆាបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាខុស)។ បទថា micchāvimuttino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមានមិច្ឆាវិមុត្តិ ដែលមិនមែនជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ តែប្រកាន់យកថាជាកុសលវិមុត្តិ ហើយឋិតនៅ។ បទថា sammāñāṇino សេចក្តីថា សម្មាបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាត្រូវ)។ បទថា sammāvimuttino សេចក្តីថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយផលវិមុត្តិ ដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ។ សូត្រទី ៧ ចប់។

Kammapathavaggo tatiyo.

កម្មបថវគ្គ ទី ៣ ចប់។

4. Catutthavaggo

៤. ចតុត្ថវគ្គ

1. Catudhātusuttavaṇṇanā

១. ចតុធាតុសូត្រវណ្ណនា

114. Catutthavaggassa [Pg.141] paṭhame pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana vīsatikoṭṭhāsādivasena etā kathetabbā. Paṭhamaṃ.

១១៤. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃចតុត្ថវគ្គ បទថា pathavīdhātu គឺធាតុជាទីតាំង (បតិដ្ឋាធាតុ)។ បទថា āpodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងចងក្រង (អាពន្ធនធាតុ)។ បទថា tejodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងដុតកំដៅ ឬធ្វើឲ្យទុំ (បរិបាចនធាតុ)។ បទថា vāyodhātu គឺធាតុជាគ្រឿងទ្រទ្រង់ ឬធ្វើឲ្យតឹងណែន (វិត្ថម្ភនធាតុ)។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីពោលដោយអំណាចនៃចំណែក ២០ (កោដ្ឋាសៈ ២០) ជាដើម។ សូត្រទី ១ ចប់។

2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā

២. បុព្វេសម្ពោធសូត្រវណ្ណនា

115. Dutiye ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti ayaṃ pathavīdhātunissayo assādo. Svāyaṃ kāyaṃ abbhunnāmetvā udaraṃ pasāretvā, ‘‘idha me aṅgulaṃ pavesituṃ vāyamathā’’ti vā hatthaṃ pasāretvā, ‘‘imaṃ nāmetuṃ vāyamathā’’ti vā vadati, evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. Aniccātiādīsu hutvā abhāvākārena aniccā, paṭipīḷanākārena dukkhā, sabhāvavigamākārena vipariṇāmadhammā. Ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavoti yena ākārena sā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayamākāro pathavīdhātuyā ādīnavoti attho. Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānaṃ āgamma pathavīdhātuyā chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca, tasmā nibbānamassā nissaraṇaṃ.

១១៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា ayaṃ pathavīdhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ដែលអាស្រ័យនូវបឋវីធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយព្យាយាមបញ្ចូលម្រាមដៃរបស់ខ្ញុំក្នុងទីនេះចុះ» ដោយការញ៉ាំងកាយឲ្យអណ្តែតឡើង ហើយលាតពោះចេញ ឬពោលថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយព្យាយាមពត់ដៃនេះចុះ» ដោយការលាតដៃចេញ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា aniccā ជាដើម ឈ្មោះថា អនិច្ចា ព្រោះមានហើយក៏មិនមាន (រលត់ទៅ) ឈ្មោះថា ទុក្ខា ព្រោះជាអាការៈដែលបៀតបៀនជានិច្ច ឈ្មោះថា វិបរិណាមធម្មា ព្រោះជាអាការៈដែលប្រាសចាកសភាវៈរបស់ខ្លួន។ បទថា ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavo សេចក្តីថា អាការៈណាដែលបឋវីធាតុនោះមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា អាការៈនេះឯង ឈ្មោះថាជាទោស (អាទីនវៈ) នៃបឋវីធាតុ។ បទថា chandarāgavinayo chandarāgappahānanti សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យនូវព្រះនិព្វាន ទើបតម្រេកដោយអំណាចតណ្ហា (ឆន្ទរាគ) ក្នុងបឋវីធាតុ ត្រូវបានកំចាត់បង់ផង លះបង់បានផង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះឯង ជាគ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) នៃឆន្ទរាគនោះ។

Ayaṃ āpodhātuyā assādoti ayaṃ āpodhātunissayo assādo. Svāyaṃ aññaṃ āpodhātuyā upaddutaṃ disvā, ‘‘kiṃ ayaṃ nipannakālato paṭṭhāya passāvaṭṭhānābhimukho nikkhamati ceva pavisati ca, appamattakampissa kammaṃ karontassa sedatintaṃ vatthaṃ pīḷetabbatākāraṃ pāpuṇāti, anumodanamattampi kathentassa tālavaṇṭaṃ gaṇhitabbaṃ hoti, mayaṃ pana sāyaṃ nipannā pātova uṭṭhahāma, māsapuṇṇaghaṭo viya no sarīraṃ, mahākammaṃ karontānaṃ sedamattampi no na uppajjati, asanisaddena viya dhammaṃ kathentānaṃ sarīre usumākāramattampi no natthī’’ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo.

បទថា ayaṃ āpodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវអាបោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលដទៃដែលត្រូវអាបោធាតុបៀតបៀនហើយ ក៏និយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលនេះ ចាប់តាំងពីពេលដេកមក ត្រូវដើរចេញចូលទៅកាន់ទីបន្ទោបង់ទឹកនោមជានិច្ច ម្យ៉ាងទៀត កាលធ្វើការងារសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច សំពត់ដែលទទឹកដោយញើស ក៏ដល់នូវសភាពដែលត្រូវពូតច្របាច់ សូម្បីតែកាលសម្តែងអនុមោទនា ក៏ត្រូវកាន់ផ្លិត ចំណែកពួកយើងវិញ ដេកតាំងពីល្ងាច លុះព្រឹកឡើងទើបក្រោក កាយរបស់យើងប្រៀបដូចជាក្អមដែលពេញដោយទឹក ពួកយើងកាលធ្វើការងារធំ សូម្បីតែញើសបន្តិចបន្តួចក៏មិនកើតឡើងដល់យើងឡើយ កាលពួកយើងសម្តែងធម៌ដោយសម្លេងដូចជាផ្គរលាន់ សូម្បីតែអាការៈក្តៅក្នុងកាយ ក៏មិនមានដល់យើងឡើយ»។

Ayaṃ [Pg.142] tejodhātuyā assādoti ayaṃ tejodhātunissayo assādo. Svāyaṃ sītagahaṇike disvā, ‘‘kiṃ ime kiñcideva yāgubhattakhajjamattaṃ ajjhoharitvā thaddhakucchino nisīditvā sabbarattiṃ aṅgārakaṭāhaṃ pariyesanti, phusitamattesupi sarīre patitesu aṅgārakaṭāhaṃ ottharitvā pārupitvāva nipajjanti? Mayaṃ pana atithaddhampi maṃsaṃ vā pūvaṃ vā khādāma, kucchipūraṃ bhattaṃ bhuñjāma, tāvadeva no sabbaṃ pheṇapiṇḍo viya vilīyati, sattāhavaddalikāya vattamānāya sarīre sītānudahanamattampi no natthī’’ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo.

បទថា ayaṃ tejodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវតេជោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានភ្លើងធាតុត្រជាក់ (រំលាយអាហារមិនល្អ) ហើយនិយាយថា «ហេតុអ្វីបានជាបុគ្គលទាំងនេះ បរិភោគបបរ បាយ ឬបង្អែមសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ហើយមានពោះរឹងតឹង អង្គុយស្វែងរកឆ្នាំងរងើកភ្លើងអស់មួយយប់ ទោះបីជាមានតំណក់ទឹកសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចធ្លាក់មកលើកាយ ក៏ត្រូវគ្របឆ្នាំងរងើកភ្លើង ហើយដណ្តប់ភួយដេក ចំណែកពួកយើងវិញ បរិភោគសាច់ ឬនំដែលរឹងខ្លាំងក្តី បរិភោគបាយពេញពោះក្តី អាហារទាំងអស់នោះ ក៏រលាយទៅភ្លាមៗដូចជាដុំពពុះទឹក ទុកជាមានភ្លៀងធ្លាក់ជោកជាំអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ សូម្បីតែអាការៈរងាដែលបៀតបៀនកាយ ក៏មិនមានដល់យើងឡើយ»។

Ayaṃ vāyodhātuyā assādoti ayaṃ vāyodhātunissayo assādo. Svāyaṃ aññe vātabhīruke disvā, ‘‘imesaṃ appamattakampi kammaṃ karontānaṃ anumodanamattampi kathentānaṃ sarīraṃ vāto vijjhati, gāvutamattampi addhānaṃ gatānaṃ hatthapādā sīdanti, piṭṭhi rujjati, kucchivātasīsavātakaṇṇavātādīhi niccupaddutā telaphāṇitādīni vātabhesajjāneva karontā atināmenti, amhākaṃ pana mahākammaṃ karontānampi tiyāmarattiṃ dhammaṃ kathentānampi ekadivaseneva dasa yojanāni gacchantānampi hatthapādasaṃsīdanamattaṃ vā piṭṭhirujjanamattaṃ vā na hotī’’ti, evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo. Evaṃ pavattā hi etā dhātuyo assādenti nāma.

បទថា ayaṃ vāyodhātuyā assādo សេចក្តីថា នេះជាអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវវាយោធាតុ។ អស្សាទៈនោះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ គឺកាលឃើញបុគ្គលដទៃដែលខ្លាចខ្យល់ ហើយនិយាយថា «បុគ្គលទាំងនេះ កាលធ្វើការងារសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ឬកាលសម្តែងអនុមោទនាសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ខ្យល់ក៏ចាក់ដោតកាយ កាលដើរផ្លូវសូម្បីតែចម្ងាយមួយគាវុត ដៃជើងក៏ចុះខ្សោយ ឆ្អឹងខ្នងក៏ឈឺចុកចាប់ ត្រូវខ្យល់ក្នុងពោះ ខ្យល់ក្នុងក្បាល និងខ្យល់ក្នុងត្រចៀកជាដើមបៀតបៀនជានិច្ច ត្រូវប្រើប្រាស់តែថ្នាំកំចាត់ខ្យល់មានប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម ដើម្បីឲ្យកាលវេលាកន្លងទៅ ចំណែកពួកយើងវិញ ទោះបីជាធ្វើការងារធំក្តី សម្តែងធម៌អស់រាត្រីបីយាមក្តី ដើរផ្លូវចម្ងាយដប់យោជន៍ក្នុងមួយថ្ងៃក្តី អាការៈចុះខ្សោយនៃដៃជើង ឬអាការៈឈឺចុកចាប់ឆ្អឹងខ្នង ក៏មិនមានឡើយ»។ ព្រោះថា បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា តែងរីករាយ (អស្សាទេន្តិ) ក្នុងធាតុទាំងឡាយនេះឯង។

Abbhaññāsinti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ. Anuttaraṃ sammāsambodhinti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi. ‘‘Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho’’ti (mahāva. 1; udā. 1) ca ‘‘antarā ca bodhiṃ antarā ca gaya’’nti (mahāva. 11; ma.ni. 1.285) ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati. ‘‘Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne maggo. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti āgataṭṭhāne nibbānaṃ. Idha pana bhagavato arahattamaggo adhippeto.

បទថា abbhaññāsiṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំបានដឹងច្បាស់ហើយ ដោយញាណដ៏វិសេសខ្ពង់ខ្ពស់ (អរហត្តមគ្គញាណ)។ បទថា anuttaraṃ sammāsambodhiṃ សេចក្តីថា នូវពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរបំផុត គ្មានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង ដែលត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ និងដោយព្រះអង្គឯង ឬមួយថា នូវពោធិញ្ញាណដ៏គួរពោលសរសើរ និងដ៏ល្អឆើតឆាយ។ ពាក្យថា bodhi នេះ សំដៅយកទាំងដើមឈើ ទាំងមគ្គ ទាំងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងទាំងព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ក្នុងទីទាំងឡាយដែលមកដល់ ដូចជាពាក្យថា «Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho» (បានត្រាស់ដឹងជាដំបូងនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស) និងពាក្យថា «antarā ca bodhiṃ antarā ca gayaṃ» (ក្នុងចន្លោះនៃដើមពោធិ៍ និងគយាគិរី) ដើមឈើ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងមគ្គទាំង ៤ ហៅថា ពោធិ) មគ្គ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso» (ព្រះអង្គមានប្រាជ្ញាដ៏ប្រសើរទូលាយ តែងដល់នូវពោធិ) សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហៅថា ពោធិ។ ក្នុងទីដែលមកដល់ថា «Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhataṃ» (បានដល់នូវពោធិ ជាធម៌មិនស្លាប់ មិនមានបច្ច័យតាក់តែង) ព្រះនិព្វាន ហៅថា ពោធិ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាយក អរហត្តមគ្គ។

Sāvakānaṃ [Pg.143] arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti. Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hoti.

សួរថា អរហត្តមគ្គរបស់ពួកសាវ័ក ជាអនុត្តរពោធិឬ ឬមិនមែន? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនមែនជាធម៌ប្រទាននូវគុណសម្បត្តិទាំងពួង។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាសាវ័កទាំងនោះ អរហត្តមគ្គរបស់សាវ័កខ្លះ តែងប្រទានត្រឹមតែអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវវិជ្ជា ៣ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវអភិញ្ញា ៦ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវបដិសម្ភិទា ៤ របស់សាវ័កខ្លះ ប្រទាននូវសាវកបារមីញាណ។ សូម្បីអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏ប្រទានត្រឹមតែបច្ចេកពោធិញាណប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯអរហត្តមគ្គរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងប្រទាននូវគុណសម្បត្តិទាំងពួង ដូចជាការអភិសេករបស់ព្រះរាជា តែងប្រទាននូវភាពជាធំក្នុងលោកទាំងពួងដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ អរហត្តមគ្គរបស់បុគ្គលដទៃណាមួយ មិនឈ្មោះថាជាអនុត្តរពោធិឡើយ។

Abhisambuddhoti paccaññāsinti ‘‘abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhito’’ti evaṃ paṭijāniṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇadassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me udapādi. Akuppā me vimuttīti ‘‘ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā’’ti evaṃ ñāṇaṃ udapādi. Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā kāraṇato ca ārammaṇato ca. Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā, akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā. Antimāti pacchimā. Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti.

ពាក្យថា Abhisambuddhoti paccaññāsiṃ សេចក្តីថា តថាគតបានប្តេជ្ញាថា «តថាគតបានត្រាស់ដឹង បានសម្រេច បានចាក់ធ្លុះ ហើយឋិតនៅ» ដូច្នេះ។ ពាក្យថា Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi សេចក្តីថា បច្ចវេក្ខណញាណ ដែលអាចមើលឃើញនូវគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ បានកើតឡើងដល់តថាគត។ ពាក្យថា Akuppā me vimutti សេចក្តីថា ញាណ (បច្ចវេក្ខណញាណ) បានកើតឡើងយ៉ាងនេះថា «អរហត្តផលវិមុត្តិរបស់តថាគតនេះ មិនកម្រើកឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ភាពមិនកម្រើក គប្បីដឹងដោយអាការៈ ២ យ៉ាង គឺដោយហេតុផង ដោយអារម្មណ៍ផង។ ពិពណ៌នាថា វិមុត្តិនោះ ឈ្មោះថាមិនកម្រើក សូម្បីដោយហេតុ ព្រោះកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវបានកាត់ផ្តាច់ដោយមគ្គទាំង ៤ ហើយ មិនត្រឡប់មកវិញទៀតឡើយ ឈ្មោះថាមិនកម្រើក សូម្បីដោយអារម្មណ៍ ព្រោះកើតឡើងដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលមានសភាវៈមិនកម្រើកឱ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Antimā សេចក្តីថា ជាជាតិចុងក្រោយបង្អស់។ ពាក្យថា Natthi dāni punabbhavo សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ ភពថ្មីដទៃទៀត មិនមានឡើយ។

Imasmiṃ sutte cattāri saccāni kathitāni. Kathaṃ? Catūsu hi dhātūsu assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhappajānano maggo maggasaccaṃ. Vitthāravasenapi kathetuṃ vaṭṭatiyeva. Ettha hi yaṃ pathavīdhātuṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti pahānapaṭivedho samudayasaccaṃ. Yā pathavīdhātu aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ pathavīdhātuyā, ādīnavoti pariññāpaṭivedho dukkhasaccaṃ. Yo pathavīdhātuyā chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ pathavīdhātuyā nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedho nirodhasaccaṃ. Yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti. Dutiyaṃ.

ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤។ សម្តែងដូចម្តេច? ព្រោះថា ក្នុងធាតុទាំង ៤ នេះ សេចក្តីត្រេកអរ (អស្សាទៈ) ជាសមុទយសច្ចៈ, ទោស (អាទីនវៈ) ជាទុក្ខសច្ចៈ, គ្រឿងរំដោះចេញ (និស្សរណៈ) ជានិរោធសច្ចៈ, មគ្គដែលដឹងច្បាស់នូវការរលត់ (និរោធប្បជាននមគ្គ) ជាមគ្គសច្ចៈ។ សូម្បីតែការសម្តែងដោយពិស្តារ ក៏គប្បីសម្តែងបានដែរ។ ព្រោះថា ក្នុងធាតុទាំងនោះ សេចក្តីសុខ និងសោមនស្សណាដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបឋវីធាតុ នេះជាអស្សាទៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការលះបង់ក្នុងអស្សាទៈនេះ ជាសមុទយសច្ចៈ។ បឋវីធាតុណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាវៈប្រែប្រួលជាធម្មតា នេះជាអាទីនវៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការកំណត់ដឹងក្នុងអាទីនវៈនេះ ជាទុក្ខសច្ចៈ។ ការកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគ ការលះបង់នូវឆន្ទរាគក្នុងបឋវីធាតុណា នេះជានិស្សរណៈនៃបឋវីធាតុ សេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ក្នុងនិស្សរណៈនេះ ជានិរោធសច្ចៈ។ សេចក្តីឃើញ (ទិដ្ឋិ) សេចក្តីត្រិះរិះ (សង្កប្បៈ) វាចា ការងារ (កម្មន្តៈ) ការចិញ្ចឹមជីវិត (អាជីវៈ) ព្យាយាម (វាយាមៈ) សតិ និងសមាធិណា ក្នុងឋានៈទាំង ៣ នេះ នេះជាសេចក្តីយល់ដឹងចាក់ធ្លុះដោយការចម្រើន (ភាវនាបដិវេធៈ) ជាមគ្គសច្ចៈ។ ចប់ សូត្រទី២។

3. Acariṃsuttavaṇṇanā

៣. អដ្ឋកថាអចរិំសូត្រ

116. Tatiye acarinti ñāṇacārena acariṃ, anubhavanacārenāti attho. Yāvatāti yattako. Tatiyaṃ.

១១៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា acariṃ សេចក្តីថា តថាគតបានត្រេចទៅដោយញាណចារៈ (ការត្រេចទៅនៃញាណ) ឬដោយការសោយអារម្មណ៍ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា yāvatā សេចក្តីថា មានប្រមាណត្រឹមណា។ ចប់ សូត្រទី៣។

4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថានោចេទំសូត្រ

117. Catutthe [Pg.144] nissaṭātiādīni ādito vuttapaṭisedhena yojetvā ‘‘na nissaṭā, na visaṃyuttā, na vippamuttā, na vimariyādikatena cetasā vihariṃsū’’ti evaṃ veditabbāni. Dutiyanaye vimariyādikatenāti nimmariyādikatena. Tattha duvidhā mariyādā kilesamariyādā vaṭṭamariyādāti. Tattha ca yassa upaḍḍhā kilesā pahīnā, upaḍḍhā appahīnā, vaṭṭaṃ vā pana upaḍḍhaṃ pahīnaṃ, upaḍḍhaṃ appahīnaṃ, tassa cittaṃ pahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya vimariyādikataṃ, appahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya na vimariyādikataṃ. Idha pana ubhayassāpi pahīnattā ‘‘vimariyādikatena cetasā’’ti vuttaṃ, mariyādaṃ akatvā ṭhitena atikkantamariyādena cetasāti attho. Iti tīsupi imesu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Catutthaṃ.

១១៧. ក្នុងសូត្រទី៤ គប្បីជ្រាបការផ្សំផ្គុំពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា nissaṭā ជាដើម ជាមួយនឹងពាក្យបដិសេធដែលពោលខាងដើម យ៉ាងនេះថា «មិនបានរំដោះចេញ មិនបានប្រាសចាក មិនបានរួចផុត មិនបានរស់នៅដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ឡើយ»។ ក្នុងន័យទី២ ពាក្យថា vimariyādikatena សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ (ឥតមានព្រំដែន)។ ក្នុងដែនកំណត់នោះ មាន ២ យ៉ាង គឺកិលេសដែនកំណត់ (កិលេសមរិយាទា) និងវដ្តដែនកំណត់ (វដ្តមរិយាទា)។ ក្នុងដែនកំណត់ទាំងពីរនោះ ចំពោះបុគ្គលណាដែលលះកិលេសបានពាក់កណ្តាល មិនទាន់លះបានពាក់កណ្តាល ឬលះវដ្តបានពាក់កណ្តាល មិនទាន់លះបានពាក់កណ្តាល ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ បើពោលសំដៅលើកិលេសដែលលះបានហើយ ឬវដ្តដែលលះបានហើយ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលមិនមានដែនកំណត់ ប៉ុន្តែបើពោលសំដៅលើកិលេសដែលមិនទាន់លះ ឬវដ្តដែលមិនទាន់លះ ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលមានដែនកំណត់។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រោះតែដែនកំណត់ទាំងពីរយ៉ាងត្រូវបានលះបង់អស់ហើយ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «vimariyādikatena cetasā» សេចក្តីថា ដោយចិត្តដែលឋិតនៅដោយមិនធ្វើនូវដែនកំណត់ គឺចិត្តដែលកន្លងផុតនូវដែនកំណត់ហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ក្នុងសូត្រទាំង ៣ នេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ សូត្រទី៤។

5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាឯកន្តទុក្ខសូត្រ

118. Pañcame ekantadukkhāti atikkamitvā ṭhitassa tattakāro viya ekanteneva dukkhā. Dukkhānupatitāti dukkhena anupatitā. Dukkhāvakkantāti dukkhena okkantā otiṇṇā. Sukhāti sukhavedanāya paccayabhūtā. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcamaṃ.

១១៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា ekantadukkhā សេចក្តីថា ជាទុក្ខដោយពិតប្រាកដ ដូចជាដុំរងើកភ្លើងដ៏ក្តៅក្រហល់ក្រហាយ ដែលកន្លងផុតនូវសភាវៈជាអណ្តាតភ្លើងហើយឋិតនៅ។ ពាក្យថា dukkhānupatitā សេចក្តីថា ត្រូវទុក្ខតាមជិតដិត (តាមជាប់ជានិច្ច)។ ពាក្យថា dukkhāvakkantā សេចក្តីថា ត្រូវទុក្ខគ្របដណ្តប់ គឺធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទុក្ខ។ ពាក្យថា sukhā សេចក្តីថា ជាបច្ច័យដល់សុខវេទនា។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះឯង។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវទុក្ខលក្ខណៈ។ ចប់ សូត្រទី៥។

6-10. Abhinandasuttādivaṇṇanā

៦-១០. អដ្ឋកថាអភិនន្ទសូត្រជាដើម

119-123. Chaṭṭhasattamesu vivaṭṭaṃ, avasāne tīsu catusaccamevāti. Chaṭṭhādīni.

១១៩-១២៣. ក្នុងសូត្រទី៦ និងទី៧ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវវិវដ្តៈ ចំណែកក្នុងសូត្រ ៣ ខាងចុង ទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈ ៤ តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចប់ សូត្រមានសូត្រទី៦ ជាដើម។

Catuttho vaggo.

វគ្គទី៤ ចប់។

Dhātusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

អដ្ឋកថាធាតុសំយុត្ត ចប់បង្អស់។

4. Anamataggasaṃyuttaṃ

៤. អនមតគ្គសំយុត្ត

1. Paṭhamavaggo

១. វគ្គទី១

1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā

១. អដ្ឋកថាតិណកដ្ឋសូត្រ

124. Anamataggasaṃyuttassa [Pg.145] paṭhame anamataggoti anu amataggo, vassasataṃ vassasahassaṃ ñāṇena anugantvāpi amataggo aviditaggo, nāssa sakkā ito vā etto vā aggaṃ jānituṃ, aparicchinnapubbāparakoṭikoti attho. Saṃsāroti khandhādīnaṃ avicchinnappavattā paṭipāṭi. Pubbā koṭi na paññāyatīti purimamariyādā na dissati. Yadaggena cassa purimā koṭi na paññāyati, pacchimāpi tadaggeneva na paññāyati, vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti. Pariyādānaṃ gaccheyyāti idaṃ upamāya khuddakattā vuttaṃ. Bāhirasamayasmiñhi attho paritto hoti, upamā mahatī. ‘‘Hatthī viya ayaṃ goṇo, goṇo viya sūkaro, samuddo viya taḷāka’’nti hi vutte na tesaṃ tādisaṃ pamāṇaṃ hoti. Buddhasamaye pana upamā parittā, attho mahā. Pāḷiyañhi eko jambudīpo gahito, evarūpānaṃ pana jambudīpānaṃ satepi sahassepi satasahassepi tiṇādīni tena upakkamena pariyādānaṃ gaccheyyuṃ, na tveva purisassa mātu mātaroti. Dukkhaṃ paccanubhūtanti tumhehi dukkhaṃ anubhūtaṃ. Tibbanti tasseva vevacanaṃ. Byasananti ñātibyasanādianekavidhaṃ. Kaṭasīti susānaṃ, pathavīyeva vā. Sā hi punappunaṃ marantehi sarīranikkhepena vaḍḍhitā. Alamevāti yuttameva. Paṭhamaṃ.

១២៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃអនមតគ្គសំយុត្ត ពាក្យថា anamataggo គឺ anu-amataggo សេចក្តីថា សូម្បីតែតាមស្វែងរកដោយញាណអស់មួយរយឆ្នាំ មួយពាន់ឆ្នាំ ក៏មិនអាចដឹងនូវទីបំផុតបាន គឺមានទីបំផុតដែលមិនប្រាកដ។ សេចក្តីថា មិនអាចដឹងនូវទីបំផុតនៃសង្សារវដ្តនោះថា ចាប់ផ្តើមពីកាលនេះ ឬពីកាលនោះឡើយ គឺមានចំណុចខាងដើម និងចំណុចខាងចុងដែលមិនត្រូវបានកំណត់ទុកឡើយ។ ពាក្យថា saṃsāro សេចក្តីថា លំដាប់នៃការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា pubbā koṭi na paññāyati សេចក្តីថា ដែនកំណត់ខាងដើម មិនប្រាកដឡើយ។ ដែនកំណត់ខាងដើមនៃសង្សារវដ្តនោះ មិនប្រាកដដោយទីបំផុតណា សូម្បីដែនកំណត់ខាងចុង ក៏មិនប្រាកដដោយទីបំផុតនោះដែរ ប៉ុន្តែពួកសត្វតែងអន្ទោលទៅក្នុងចន្លោះកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា pariyādānaṃ gaccheyya នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ព្រោះតែភាពតូចចង្អៀតនៃឧបមា។ ព្រោះថាក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅព្រះពុទ្ធសាសនា សេចក្តីពន្យល់មានប្រមាណតិចតួច ប៉ុន្តែឧបមាធំធេងណាស់។ ដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយថា «គោនេះដូចជាដំរី ជ្រូកដូចជាគោ ស្រះទឹកដូចជាមហាសមុទ្រ» ដូច្នេះជាដើម តែតាមពិត វត្ថុទាំងនោះមិនមានប្រមាណស្មើគ្នាយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ឧបមាមានប្រមាណតិចតួច ប៉ុន្តែសេចក្តីពន្យល់ធំធេងណាស់។ ព្រោះថាក្នុងព្រះបាលី ទ្រង់លើកយកតែជម្ពូទ្វីបមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែសូម្បីតែស្មៅ និងឈើជាដើម ក្នុងជម្ពូទ្វីបបែបនេះ ចំនួនមួយរយ មួយពាន់ ឬមួយសែនទ្វីប ក៏គប្បីដល់នូវការអស់ទៅដោយការព្យាយាមកាត់ជាកង់ៗ ៤ ធ្នាប់ៗ យ៉ាងនោះបាន តែចំណែកឯម្តាយរបស់ម្តាយនៃបុគ្គលម្នាក់ មិនដល់នូវការអស់ទៅឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា dukkhaṃ paccanubhūtaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីទុក្ខដែលអ្នកទាំងឡាយបានសោយហើយ។ ពាក្យថា tibbaṃ ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យទុក្ខនោះឯង។ ពាក្យថា byasanaṃ សេចក្តីថា សេចក្តីវិនាសមានសេចក្តីវិនាសញាតិជាដើម ច្រើនប្រការ។ ពាក្យថា kaṭasī សេចក្តីថា ព្រៃខ្មោច ឬផែនដីនេះឯង។ ព្រោះថា ផែនដីនោះ ត្រូវបានធ្វើឱ្យធំធាត់ឡើងដោយការបោះចោលនូវរាងកាយរបស់ពួកសត្វដែលស្លាប់ហើយស្លាប់ទៀត។ ពាក្យថា alameva សេចក្តីថា គួរតែល្មមហើយ។ ចប់ សូត្រទី១។

2. Pathavīsuttavaṇṇanā

២. អដ្ឋកថាបថវីសូត្រ

125. Dutiye mahāpathavinti cakkavāḷapariyantaṃ mahāpathaviṃ. Nikkhipeyyāti taṃ pathaviṃ bhinditvā vuttappamāṇaṃ guḷikaṃ karitvā ekamantaṃ ṭhapeyya. Dutiyaṃ.

១២៥. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា mahāpathaviṃ សេចក្តីថា មហាប្រថពីដែលមានភ្នំចក្រវាឡជាទីបំផុត។ ពាក្យថា nikkhipeyya សេចក្តីថា គប្បីបំបែកផែនដីនោះ ធ្វើឱ្យទៅជាដុំតូចៗមានប្រមាណដូចដែលបានពោលហើយ រួចដាក់ទុកក្នុងទីសមគួរមួយ។ ចប់ សូត្រទី២។

3. Assusuttavaṇṇanā

៣. អដ្ឋកថាអស្សុសូត្រ

126. Tatiye [Pg.146] kandantānanti sasaddaṃ rudamānānaṃ. Passannanti sanditaṃ pavattaṃ. Catūsu mahāsamuddesūti sinerurasmīhi paricchinnesu catūsu mahāsamuddesu. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ suvaṇṇamayaṃ. Pubbadakkhiṇapassehi nikkhantā rajatamaṇirasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti, dakkhiṇapacchimapassehi nikkhantā maṇiphalikarasmiyo, pacchimuttarapassehi nikkhantā phalikasuvaṇṇarasmiyo, uttarapācīnapassehi nikkhantā suvaṇṇarajatarasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresu cattāro mahāsamuddā honti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘catūsu mahāsamuddesū’’ti. Ñātibyasanantiādīsu byasananti viasanaṃ, vināsoti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ. Rogo pana sayameva ārogyaṃ viyasati vināsetīti byasanaṃ, rogova byasanaṃ rogabyasanaṃ. Tatiyaṃ.

១២៦. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា kandantānaṃ សេចក្តីថា របស់ពួកសត្វដែលយំខ្សឹកខ្សួលមានសំឡេង។ ពាក្យថា passannaṃ សេចក្តីថា ដែលហូរចេញ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការហូរ។ ពាក្យថា catūsu mahāsamuddesu សេចក្តីថា ក្នុងមហាសមុទ្រទាំង ៤ ដែលត្រូវបានខណ្ឌចែកដោយពន្លឺនៃភ្នំសិនេរុ។ ព្រោះថា ផ្នែកខាងកើតនៃភ្នំសិនេរុ ធ្វើដោយប្រាក់, ផ្នែកខាងត្បូង ធ្វើដោយកែវមណី, ផ្នែកខាងលិច ធ្វើដោយកែវផលិក, ផ្នែកខាងជើង ធ្វើដោយមាសសុទ្ធ។ ពន្លឺប្រាក់ និងពន្លឺកែវមណីដែលចេញពីផ្នែកខាងកើត និងខាងត្បូង រួមចូលគ្នាជាតែមួយ ហើយជះទៅលើផ្ទៃមហាសមុទ្រ ទៅប៉ះនឹងភ្នំចក្រវាឡហើយឋិតនៅ, ពន្លឺកែវមណី និងពន្លឺកែវផលិកដែលចេញពីផ្នែកខាងត្បូង និងខាងលិចក្តី, ពន្លឺកែវផលិក និងពន្លឺមាសដែលចេញពីផ្នែកខាងលិច និងខាងជើងក្តី, ពន្លឺមាស និងពន្លឺប្រាក់ដែលចេញពីផ្នែកខាងជើង និងខាងកើតក្តី រួមចូលគ្នាជាតែមួយ ហើយជះទៅលើផ្ទៃមហាសមុទ្រ ទៅប៉ះនឹងភ្នំចក្រវាឡហើយឋិតនៅ។ ក្នុងចន្លោះនៃពន្លឺទាំងនោះ មានមហាសមុទ្រ ៤ កើតឡើង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកមហាសមុទ្រទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «catūsu mahāsamuddesu»។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន ñātibyasanaṃ ជាដើម ពាក្យថា byasana សេចក្តីថា សេចក្តីវិនាស គឺការសាបសូន្យ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីវិនាសនៃញាតិ ឈ្មោះថា ញាតិព្យសនៈ, សេចក្តីវិនាសនៃភោគៈ ឈ្មោះថា ភោគព្យសនៈ។ ចំណែកឯរោគ តែងបំផ្លាញនូវភាពមិនមានរោគដោយខ្លួនឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ព្យសនៈ, រោគនោះឯងជាព្យសនៈ ឈ្មោះថា រោគព្យសនៈ។ ចប់ សូត្រទី៣។

4. Khīrasuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាខីរសូត្រ

127. Catutthe mātuthaññanti ekanāmikāya manussamātu khīraṃ. Imesañhi sattānaṃ gaṇḍuppādakipillikādīsu vā macchakacchapādīsu vā pakkhijātesu vā nibbattakāle mātukhīrameva natthi, ajapasumahiṃsādīsu nibbattakāle khīraṃ atthi, tathā manussesu. Tattha ajādikāle ca manussesu cāpi ‘‘devī sumanā tissā’’ti evaṃ nānānāmikānaṃ kucchiyaṃ nibbattakāle aggahetvā tissāti ekanāmikāya eva mātu kucchiyaṃ nibbattakāle pītaṃ thaññaṃ catūsu mahāsamuddesu udakato bahutaranti veditabbaṃ. Catutthaṃ.

១២៧. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា mātuthaññaṃ សេចក្តីថា ទឹកដោះរបស់ម្តាយជាមនុស្សដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា។ ព្រោះថា ក្នុងកាលដែលពួកសត្វទាំងនេះ កើតជាជន្លេន ស្រមោច សត្វល្អិតជាដើមក្តី ជាត្រី អណ្តើកជាដើមក្តី ជាបក្សីជាដើមក្តី ទឹកដោះរបស់ម្តាយមិនមានឡើយ, ក្នុងកាលដែលកើតជាពពែ ម្រឹគ ក្របីជាដើម ទឹកដោះរបស់ម្តាយតែងមាន ក្នុងកាលដែលកើតជាមនុស្ស ក៏មានដូច្នោះដែរ។ ក្នុងដំណើរនោះ មិនបាច់ពោលដល់កាលដែលកើតជាពពែជាដើម និងកាលដែលកើតជាមនុស្សក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា ដូចជា «ទេវី សុមនា ទិស្សា» យ៉ាងនេះឡើយ, គប្បីជ្រាបថា ទឹកដោះដែលបានបៅក្នុងកាលដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃម្តាយដែលមានឈ្មោះដូចគ្នា គឺឈ្មោះថា «ទិស្សា» តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ក៏នៅតែមានប្រមាណច្រើនជាងទឹកក្នុងមហាសមុទ្រទាំង ៤ ទៅទៀត។ ចប់ សូត្រទី៤។

5. Pabbatasuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាបព្វតសូត្រ

128. Pañcame sakkā pana, bhanteti so kira bhikkhu cintesi – ‘‘satthā anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā ‘na sukaraṃ na sukara’nti kathetiyeva[Pg.147], kathaṃ nacchindati, sakkā nu kho upamaṃ kārāpetu’’nti. Tasmā evamāha. Kāsikenāti tayo kappāsaṃsū ekato gahetvā kantitasuttamayena atisukhumavatthena. Tena pana parimaṭṭhe kittakaṃ khīyeyyāti. Sāsapamattaṃ. Pañcamaṃ.

១២៨. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា sakkā pana, bhante ឮថា ភិក្ខុនោះបានត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា 'មិនងាយទេ មិនងាយទេ' ព្រោះតែសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុតនេះវែងឆ្ងាយពេក តើធ្វើដូចម្តេចទើបអាចកាត់ផ្តាច់បាន តើអាចសុំឱ្យព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឧបមាបានដែរឬទេ?»។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា kāsikena សេចក្តីថា ដោយសំពត់ដ៏ទន់ល្មើយ ដែលត្បាញដោយសរសៃអំបោះដែលគេយកសរសៃសំឡី ៣ សរសៃមករួមគ្នាហើយវេញ។ សួរថា បើដុសខាត់ដោយសំពត់នោះ តើភ្នំនោះនឹងសឹកអស់ប្រមាណប៉ុន្មាន? ឆ្លើយថា សឹកអស់ប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃ។ ចប់ សូត្រទី៥។

6. Sāsapasuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋកថាសាសបសូត្រ

129. Chaṭṭhe āyasaṃ nagaranti āyasena pākārena parikkhittaṃ nagaraṃ, na pana anto āyasehi ekabhūmikādipāsādehi ākiṇṇanti daṭṭhabbaṃ. Chaṭṭhaṃ.

១២៩. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា ayasaṃ nagaraṃ សេចក្តីថា ទីក្រុងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពែងដែក ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ខាងក្នុងទីក្រុងនោះ មិនមែនពោរពេញទៅដោយប្រាសាទមានជាន់តែមួយជាដើមដែលធ្វើដោយដែកឡើយ។ ចប់ សូត្រទី៦។

7. Sāvakasuttavaṇṇanā

៧. អដ្ឋកថាសាវកសូត្រ

130. Sattame anussareyyunti ekena kappasatasahasse anussarite aparo tassa ṭhitaṭṭhānato aññaṃ satasahassaṃ, aññopi aññanti evaṃ cattāropi cattārisatasahassāni anussareyyuṃ. Sattamaṃ.

១៣០. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា anussareyyuṃ សេចក្តីថា កាលដែលភិក្ខុមួយរូបរំលឹកជាតិបានមួយសែនកប្ប ភិក្ខុមួយរូបទៀតក៏រំលឹកជាតិបានមួយសែនកប្បដទៃទៀត បន្ទាប់ពីកន្លែងដែលភិក្ខុទីមួយបានរំលឹកទុក ហើយភិក្ខុដទៃទៀតក៏រំលឹកបានមួយសែនកប្បដទៃទៀត យ៉ាងនេះ សូម្បីតែភិក្ខុទាំង ៤ រូប ក៏រំលឹកជាតិបានបួនសែនកប្ប។ ចប់ សូត្រទី៧។

8-9. Gaṅgāsuttādivaṇṇanā

៨-៩. អដ្ឋកថាគង្គាសូត្រជាដើម

131-132. Aṭṭhame yā etasmiṃ antare vālikāti yā etasmiṃ āyāmato pañcayojanasatike antare vālikā. Navame vattabbaṃ natthi. Aṭṭhamanavamāni.

១៣១-១៣២. ក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា yā etasmiṃ antare vālikā សេចក្តីថា គ្រាប់ខ្សាច់ណាដែលមានក្នុងចន្លោះស្ទឹងគង្គាដែលមានប្រវែង ៥ រយយោជន៍នេះ។ ក្នុងសូត្រទី៩ មិនមានពាក្យអ្វីដែលត្រូវពន្យល់ឡើយ។ ចប់ សូត្រទី៨ និងទី៩។

10. Puggalasuttavaṇṇanā

១០. អដ្ឋកថាបុគ្គលសូត្រ

133. Dasame aṭṭhikaṅkalotiādīni tīṇipi rāsivevacanāneva. Imesaṃ pana sattānaṃ saaṭṭhikālato anaṭṭhikālova bahutaro. Gaṇḍuppādakādipāṇabhūtānañhi etesaṃ aṭṭhimeva natthi, macchakacchapādibhūtānaṃ pana aṭṭhimeva bahutaraṃ, tasmā anaṭṭhikālañca bahuaṭṭhikālañca aggahetvā samaṭṭhikālova gahetabbo. Uttaro gijjhakūṭassāti gijjhakūṭassa uttarapasse ṭhito. Magadhānaṃ giribbajeti magadharaṭṭhassa giribbaje, giriparikkhepe ṭhitoti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dasamaṃ.

១៣៣. ក្នុងសូត្រទី១០ បទទាំងបីមានជាដើមថា aṭṭhikaṅkalo គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃគំនរ (ឆ្អឹង) ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងចំណោមសត្វទាំងឡាយនេះ កាលដែលគ្មានឆ្អឹង គឺមានច្រើនជាងកាលដែលមានឆ្អឹង។ ព្រោះថា ពួកសត្វមានជីវិតមានជន្លេនជាដើមទាំងនេះ សូម្បីតែឆ្អឹងក៏គ្មានឡើយ ចំណែកពួកសត្វមានត្រីនិងអណ្តើកជាដើមទាំងនេះ មានតែឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះដែលច្រើនជាង ព្រោះហេតុនោះ មិនកាន់យកកាលដែលគ្មានឆ្អឹងផង និងកាលដែលមានឆ្អឹងច្រើនផង គប្បីកាន់យកតែកាលដែលមានឆ្អឹងល្មមសមគួរ (ស្មើគ្នា) ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Uttaro gijjhakūṭassa សេចក្តីថា ឋិតនៅខាងជើងនៃភ្នំគិជ្ឈកូដ។ បទថា Magadhānaṃ giribbaje សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងក្រុងគិរិព្វជៈ គឺទីដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយភ្នំ នៃដែនមគធៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ សូត្រទី១០ ចប់។

Paṭhamo vaggo.

វគ្គទី១ ចប់។

2. Dutiyavaggo

២. វគ្គទី២

1. Duggatasuttavaṇṇanā

១. ការពន្យល់សូត្រទុគ្គតៈ

134. Dutiyavaggassa [Pg.148] paṭhame duggatanti daliddaṃ kapaṇaṃ. Durūpetanti dussaṇṭhānehi hatthapādehi upetaṃ. Paṭhamaṃ.

១៣៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ បទថា duggataṃ សេចក្តីថា ជាអ្នកក្រខ្សត់ ទុរគត។ បទថា durūpetaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយដៃនិងជើងដែលមានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ។ សូត្រទី១ ចប់។

2. Sukhitasuttavaṇṇanā

២. ការពន្យល់សូត្រសុខិតៈ

135. Dutiye sukhitanti sukhasamappitaṃ mahaddhanaṃ mahābhogaṃ. Susajjitanti alaṅkatapaṭiyattaṃ hatthikkhandhagataṃ mahāparivāraṃ. Dutiyaṃ.

១៣៥. ក្នុងសូត្រទី២ បទថា sukhitaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីសុខ មានទ្រព្យច្រើន មានភោគៈច្រើន។ បទថា susajjitaṃ សេចក្តីថា ដែលតុបតែងលម្អហើយ ឋិតនៅលើកញ្ចឹងកនៃដំរី មានបរិវារច្រើន។ សូត្រទី២ ចប់។

3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā

៣. ការពន្យល់សូត្រតឹសវត្តៈ

136. Tatiye pāveyyakāti pāveyyadesavāsino. Sabbe āraññikātiādīsu dhutaṅgasamādānavasena tesaṃ āraññikādibhāvo veditabbo. Sabbe sasaṃyojanāti sabbe sabandhanā, keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino. Tesu hi puthujjano vā khīṇāsavo vā natthi. Gunnantiādīsu setakāḷādivaṇṇesu ekekavaṇṇakālova gahetabbo. Pāripanthakāti paripanthe tiṭṭhanakā panthaghātacorā. Pāradārikāti paradāracārittaṃ āpajjanakā. Tatiyaṃ.

១៣៦. ក្នុងសូត្រទី៣ បទថា pāveyyakā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នករស់នៅក្នុងដែនបាវី។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា sabbe āraññikā ភាពជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាដើមរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការសមាទានធុតង្គ គប្បីជ្រាប។ បទថា sabbe sasaṃyojanā សេចក្តីថា ទាំងអស់គ្នា សុទ្ធតែមានចំណង (សញ្ញោជនៈ) គឺភិក្ខុខ្លះជាសោតាបន្នៈ ខ្លះជាសកទាគាមី ខ្លះជាអនាគាមី។ ព្រោះថា ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុជាបុថុជ្ជនក្តី ជាព្រះខីណាស្រពក្តី មិនមានឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា gunnaṃ ក្នុងចំណោមពណ៌ទាំងឡាយមានពណ៌សនិងខ្មៅជាដើម គb្បីកាន់យកតែកាលដែលមានពណ៌នីមួយៗប៉ុណ្ណោះ។ បទថា pāripanthakā សេចក្តីថា ពួកចោរប្លន់តាមផ្លូវ ដែលចាំស្ទាក់នៅលើផ្លូវ។ បទថា pāradārikā សេចក្តីថា ពួកជនអ្នកប្រព្រឹត្តខុសក្នុងប្រពន្ធរបស់អ្នកដទៃ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4-9. Mātusuttādivaṇṇanā

៤-៩. ការពន្យល់សូត្រមានមាតុសូត្រជាដើម

137-142. Catutthādīsu liṅganiyamena ceva cakkavāḷaniyamena ca attho veditabbo. Purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakāloti evamettha liṅganiyamo. Imamhā cakkavāḷā sattā paracakkavāḷaṃ, paracakkavāḷā ca imaṃ cakkavāḷaṃ saṃsaranti. Tesu imasmiṃ cakkavāḷe mātugāmakāle mātubhūtaññeva dassento yo namātābhūtapubboti āha. Yo napitābhūtapubbotiādīsupi eseva nayo. Catutthādīni.

១៣៧-១៤២. ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយការមិនកំណត់ភេទផង និងដោយការមិនកំណត់ចក្រវាឡផង។ ព្រោះថា កាលដែលជាស្ត្រីរបស់ពួកបុរសក៏មាន កាលដែលជាបុរសរបស់ពួកស្ត្រីក៏មាន យ៉ាងនេះ ក្នុងលោកនេះ ការកំណត់ភេទមិនមានឡើយ។ សត្វទាំងឡាយរមែងអន្ទោលទៅពីចក្រវាឡនេះទៅកាន់ចក្រវាឡដទៃ និងពីចក្រវាឡដទៃមកកាន់ចក្រវាឡនេះ (ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីការកំណត់ចក្រវាឡក៏មិនមានដែរ)។ ក្នុងចំណោមការកំណត់ទាំងពីរនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងសម្តែងនូវភាពជាម្តាយប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលដែលជាស្ត្រីក្នុងចក្រវាឡនេះ ទើបត្រាស់ថា yo namātābhūtapubbo (បុគ្គលណាមិនធ្លាប់ធ្វើជាម្តាយ មិនមានឡើយ)។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា yo napitābhūtapubbo គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះដូចគ្នា។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៤ ជាដើម ចប់។

10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់វេបុល្លបព្វតសូត្រ

143. Dasame [Pg.149] bhūtapubbanti atītakāle ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti. Samaññā udapādīti paññatti ahosi. Catūhena ārohantīti idaṃ thāmamajjhime sandhāya vuttaṃ. Agganti uttamaṃ. Bhaddayuganti sundarayugalaṃ. Tīhena ārohantīti ettāvatā kira dvinnaṃ buddhānaṃ antare yojanaṃ pathavī ussannā, so pabbato tiyojanubbedho jāto.

១៤៣. ក្នុងសូត្រទី១០ បទថា bhūtapubbaṃ ព្រះអង្គនាំយកនូវរឿងរ៉ាវអតីតកាលមួយមកសម្តែងបង្ហាញ។ បទថា samaññā udapādi សេចក្តីថា ឈ្មោះបញ្ញត្តិបានកើតមានហើយ។ បទថា catūhena ārohanti នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកពួកមនុស្សដែលមានកម្លាំងកម្រិតមធ្យម។ បទថា aggaṃ សេចក្តីថា ដ៏ប្រសើរ។ បទថា bhaddayugaṃ សេចក្តីថា គូដ៏ល្អ។ បទថា tīhena ārohanti ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ឮថា ក្នុងចន្លោះនៃព្រះពុទ្ធទាំងពីរព្រះអង្គ ផែនដីបានកើនកម្ពស់ឡើងមួយយោជន៍ ភ្នំនោះក៏បានក្លាយជាមានកម្ពស់បីយោជន៍។

Appaṃ vā bhiyyoti vassasatato uttariṃ appaṃ dasa vā vīsaṃ vā vassāni. Puna vassasatameva jīvanako nāma natthi, uttamakoṭiyā pana saṭṭhi vā asīti vā vassāni jīvanti. Vassasataṃ pana appatvā pañcavassadasavassādikāle mīyamānāva bahukā. Ettha ca kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle, koṇāgamano tiṃsavassasahassāyukakāle nibbattoti idaṃ anupubbena parihīnasadisaṃ kataṃ, na pana evaṃ parihīnaṃ, vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Kakusandho tāva bhagavā imasmiṃyeva kappe cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto āyuppamāṇaṃ pañca koṭṭhāse katvā cattāro ṭhatvā pañcame vijjamāneyeva parinibbuto. Taṃ āyu parihāyamānaṃ dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā tato parihāyamānaṃ tiṃsavassasahassāyukakāle ṭhitaṃ, tadā koṇāgamano nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vīsavassasahassakāle ṭhitaṃ, tadā kassapo bhagavā nibbatto. Tasmimpi tatheva parinibbute taṃ āyu dasavassakālaṃ patvā puna vaḍḍhamānaṃ asaṅkheyyaṃ hutvā parihāyitvā vassasatakālaṃ pattaṃ, atha amhākaṃ sammāsambuddho nibbatto. Evaṃ anupubbena parihāyitvā vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ. Tattha ca yaṃ āyuparimāṇesu mandesu buddhā nibbattanti, tesampi tadeva āyuparimāṇaṃ hotīti. Dasamaṃ.

បទថា appaṃ vā bhiyyo សេចក្តីថា ច្រើនជាងមួយរយឆ្នាំបន្តិចបន្តួច គឺដប់ឆ្នាំ ឬម្ភៃឆ្នាំ។ ម្យ៉ាងទៀត ជនដែលរស់នៅបានដល់ទៅមួយរយឆ្នាំទៀតនោះ មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែ ដោយកម្រិតខ្ពស់បំផុត ពួកគេរស់នៅបានត្រឹមហុកសិបឆ្នាំ ឬប៉ែតសិបឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ជនដែលមិនទាន់ដល់មួយរយឆ្នាំ ហើយស្លាប់ទៅក្នុងកាលមានអាយុប្រាំឆ្នាំ ឬដប់ឆ្នាំជាដើមនោះឯង មានចំនួនច្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ការដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកកុសន្ធៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបួនម៉ឺនឆ្នាំ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកោនាគមនៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបីម៉ឺនឆ្នាំ សេចក្តីនេះ ហាក់ដូចជាសម្តែងនូវការថយចុះតាមលំដាប់ ប៉ុន្តែ មិនមែនថយចុះតែម្យ៉ាងយ៉ាងនេះទេ គប្បីជ្រាបថា កើនឡើងៗ ហើយទើបថយចុះទៅវិញ។ សួរថា តើដូចម្តេច? គឺថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកកុសន្ធៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងភទ្ទកប្បនេះឯង ក្នុងកាលដែលមនុស្សមានអាយុបួនម៉ឺនឆ្នាំ ទ្រង់ចែកអាយុកាលជាប្រាំភាគ គង់នៅអស់បួនភាគ កាលដែលភាគទីប្រាំនៅមានសេសសល់ ទ្រង់ក៏បរិនិព្វានទៅ។ អាយុកាលនោះ កាលដែលថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ ក៏កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ អំពីអសង្ខេយ្យឆ្នាំនោះ កាលដែលថយចុះមកឋិតនៅត្រឹមអាយុបីម៉ឺនឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះកោនាគមនៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅយ៉ាងនោះដែរ អាយុកាលនោះ ក៏ថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ ហើយថយចុះមកឋិតនៅត្រឹមអាយុពីរម៉ឺនឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមកស្សបៈ ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ កាលដែលព្រះអង្គបរិនិព្វានទៅយ៉ាងនោះដែរ អាយុកាលនោះ ក៏ថយចុះមកដល់កម្រិតដប់ឆ្នាំ កើនឡើងវិញរហូតដល់អសង្ខេយ្យឆ្នាំ ហើយថយចុះមកដល់កម្រិតមួយរយឆ្នាំ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់យើង ទ្រង់ត្រាស់ដឹង។ គប្បីជ្រាបថា អាយុកាលថយចុះតាមលំដាប់ ហើយកើនឡើងៗ រួចក៏ថយចុះទៅវិញ យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមអាយុកាលទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងត្រាស់ដឹងក្នុងកាលដែលអាយុកាលថយចុះ សូម្បីអាយុកាលរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ក៏មានកម្រិតប៉ុណ្ណោះដែរ។ សូត្រទី១០ ចប់។

Dutiyo vaggo.

វគ្គទី២ ចប់។

Anamataggasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អនមតគ្គសំយុត្ត ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Kassapasaṃyuttaṃ

៥. កស្សបសំយុត្ត

1. Santuṭṭhasuttavaṇṇanā

១. ការពន្យល់សន្តុដ្ឋិសូត្រ

144. Kassapasaṃyuttassa [Pg.150] paṭhame santuṭṭhāyanti santuṭṭho ayaṃ. Itarītarenāti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci, atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭhoti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo.

១៤៤. ក្នុងសូត្រទី១ នៃកស្សបសំយុត្ត បទថា santuṭṭhāyaṃ សេចក្តីថា ព្រះកស្សបៈនេះ ជាអ្នកសន្តោស។ បទថា itarītarena សេចក្តីថា មិនមែនត្រេកអរនឹងចីវរណាមួយ ក្នុងចំណោមចីវរដែលក្រាស់ ស្តើង សៅហ្មង ផ្ចិតផ្ចង់ មាំ ឬចាស់នោះទេ ប៉ុន្តែ ជាអ្នកសន្តោសនឹងចីវរណាមួយ ទោះថោកទាបក្តី ឧត្តមក្តី តាមដែលបានមក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះថា ក្នុងចីវរ មានសេចក្តីសន្តោសបីយ៉ាង គឺ យថាលាភសន្តោស យថាពលសន្តោស និងយថាសារុប្បសន្តោស។ សូម្បីក្នុងបិណ្ឌបាតជាដើម ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។

Tesaṃ ayaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā – ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā pana nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

នេះជាការពន្យល់ចែកសេចក្តីនៃសន្តោសទាំងនោះ៖ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានចីវរ ល្អក្តី មិនល្អក្តី ភិក្ខុនោះរមែងញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរនោះឯង មិនប្រាថ្នាចីវរដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើភិក្ខុជាអ្នកមានកម្លាំងខ្សោយដោយប្រក្រតី ឬត្រូវជំងឺនិងជរាគ្របសង្កត់ កាលគ្របដណ្តប់ចីវរធ្ងន់ រមែងលំបាក ភិក្ខុនោះប្តូរចីវរនោះជាមួយសភាគភិក្ខុ ហើយញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចីវរស្រាល សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ。 ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកបាននូវបច្ច័យដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ ភិក្ខុនោះបាននូវចីវរមានតម្លៃច្រើនណាមួយ ក្នុងចំណោមបាត្រនិងចីវរជាដើម ឬបានចីវរច្រើន ហើយគិតថា "ចីវរនេះ សមគួរដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលបួសយូរ ចីវរនេះ សមគួរដល់ព្រះពហុស្សូត ចីវរនេះ សមគួរដល់ភិក្ខុឈឺ ចីវរនេះ សមគួរដល់ភិក្ខុមានលាភតិច" ហើយក៏ប្រគេនទៅ រួចកាន់យកចីវរចាស់របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្តី ឬរើសយកកំណាត់សំពត់ចាស់ៗពីគំនរសម្រាមជាដើមក្តី ធ្វើជាសង្ឃាដិទ្រទ្រង់ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ។

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābha santoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhutvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajita-bahussuta-appalābhagilānānaṃ datvā[Pg.151], tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានបិណ្ឌបាត សៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី ភិក្ខុនោះរមែងញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយបិណ្ឌបាតនោះឯង មិនប្រាថ្នាបិណ្ឌបាតដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា បានបិណ្ឌបាតដែលមិនត្រូវនឹងធាតុរបស់ខ្លួនដោយប្រក្រតី ឬមិនត្រូវនឹងជំងឺរបស់ខ្លួន ដែលកាលបើឆាន់ទៅហើយ រមែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយឆាន់ភោជនដែលជាទីសប្បាយពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះ ហើយធ្វើសមណធម៌ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល。 នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត បានបិណ្ឌបាតដ៏ផ្ចិតផ្ចង់យ៉ាងច្រើន ភិក្ខុនោះប្រគេនបិណ្ឌបាតនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរដែរ ហើយឆាន់អាហារដែលសេសសល់របស់ភិក្ខុទាំងនោះក្តី ឬដើរទៅបិណ្ឌបាតហើយឆាន់អាហារដែលលាយឡំគ្នាក្តី សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតរបស់ភិក្ខុនោះ។

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasanto santuṭṭhova hoti. Ayampi senāsane yathāsāruppasantoso.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានសេនាសនៈ ជាទីគាប់ចិត្តក្តី មិនជាទីគាប់ចិត្តក្តី ភិក្ខុនោះមិនញ៉ាំងសោមនស្ស ឬបដិឃៈឱ្យកើតឡើងព្រោះសេនាសនៈនោះឡើយ សូម្បីត្រឹមតែកម្រាលស្មៅដែលបានមកតាមមានតាមបាន ក៏ត្រេកអរដែរ។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា បានសេនាសនៈដែលមិនត្រូវនឹងធាតុរបស់ខ្លួនដោយប្រក្រតី ឬមិនត្រូវនឹងជំងឺរបស់ខ្លួន ដែលកាលបើនៅក្នុងទីនោះហើយ រមែងមិនសប្បាយ ភិក្ខុនោះប្រគេនសេនាសនៈនោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈជាទីសប្បាយដែលជារបស់ភិក្ខុនោះ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន បានសេនាសនៈដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ជាច្រើន មានល្អាង មណ្ឌប និងកុដិមានកំពូលជាដើម ភិក្ខុនោះប្រគេនសេនាសនៈទាំងនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរជាដើមដែរ ហើយនៅក្នុងកន្លែងណាមួយ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ភិក្ខុនោះ។ សូម្បីភិក្ខុណាពិចារណាថា "សេនាសនៈដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថាជាទីតាំងនៃសេចក្តីប្រមាទ ថីនមិទ្ធៈរមែងគ្របសង្កត់បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ កាលបើត្រូវសេចក្តីលក់គ្របសង្កត់ហើយភ្ញាក់ឡើង អកុសលវិតក្កទាំងឡាយរមែងប្រាកដឡើង" យ៉ាងនេះហើយ សូម្បីបានសេនាសនៈបែបនោះ ក៏មិនទទួលយកឡើយ ភិក្ខុនោះបដិសេធសេនាសនៈនោះ ហើយនៅក្នុងទីវាល ឬគល់ឈើជាដើម សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ សូម្បីភិក្ខុនេះ ក៏ឈ្មោះថាមានយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងសេនាសនៈដែរ។

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telenatthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā vā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajita-bahussuta-appalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova [Pg.152] hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭhāyaṃ, bhikkhave, kassapo itarītarena cīvarenā’’ti vuttaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុបានថ្នាំ សៅហ្មងក្តី ផ្ចិតផ្ចង់ក្តី ភិក្ខុនោះបានថ្នាំណា ក៏ត្រេកអរនឹងថ្នាំនោះឯង មិនប្រាថ្នាថ្នាំដទៃ សូម្បីបានមក ក៏មិនទទួលយក។ នេះជាយថាលាភសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុណា ត្រូវការប្រេង តែបានទឹកអំពៅស្ករផែន ភិក្ខុនោះប្រគេនទឹកអំពៅស្ករផែននោះដល់សភាគភិក្ខុ ហើយទទួលយកប្រេងពីដៃរបស់ភិក្ខុនោះក្តី ឬស្វែងរកប្រេងដទៃក្តី ហើយធ្វើថ្នាំ សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ នេះជាយថាពលសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ភិក្ខុមួយរូបទៀត ជាអ្នកមានបុណ្យច្រើន បានថ្នាំដ៏ផ្ចិតផ្ចង់ជាច្រើន មានប្រេង ទឹកឃ្មុំ និងទឹកអំពៅស្ករផែនជាដើម ភិក្ខុនោះប្រគេនថ្នាំនោះដល់ភិក្ខុដែលបួសយូរ ភិក្ខុជាពហុស្សូត ភិក្ខុមានលាភតិច និងភិក្ខុឈឺ ដូចជាការប្រគេនចីវរដែរ ហើយញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយថ្នាំណាមួយដែលភិក្ខុទាំងនោះនាំមកប្រគេន សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសដដែល។ ចំណែកភិក្ខុណា កាលដែលគេដាក់ផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោក្នុងភាជន៍មួយ ដាក់ចតុមធុរក្នុងភាជន៍មួយ ហើយពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកតាមដែលប្រាថ្នាចុះ" យ៉ាងនេះ ប្រសិនបើជំងឺរបស់ភិក្ខុនោះ អាចនឹងស្ងប់រម្ងាប់បានដោយថ្នាំណាមួយក្នុងចំណោមថ្នាំទាំងពីរនោះ ភិក្ខុនោះក៏គិតថា "ផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោ គឺព្រះពុទ្ធជាដើមទ្រង់សរសើរហើយ" យ៉ាងនេះ រួចក៏បដិសេធចតុមធុរ ហើយធ្វើថ្នាំដោយផ្លែសម៉ត្រាំទឹកមូត្រគោ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាជាអ្នកសន្តោសយ៉ាងក្រៃលែង។ នេះជាយថាសារុប្បសន្តោសក្នុងគិលានប្បច្ច័យរបស់ភិក្ខុនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីសន្តោសទាំងបីយ៉ាងនេះឯង ទើបត្រាស់ថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកស្សបៈនេះ ជាអ្នកសន្តោសដោយចីវរតាមមានតាមបាន" យ៉ាងនេះ។

Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ca hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Ayaṃ tādisoti dassetuṃ itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādīti vuttaṃ. Anesananti dūteyyapahiṇagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. Aladdhāti alabhitvā. Yathā ca ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, ayaṃ evaṃ aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati. Laddhā cāti dhammena samena labhitvā. Agadhitoti vigatalobhagedho. Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. Anajjhāpannoti taṇhāya anotthaṭo apariyonaddho. Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gadhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. Nissaraṇapaññoti, ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttanissaraṇameva jānanto paribhuñjatīti attho. Itarītarena piṇḍapātenātiādīsupi yathāladdhādīnaṃ yena kenaci piṇḍapātena, yena kenaci senāsanena, yena kenaci gilānapaccayabhesajjaparikkhārenāti evamattho daṭṭhabbo.

បទថា Vaṇṇavādī (អ្នកពោលសរសើរ) សេចក្តីថា ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោស (ត្រេកអរតាមមានតាមបាន) តែមិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះមិនមែនជាអ្នកសន្តោស តែពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោស។ ភិក្ខុខ្លះមិនមែនជាអ្នកសន្តោសផង មិនពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ភិក្ខុខ្លះជាអ្នកសន្តោសផង ពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសផង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī (និងជាអ្នកពោលសរសើរគុណនៃសេចក្តីសន្តោសក្នុងចីវរតាមមានតាមបាន) ដើម្បីបង្ហាញថា «ព្រះមហាកស្សបៈនេះ ជាបុគ្គលមានសភាពបែបនោះ (គឺប្រភេទទី ៤)»។ បទថា Anesananti គឺការស្វែងរកមិនសមគួរមានប្រការផ្សេងៗ ជាអាទិ៍គឺការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការនាំសារ និងការទៅតាមគេបញ្ជូន។ បទថា Aladdhāti គឺមិនបានទទួល។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុខ្លះគិតថា «ធ្វើដូចម្តេចហ្នឹងបានចីវរហ្នឹងហ្ន៎?» ហើយក៏ទៅរួមជាមួយភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានបុណ្យ ធ្វើការបញ្ឆោត (កុហនកម្ម) តែងតក់ស្លុត ភ័យខ្លាច ចំណែកព្រះមហាកស្សបៈនេះ ទោះបីមិនបានចីវរយ៉ាងនេះ ក៏មិនតក់ស្លុតឡើយ។ បទថា Laddhā cāti គឺបានមកដោយធម៌ ដោយស្មើភាព។ បទថា Agadhitoti គឺមានសេចក្តីលោភលន់ប្រាសចេញទៅហើយ។ បទថា Amucchitoti គឺមិនដល់នូវការវង្វេងដោយអំណាចតណ្ហាដ៏លើសលុប។ បទថា Anajjhāpannoti គឺមិនត្រូវតណ្ហាគ្របសង្កត់ ឬរួបរឹត។ បទថា Ādīnavadassāvīti គឺអ្នកឃើញនូវទោសក្នុងការស្វែងរកមិនសមគួរ (អនេសនាបត្តិ) និងក្នុងការប្រើប្រាស់ដោយសេចក្តីជាប់ជំពាក់។ បទថា Nissaraṇapaññoti សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់នូវឧបាយជាគ្រឿងរំដោះខ្លួនដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកជាអាទិ៍ថា «គ្រាន់តែដើម្បីការពារត្រជាក់...» ហើយទើបប្រើប្រាស់។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន itarītarena piṇḍapātena (ដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតតាមមានតាមបាន) ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាតណាមួយ ដោយសេនាសនៈណាមួយ ដោយគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារណាមួយ តាមដែលបាន»។

Kassapena vā hi vo, bhikkhave, ovadissāmīti ettha yathā mahākassapatthero catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭho, tumhepi tathārūpā bhavathāti ovadanto kassapena ovadati nāma. Yo vā panassa kassapasadisoti etthāpi yo vā panaññopi kassapasadiso mahākassapatthero viya catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭho bhaveyya, tumhepi tathārūpā bhavathāti ovadanto kassapasadisena ovadati nāma. Tathattāya paṭipajjitabbanti ‘‘sammāsambuddhassa imāya imasmiṃ santuṭṭhisutte vuttasallekhācārapaṭipattiyā kathanaṃ nāma bhāro, amhākampi [Pg.153] imaṃ paṭipattiṃ paripūraṃ katvā pūraṇaṃ bhāroyeva, āgato kho pana bhāro gahetabbo’’ti cintetvā yathā mayā kathitaṃ, tathattāya tathābhāvāya tumhehipi paṭipajjitabbanti. Paṭhamaṃ.

ក្នុងបទថា Kassapena vā hi vo, bhikkhave, ovadissāmi (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងប្រដៅអ្នកទាំងឡាយដោយកស្សបៈ ឬ...) នេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ប្រដៅថា «ព្រះមហាកស្សបត្ថេរជាអ្នកសន្តោសដោយសន្តោស ៣ ក្នុងបច្ច័យ ៤ យ៉ាងណា ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរជាអ្នកមានសភាពបែបនោះដែរ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រដៅដោយកស្សបៈ។ សូម្បីក្នុងបទថា Yo vā panassa kassapasadiso (ឬបុគ្គលណាដែលប្រហែលនឹងកស្សបៈនោះ) នេះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ប្រដៅថា «ឬមួយភិក្ខុដទៃណាដែលប្រហែលនឹងកស្សបៈ គប្បីជាអ្នកសន្តោសដោយសន្តោស ៣ ក្នុងបច្ច័យ ៤ ដូចជាព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ទោះបីអ្នកទាំងឡាយក៏ចូរជាអ្នកមានសភាពបែបនោះដែរ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ប្រដៅដោយបុគ្គលប្រហែលនឹងកស្សបៈ។ បទថា Tathattāya paṭipajjitabbaṃ (គប្បីប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ) គឺគប្បីពិចារណាថា «ការសម្តែងនូវសល្លេខាចារបដិបត្តិដែលត្រាស់ទុកក្នុងសន្តុដ្ឋិសូត្រនេះ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ឈ្មោះថាជាភារៈ (របស់ព្រះអង្គ) សូម្បីការធ្វើសល្លេខបដិបត្តិនេះឱ្យពេញបរិបូណ៌ ក៏ជាភារៈរបស់យើងទាំងឡាយដែរ ភារៈដែលមកដល់ហើយ គប្បីទទួលយក» ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីសម្រេចនូវសភាពយ៉ាងនោះ ដូចដែលតថាគតបានសម្តែងហើយ។ ចប់ សូត្រទី ១។

2. Anottappīsuttavaṇṇanā

២. អដ្ឋកថាអនោត្តប្បីសូត្រ

145. Dutiye anātāpīti yaṃ vīriyaṃ kilese ātapati, tena rahito. Anottappīti nibbhayo kilesuppattito kusalānuppattito ca bhayarahito. Sambodhāyāti sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattassa tañhi anuttarañceva catūhi ca yogehi khemaṃ.

១៤៥. ក្នុងសូត្រទី ២ បទថា anātāpī (អ្នកមិនមានសេចក្តីព្យាយាមជាគ្រឿងដុតកំដៅកិលេស) គឺអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាម (សម្មាវាយាមៈ) ណាដែលដុតកំដៅកិលេសទាំងឡាយ។ បទថា anottappī (អ្នកមិនមានសេចក្តីក្រែងខ្លាច) គឺអ្នកមិនខ្លាច គឺប្រាសចាកភ័យអំពីការកើតឡើងនៃកិលេស និងការមិនកើតឡើងនៃកុសលធម៌។ បទថា sambodhāya គឺដើម្បីការត្រាស់ដឹង (ដោយអរិយមគ្គ)។ បទថា nibbānāya គឺដើម្បីការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន។ បទថា anuttarassa yogakkhemassa គឺដើម្បីព្រះអរហត្តផល ព្រោះថាព្រះអរហត្តផលនោះ ជាធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតផង ជាធម៌ក្សេមចាកយោគៈទាំង ៤ ផង។

Anuppannātiādīsu ye pubbe appaṭiladdhapubbaṃ cīvarādiṃ vā paccayaṃ upaṭṭhākasaddhivihārika-antevāsīnaṃ vā aññatarato manuññavatthuṃ paṭilabhitvā taṃ subhaṃ sukhanti ayoniso gaṇhantassa aññataraṃ vā pana ananubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ yathā tathā vā ayoniso āvajjentassa lobhādayo pāpakā akusalā dhammā uppajjanti, te anuppannāti veditabbā. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā nāma pāpakā dhammā natthi. Anubhūtapubbepi ca vatthumhi ārammaṇe vā yassa pakatibuddhiyā vā uddesaparipucchāya vā pariyattinavakammayonisomanasikārānaṃ vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā uppajjanti, imepi ‘‘anuppannā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti veditabbā. Tesuyeva pana vatthārammaṇesu punappunaṃ uppajjamānā nappahīyanti nāma, te ‘‘uppannā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana uppannānuppannabhedo ca pahānappahānavidhānañca sabbaṃ visuddhimagge ñāṇadassanavisuddhiniddese kathitaṃ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន anuppannā (មិនទាន់កើតឡើង) ជាដើម គប្បីជ្រាបថា អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយមានលោភៈជាដើម តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលបានទទួលចីវរជាដើម ឬបច្ច័យដែលមិនធ្លាប់បានពីមុន ឬបានទទួលវត្ថុជាទីគាប់ចិត្តពីឧបដ្ឋាក សទ្ធិវិហារិក ឬអន្តេវាសិកណាមួយ ហើយទទួលយកវត្ថុនោះដោយអយោនិសោមនសិការថា «ល្អ គួរឱ្យសប្បាយ» ឬមួយកាលពិចារណាដោយអយោនិសោមនសិការតាមតែសម្រួលនូវអារម្មណ៍ណាមួយដែលមិនធ្លាប់ទទួលដឹងពីមុន ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា «មិនទាន់កើតឡើង» (anuppannā)។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ អកុសលធម៌ដ៏លាមកដែលឈ្មោះថា មិនធ្លាប់កើតឡើងសោះ ក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន គឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីក្នុងវត្ថុ ឬអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់ទទួលដឹងពីមុនមកហើយក្តី អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ដោយអំណាចនៃប្រក្រតីបញ្ញា ការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងបរិយត្តិធម៌ នវកម្ម និងយោនិសោមនសិការណាមួយ តែក្រោយមកក៏កើតឡើងភ្លាមៗ ព្រោះបច្ច័យមានសភាពបែបនោះ ធម៌ទាំងនេះក៏គប្បីជ្រាបថា «ជាធម៌មិនទាន់កើតឡើង កាលបើកើតឡើង តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ ម្យ៉ាងទៀត អកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងរឿយៗ ក្នុងវត្ថុ និងអារម្មណ៍ទាំងនោះឯង ហើយមិនត្រូវបានលះបង់ គប្បីជ្រាបថា «ជាធម៌កើតឡើងហើយ កាលបើមិនត្រូវបានលះបង់ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ អំពីការបែងចែកធម៌ដែលកើតឡើងហើយ និងមិនទាន់កើតឡើង និងវិធីនៃការលះបង់ និងមិនលះបង់ទាំងអស់ ខ្ញុំបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ញាណទស្សនវិសុទ្ធិនិទ្ទេស។

Anuppannā me kusalā dhammāti appaṭiladdhāpi sīlasamādhimaggaphalasaṅkhātā anavajjadhammā. Uppannāti teyeva paṭiladdhā. Nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti te sīlādidhammā parihānivasena puna anuppattiyā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti veditabbā. Ettha ca lokiyā parihāyanti, lokuttarānaṃ parihāni natthīti. ‘‘Uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā’’ti imassa [Pg.154] pana sammappadhānassa vasenāyaṃ desanā katā. Dutiyamaggo vā sīghaṃ anuppajjamāno, paṭhamamaggo nirujjhamāno anatthāya saṃvatteyyāti evampettha attho daṭṭhabbo. Iti imasmiṃ sutte ime cattāro sammappadhānā pubbabhāgavipassanāvasena kathitāti. Dutiyaṃ.

បទថា anuppannā me kusalā dhammā (កុសលធម៌ទាំងឡាយរបស់អាត្មាអញដែលមិនទាន់កើតឡើង) គឺអនវជ្ជធម៌ (ធម៌មិនមានទោស) ពោលគឺសីល សមាធិ មគ្គ និងផល ដែលមិនទាន់បានសម្រេច។ បទថា uppannā (កើតឡើងហើយ) គឺធម៌ទាំងនោះឯងដែលបានសម្រេចហើយ។ បទថា nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyuṃ (កាលបើរលត់ទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍) គឺគប្បីជ្រាបថា ធម៌មានសីលជាដើមទាំងនោះ កាលបើរលត់ទៅដោយអំណាចនៃការសាបសូន្យ មិនកើតឡើងវិញទៀត តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍។ ក្នុងទីនេះ ធម៌ជាលោកិយតែងសាបសូន្យទៅ ចំណែកឯការសាបសូន្យនៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយគឺមិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការសម្តែងនេះ ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធានទី ៤ គឺ «uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā» (ដើម្បីភាពឋិតថេរនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ)។ ឬមួយ កាលបើទុតិយមគ្គមិនទាន់កើតឡើងជាប្រញាប់ បឋមមគ្គដែលរលត់ទៅហើយ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះក្នុងទីនេះ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសម្មប្បធានទាំង ៤ នេះ ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគវិបស្សនា ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចប់ សូត្រទី ២។

3. Candūpamasuttavaṇṇanā

៣. អដ្ឋកថាចន្ទូបមសូត្រ

146. Tatiye candūpamāti candasadisā hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā nikantiṃ vā patthanaṃ vā pariyuṭṭhānaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, tumhepi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyā manāpā candūpamā hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamathāti attho. Apica yathā cando andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ pharati, evaṃ kilesandhakāravidhamanena ñāṇālokapharaṇena cāpi candūpamā hutvāti evamādīhipi nayehi ettha attho daṭṭhabbo.

១៤៦. ក្នុងសូត្រទី ៣ បទថា candūpamā (ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ) គឺមានសភាពដូចជាព្រះចន្ទ។ តើដូចដោយភាពមូលវង់ឬ? មិនមែនទេ ប៉ុន្តែព្រះចន្ទកាលអណ្តែតទៅលើផ្ទៃមេឃ មិនធ្វើនូវសេចក្តីស្និទ្ធស្នាល សេចក្តីស្រឡាញ់ អាល័យ ការពេញចិត្ត ការប្រាថ្នា ឬការគ្របសង្កត់ជាមួយបុគ្គលណាមួយឡើយ តែព្រះចន្ទនោះក៏នៅតែជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃមហាជនយ៉ាងណា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ ដោយការមិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាដើមជាមួយបុគ្គលណាមួយ ក៏ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃជនជាច្រើន ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ហើយចូលទៅរកត្រកូលទាំង ៤ មានក្សត្រិយត្រកូលជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះចន្ទកំចាត់បង់នូវសេចក្តីងងឹត ហើយផ្សាយទៅនូវពន្លឺយ៉ាងណា អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ គឺប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ដោយការកំចាត់បង់នូវងងឹតគឺកិលេស និងការផ្សាយទៅនូវពន្លឺគឺញាណ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយវិធីទាំងឡាយមានប្រការដូច្នេះជាដើម។

Apakasseva kāyaṃ apakassa cittanti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakassitvā, apanetvāti attho. Yo hi bhikkhu araññepi na vasati, kāmavitakkādayopi vitakketi, ayaṃ neva kāyaṃ apakassati, na cittaṃ. Yo hi araññepi kho viharati, kāmavitakkādayo pana vitakketi, ayaṃ kāyameva apakassati, na cittaṃ. Yo gāmante vasati, kāmavitakkādayopi kho na ca vitakketi, ayaṃ cittameva apakassati, na kāyaṃ. Yo pana araññe ceva vasati, kāmavitakkādayo ca na vitakketi, ayaṃ ubhayampi apakassati. Evarūpā hutvā kulāni upasaṅkamathāti dīpento ‘‘apakasseva kāyaṃ apakassa citta’’nti āha.

បទថា apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ (គប្បីគេចចេញទាំងកាយ គេចចេញទាំងចិត្ត) សេចក្តីថា គប្បីគេចចេញ គឺនាំចេញនូវកាយផង ចិត្តផង ដោយការមិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាដើមនោះឯង។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាទោះបីនៅក្នុងព្រៃក៏មិនរស់នៅ ហើយថែមទាំងត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមទៀត ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាមិនបានគេចចេញទាំងកាយ មិនបានគេចចេញទាំងចិត្តឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុណា ទោះបីរស់នៅក្នុងព្រៃពិតមែន តែនៅតែត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើម ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញតែកាយ មិនបានគេចចេញចិត្តឡើយ។ ភិក្ខុណា រស់នៅក្នុងវត្តក្បែរភូមិ តែមិនត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមឡើយ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញតែចិត្ត មិនបានគេចចេញកាយឡើយ។ ចំណែកភិក្ខុណា រស់នៅក្នុងព្រៃផង មិនត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើមផង ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាគេចចេញទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងកាយទាំងចិត្ត)។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយជាអ្នកមានសភាពបែបនេះ ហើយចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយចុះ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា apakasseva kāyaṃ apakassa cittaṃ នេះ។

Niccanavakāti niccaṃ navakāva, āgantukasadisā eva hutvāti attho. Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā, ‘‘amhākaṃ puttabhātaro vippavāsaṃ gatā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ [Pg.155] gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, na kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evaṃ tumhepi paṭipāṭiyā sampattagharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathesu pasannā manussā denti, taṃ gahetvā chinnasanthavā, tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭā hutvā nikkhamathāti dīpeti.

បទថា niccanavakā (ជាអ្នកថ្មីជានិច្ច) សេចក្តីថា ជាអ្នកថ្មីជានិច្ច គឺមានសភាពដូចជាភ្ញៀវជានិច្ច។ ព្រោះថា ភ្ញៀវកាលចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលទៅដល់តាមលំដាប់ ប្រសិនបើម្ចាស់ផ្ទះឃើញហើយ កើតសេចក្តីអាណិតអាសូរថា «កូន ឬបងប្អូនរបស់យើងទៅបរទេស ក៏ដើរទៅយ៉ាងនេះដែរ» ហើយឱ្យអង្គុយ ឱ្យបរិភោគអាហារ ភ្ញៀវនោះគ្រាន់តែបរិភោគរួច ក៏និយាយថា «ចូរទទួលយកភាជន៍របស់អ្នកទាំងឡាយវិញចុះ» ហើយក្រោកដើរចេញទៅ មិនធ្វើសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយពួកគេឡើយ ទាំងមិនខ្វល់ខ្វាយចាត់ចែងកិច្ចការរបស់ពួកគេឡើយ យ៉ាងណាមិញ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលចូលទៅកាន់ផ្ទះដែលទៅដល់តាមលំដាប់ បានទទួលវត្ថុណាដែលមនុស្សទាំងឡាយជ្រះថ្លាក្នុងឥរិយាបថហើយប្រគល់ឱ្យ គប្បីទទួលយកវត្ថុនោះ ហើយជាអ្នកកាត់សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល មិនខ្វាយខ្វល់ក្នុងកិច្ចការរបស់ពួកគេឡើយ ហើយចូរចៀសចេញទៅ នេះជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញ។

Imassa pana niccanavakabhāvassa āvibhāvatthaṃ dvebhātikavatthu kathetabbaṃ – vasāḷanagaragāmato kira dve bhātikā nikkhamitvā pabbajitā, te cūḷanāgatthero ca mahānāgatthero cāti paññāyiṃsu. Te cittalapabbate tiṃsa vassāni vasitvā arahattaṃ pattā ‘‘mātaraṃ passissāmā’’ti āgantvā vasāḷanagaravihāre vasitvā punadivase mātugāmaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Mātāpi tesaṃ uḷuṅkena yāguṃ nīharitvā ekassa patte ākiri. Tassā taṃ olokayamānāya puttasineho uppajji. Atha naṃ āha – ‘‘tvaṃ, tāta, mayhaṃ putto mahānāgo’’ti. Thero ‘‘pacchimaṃ theraṃ puccha upāsike’’ti vatvā pakkāmi. Pacchimatherassapi yāguṃ datvā, ‘‘tāta, tvaṃ mayhaṃ putto cūḷanāgo’’ti pucchi? Thero ‘‘kiṃ, upāsike, purimaṃ theraṃ na pucchasī’’ti? Vatvā pakkāmi. Evaṃ mātarāpi saddhiṃ chinnasanthavo bhikkhu niccanavako nāma hoti.

ដើម្បីឱ្យច្បាស់នូវភាពជាអ្នកថ្មីជានិច្ចនេះ គប្បីសម្តែងនូវរឿងរ៉ាវនៃភិក្ខុពីររូបជាបងប្អូននឹងគ្នា៖ ឮថា មានបងប្អូនពីរនាក់បានចាកចេញពីភូមិវសាលនគរ ហើយទៅបួស ភិក្ខុទាំងនោះមានឈ្មោះល្បីថា ព្រះចូឡនាគត្ថេរ និងព្រះមហានាគត្ថេរ។ លោកទាំងពីរបានគង់នៅលើភ្នំចិត្តលបព៌តអស់រយៈពេល ៣០ ឆ្នាំ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក៏គិតថា «យើងនឹងទៅសួរសុខទុក្ខញោមស្រី» ហើយក៏ធ្វើដំណើរមក ស្នាក់នៅក្នុងវត្តវសាលនគរ លុះព្រឹកឡើង ក៏បានចូលទៅកាន់ភូមិរបស់ញោមស្រីដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ញោមស្រីក៏បានដួសយ៉ាគូដោយវែក យកមកចាក់ថ្វាយក្នុងសបិតរបស់ភិក្ខុមួយរូប។ កាលដែលគាត់សម្លឹងមើលភិក្ខុនោះ សេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះកូនក៏កើតឡើង។ ពេលនោះ គាត់ក៏សួរភិក្ខុនោះថា «នែញោម (កូន) លោកជាមហានាគ ជាកូនរបស់ខ្ញុំមែនទេ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ញោមស្រី ចូរទៅសួរព្រះថេរៈខាងក្រោយចុះ» រួចក៏និមន្តចៀសទៅ។ លុះប្រគេនយ៉ាគូដល់ព្រះថេរៈខាងក្រោយហើយ គាត់ក៏សួរទៀតថា «នែញោម លោកជាចូឡនាគ ជាកូនរបស់ខ្ញុំមែនទេ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាញោមស្រីមិនសួរព្រះថេរៈខាងមុខ?» រួចក៏និមន្តចៀសទៅ។ ភិក្ខុដែលកាត់សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល សូម្បីជាមួយមាតាយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកថ្មីជានិច្ច។

Appagabbhāti na pagabbhā, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitāti attho. Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggala-bhojanasālā-jantāgharanahānatittha-bhikkhācāramagga-antaragharappavesanesu kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe pallatthikāya vā nisīdati pāde pādaṃ ādhāyitvā vāti evamādi (mahāni. 165). Tathā gaṇamajjhe. Gaṇamajjheti catuparisasannipāte vā suttantikagaṇādisannipāte vā. Tathā vuḍḍhatare puggale. Bhojanasālāya pana vuḍḍhānaṃ āsanaṃ na deti, navānaṃ āsanaṃ paṭibāhati. Tathā jantāghare. Vuḍḍhe cettha anāpucchā aggijalanādīni karoti. Nhānatitthe ca yadidaṃ ‘‘daharo vuḍḍhoti pamāṇaṃ akatvā āgatapaṭipāṭiyā nhāyitabba’’nti vuttaṃ, tampi anādiyanto pacchā āgantvā udakaṃ otaritvā vuḍḍhe ca nave ca bādhati. Bhikkhācāramagge pana aggāsanaaggodakaaggapiṇḍānaṃ [Pg.156] atthāya purato gacchati bāhāya bāhaṃ paharanto. Antaragharappavesane vuḍḍhehi paṭhamataraṃ pavisati, daharehi saddhiṃ kāyakīḷanakaṃ karotīti evamādi.

«អប្បគព្ភោ» មានន័យថា មិនគំរោះគំរើយ គឺប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងកាយមានស្ថាន ៨ យ៉ាង ប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងវាចាមានស្ថាន ៤ យ៉ាង និងប្រាសចាកភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តមានស្ថានច្រើនយ៉ាង នេះជាអត្ថន័យ។ ភាពគំរោះគំរើយខាងកាយមានស្ថាន ៨ យ៉ាងនោះ គឺការធ្វើមិនសមគួរដោយកាយ ក្នុងទីទាំងឡាយមាន៖ កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ កណ្ដាលគណៈ ចំពោះមុខបុគ្គល ក្នុងរោងភត្ត ក្នុងផ្ទះភ្លើង ក្នុងកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត និងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ ដូចជា៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ អង្គុយចងក្បិន (ឱបជង្គង់) កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ ឬអង្គុយដាក់ជើងលើជើង (ពាក់ឆៀង) ជាដើម។ ក្នុងកណ្ដាលគណៈក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «កណ្ដាលគណៈ» គឺក្នុងទីប្រជុំនៃបរិស័ទទាំង ៤ ឬក្នុងទីប្រជុំនៃគណៈអ្នករៀនសូត្រព្រះសូត្រជាដើម។ ចំពោះមុខបុគ្គលដែលមានវ័យចាស់ជាង (ព្រះថេរៈ) ក៏ដូច្នោះដែរ។ មួយវិញទៀត ក្នុងរោងភត្ត មិនថ្វាយអាសនៈដល់ព្រះថេរៈទាំងឡាយ តែងរារាំងអាសនៈចំពោះភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ។ ក្នុងផ្ទះភ្លើងក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងផ្ទះភ្លើងនោះ មិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈទាំងឡាយឡើយ ហើយបង្កាត់ភ្លើងជាដើម។ ក្នុងកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «មិនត្រូវកំណត់ថាជាភិក្ខុខ្ចី ឬភិក្ខុចាស់ឡើយ ត្រូវងូតទឹកតាមលំដាប់ដែលមកដល់» ភិក្ខុនោះមិនអើពើនឹងពាក្យនោះឡើយ ទោះបីមកក្រោយ ក៏ចុះទៅក្នុងទឹក ធ្វើការរំខានដល់ភិក្ខុចាស់ និងភិក្ខុខ្ចីទាំងឡាយ។ ក្នុងផ្លូវជាទីត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ភិក្ខុនោះដើរទៅខាងមុខ ដើម្បីទទួលបានអាសនៈដ៏ប្រសើរ ទឹកដ៏ប្រសើរ និងចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរ ដោយដើរប៉ះស្មាគ្នា (យកដៃទង្គិចដៃ)។ ក្នុងការចូលទៅក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងចូលទៅមុនព្រះថេរៈទាំងឡាយ និងលេងសើចខាងកាយជាមួយភិក្ខុខ្ចីៗជាដើម។

Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco saṅghamajjhe anāpucchā dhammaṃ bhāsati. Tathā pubbe vuttappakārassa gaṇassa majjhe puggalassa ca santike, tattheva manussehi pañhaṃ puṭṭho vuḍḍhataraṃ anāpucchā vissajjeti. Antaraghare pana ‘‘itthannāme kiṃ atthi? Kiṃ yāgu, udāhu khādanīyaṃ bhojanīyaṃ? Kiṃ me dassasi? Kiṃ ajja khādissāma? Kiṃ bhuñjissāma? Kiṃ pivissāmā’’tiādīni bhāsati.

ភាពគំរោះគំរើយខាងវាចាមានស្ថាន ៤ យ៉ាងនោះ គឺការនិយាយពាក្យមិនសមគួរ ក្នុងកណ្ដាលជំនុំសង្ឃ កណ្ដាលគណៈ ចំពោះមុខបុគ្គល និងក្នុងចន្លោះផ្ទះ។ ដូចជា៖ ភិក្ខុខ្លះក្នុងសាសនានេះ មិនបានសុំអនុញ្ញាតឡើយ ហើយសម្ដែងធម៌កណ្ដាលជំនុំសង្ឃ។ ក្នុងកណ្ដាលគណៈដែលមានសភាពដូចពោលមកហើយខាងដើម និងចំពោះមុខបុគ្គលក៏ដូច្នោះដែរ គឺកាលដែលពួកមនុស្សសួរប្រស្នាក្នុងទីនោះ ភិក្ខុនោះមិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈដែលមានវ័យចាស់ជាងឡើយ ហើយឆ្លើយដោះស្រាយប្រស្នានោះ។ ចំណែកក្នុងចន្លោះផ្ទះ តែងនិយាយពាក្យជាដើមថា «ក្នុងផ្ទះឈ្មោះនេះ មានអ្វីខ្លះ? មានយាគូ ឬមានខាទនីយភោជនីយាហារដែរឬទេ? តើអ្នកនឹងប្រគេនអ្វីដល់ខ្ញុំ? ថ្ងៃនេះយើងនឹងទំពារស៊ីអ្វី? យើងនឹងឆាន់អ្វី? យើងនឹងផឹកអ្វី?»។

Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasāva kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ. Apica dussīlasseva sato ‘‘sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti evaṃ pavattā pāpicchatāpi manopāgabbhiyaṃ. Iti sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbhā hutvā upasaṅkamathāti vadati.

ភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តមានស្ថានច្រើនយ៉ាងនោះ គឺទោះបីជាមិនបានប្រព្រឹត្តកន្លងដោយកាយនិងវាចាក្នុងទីនោះៗក៏ដោយ តែងត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កជាដើមដោយចិត្តតែម្ដង។ មួយវិញទៀត សូម្បីតែសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏លាមកដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលទ្រុស្តសីលថា «សូមឲ្យជនទាំងឡាយស្គាល់តថាគតថាជាអ្នកមានសីលចុះ» នេះក៏ឈ្មោះថាជាភាពគំរោះគំរើយខាងចិត្តដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយចូរជាអ្នកមិនគំរោះគំរើយ ដោយការមិនមាននូវភាពគំរោះគំរើយទាំងអស់នេះ ហើយចូលទៅជិតចុះ»។

Jarudapānanti jiṇṇakūpaṃ. Pabbatavisamanti pabbate visamaṃ papātaṭṭhānaṃ. Nadīvidugganti nadiyā viduggaṃ chinnataṭaṭṭhānaṃ. Apakasseva kāyanti tādisāni ṭhānāni yo khiḍḍādipasuto kāyaṃ anapakassa ekatobhāriyaṃ akatvāva vāyupatthambhakaṃ aggāhāpetvā cittampi anapakassa ‘‘ettha patito hatthapādabhañjanādīni pāpuṇātī’’ti anādīnavadassāvitāya anubbejetvā sampiyāyamāno oloketi, so patitvā hatthapādabhañjanādianatthaṃ pāpuṇāti. Yo pana udakatthiko vā aññena vā kenaci kiccena oloketukāmo kāyaṃ apakassa ekato bhāriyaṃ katvā vāyupatthambhakaṃ gāhāpetvā, cittampi apakassa ādīnavadassanena saṃvejetvā oloketi, so na patati, yathāruciṃ oloketvā sukhī yenakāmaṃ pakkamati.

ពាក្យថា «ជរុទបានំ» គឺអណ្ដូងចាស់។ ពាក្យថា «បព្វតវិសមំ» គឺទីជ្រលងភ្នំដ៏ចោតមិនស្មើគ្នានៅលើភ្នំ។ ពាក្យថា «នទីវិទុគ្គំ» គឺទីច្រាំងបាក់ដ៏ពិបាកដើរក្នុងទន្លេ។ ពាក្យថា «អបកស្សេវ កាយំ» គឺបុរសណាដែលជាប់ជំពាក់នឹងការលេងសើចជាដើម មិនបានទាញកាយថយក្រោយ មិនបានផ្អៀងខ្លួនទៅម្ខាង មិនបានធ្វើកាយឲ្យនឹងដោយខ្យល់ (ដែលកើតអំពីចិត្ត) និងមិនបានទាញចិត្តថយក្រោយឡើយ តែងសម្លឹងមើលទីទាំងឡាយមានសភាពដូច្នោះ ដោយការមិនឃើញទោស មិនតក់ស្លុត និងដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ពេញចិត្តថា «បើធ្លាក់ទៅក្នុងទីនេះ នឹងត្រូវបាក់ដៃបាក់ជើងជាដើម» បុរសនោះរមែងធ្លាក់ទៅ ហើយដល់នូវសេចក្ដីវិនាសមានការបាក់ដៃបាក់ជើងជាដើម។ ចំណែកបុរសណាដែលត្រូវការទឹក ឬចង់មើលដោយកិច្ចការណាមួយ តែងទាញកាយថយក្រោយ ផ្អៀងខ្លួនទៅម្ខាង ធ្វើកាយឲ្យនឹងដោយខ្យល់ និងទាញចិត្តថយក្រោយ ធ្វើចិត្តឲ្យតក់ស្លុតដោយការឃើញទោស ហើយសម្លឹងមើល បុរសនោះរមែងមិនធ្លាក់ឡើយ គេសម្លឹងមើលតាមការគួរ ហើយមានសេចក្ដីសុខ ដើរទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន។

Evameva [Pg.157] khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – jarudapānādayo viya hi cattāri kulāni, olokanapuriso viya bhikkhu. Yathā anapakaṭṭhakāyacitto tāni olokento puriso tattha patati, evaṃ arakkhitehi kāyādīhi kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu bajjhati, tato nānappakāraṃ sīlapādabhañjanādianatthaṃ pāpuṇāti. Yathā pana apakaṭṭhakāyacitto puriso tattha na patati, evaṃ rakkhiteneva kāyena rakkhitehi cittehi rakkhitāya vācāya suppaṭṭhitāya satiyā apakaṭṭhakāyacitto hutvā kulāni upasaṅkamanto bhikkhu kulesu na bajjhati. Athassa yathā tattha apatitassa purisassa, na pādā bhañjanti, evaṃ sīlapādo na bhijjati. Yathā hatthā na bhañjanti, evaṃ saddhāhattho na bhijjati. Yathā kucchi na bhijjati, evaṃ samādhikucchi na bhijjati. Yathā sīsaṃ na bhijjati, evaṃ ñāṇasīsaṃ na bhijjati, yathā ca taṃ khāṇukaṇṭakādayo na vijjhanti, evamimaṃ rāgakaṇṭakādayo na vijjhanti. Yathā so nirupaddavo yathāruci oloketvā sukhī yenakāmaṃ pakkamati, evaṃ bhikkhu kulāni nissāya cīvarādayo paccaye paṭisevanto kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā saṅkhāre sammasanto arahattaṃ patvā lokuttarasukhena sukhito yenakāmaṃ agatapubbaṃ nibbānadisaṃ gacchati.

ពាក្យថា «ឯវមេវ ខោ» ក្នុងទីនេះ គឺជាការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ។ ព្រោះថា ត្រកូលទាំង ៤ ប្រៀបដូចជាអណ្ដូងចាស់ជាដើម ភិក្ខុប្រៀបដូចជាបុរសដែលសម្លឹងមើល។ ដូចបុរសដែលមានកាយនិងចិត្តមិនបានទាញថយក្រោយ កាលសម្លឹងមើលអណ្ដូងចាស់ជាដើមនោះ តែងធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយ ដោយកាយជាដើមដែលមិនបានរក្សា រមែងជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយ ពីព្រោះតែការជាប់ជំពាក់នោះ ភិក្ខុនោះរមែងដល់នូវសេចក្ដីវិនាសមានការបាក់សីលជាជើងជាដើមជាច្រើនប្រការ យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកបុរសដែលមានកាយនិងចិត្តទាញថយក្រោយ មិនធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយ ដោយកាយដែលបានរក្សាទុកល្អ ដោយចិត្តដែលបានរក្សាទុកល្អ ដោយវាចាដែលបានរក្សាទុកល្អ និងដោយសតិដែលតាំងមាំល្អ ជាអ្នកមានកាយនិងចិត្តទាញថយក្រោយ រមែងមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូលទាំងឡាយឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ជើងទាំងឡាយរបស់បុរសដែលមិនធ្លាក់ទៅក្នុងទីនោះ មិនបាក់យ៉ាងណាមិញ សីលជាជើងរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏មិនធ្លាយយ៉ាងនោះដែរ។ ដៃទាំងឡាយមិនបាក់យ៉ាងណាមិញ សទ្ធាជាដៃ ក៏មិនបាក់យ៉ាងនោះដែរ។ ពោះមិនធ្លាយយ៉ាងណាមិញ សមាធិជាពោះ ក៏មិនធ្លាយយ៉ាងនោះដែរ។ ក្បាលមិនបែកយ៉ាងណាមិញ ញាណជាក្បាល ក៏មិនបែកយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បង្គោលនិងបន្លាជាដើម មិនមុតបុរសនោះយ៉ាងណាមិញ បន្លាគឺរាគៈជាដើម ក៏មិនមុតភិក្ខុនេះយ៉ាងនោះដែរ។ បុរសនោះជាអ្នកមិនមានឧបទ្រព សម្លឹងមើលតាមការគួរ មានសេចក្ដីសុខ ដើរទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នាយ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុក៏ដូច្នោះដែរ តែងអាស្រ័យនឹងត្រកូលទាំងឡាយ ប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម ចម្រើនកម្មដ្ឋាន ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ រហូតដល់សម្រេចព្រះអរហត្ត មានសេចក្ដីសុខដោយលោកុត្តរសុខ ហើយដើរទៅកាន់ទិសគឺព្រះនិព្វាន ដែលខ្លួនមិនធ្លាប់ទៅពីមុនមក តាមសេចក្ដីប្រាថ្នា យ៉ាងនោះឯង។

Idāni yo hīnādhimuttiko micchāpaṭipanno evaṃ vadeyya ‘‘sammāsambuddho ‘tividhaṃ pāgabbhiyaṃ pahāya niccanavakattena candūpamā kulāni upasaṅkamathā’ti vadanto aṭṭhāne ṭhapeti, asayhaṃ bhāraṃ āropeti, yaṃ na sakkā kātuṃ taṃ kāretī’’ti, tassa vādapathaṃ pacchinditvā, ‘‘sakkā evaṃ kātuṃ, atthi evarūpo bhikkhū’’ti dassento kassapo, bhikkhavetiādimāha.

ឥឡូវនេះ បុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប មានការប្រតិបត្តិខុស គប្បីនិយាយយ៉ាងនេះថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកាលទ្រង់ត្រាស់ថា \"ចូរលះបង់ភាពគំរោះគំរើយ ៣ យ៉ាង ហើយជាអ្នកថ្មីជានិច្ច ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទ ចូលទៅរកត្រកូលទាំងឡាយចុះ\" ឈ្មោះថាទ្រង់ដាក់ទុកក្នុងទីមិនសមគួរ ទ្រង់លើកដាក់នូវភារៈដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ទ្រង់ឲ្យធ្វើនូវកិច្ចការដែលមិនអាចធ្វើបានឡើយ» ព្រះមានព្រះភាគដើម្បីកាត់ផ្ដាច់នូវពាក្យសំដីរបស់បុគ្គលនោះ ហើយទ្រង់បង្ហាញថា «ការធ្វើបែបនេះគឺអាចធ្វើទៅបាន ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន» ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «កស្សបោ ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះកស្សបៈ...)។

Ākāse pāṇiṃ cālesīti nīle gaganantare yamakavijjutaṃ cārayamāno viya heṭṭhābhāgaṃ uparibhāgaṃ ubhatopassesu pāṇiṃ sañcāresi. Idañca pana tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ nāma. Attamanoti tuṭṭhacitto sakamano, na domanassena pacchinditvā gahitamano. Kassapassa, bhikkhaveti idampi purimanayeneva paravādaṃ pacchinditvā atthi evarūpo bhikkhūti dassanatthaṃ vuttaṃ.

ពាក្យថា «អាកាសេ បាណិំ ចាលេសិ» គឺទ្រង់គ្រវីព្រះហស្តទៅខាងក្រោម ទៅខាងលើ និងទៅកាន់ចំហៀងទាំងសងខាង ប្រៀបដូចជាការបញ្ចេញនូវផ្លេកបន្ទោរជាគូក្នុងកណ្ដាលអាកាសដ៏ខៀវស្រងាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យនេះឈ្មោះថាជាបទដែលមិនច្រឡូកច្រឡំគ្នាក្នុងព្រះពុទ្ធវចនៈជាត្រៃបិដក។ ពាក្យថា «អត្តមនោ» គឺមានចិត្តត្រេកអរ មានចិត្តជារបស់ខ្លួន មិនមែនជាចិត្តដែលត្រូវកាត់ផ្ដាច់ដោយទោមនស្សហើយកាន់យកនោះឡើយ។ ពាក្យថា «កស្សបស្ស ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយណៃមុននោះឯង ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់វាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយបង្ហាញថា ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន។

Pasannākāraṃ [Pg.158] kareyyunti cīvarādayo paccaye dadeyyuṃ. Tathattāya paṭipajjeyyunti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūrayamānā, samādhivipassanā maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne tāni tāni sampādayamānā tathābhāvāya paṭipajjeyyuṃ. Anudayanti rakkhaṇabhāvaṃ. Anukampanti muducittataṃ. Ubhayañcetaṃ kāruññasseva vevacanaṃ. Kassapo, bhikkhaveti idampi purimanayeneva paravādaṃ pacchinditvā atthi evarūpo bhikkhūti dassanatthaṃ vuttaṃ. Kassapena vāti ettha candopamādivasena yojanaṃ katvā purimanayeneva attho veditabbo. Tatiyaṃ.

ពាក្យថា «បសន្នាការំ ករេយ្យុំ» គឺគប្បីប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយមានចីវរជាដើម។ ពាក្យថា «តថត្តាយ បដិបជ្ជេយ្យុំ» គឺកាលបើដល់វារៈនៃសីល គប្បីបំពេញសីល កាលបើដល់វារៈនៃសមាធិ វិបស្សនា មគ្គ និងផល គប្បីញ៉ាំងធម៌ទាំងនោះៗឲ្យសម្រេច ហើយប្រតិបត្តិដើម្បីភាពជាសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «អនុទយំ» គឺសភាពចង់រក្សា។ ពាក្យថា «អនុកម្បំ» គឺសភាពមានចិត្តទន់ភ្លន់។ បទទាំងពីរនេះ ជាវេវចនសព្ទនៃសេចក្ដីករុណាតែម្ដង។ ពាក្យថា «កស្សបោ ភិក្ខវេ» នេះ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយណៃមុននោះឯង ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់វាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ ហើយបង្ហាញថា ភិក្ខុដែលមានសភាពបែបនេះគឺមានពិតមែន។ ក្នុងពាក្យថា «កស្សបេន វា» នេះ គប្បីភ្ជាប់សេចក្ដីដោយអំណាចនៃឧបមាដោយព្រះចន្ទជាដើម ហើយយល់ដឹងនូវអត្ថន័យដោយណៃមុននោះឯង។ សូត្រទី ៣ ចប់។

4. Kulūpakasuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាកុលូបកសូត្រ

147. Catutthe kulūpakoti kulagharānaṃ upagantā. Dentuyeva meti dadantuyeva mayhaṃ. Sandīyatīti aṭṭīyati pīḷiyati. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Catutthaṃ.

១៤៧. ក្នុងសូត្រទី ៤ ពាក្យថា «កុលូបកោ» គឺអ្នកចូលទៅជិតផ្ទះនៃត្រកូលទាំងឡាយ。 ពាក្យថា «ទេន្តុយេវ មេ» គឺចូរគេប្រគេនដល់ខ្ញុំតែម្ដងចុះ។ ពាក្យថា «សន្ទីយតិ» គឺធុញទ្រាន់ ញាំញី។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ គប្បីជ្រាបតាមណៃដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ សូត្រទី ៤ ចប់។

5. Jiṇṇasuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាជិណ្ណសូត្រ

148. Pañcame jiṇṇoti thero mahallako. Garukānīti taṃ satthu santikā laddhakālato paṭṭhāya chinnabhinnaṭṭhāne suttasaṃsibbanena ceva aggaḷadānena ca anekāni paṭalāni hutvā garukāni jātāni. Nibbasanānīti pubbe bhagavatā nivāsetvā apanītatāya evaṃladdhanāmāni. Tasmāti yasmā tvaṃ jiṇṇo ceva garupaṃsukūlo ca. Gahapatānīti paṃsukūlikaṅgaṃ vissajjetvā gahapatīhi dinnacīvarāni dhārehīti vadati. Nimantanānīti piṇḍapātikaṅgaṃ vissajjetvā salākabhattādīni nimantanāni bhuñjāhīti vadati. Mama ca santiketi āraññikaṅgaṃ vissajjetvā gāmantasenāsaneyeva vasāhīti vadati.

១៤៨. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «ជិណ្ណោ» គឺព្រះថេរៈមានវ័យចាស់ជរា។ ពាក្យថា «គរុកានិ» គឺចីវរនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលបានទទួលពីសំណាក់ព្រះបរមសាស្ត្រាមក កាលបើដាច់ធ្លាយក្នុងទីនោះៗ ក៏ដេរភ្ជាប់ដោយសរសៃអំបោះខ្លះ ប៉ះប៉ះខ្លះ រហូតមានស្រទាប់ជាច្រើនជាន់ ហើយក្លាយជាធ្ងន់។ ពាក្យថា «និព្វសនានិ» គឺចីវរដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្លាប់ប្រើប្រាស់ហើយលះបង់ចោលក្នុងកាលមុន ទើបបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «តស្មា» គឺព្រោះហេតុតែអ្នកចាស់ជរាផង ចីវរបង្សុកូលក៏ធ្ងន់ផង។ ពាក្យថា «គហបតានិ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់បង្សុកូលិកង្គធុតង្គ ហើយប្រើប្រាស់នូវចីវរដែលគហបតីទាំងឡាយប្រគេនចុះ។ ពាក្យថា «និមន្តនានិ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ ហើយឆាន់នូវចង្ហាន់ដែលគេនិមន្តមានស្លាកភត្តជាដើមចុះ។ ពាក្យថា «មម ច សន្តិកេ» គឺទ្រង់ត្រាស់ថា ចូរលះបង់អារញ្ញិកង្គធុតង្គ ហើយគង់នៅក្នុងសេនាសនៈក្បែរស្រុកចុះ។

Nanu ca yathā rājā senāpatiṃ senāpatiṭṭhāne ṭhapetvā tassa rājūpaṭṭhānādinā attano kammena ārādhentasseva taṃ ṭhānantaraṃ gahetvā aññassa dadamāno ayuttaṃ nāma karoti, evaṃ satthā mahākassapattherassa paccuggamanatthāya tigāvutaṃ maggaṃ gantvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakarukkhamūle nisinno tīhi ovādehi upasampādetvā tena saddhiṃ attano cīvaraṃ parivattetvā theraṃ jātiāraññikaṅgañceva jātipaṃsukūlikaṅgañca [Pg.159] akāsi, so tasmiṃ kattukamyatāchandena satthu cittaṃ ārādhentasseva paṃsukūlādīni vissajjāpetvā gahapaticīvarapaṭiggahaṇādīsu niyojento ayuttaṃ nāma karotīti. Na karoti. Kasmā? Attajjhāsayattā. Na hi satthā dhutaṅgāni vissajjāpetukāmo, yathā pana aghaṭṭitā bheriādayo saddaṃ na vissajjenti, evaṃ aghaṭṭitā evarūpā puggalā na sīhanādaṃ nadantīti nadāpetukāmo sīhanādajjhāsayena evamāha. Theropi satthu ajjhāsayānurūpeneva ‘‘ahaṃ kho, bhante, dīgharattaṃ āraññiko cevā’’tiādinā nayena sīhanādaṃ nadati.

សួរថា៖ ដូចជាព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងសេនាបតីក្នុងតំណែងសេនាបតីហើយ កាលដែលសេនាបតីនោះកំពុងធ្វើឲ្យព្រះរាជាសព្វព្រះរាជហឫទ័យដោយការបម្រើព្រះរាជាជាដើមដែលជាកិច្ចការរបស់ខ្លួន ព្រះរាជាបែរជាដកហូតតំណែងនោះយកទៅប្រទានដល់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថាធ្វើមិនសមគួរ យ៉ាងណាមិញ ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយ ៣ គាវុត ដើម្បីទទួលព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ហើយគង់នៅក្រោមដើមឈើឈ្មោះពហុបុត្តកៈ ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះនិងក្រុងណាលន្ទា ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យឧបសម្បទាដោយឱវាទ ៣ ប្រការ ហើយទ្រង់ផ្លាស់ប្ដូរចីវររបស់ព្រះអង្គជាមួយព្រះថេរៈ ធ្វើឲ្យព្រះថេរៈជាអ្នកមានអារញ្ញិកង្គធុតង្គតាំងពីកំណើត និងមានបង្សុកូលិកង្គធុតង្គតាំងពីកំណើត កាលដែលព្រះថេរៈនោះកំពុងធ្វើឲ្យព្រះសាស្ត្រាសព្វព្រះហឫទ័យដោយសេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ធ្វើតាមព្រះហឫទ័យ ព្រះសាស្ត្រាបែរជាឲ្យព្រះថេរៈលះបង់បង្សុកូលជាដើម ហើយណែនាំឲ្យទទួលចីវររបស់គហបតីជាដើម ឈ្មោះថាទ្រង់ធ្វើមិនសមគួរដែរឬទេ? ឆ្លើយថា៖ មិនមែនធ្វើមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍។ ព្រោះថា ព្រះសាស្ត្រាមិនមែនមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាឲ្យលះបង់ធុតង្គទាំងឡាយឡើយ តែប្រៀបដូចជាស្គរជាដើមដែលគេមិនបានវាយ រមែងមិនបញ្ចេញសំឡេង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលមានសភាពបែបនេះដែលគេមិនបានប៉ះពាល់ រមែងមិនបន្លឺសីហនាទ យ៉ាងនោះឯង ព្រះសាស្ត្រាទ្រង់ប្រាថ្នាឲ្យព្រះថេរៈបន្លឺសីហនាទ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះដោយអំណាចនៃព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានូវសីហនាទ។ ចំណែកព្រះថេរៈក៏បន្លឺសីហនាទស្របតាមព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្ត្រា ដោយណៃជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃអស់រាត្រីដ៏វែង...»។

Diṭṭhadhammasukhavihāranti diṭṭhadhammasukhavihāro nāma āraññikasseva labbhati, no gāmantavāsino. Gāmantasmiñhi vasanto dārakasaddaṃ suṇāti, asappāyarūpāni passati, asappāye sadde suṇāti, tenassa anabhirati uppajjati. Āraññiko pana gāvutaṃ vā aḍḍhayojanaṃ vā atikkamitvā araññaṃ ajjhogāhetvā vasanto dīpibyagghasīhādīnaṃ sadde suṇāti, yesaṃ savanapaccayā amānusikāsavanarati uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ពាក្យថា «ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ» គឺការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ រមែងបានសម្រេចដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃតែប៉ុណ្ណោះ មិនបានសម្រេចដល់ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងស្រុកឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលនៅក្នុងស្រុក តែងឮសំឡេងក្មេងៗ ឃើញរូបភាពមិនសមគួរ ឮសំឡេងមិនសមគួរ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្ដីមិនត្រេកអរ (អនភិរតី) រមែងកើតឡើងដល់ភិក្ខុនោះ។ ចំណែកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ កាលដើរហួសចម្ងាយ ១ គាវុត ឬកន្លះយោជន៍ ហើយចូលទៅនៅក្នុងព្រៃជ្រៅ តែងឮសំឡេងសត្វខ្លារខិន ខ្លាធំ និងសត្វសីហៈជាដើម ព្រោះតែការឮសំឡេងសត្វទាំងនោះ សេចក្ដីត្រេកអរក្នុងវិវេកដែលហួសពីវិស័យរបស់មនុស្សរមែងកើតឡើង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកដល់សេចក្ដីត្រេកអរនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

«សេចក្ដីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងហួសពីវិស័យរបស់មនុស្ស រមែងកើតមានដល់ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តស្ងប់រំងាប់ ចូលទៅកាន់ផ្ទះដ៏ស្ងាត់ ពិចារណាឃើញធម៌ដោយត្រូវ។»

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ. (dha. pa. 373-374);

«ក្នុងកាលណាៗ ភិក្ខុរមែងពិចារណាឃើញនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ភិក្ខុនោះរមែងបាននូវសេចក្តីឆ្អែតកាយ និងសេចក្តីរីករាយចិត្ត នោះជាអមតធម៌ សម្រាប់អ្នកដឹងច្បាស់។»

‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;

Tattheva phāsu bhavati, ekassa ramato vane’’ti.

«បើបុគ្គលដទៃមិនមាននៅខាងមុខ ឬខាងក្រោយទេ សេចក្តីសប្បាយរមែងមានដល់បុគ្គលម្នាក់ឯង អ្នកត្រេកអរក្នុងព្រៃ ក្នុងទីនោះឯង។»

Tathā piṇḍapātikasseva labbhati, no apiṇḍapātikassa. Apiṇḍapātiko hi akālacārī hoti, turitacāraṃ gacchati, parivatteti, palibuddhova gacchati, tattha ca bahusaṃsayo hoti. Piṇḍapātiko pana na akālacārī hoti, na turitacāraṃ gacchati, na parivatteti, apalibuddhova gacchati, tattha ca na bahusaṃsayo hoti.

សេចក្តីសម្រេច (នូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) យ៉ាងនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈ រមែងជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ ដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ ផ្លាស់ប្ដូរ (បាត្រ ឬស្លាកភត្ត) ដើរទៅទាំងមានសេចក្តីកង្វល់ និងមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះ។ ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈ មិនមែនជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរឡើយ មិនដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ មិនផ្លាស់ប្ដូរ ដើរទៅដោយគ្មានសេចក្តីកង្វល់ឡើយ និងមិនមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះឡើយ។

Kathaṃ? Apiṇḍapātiko hi gāmato dūravihāre vasamāno kālasseva ‘‘yāguṃ vā pārivāsikabhattaṃ vā lacchāmi, āsanasālāya vā pana [Pg.160] uddesabhattādīsu kiñcideva mayhaṃ pāpuṇissatī’’ti makkaṭakasuttāni chindanto sayitagorūpāni uṭṭhāpento pātova gacchanto akālacārī hoti. Manusse khettakammādīnaṃ atthāya gehā nikkhanteyeva sampāpuṇituṃ migaṃ anubandhanto viya vegena gacchanto turitacārī hoti. Antarā kiñcideva disvā ‘‘asukaupāsako vā asukaupāsikā vā gehe, no gehe’’ti pucchati, ‘‘no gehe’’ti sutvā ‘‘idāni kuto labhissāmī’’ti? Aggidaḍḍho viya pavedhati, sayaṃ pacchimadisaṃ gantukāmo pācīnadisāya salākaṃ labhitvā aññaṃ pacchimadisāya laddhasalākaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ahaṃ pacchimadisaṃ gamissāmi, mama salākaṃ tumhe gaṇhatha, tumhākaṃ salākaṃ mayhaṃ dethā’’ti salākaṃ parivatteti. Ekaṃ vā pana salākabhattaṃ āharitvā paribhuñjanto ‘‘aparassāpi salākabhattassa pattaṃ dethā’’ti manussehi vutte, ‘‘bhante, tumhākaṃ pattaṃ detha, ahaṃ mayhaṃ patte bhattaṃ pakkhipitvā tumhākaṃ pattaṃ dassāmī’’ti aññassa pattaṃ dāpetvā bhatte āhaṭe attano patte pakkhipitvā pattaṃ paṭidento pattaṃ parivatteti nāma. Vihāre rājarājamahāmattādayo mahādānaṃ denti, iminā ca bhiyyo dūragāme salākā laddhā, tattha agacchanto puna sattāhaṃ salākaṃ na labhatīti alābhabhayena gacchati, evaṃ gacchanto palibuddho hutvā gacchati nāma. Yassa cesa salākabhattādino atthāya gacchati, ‘‘taṃ dassanti nu kho me, udāhu na dassanti, paṇītaṃ nu kho dassanti, udāhu lūkhaṃ, thokaṃ nu kho, udāhu bahukaṃ, sītalaṃ nu kho, udāhu uṇha’’nti evaṃ tattha ca bahusaṃsayo hoti.

តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនមែនជាបិណ្ឌបាតិកៈ កាលរស់នៅក្នុងវិហារដ៏ឆ្ងាយពីស្រុក រមែងគិតតាំងពីព្រលឹមថា «អាត្មាអញនឹងបានយ៉ាគូ ឬភត្តដែលគេទុកពីយប់មិញ ឬមួយចំណែកណាមួយក្នុងឧទ្ទេសភត្តជាដើម នឹងបានដល់អាត្មាអញក្នុងសាលាឆាន់» ហើយក៏ដើរទៅទាំងព្រលឹម កាត់សរសៃពីងពាង ធ្វើឲ្យពួកគោដែលដេកឲ្យក្រោកឡើង ឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរ។ ភិក្ខុនោះប្រញាប់ប្រញាល់ដើរទៅយ៉ាងលឿន ប្រៀបដូចជាព្រានដេញតាមសត្វម្រឹគ ដើម្បីឲ្យទាន់ពួកមនុស្សដែលទើបតែចេញពីផ្ទះទៅធ្វើការងារស្រែចម្ការជាដើម ឈ្មោះថាជាអ្នកដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ កាលឃើញឧបាសក ឬឧបាសិកាណាម្នាក់ ក៏សួរថា «ឧបាសកឈ្មោះនេះ ឬឧបាសិកាឈ្មោះនេះ នៅផ្ទះ ឬមិននៅផ្ទះ?» លុះឮថា «មិននៅផ្ទះទេ» ក៏ញាប់ញ័រដូចជាត្រូវភ្លើងរលាក ដោយគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងបានពីណា?» ខ្លួនឯងចង់ទៅទិសខាងលិច ប៉ុន្តែបានស្លាកក្នុងទិសខាងកើត ក៏ចូលទៅរកភិក្ខុដទៃដែលបានស្លាកក្នុងទិសខាងលិច ហើយនិយាយថា «លោកម្ចាស់ ខ្ញុំនឹងទៅទិសខាងលិច សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកស្លាករបស់ខ្ញុំ ហើយសូមប្រគល់ស្លាករបស់លោកម្ចាស់មកឲ្យខ្ញុំវិញ» នេះឈ្មោះថា ផ្លាស់ប្ដូរស្លាក។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុអ្នកនាំយកស្លាកភត្តមួយចំណែកមកឆាន់ កាលពួកមនុស្សនិយាយថា «លោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្រសម្រាប់ស្លាកភត្តមួយទៀតមក» ក៏និយាយថា «លោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្ររបស់លោកមក ខ្ញុំនឹងដាក់ភត្តក្នុងបាត្ររបស់ខ្ញុំ រួចនឹងប្រគល់បាត្ររបស់លោកជូនវិញ» ហើយសុំបាត្រពីភិក្ខុដទៃ នាំយកភត្តមកដាក់ក្នុងបាត្ររបស់ខ្លួន រួចប្រគល់បាត្រនោះទៅវិញ នេះឈ្មោះថា ផ្លាស់ប្ដូរបាត្រ។ ក្នុងវិហារ ពួកស្តេច និងមហាមាត្យរបស់ស្តេចជាដើម រមែងថ្វាយមហាទាន ហើយភិក្ខុនេះបានស្លាកជាច្រើនក្នុងស្រុកដ៏ឆ្ងាយ បើមិនទៅទីនោះទេ ក៏ខ្លាចក្រែងមិនបានស្លាកក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃទៀត ទើបដើរទៅដោយការខ្លាចបាត់បង់លាភ ភិក្ខុដែលដើរទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ដើរទៅទាំងមានសេចក្តីកង្វល់។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុនោះដើរទៅដើម្បីស្លាកភត្តជាដើមនោះ រមែងមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនក្នុងទីនោះថា «តើគេនឹងប្រគេនអាត្មាអញ ឬមិនប្រគេនទេ? តើគេនឹងប្រគេនរបស់ប្រណីត ឬរបស់សៅហ្មង? តើគេនឹងប្រគេនតិច ឬច្រើន? តើគេនឹងប្រគេនរបស់ត្រជាក់ ឬរបស់ក្តៅ?» យ៉ាងនេះជាដើម។

Piṇḍapātiko pana kālasseva vuṭṭhāya vattapaṭivattaṃ katvā sarīraṃ paṭijaggitvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā kammaṭṭhānaṃ manasikatvā kālaṃ sallakkhetvā mahājanassa uḷuṅkabhikkhādīni dātuṃ pahonakakāle gacchatīti na akālacārī hoti, ekekaṃ padavāraṃ cha koṭṭhāse katvā vipassanto gacchatīti na turitacārī hoti, attano garubhāvena ‘‘asuko gehe, na gehe’’ti na pucchati, salākabhattādīniyeva na gaṇhāti. Agaṇhanto kiṃ parivattessati? Na aññassa vasena palibuddhova hoti[Pg.161], kammaṭṭhānaṃ manasikaronto yathāruci gacchati, itaro viya na bahusaṃsayo hoti. Ekasmiṃ gāme vā vīthiyā vā alabhitvā aññattha carati. Tasmimpi alabhitvā aññattha caranto missakodanaṃ saṅkaḍḍhitvā amataṃ viya paribhuñjitvā gacchati.

ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកជាបិណ្ឌបាតិកៈ ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ធ្វើវត្តប្រតិបត្តិរួចហើយ ជម្រះរាងកាយ ចូលទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន កំណត់ដឹងនូវពេលវេលា ហើយដើរទៅក្នុងកាលដែលមហាជនអាចប្រគេនយ៉ាគូ និងភិក្ខាជាដើមបាន ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកត្រេចទៅក្នុងកាលមិនគួរឡើយ។ ភិក្ខុនោះដើរទៅទាំងចម្រើនវិបស្សនា ដោយបែងចែកជំហាននីមួយៗជា ៦ ភាគ ហេតុនោះ ទើបមិនឈ្មោះថាជាអ្នកដើរទៅដោយប្រញាប់ប្រញាល់ឡើយ។ ដោយសេចក្តីអត់ធន់របស់ខ្លួន ភិក្ខុនោះមិនសួរថា «អ្នកនេះនៅផ្ទះ ឬមិននៅផ្ទះ?» ឡើយ មិនទទួលយកស្លាកភត្តជាដើមឡើយ។ កាលមិនទទួល តើនឹងផ្លាស់ប្ដូរអ្វី? មិនមែនជាអ្នកមានសេចក្តីកង្វល់ព្រោះតែបុគ្គលដទៃឡើយ តែងដើរទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្ត ទាំងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន មិនមានសេចក្តីសង្ស័យជាច្រើនដូចភិក្ខុដទៃឡើយ។ បើមិនបានក្នុងស្រុកមួយ ឬក្នុងច្រកផ្លូវមួយ ក៏ត្រេចទៅក្នុងទីដទៃ。 កាលមិនបានក្នុងទីនោះទៀត ក៏ត្រេចទៅក្នុងទីដទៃទៀត ប្រមូលបានចង្ហាន់លាយឡំគ្នា ហើយឆាន់ដូចជាអមតរស រួចក៏ដើរទៅ។

Paṃsukūlikasseva labbhati, no apaṃsukūlikassa. Apaṃsukūliko hi vassāvāsikaṃ pariyesanto carati, na senāsanasappāyaṃ pariyesati. Paṃsukūliko pana na vassāvāsikaṃ pariyesanto carati, senāsanasappāyameva pariyesati. Tecīvarikasseva labbhati, na itarassa. Atecīvariko hi bahubhaṇḍo bahuparikkhāro hoti, tenassa phāsuvihāro natthi. Appicchādīnañceva labbhati, na itaresanti. Tena vuttaṃ – ‘‘attano ca diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sampassamāno’’ti. Pañcamaṃ.

សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់នូវបង្សុកូលិកធុតង្គប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គ តែងត្រេចទៅស្វែងរកចីវរសម្រាប់វស្សាវាសិកៈ តែមិនស្វែងរកសេនាសនៈដ៏សមគួរឡើយ។ ចំណែកឯភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សুকូលិកធុតង្គ មិនត្រេចទៅស្វែងរកចីវរសម្រាប់វស្សាវាសិកៈឡើយ តែងស្វែងរកតែសេនាសនៈដ៏សមគួរតែប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានតែដល់ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ត្រិចីវរិកធុតង្គប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុអ្នកមិនទ្រទ្រង់ត្រិចីវរិកធុតង្គ រមែងជាអ្នកមានរបស់របរច្រើន មានបរិក្ខារច្រើន ហេតុនោះ ការរស់នៅជាសុខរបស់ភិក្ខុនោះក៏មិនមាន។ សេចក្តីសម្រេចនោះ រមែងបានដល់ភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនបានដល់ភិក្ខុដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា — «កាលសម្លឹងមើលឃើញនូវការរស់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្លួន»។ ចប់ ភាគទីប្រាំ។

6. Ovādasuttavaṇṇanā

៦. សេចក្តីអធិប្បាយឱវាទសូត្រ

149. Chaṭṭhe ahaṃ vāti kasmā āha? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapanatthaṃ. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi. Evaṃ panassa ahosi ‘‘ime na ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsavassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ nisīditvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālapavattanakaṃ karissati, attano taṃ ṭhāne ṭhapemi, evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā evamāha. Dubbacāti dukkhena vattabbā. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakaraṇehi. Appadakkhiṇaggāhinoti anusāsaniṃ sutvā padakkhiṇaṃ na gaṇhanti yathānusiṭṭhaṃ na paṭipajjanti, appaṭipajjantā vāmagāhino nāma jātāti dasseti. Accāvadanteti atikkamma vadante, sutapariyattiṃ nissāya ativiya vādaṃ karonteti attho. Ko bahutaraṃ bhāsissatīti dhammaṃ kathento ko bahuṃ bhāsissati, kiṃ tvaṃ, udāhu ahanti? Ko sundarataranti, eko bahuṃ bhāsanto asahitaṃ amadhuraṃ bhāsati, eko sahitaṃ madhuraṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘ko sundaratara’’nti? Eko pana bahuñca sundarañca kathento ciraṃ na bhāsati, lahuññeva uṭṭhāti, eko addhānaṃ pāpeti, taṃ sandhāyāha ‘‘ko ciratara’’nti? Chaṭṭhaṃ.

១៤៩. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា «តថាគត» (ឬ «អាត្មាអញ») ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់? គឺដើម្បីតាំងព្រះថេរៈទុកក្នុងឋានៈរបស់ព្រះអង្គ។ ចុះព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លាន មិនមានទេឬ? មាន。 ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លានទាំងនេះ នឹងមិនគង់នៅអស់កាលយូរឡើយ ចំណែកឯព្រះកស្សបៈមានអាយុប្រមាណ ១២០ ឆ្នាំ កាលដែលតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ គាត់នឹងអង្គុយក្នុងគុហាសត្តបណ្ណិ ធ្វើសង្គាយនាព្រះធម៌ និងព្រះវិន័យ ធ្វើឲ្យសាសនារបស់តថាគតស្ថិតនៅអស់កាលប្រមាណ ៥០០០ ឆ្នាំ អាត្មាអញនឹងតាំងគាត់ទុកក្នុងឋានៈរបស់អាត្មាអញ យ៉ាងនេះ ពួកភិក្ខុនឹងសំគាល់នូវពាក្យរបស់ព្រះកស្សបៈថាជាពាក្យដែលគួរស្ដាប់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Dubbacā គឺក្រៅពីប្រដៅបានដោយងាយ (ប្រដៅបានដោយលំបាក)។ ពាក្យថា Dovacassakaraṇehī គឺធម៌ដែលធ្វើឲ្យជាអ្នកប្រដៅលំបាក。 ពាក្យថា Appadakkhiṇaggāhinoti គឺកាលបានស្ដាប់ការប្រដៅហើយ មិនទទួលយកដោយគោរព មិនប្រតិបត្តិតាមការប្រដៅ ពួកភិក្ខុដែលមិនប្រតិបត្តិតាម ឈ្មោះថាជាអ្នកកាន់យកខាងឆ្វេង (កាន់យកខុសផ្លូវ) ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា Accāvadanteti គឺនិយាយកន្លងហួសគ្នាទៅវិញទៅមក គឺអាស្រ័យនូវបរិយត្តិធម៌ដែលបានរៀនសូត្រមក ហើយធ្វើការជជែកដេញដោលគ្នាជាខ្លាំង នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Ko bahutaraṃ bhāsissatīti គឺកាលសម្តែងធម៌ តើនរណានឹងនិយាយបានច្រើនជាង តើលោក ឬតថាគត? ពាក្យថា Ko sundarataranti គឺម្នាក់និយាយច្រើន តែមិនសមហេតុផល មិនផ្អែមល្ហែម ចំណែកម្នាក់ទៀតនិយាយសមហេតុផល ផ្អែមល្ហែម ព្រះអង្គសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «នរណានិយាយពីរោះជាង?»។ ម៉្យាងទៀត ម្នាក់និយាយច្រើនផង ពីរោះផង តែនិយាយមិនបានយូរ ក៏ក្រោកឡើងភ្លាម ចំណែកម្នាក់ទៀតនិយាយបានយូរអង្វែង ព្រះអង្គសំដៅយកការនិយាយបានយូរអង្វែងនោះ ទើបត្រាស់ថា «នរណានិយាយបានយូរជាង?»។ ចប់ ភាគទីប្រាំមួយ។

7. Dutiyaovādasuttavaṇṇanā

៧. សេចក្តីអធិប្បាយទុតិយឱវាទសូត្រ

150. Sattame [Pg.162] saddhāti okappanasaddhā. Vīriyanti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ. Paññāti kusaladhammajānanapaññā. Na santi bhikkhū ovādakāti imassa puggalassa ovādakā anusāsakā kalyāṇamittā natthīti idaṃ, bhante, parihānanti dasseti. Sattamaṃ.

១៥០. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា Saddhā គឺសទ្ធាដែលជឿស៊ប់ (ឱកប្បនសទ្ធា)។ ពាក្យថា Vīriyaṃ គឺវីរិយៈផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។ ពាក្យថា Paññā គឺបញ្ញាដែលដឹងនូវកុសលធម៌។ ពាក្យថា Na santi bhikkhū ovādakā គឺបុគ្គលនេះមិនមានកល្យាណមិត្តជាអ្នកប្រដៅ ព្រះអង្គបង្ហាញថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសេចក្តីសាបសូន្យ»។ ចប់ ភាគទីប្រាំពីរ။

8. Tatiyaovādasuttavaṇṇanā

៨. សេចក្តីអធិប្បាយតតិយឱវាទសូត្រ

151. Aṭṭhame tathā hi panāti pubbe sovacassatāya, etarahi ca dovacassatāya kāraṇapaṭṭhapane nipāto. Tatrāti tesu theresu. Ko nāmāyaṃ bhikkhūti ko nāmo ayaṃ bhikkhu? Kiṃ tissatthero kiṃ nāgattheroti? Tatrāti tasmiṃ evaṃ sakkāre kayiramāne. Tathattāyāti tathābhāvāya, āraññikādibhāvāyāti attho. Sabrahmacārikāmoti ‘‘ime maṃ parivāretvā carantū’’ti evaṃ kāmeti icchati patthetīti sabrahmacārikāmo. Tathattāyāti lābhasakkāranibbattanatthāya. Brahmacārupaddavenāti yo sabrahmacārīnaṃ catūsu paccayesu adhimattacchandarāgo upaddavoti vuccati, tena upaddutā. Abhipatthanāti adhimattapatthanā. Brahmacāriabhipatthanenāti brahmacārīnaṃ adhimattapatthanāsaṅkhātena catupaccayabhāvena. Aṭṭhamaṃ.

១៥១. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា Tathā hi pana ជានិបាតក្នុងការពន្យល់ហេតុនៃការជាអ្នកប្រដៅងាយក្នុងកាលមុន និងការជាអ្នកប្រដៅលំបាកក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងចំណោមព្រះថេរៈទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Ko nāmāyaṃ bhikkhū គឺភិក្ខុនេះមានឈ្មោះអ្វី? តើជាព្រះតិស្សត្ថេរ ឬព្រះនាគត្ថេរ? ពាក្យថា Tatrā គឺក្នុងកាលដែលសក្ការៈយ៉ាងនោះត្រូវបានធ្វើឡើង។ ពាក្យថា Tathattāyā គឺដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីភាពជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាដើម នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា Sabrahmacārikāmo គឺភិក្ខុដែលប្រាថ្នា ចង់បាន ផ្សងថា «សូមឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយនេះចោមរោមអាត្មាអញត្រេចទៅ» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សព្រហ្មចារីកាមៈ (អ្នកប្រាថ្នាភិក្ខុរួមព្រហ្មចារ្យ)។ ពាក្យថា Tathattāyā គឺដើម្បីញ៉ាំងលាភសក្ការៈឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Brahmacārupaddavenāti គឺសេចក្តីតម្រេកក្នុងឆន្ទៈដ៏ហួសប្រមាណក្នុងបច្ច័យ ៤ របស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ហៅថា ឧបទ្រព (គ្រឿងរារាំង) ភិក្ខុទាំងឡាយត្រូវឧបទ្រពនោះបៀតបៀនហើយ។ ពាក្យថា Abhipatthanā គឺសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា Brahmacāriabhipatthanenāti គឺដោយសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏ហួសប្រមាណរបស់សព្រហ្មចារីទាំងឡាយ ដែលពោលគឺសេចក្តីចង់បានក្នុងបច្ច័យ ៤។ ចប់ ភាគទីប្រាំបី។

9. Jhānābhiññasuttavaṇṇanā

៩. សេចក្តីអធិប្បាយឈានាភិញ្ញាសូត្រ

152. Navame yāvadeva ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmi. Yāni pana ito paraṃ vivicceva kāmehītiādinā nayena cattāri rūpāvacarajjhānāni, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādinā nayena catasso arūpasamāpattiyo, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhanti evaṃ nirodhasamāpatti, anekavihitaṃ iddhividhantiādinā nayena pañca lokikābhiññā ca vuttā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ anupadavaṇṇanāya ceva bhāvanāvidhānena ca saddhiṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vitthāritameva. Chaḷabhiññāya pana āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ khayena. Anāsavanti āsavānaṃ apaccayabhūtaṃ. Cetovimuttinti arahattaphalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti arahattaphalapaññaṃ. Navamaṃ.

១៥២. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា Yāvadeva ākaṅkhāmī គឺត្រឹមតែសេចក្តីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ទាំងឡាយបន្ទាប់ពីនេះ គឺរូបាវចរឈាន ៤ ដោយន័យជាដើមថា «វិវេកចាកកាមទាំងឡាយ» អរូបសមាបត្តិ ៤ ដោយន័យជាដើមថា «កន្លងនូវរូបសញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង» និរោធសមាបត្តិ យ៉ាងនេះថា «កន្លងនូវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនៈដោយប្រការទាំងពួង ហើយសម្រេចនូវសញ្ញាវេទយិតនិរោធ» និងលោកិយអភិញ្ញា ៥ ដោយន័យជាដើមថា «សម្តែងឫទ្ធិបានច្រើនប្រការ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងបាលីនោះ សេចក្តីណាដែលគួរនិយាយ សេចក្តីនោះទាំងអស់ ព្រមទាំងការអធិប្បាយតាមលំដាប់បទ និងវិធីចម្រើនភាវនា ខ្ញុំបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តាររួចហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ចំណែកក្នុងអភិញ្ញា ៦ ពាក្យថា Āsavānaṃ khayā គឺដោយការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Anāsavaṃ គឺមិនមានបច្ច័យនៃអាសវៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Cetovimuttiṃ គឺអរហត្តផលសមាធិ។ ពាក្យថា Paññāvimuttiṃ គឺអរហត្តផលបញ្ញា។ ចប់ ភាគទីប្រាំបួន。

10. Upassayasuttavaṇṇanā

១០. សេចក្តីអធិប្បាយឧបស្សយសូត្រ

153. Dasame [Pg.163] āyāma, bhanteti kasmā bhikkhunīupassayagamanaṃ yācati? Na lābhasakkārahetu, kammaṭṭhānatthikā panettha bhikkhuniyo atthi, tā ussukkāpetvā kammaṭṭhānaṃ kathāpessāmīti yācati. Nanu ca so sayampi tepiṭako bahussuto, kiṃ sayaṃ kathetuṃ na sakkotīti? No na sakkoti. Buddhapaṭibhāgassa pana sāvakassa kathaṃ saddhātabbaṃ maññissantīti yācati. Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyoti kiṃ thero navakammādipasuto, yena naṃ evamāhāti? No, satthari pana parinibbute catasso parisā ānandattheraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, idāni kassa pattacīvaraṃ gahetvā caratha, kassa pariveṇaṃ sammajjatha, kassa mukhodakaṃ dethā’’ti rodanti paridevanti. Thero ‘‘aniccā saṅkhārā, vuddhasarīrepi nillajjova maccurājā pahari. Esā saṅkhārānaṃ dhammatā, mā socittha, mā paridevitthā’’ti parisaṃ saññāpeti. Idamassa bahukiccaṃ. Taṃ sandhāya thero evamāha. Sandassesīti paṭipattiguṇaṃ dassesi. Samādapesīti gaṇhāpesi. Samuttejesīti samussāhesi. Sampahaṃsesīti paṭiladdhaguṇena modāpesi.

១៥៣. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា Āyāma, bhante ហេតុអ្វីបានជាព្រះអានន្ទសូមយាងទៅកាន់លំនៅរបស់ភិក្ខុនី? មិនមែនព្រោះហេតុនៃលាភសក្ការៈឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះក្នុងទីនោះ មានពួកភិក្ខុនីដែលប្រាថ្នាកម្មដ្ឋាន ព្រះអានន្ទសូមយាងទៅដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងពួកនាងឲ្យខ្វល់ខ្វាយ ហើយសម្តែងកម្មដ្ឋានប្រាប់»។ ចុះព្រះអានន្ទនោះ ខ្លួនឯងក៏ជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាពហុស្សូត តើមិនអាចសម្តែងដោយខ្លួនឯងបានទេឬ? មិនមែនជាមិនអាចសម្តែងបានឡើយ គឺអាចសម្តែងបាន។ ប៉ុន្តែ ព្រះអានន្ទសូមយាងទៅ ដោយគិតថា «ពួកនាងនឹងសំគាល់នូវពាក្យរបស់មហាသာវក ដែលមានសភាពដូចជាព្រះពុទ្ធថាជាពាក្យគួរជឿជាក់»។ ពាក្យថា Bahukicco tvaṃ bahukaraṇīyo តើព្រះថេរៈ (ព្រះកស្សបៈ) និយាយយ៉ាងនេះ សំដៅយកការដែលព្រះអានន្ទខ្វល់ខ្វាយនឹងនវកម្ម (ការសាងសង់ថ្មី) ជាដើមឬ? មិនមែនឡើយ ប៉ុន្តែ កាលដែលព្រះសាស្តាបរិនិព្វានទៅហើយ ពួកបរិស័ទទាំង ៤ ចូលទៅរកព្រះអានន្ទត្ថេរ ហើយយំសោកខ្សឹកខ្សួលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ឥឡូវនេះ លោកម្ចាស់កាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់នរណាដើរទៅ? បោសសម្អាតបរិវេណរបស់នរណា? ប្រគេនទឹកលុបព្រះភក្ត្រដល់នរណា?» ព្រះថេរៈក៏សម្រាលទុក្ខពួកបរិស័ទនោះថា «សង្ខារទាំងឡាយមិនទៀងឡើយ សូម្បីតែព្រះសរីរៈរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះស្តេចមច្ចុរាជដ៏គ្មានសេចក្តីអៀនខ្មាសក៏នៅតែបៀតបៀនបាន នេះជាធម្មតារបស់សង្ខារទាំងឡាយ អ្នករាល់គ្នាកុំសោកសៅឡើយ កុំយំទួញឡើយ»។ នេះជាកិច្ចដ៏ច្រើនរបស់ព្រះអានន្ទនោះ ព្រះថេរៈសំដៅយកកិច្ចនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sandassesi គឺបង្ហាញនូវគុណនៃការប្រតិបត្តិ។ ពាក្យថា Samadapesi គឺញ៉ាំងឲ្យកាន់យក (នូវវិបស្សនា)។ ពាក្យថា Samuttejesi គឺញ៉ាំងឲ្យអាចហាន (ញ៉ាំងឲ្យខំប្រឹងប្រែង)។ ពាក្យថា Sampahamsesi គឺញ៉ាំងឲ្យរីករាយដោយគុណធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ។ ចប់ ភាគទីដប់។

Thullatissāti sarīrena thūlā, nāmena tissā. Vedehamuninoti paṇḍitamunino. Paṇḍito hi ñāṇasaṅkhātena vedena īhati sabbakiccāni karoti, tasmā ‘‘vedeho’’ti vuccati. Vedeho ca so muni cāti, vedehamuni. Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññatīti tipiṭakadharassa dhammabhaṇḍāgārikassa sammukhe sayaṃ araññavāsī paṃsukūliko samāno ‘‘dhammakathiko aha’’nti dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññati. Idaṃ kiṃ pana, kathaṃ panāti? Avajānamānā bhaṇati. Assosīti aññena āgantvā ārocitavasena assosi. Āgamehi tvaṃ, āvusoti tiṭṭha tvaṃ, āvuso. Mā te saṅgho uttari upaparikkhīti mā bhikkhusaṅgho atirekaokāse taṃ upaparikkhīti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ānandena buddhapaṭibhāgo sāvako vārito, ekā bhikkhunī na vāritā, tāya saddhiṃ santhavo vā sineho vā bhavissatī’’ti mā taṃ saṅgho evaṃ amaññīti.

ពាក្យថា Thullatissā (នាងថុល្លតិស្សា) គឺនាងមានរាងកាយធាត់ធំ មានឈ្មោះថា តិស្សា។ ពាក្យថា Vedehamuninoti គឺព្រះមុនីដ៏ជាបណ្ឌិត (ព្រះអានន្ទ)។ ព្រោះថា បណ្ឌិតរមែងខ្វល់ខ្វាយ ធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួង ដោយវេទ ពោលគឺប្រាជ្ញា ហេតុនោះ ទើបហៅថា "វេទេហៈ"។ លោកជាវេទេហៈផង ជាមុនីផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វេទេហមុនី។ ពាក្យថា Dhammaṃ bhāsitabbaṃ maññatīti គឺនាងភិក្ខុនីនោះ យល់ឃើញថា ខ្លួនគួរតែសម្តែងធម៌ នៅចំពោះមុខព្រះអានន្ទ ជាពហុស្សូត ទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ជាធម្មភណ្ឌាគារិក ដោយគិតថា "អាត្មាអញ ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃ ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវបង្សុកូល ជាធម្មកថិក" ដូច្នេះ ទើបសំគាល់ថា ខ្លួនគួរតែសម្តែងធម៌។ ពាក្យថា "ចុះនេះជាអ្វី យ៉ាងណាទៅវិញ?" គឺនាងនិយាយដោយសេចក្តីមើលងាយ។ ពាក្យថា Assosīti គឺបានឮ ព្រោះមានអ្នកដទៃមកប្រាប់។ ពាក្យថា Āgamehi tvaṃ, āvusoti គឺសូមលោកបង្អង់សិន ម្នាលអាវុសោ។ ពាក្យថា Mā te saṅgho uttari upaparikkhīti គឺកុំបីភិក្ខុសង្ឃស៊ើបសួរពិចារណាលើលោក ក្នុងឱកាសដ៏ហួសប្រមាណឡើយ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចនេះថា "ព្រះអានន្ទបានហាមឃាត់មហាសាវកដ៏ស្មើដោយព្រះពុទ្ធ តែមិនបានហាមឃាត់ភិក្ខុនីម្នាក់ឡើយ សេចក្តីស្និទ្ធស្នាល ឬសេចក្តីស្រឡាញ់ មុខជាមានជាមួយនឹងនាងភិក្ខុនីនោះជាមិនខាន" កុំបីសង្ឃគិតចំពោះលោកយ៉ាងនេះឡើយ។

Idāni [Pg.164] attano buddhapaṭibhāgabhāvaṃ dīpento taṃ kiṃ maññasi, āvusotiādimāha? Sattaratananti sattahatthappamāṇaṃ. Nāganti hatthiṃ. Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vāti aḍḍharatanena ūnaaṭṭharatanaṃ, purimapādato paṭṭhāya yāva kumbhā vidatthādhikasattahatthubbedhanti attho. Tālapattikāyāti taruṇatālapaṇṇena. Cavitthāti cutā, na matā vā naṭṭhā vā, buddhapaṭibhāgassa pana sāvakassa upavādaṃ vatvā mahākassapatthere chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadante tassā kāsāvāni kaṇṭakasākhā viya kacchusākhā viya ca sarīraṃ khādituṃ āraddhāni, tāni hāretvā setakāni nivatthakkhaṇeyevassā cittassādo udapādīti. Dasamaṃ.

ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពស្មើដោយព្រះពុទ្ធរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យមានអាទិថា "taṃ kiṃ maññasi, āvuso" (ម្នាលអាវុសោ អ្នកយល់សេចក្តីនោះជាដូចម្តេច?)។ ពាក្យថា Sattaratananti គឺមានប្រមាណ ៧ ហត្ថ។ ពាក្យថា Nāganti គឺដំរីសារ។ ពាក្យថា Aḍḍhaṭṭharatanaṃ vāti គឺ ៨ ហត្ថ ថយចុះកន្លះហត្ថ (គឺ ៧ ហត្ថកន្លះ) សេចក្តីថា កម្ពស់ ៧ ហត្ថ លើសដោយមួយចំអាម ចាប់តាំងពីជើងមុខ រហូតដល់កំប៉ោយដំរី។ ពាក្យថា Tālapattikāyāti គឺដោយស្លឹកត្នោតខ្ចី។ ពាក្យថា Cavitthāti គឺចាកចេញទៅ (សឹក) មិនមែនស្លាប់ ឬវិនាសឡើយ តែព្រោះពោលពាក្យតិះដៀលចំពោះព្រះសាវកដ៏ស្មើដោយព្រះពុទ្ធ កាលដែលព្រះមហាកស្សបត្ថេរកំពុងបន្លឺសីဟនាទដោយអភិញ្ញា ៦ ស្បង់ចីវរទាំងឡាយរបស់នាងក៏ចាប់ផ្តើមចាក់រោលរាងកាយរបស់នាង ដូចជាមែកឈើមានបន្លា ឬដូចជាមែកឈើមានជ័ររមាស់ លុះនាងដោះស្បង់ចីវរទាំងនោះចេញ ហើយស្លៀកដណ្តប់សំពត់ស ក្នុងខណៈនោះឯង សេចក្តីស្ងប់រំងាប់ចិត្តក៏កើតមានដល់នាង។ សូត្រទី ១០ ចប់។

11. Cīvarasuttavaṇṇanā

១១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចីវរសូត្រ

154. Ekādasame dakkhiṇāgirisminti rājagahaṃ parivāretvā ṭhitassa girino dakkhiṇabhāge janapado dakkhiṇāgiri nāma, tasmiṃ cārikaṃ caratīti attho. Cārikā ca nāma duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā ca. Tattha yaṃ ekacco ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattacīvaraṃ aṃse laggetvā chattaṃ ādāya sarīrato sedehi paggharantehi divasena sattaṭṭhayojanāni gacchati, yaṃ vā pana buddhā kiñcideva bodhaneyyasattaṃ disvā yojanasatampi yojanasahassampi khaṇena gacchanti, esā turitacārikā nāma. Devasikaṃ pana gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ tigāvutaṃ yojananti ettakaṃ addhānaṃ ajjatanāya nimantanaṃ adhivāsayato janasaṅgahaṃ karoto gamanaṃ, esā aturitacārikā nāma. Ayaṃ idha adhippetā.

១៥៤. ក្នុងសូត្រទី ១១ ពាក្យថា dakkhiṇāgirisminti គឺជនបទឈ្មោះ ទក្ខិណាកិរិ ស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃភ្នំដែលព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ សេចក្តីថា ត្រេចទៅកាន់ចារិកក្នុងជនបទនោះ។ ឯចារិកនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ ទុរិតចារិក (ចារិកប្រញាប់ប្រញាល់) និង អទុរិតចារិក (ចារិកមិនប្រញាប់ប្រញាល់)។ ក្នុងចារិកទាំងពីរនោះ ការដែលភិក្ខុខ្លះ ស្លៀកស្បង់មួយ ដណ្តប់ចីវរមួយ ស្ពាយបាត្រនិងចីវរលើស្មា កាន់ឆ័ត្រ ដើរទៅកាន់ចម្ងាយ ៧-៨ យោជន៍ក្នុងមួយថ្ងៃ ដោយមានញើសហូរចេញពីរាងកាយក្តី មួយវិញទៀត ការដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់ទតឃើញសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹងណាមួយ ហើយយាងទៅកាន់ចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ ឬ ១០០០ យោជន៍ ដោយមួយរំពេចក្តី នេះហៅថា ទុរិតចារិក។ ចំណែកឯការយាងទៅកាន់ចម្ងាយត្រឹមតែ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ ៣ គាវុត ឬ ១ យោជន៍ ជាប្រចាំរាល់ថ្ងៃ ដើម្បីទទួលការនិមន្តសម្រាប់ថ្ងៃនោះ និងដើម្បីសង្គ្រោះដល់ប្រជាជន នេះហៅថា អទុរិតចារិក។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអទុរិតចារិកនេះឯង។

Nanu ca thero pañcavīsati vassāni chāyā viya dasabalassa pacchato pacchato gacchantova ahosi, ‘‘kahaṃ ānando’’ti vacanassa okāsameva na adāsi, so kismiṃ kāle bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ carituṃ okāsaṃ labhatīti? Satthu parinibbānasaṃvacchare. Parinibbute kira satthari mahākassapatthero satthu parinibbāne sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ pañcasate bhikkhū uccinitvā, ‘‘āvuso, mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammavinayaṃ saṅgāyissāma, tumhe pure [Pg.165] vassūpanāyikāya attano palibodhaṃ ucchinditvā rājagahe sannipatathā’’ti vatvā attanā rājagahaṃ gato. Ānandattheropi bhagavato pattacīvaraṃ ādāya mahājanaṃ saññāpento sāvatthiṃ gantvā tato nikkhamma rājagahaṃ gacchanto dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ cari. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

សួរថា ចុះព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ) បានដើរតាមក្រោយព្រះទសពល ដូចជាស្រមោលអន្ទោលតាមប្រាណ អស់រយៈពេល ២៥ វស្សា មិនដែលទុកឱកាសឲ្យមានពាក្យសួរថា "ព្រះអានន្ទនៅឯណា?" ឡើយ ចុះលោកបានឱកាសដើម្បីត្រេចចារិកទៅជាមួយភិក្ខុសង្ឃក្នុងពេលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងឆ្នាំដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វាន។ ឮថា កាលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានហើយ ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ គង់នៅក្នុងកណ្តាលភិក្ខុសង្ឃដែលប្រជុំគ្នាក្នុងពិធីបរិនិព្វានរបស់ព្រះសាស្តា បានជ្រើសរើសភិក្ខុ ៥០០ រូប ដើម្បីសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ ហើយពោលថា "ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ យើងនឹងនៅចាំវស្សាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយសង្គាយនាព្រះធម៌និងព្រះវិន័យ សូមអ្នកទាំងឡាយកាត់ផ្តាច់នូវកង្វល់របស់ខ្លួន មុនថ្ងៃចូលវស្សា ហើយមកប្រជុំគ្នាក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះចុះ" លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ លោកក៏អញ្ជើញទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះដោយខ្លួនឯង។ ចំណែកឯព្រះអានន្ទត្ថេរ ក៏បានកាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់ព្រះមានព្រះភាគ យាងទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដើម្បីញ៉ាំងមហាជនឲ្យយល់ដឹង រួចចេញពីក្រុងសាវត្ថីនោះ ធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏បានត្រេចចារិកទៅក្នុងជនបទឈ្មោះ ទក្ខិណាកិរិ។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកហេតុការណ៍នោះឯង។

Yebhuyyena kumārabhūtāti ye te hīnāyāvattā nāma, te yebhuyyena kumārakā daharā taruṇā ekavassikadvevassikā bhikkhū ceva anupasampannakumārakā ca. Kasmā panete pabbajitā, kasmā hīnāyāvattāti? Tesaṃ kira mātāpitaro cintesuṃ – ‘‘ānandatthero satthu vissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati, icchiticchitaṭṭhānaṃ satthāraṃ gahetvā gantuṃ sakkoti, amhākaṃ dārake etassa santike pabbājema, so satthāraṃ gahetvā āgamissati, tasmiṃ āgate mayaṃ mahāsakkāraṃ kātuṃ labhissāmā’’ti. Iminā tāva kāraṇena nesaṃ ñātakā te pabbājesuṃ. Satthari pana parinibbute tesaṃ sā patthanā upacchinnā, atha te ekadivaseneva uppabbājesuṃ.

ពាក្យថា Yebhuyyena kumārabhūtāti គឺពួកជនដែលសឹកទៅជាគ្រហស្ថនោះ ភាគច្រើនជាក្មេងៗ ជាភិក្ខុខ្ចី មានវស្សា ១ ឬ ២ វស្សា និងជាសាមណេរតូចៗដែលមិនទាន់បានឧបសម្បទា។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកក្មេងៗទាំងនោះបួស ហើយហេតុអ្វីបានជាសឹកទៅវិញ? ឮថា មាតាបិតារបស់ក្មេងទាំងនោះ គិតយ៉ាងនេះថា "ព្រះអានន្ទត្ថេរ ជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា បានទូលសូមពរ ៨ ប្រការ ហើយបម្រើព្រះអង្គ លោកអាចនាំព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់ទីកន្លែងដែលលោកប្រាថ្នាបាន យើងគួរតែឲ្យកូនៗរបស់យើងបួសក្នុងសំណាក់របស់លោក ព្រះថេរៈនោះនឹងនាំព្រះសាស្តាយាងមក កាលបើព្រះសាស្តាយាងមកដល់ហើយ យើងនឹងបានធ្វើមហាសក្ការបូជា"។ ពួកញាតិបានឲ្យក្មេងទាំងនោះបួស ដោយសារមូលហេតុនេះឯង។ លុះកាលព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានទៅ សេចក្តីប្រាស្នារបស់ពួកគេក៏ត្រូវកាត់ផ្តាច់ ទើបពួកគេនាំគ្នាសឹកកូនចៅចេញវិញ ក្នុងថ្ងៃតែមួយនោះឯង។

Yathābhirantanti yathāruciyā yathāajjhāsayena. Tikabhojanaṃ paññattanti, idaṃ ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā pācittiya’’nti (pāci. 211). Idaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi tiṇṇaṃ janānaṃ akappiyanimantanaṃ sādiyitvā ekato paṭiggaṇhantānampi anāpatti, tasmā ‘‘tikabhojana’’nti vuttaṃ.

ពាក្យថា Yathābhirantanti គឺតាមសេចក្តីពេញចិត្ត តាមអធ្យាស្រ័យ។ ពាក្យថា Tikabhojanaṃ paññattanti គឺទ្រង់បញ្ញត្តភោជនសម្រាប់ភិក្ខុ ៣ រូប ពាក្យនេះ ព្រះមហាកស្សបៈពោលសំដៅយកសិក្ខាបទថា "ភិក្ខុបរិភោគគណភោជន ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ វៀរលែងតែសម័យ"។ ព្រោះថាក្នុងសិក្ខាបទនោះ ទោះបីភិក្ខុ ៣ រូប ត្រេកអរនឹងការនិមន្តដែលមិនគួរ ហើយទទួលរួមគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនត្រូវអាបត្តិឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា "តិកភោជន"។

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dussīlapuggalānaṃ niggaṇhanatthaṃ. Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti dummaṅkūnaṃ niggaheneva pesalānaṃ uposathapavāraṇā vattanti, samaggavāso hoti, ayaṃ tesaṃ phāsuvihāro hoti, imassa phāsuvihārassa atthāya. Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti yathā devadatto sapariso kulesu viññāpetvā bhuñjanto pāpicche nissāya saṅghaṃ bhindi, evaṃ aññepi pāpicchā gaṇabandhena kulesu viññāpetvā bhuñjamānā gaṇaṃ vaḍḍhetvā taṃ pakkhaṃ nissāya mā saṅghaṃ bhindeyyunti, iti iminā kāraṇena paññattanti attho. Kulānuddayatāya cāti bhikkhusaṅghe uposathapavāraṇaṃ katvā samaggavāsaṃ vasante [Pg.166] manussā salākabhattādīni datvā saggaparāyaṇā bhavanti, iti imāya kulānuddayatāya ca paññattanti attho.

ពាក្យថា Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti គឺដើម្បីសង្កត់សង្កិននូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti គឺដើម្បីការរស់នៅជាសុខនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសីលជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះថា ដោយការសង្កត់សង្កិននូវពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះឯង ទើបកិច្ចឧបោសថ និងបវារណារបស់ភិក្ខុមានសីលជាទីស្រឡាញ់ប្រព្រឹត្តទៅបាន និងមានការរស់នៅព្រមព្រៀងគ្នា នេះជាការរស់នៅជាសុខរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរស់នៅជាសុខនេះ។ ពាក្យថា Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti គឺកុំបីពួកភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក អាស្រ័យបក្សពួក ហើយបំបែកសង្ឃឡើយ ដូចជាព្រះទេវទត្តព្រមទាំងបរិវារ ដើរសុំតាមត្រកូលទាំងឡាយមកឆាន់ អាស្រ័យសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ហើយបំបែកសង្ឃ យ៉ាងណាមិញ កុំបីពួកភិក្ខុដទៃទៀតដែលមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក នាំគ្នាបង្កើតបក្សពួក ដើរសុំតាមត្រកូលទាំងឡាយមកឆាន់ ញ៉ាំងពួកក្រុមឲ្យចម្រើនឡើង ហើយអាស្រ័យបក្សពួកនោះ បំបែកសង្ឃឡើយ សេចក្តីថា ទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះ ព្រោះហេតុនេះឯង។ ពាក្យថា Kulānuddayatāya cāti គឺដើម្បីអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុសង្ឃធ្វើឧបោសថនិងបវារណា ហើយរស់នៅព្រមព្រៀងគ្នា មនុស្សទាំងឡាយរមែងថ្វាយសលាកភត្តជាដើម ហើយមានបរលោកប្រកបដោយសុគតិភព សេចក្តីថា ទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទនេះ ព្រោះតែការអនុគ្រោះដល់ត្រកូលទាំងឡាយនេះឯង។

Sassaghātaṃ maññe carasīti sassaṃ ghātento viya āhiṇḍasi. Kulūpaghātaṃ maññe carasīti kulāni upaghātento viya hananto viya āhiṇḍasi. Olujjatīti visesena palujjati bhijjati. Palujjanti kho te, āvuso, navappāyāti, āvuso, ete tuyhaṃ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikā daharā ceva sāmaṇerā ca palujjanti bhijjanti. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na jānātīti theraṃ tajjento āha.

ពាក្យថា Sassaghātaṃ maññe carasīti គឺលោកដើរត្រេចទៅ ហាក់ដូចជាអ្នកបំផ្លាញស្រូវសាលី។ ពាក្យថា Kulūpaghātaṃ maññe carasīti គឺលោកដើរត្រេចទៅ ហាក់ដូចជាអ្នកបៀតបៀន ឬបំផ្លាញត្រកូលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Olujjatīti គឺវិនាស ឬបែកធ្លាយទៅជាពិសេស។ ពាក្យថា Palujjanti kho te, āvuso, navappāyāti គឺម្នាលអាវុសោ ពួកភិក្ខុថ្មីៗរបស់លោក ដែលភាគច្រើនមានវស្សា ១ ឬ ២ វស្សា ទាំងភិក្ខុខ្ចី ទាំងសាមណេរទាំងឡាយនោះ រមែងវិនាសសាបសូន្យ (សឹកចេញទៅ)។ ពាក្យថា Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti គឺក្មេងម្នាក់នេះ មិនស្គាល់ប្រមាណរបស់ខ្លួនឡើយ ព្រះថេរៈពោលគម្រាមព្រះអានន្ទត្ថេរ យ៉ាងនេះ។

Kumārakavādā na muccāmāti kumārakavādato na muccāma. Tathā hi pana tvanti idamassa evaṃ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yasmā tvaṃ imehi navehi bhikkhūhi indriyasaṃvararahitehi saddhiṃ vicarasi, tasmā kumārakehi saddhiṃ vicaranto kumārakoti vattabbataṃ arahasīti.

ពាក្យថា Kumārakavādā na muccāmāti គឺយើងមិនរួចផុតចាកពាក្យថា "ក្មេង" ឡើយ។ ពាក្យថា Tathā hi pana tvanti គឺពាក្យនេះ ព្រះមហាកស្សបៈពោលដើម្បីបង្ហាញហេតុផលដែលគួរពោលយ៉ាងនេះ ចំពោះព្រះអានន្ទ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានថា ព្រោះហេតុតែលោកដើរត្រេចទៅជាមួយពួកភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយ ដែលគ្មានការសង្រួមឥន្ទ្រិយទាំងនេះ ហេតុនោះ កាលដែលលោកដើរត្រេចទៅជាមួយពួកក្មេងៗ លោកក៏សមគួរនឹងទទួលបាននូវពាក្យហៅថា "ក្មេង" ដែរ។

Aññatitthiyapubbo samānoti idaṃ yasmā therassa imasmiṃ sāsane neva ācariyo na upajjhāyo paññāyati, sayaṃ kāsāyāni gahetvā nikkhanto, tasmā anattamanatāya aññatitthiyapubbataṃ āropayamānā āha.

ពាក្យថា Aññatitthiyapubbo samānoti គឺពាក្យនេះ នាងភិក្ខុនី (ថុល្លនន្ទា) ពោលឡើងដោយសេចក្តីមិនពេញចិត្ត ដោយចោទប្រកាន់ព្រះថេរៈថាជាអតីតអយ្យកោ (ឬធ្លាប់ជាអន្យតិត្ថិយពីមុន) ព្រោះហេតុតែក្នុងសាសនានេះ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ឬព្រះអាចារ្យរបស់ព្រះថេរៈ (ព្រះមហាកស្សបៈ) មិនប្រាកដឡើយ លោកបានកាន់យកស្បង់ចីវរ ហើយចេញបួសដោយខ្លួនឯង។

Sahasāti ettha rāgamohacāropi sahasācāro, idaṃ pana dosacāravasena vuttaṃ. Appaṭisaṅkhāti appaccavekkhitvā, idāni attano pabbajjaṃ sodhento yatvāhaṃ, āvusotiādimāha. Tattha aññaṃ satthāraṃ uddisitunti ṭhapetvā bhagavantaṃ aññaṃ mayhaṃ satthāti evaṃ uddisituṃ na jānāmi. Sambādho gharāvāsotiādīsu sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi tesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajāpathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Āgamanapatho’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanamayapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati, tena vuttaṃ [Pg.167] ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato rajāpatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ, kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato, abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathā sukhaṃ okāsasabbhāvato.

ពាក្យថា Sahasāti គឺក្នុងពាក្យនេះ សូម្បីតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃរាគៈនិងមោហៈ ក៏ឈ្មោះថាជាការប្រព្រឹត្តដោយប្រញាប់ប្រញាល់ (វង្វេងវង្វាន់) ដែរ តែពាក្យនេះ នាងថុល្លនន្ទាពោលដោយអំណាចនៃទោសៈ។ ពាក្យថា Appaṭisaṅkhāti គឺមិនបានពិចារណា ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងជម្រះនូវការបួសរបស់ខ្លួន ទើបពោលពាក្យមានអាទិថា "yatvāhaṃ, āvuso" (តាំងពីខ្ញុំ... ម្នាលអាវុសោ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "ចង្អុលបង្ហាញគ្រូដទៃ" គឺវៀរលែងតែព្រះមានព្រះភាគចេញ ខ្ញុំមិនដែលស្គាល់ការចង្អុលបង្ហាញបុគ្គលដទៃថា "នេះជាគ្រូរបស់ខ្ញុំ" ឡើយ។ ក្នុងពាក្យមានអាទិថា "ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត" នោះ សូម្បីតែប្តីប្រពន្ធពីរនាក់រស់នៅក្នុងផ្ទះទំហំ ៦០ ហត្ថ ឬនៅក្នុងទីចម្ងាយ ១០០ យោជន៍ពីគ្នាក៏ដោយ ក៏ការរស់នៅគ្រប់គ្រងផ្ទះនោះ នៅតែជាទីចង្អៀតដដែល ព្រោះតែមានកង្វល់និងគ្រឿងចងរឹត។ ពាក្យថា Rajāpathoti គឺទីកើតឡើងនៃធូលីមានរាគៈជាដើម ដូចដែលពោលទុកក្នុងមហាអដ្ឋកថា។ ឬនឹងពោលថា "ផ្លូវជាទីមកដល់" (នៃកិលេស) ក៏គួរដែរ។ ពាក្យថា "ដូចជាទីវាល ព្រោះតែមិនជាប់ជំពាក់" គឺទីវាល។ ព្រោះថា ភិក្ខុទោះបីរស់នៅក្នុងប្រាសាទកំពូល ក្នុងប្រាសាទសម្រេចដោយរតនៈ ឬក្នុងវិមានទេវតា ដែលមានទ្វារនិងបង្អួចបិទជិត និងបិទបាំងជិតល្អយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនជាប់ជំពាក់ មិនងប់ងល់ មិនចងរឹតឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "ការបួសជាទីវាល"។ មួយវិញទៀត ការនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះជាទីចង្អៀត ព្រោះគ្មានឱកាសធ្វើកុសលកម្ម ជាផ្លូវនៃធូលី ព្រោះជាទីប្រជុំចុះនៃធូលីគឺកិលេស ដូចជាទីចាក់សម្រាមដែលគ្មានការការពារ ចំណែកឯការបួសជាទីវាល ព្រោះមានឱកាសធ្វើកុសលកម្មបានតាមសប្បាយ។

Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajjeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, taṃ pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

ពាក្យថា Nayidaṃ sukaraṃ...pe... pabbajeyyanti ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រហ្មចរិយធម៌គឺសិក្ខាបីនេះ បុគ្គលគប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញដោយចំណែកមួយ ដោយធ្វើមិនឲ្យដាច់សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត (ចិត្តចុងក្រោយ) និងគប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យបរិសុទ្ធស្អាតដោយចំណែកមួយ ដោយធ្វើមិនឲ្យសៅហ្មងដោយមន្ទិលគឺកិលេស សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត គប្បីប្រព្រឹត្តឲ្យដូចជាសង្ខដែលគេដុសខាត់ស្អាតបាតហើយ។ ពាក្យថា idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā សេចក្តីថា ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ មិនមែនជាធម៌ដែលបុគ្គលអ្នកនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ នឹងប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញ... បានដោយងាយឡើយ។ បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញកោរសក់និងពុកមាត់ ស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាយៈទាំងឡាយ ដែលសមគួរដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះ (អនាគារិយៈ)។ ក្នុងពាក្យថា អនាគារិយៈ នេះ ការងារមានការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម ដែលជាប្រយោជន៍ដល់ផ្ទះ ហៅថា គារិយៈ ការងារនោះមិនមានក្នុងការបួសឡើយ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ការបួសជា អនាគារិយៈ (ការមិនមានផ្ទះ)។ ពាក្យថា pabbajeyyaṃ គឺ គប្បីប្រតិបត្តិ។

Paṭapilotikānanti jiṇṇapilotikānaṃ terasahatthopi hi navasāṭako dasānaṃ chinnakālato paṭṭhāya pilotikāti vuccati. Iti mahārahāni vatthāni chinditvā kataṃ saṅghāṭiṃ sandhāya ‘‘paṭapilotikānaṃ saṅghāṭi’’nti vuttaṃ. Addhānamaggappaṭipannoti aḍḍhayojanato paṭṭhāya maggo addhānanti vuccati, taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, dīghamaggaṃ paṭipannoti attho.

ពាក្យថា Paṭapilotikānaṃ គឺសំពត់កន្ទបចាស់ៗ។ ព្រោះថា សូម្បីតែសំពត់ថ្មីដែលមានប្រវែង ១៣ ហត្ថ ចាប់តាំងពីពេលដែលដាច់ជាយសំពត់ទៅ ក៏ហៅថា បិលោតិកៈ (សំពត់កន្ទប)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសង្ឃាដិដែលធ្វើឡើងដោយការកាត់សំពត់មានតម្លៃច្រើន ទើបត្រាស់ថា “paṭapilotikānaṃ saṅghāṭi” (សង្ឃាដិធ្វើដោយសំពត់កន្ទបចាស់)។ ពាក្យថា Addhānamaggappaṭipanno សេចក្តីថា ផ្លូវចាប់តាំងពីកន្លះយោជន៍ទៅ ហៅថា អទ្ធានៈ (ផ្លូវឆ្ងាយ) បុគ្គលដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយនោះ ឈ្មោះថា ដើរទៅកាន់ផ្លូវវែងឆ្ងាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Idāni yathā esa pabbajito, yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno, imassatthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya anupubbikathā kathetabbā – atīte kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā udapādi, tasmiṃ haṃsavatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante vedeho nāma kuṭumbiko asītikoṭidhanavibhavo pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tasmiṃ khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ [Pg.168] bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ nisabho’’ti etadagge ṭhapesi. Upāsako taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā, ‘‘bhante, sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā’’ti āha. Mahā kho, upāsaka, bhikkhusaṅghoti. Kittako bhagavāti. Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti. Bhante, ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā bhikkhaṃ adhivāsethāti. Satthā adhivāsesi. Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāgubhattādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi. Upāsakopi satthu santike nisīdi.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ ថាព្រះមហាកស្សបៈនេះបានបួសយ៉ាងណា និងបានដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយយ៉ាងណា គប្បីសម្តែងអនុបុព្វីកថា (រឿងរ៉ាវតាមលំដាប់) ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការតាំងប្រាថ្នា) មក៖ ឮថា ក្នុងអតីតកាល កន្លងទៅមួយសែនកប្ប ព្រះសាស្តាព្រះនាម បទុមុត្តរៈ បានត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក។ កាលដែលព្រះអង្គគង់នៅក្នុងខេមមិគទាយវ័ន អាស្រ័យនឹងក្រុងហង្សវតី គហបតីម្នាក់ឈ្មោះ វេទេហៈ មានទ្រព្យសម្បត្តិ ៨០ កោដិ បរិភោគភោជនាហារដ៏ឧត្តមតាំងពីព្រឹកព្រលឹម ហើយបានអធិដ្ឋានអង្គឧបោសថ កាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាជាដើម ទៅកាន់វត្ត ចូលទៅបូជា និងថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់បានតាំងព្រះមហានិសភត្ថេរ ដែលជាព្រះសាវ័កទី៣ ទុកក្នុងឋានៈដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់យើង ជាអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ គឺភិក្ខុឈ្មោះ និសភៈ នេះឯង ជាកំពូល»។ ឧបាសកនោះបានស្តាប់ហើយ ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លា កាលដែលធម្មកថាចប់ទៅ មហាជនក្រោកចេញទៅអស់ហើយ ក៏ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទទួលភិក្ខា (ចង្ហាន់) របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ក្នុងថ្ងៃស្អែក»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «ម្នាលឧបាសក ភិក្ខុសង្ឃមានចំនួនច្រើនណាស់»។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះមានព្រះភាគ មានចំនួនប៉ុន្មានព្រះអង្គ?»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «៦ លាន ៨ សែនអង្គ»។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទទួលភិក្ខា ដោយមិនទុកសូម្បីតែសាមណេរមួយអង្គឲ្យនៅសល់ក្នុងវត្តឡើយ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទទួលញ៉ាំងការនិមន្ត។ ឧបាសកដឹងការទទួលនិមន្តរបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះ ចាត់ចែងមហាទាន ហើយនៅថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បានក្រាបទូលភត្តកាល (ពេលឆាន់) ដល់ព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់កាន់យកបាត្រនិងចីវរ មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅកាន់ផ្ទះរបស់ឧបាសក គង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុក ទទួលទឹកទក្ខិណោទក ទទួលយាគូនិងភត្តជាដើម ហើយបានធ្វើភត្តកិច្ច។ ឧបាសកក៏អង្គុយនៅជិតព្រះសាស្តា។

Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji. Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, no dethā’’ti āha. Thero pattaṃ adāsi. Bhante, idheva pavisatha, satthāpi gehe nisinnoti. Na vaṭṭissati upāsakāti. Upāsako therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā nīharitvā adāsi. Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha – ‘‘bhante, mahānisabhatthero ‘satthā gehe nisinno’ti vuttepi pavisituṃ na icchi, atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atireko guṇo’’ti. Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi. Atha satthā evamāha – ‘‘upāsaka, mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma, so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati. Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma, so araññasmiṃyeva vasati. Mayaṃ channe vasāma, so abbhokāsamhiyeva vasati. Iti tassa ayañca ayañca guṇo’’ti mahāsamuddaṃ pūrayamānova kathesi. Upāsako pakatiyāpi jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā, anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī’’ti?

ក្នុងចន្លោះពេលនោះ ព្រះមហានិសភត្ថេរ ដើរទៅកាន់ចង្ហាន់បិណ្ឌបាត បានដើរចូលមកកាន់ច្រកផ្លូវនោះឯង។ ឧបាសកឃើញហើយ ក៏ក្រោកឡើង ដើរទៅថ្វាយបង្គំថេរៈ ហើយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមប្រគល់បាត្រឲ្យខ្ញុំករុណា»។ ព្រះថេរៈក៏បានប្រគល់បាត្រឲ្យ។ ឧបាសកក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមនិមន្តចូលមកក្នុងផ្ទះនេះសិន ព្រោះព្រះសាស្តាក៏គង់នៅក្នុងផ្ទះនេះដែរ»។ ព្រះថេរៈតបថា «ម្នាលឧបាសក មិនគួរឡើយ»។ ឧបាសកទទួលយកបាត្ររបស់ព្រះថេរៈ បំពេញដោយចង្ហាន់បិណ្ឌបាត រួចនាំយកមកប្រគេនវិញ។ បន្ទាប់មក បានជូនដំណើរព្រះថេរៈបន្តិច រួចត្រឡប់មកវិញ អង្គុយជិតព្រះសាស្តា ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះមហានិសភត្ថេរ កាលដែលខ្ញុំព្រះករុណាជម្រាបថា 'ព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងផ្ទះ' ក៏នៅតែមិនប្រាថ្នានឹងចូលមក តើលោកម្ចាស់នោះ មានគុណធម៌អ្វីដែលក្រៃលែងជាងព្រះគុណរបស់ព្រះអង្គដែរឬទេ?»។ ធម្មតាកំណាញ់ក្នុងការសរសើរគុណ (វណ្ណមច្ឆរិយៈ) មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា៖ «ម្នាលឧបាសក តថាគតទាំងឡាយ អង្គុយរង់ចាំចង្ហាន់នៅក្នុងផ្ទះ ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ មិនអង្គុយរង់ចាំចង្ហាន់យ៉ាងនោះឡើយ។ តថាគតទាំងឡាយ នៅក្នុងសេនាសនៈក្បែរស្រុក ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ នៅក្នុងព្រៃតែម្យ៉ាង។ តថាគតទាំងឡាយ នៅក្នុងទីមានដំបូលបិទបាំង ប៉ុន្តែភិក្ខុនោះ នៅក្នុងទីវាលតែម្យ៉ាង។ គុណធម៌របស់ភិក្ខុនោះ មានសភាពយ៉ាងនេះៗ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងគុណធម៌របស់ព្រះថេរៈ ប្រៀបដូចជាបំពេញមហាសមុទ្រឲ្យពេញដូច្នោះ។ ឧបាសកនោះ ដែលជាអ្នកមានចិត្តជ្រះថ្លាស្រាប់ហើយ ប្រៀបដូចជាប្រទីបដែលកំពុងឆេះ ហើយគេចាក់ប្រេងថែមទៀត ក៏រឹតតែមានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងឡើង ហើយគិតថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ ដោយសម្បត្តិដទៃទៀត ក្នុងអនាគតកាល អាត្មាអញនឹងធ្វើការប្រាថ្នាដើម្បីបានជាកំពូលនៃភិក្ខុអ្នកពោលសរសើរធុតង្គ ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ»។

So punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divasāni dānaṃ datvā sattame divase aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, satta divasāni dānaṃ dentassa [Pg.169] mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ, imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi, idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa paccayo hotū’’ti. Satthā ‘‘mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ, samijjhissati nu kho’’ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha – ‘‘manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ, anāgate satasahassakappamatthake gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī’’ti. Taṃ sutvā upāsako ‘‘buddhānaṃ dve kathā nāma natthī’’ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha. So yāvatāyukaṃ sīlaṃ rakkhitvā tattha kālaṅkato sagge nibbatti.

ឧបាសកនោះ បាននិមន្តព្រះសាស្តាម្តងទៀត ហើយបានថ្វាយទានដោយរបៀបនោះអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ក្នុងថ្ងៃទី ៧ បានថ្វាយត្រៃចីវរដល់ភិក្ខុសង្ឃចំនួន ៦ លាន ៨ សែនអង្គ រួចក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា ហើយក្រាបទូលយ៉ាងនេះថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន កាយកម្មជាមេត្តា វចីកម្មជាមេត្តា មនោកម្មជាមេត្តា របស់ខ្ញុំព្រះករុណា ដែលបានថ្វាយទានអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃនេះ មានសភាពយ៉ាងណា ដោយបុណ្យកុសលនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាមិនប្រាថ្នាសម្បត្តិទេវលោកដទៃ ឬសម្បត្តិជាព្រះឥន្ទ្រ ព្រះមារ ព្រះព្រហ្មឡើយ ប៉ុន្តែសូមឲ្យអំពើកុសលនេះរបស់ខ្ញុំព្រះករុណា ក្លាយជាបច្ច័យដើម្បីសម្រេចនូវឋានៈដ៏ប្រសើរ ដែលព្រះមហានិសភត្ថេរបានសម្រេចហើយ គឺបានជាកំពូលនៃភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ធុតង្គទាំង ១៣ ក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ ក្នុងអនាគតកាល»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ពិចារណាថា «ឧបាសកនេះប្រាថ្នាឋានៈដ៏ធំធេងណាស់ តើនឹងសម្រេចបានដែរឬទេ?» កាលទ្រង់ទតឃើញថានឹងសម្រេចបាន ទើបត្រាស់ថា៖ «ឋានៈដែលអ្នកប្រាថ្នាហើយ ជាទីគាប់ចិត្ត ក្នុងអនាគតកាល កន្លងទៅមួយសែនកប្ប ព្រះពុទ្ធព្រះនាម គោតម នឹងត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក អ្នកនឹងបានជាព្រះសាវ័កទី ៣ របស់ព្រះអង្គ មាននាមថា ព្រះមហាកស្សបត្ថេរ»។ ឧបាសកបានស្តាប់ពាក្យនោះហើយ គិតថា «ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រះវាចាជាពីរឡើយ» ក៏សំគាល់នូវសម្បត្តិនោះ ហាក់ដូចជានឹងបានសម្រេចក្នុងថ្ងៃស្អែកដូច្នោះ។ ឧបាសកនោះ រក្សាសីលលុះត្រាតែអស់អាយុ កាលធ្វើមរណកាលក្នុងភពនោះហើយ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassimhi sammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ nissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇe brāhmaṇakule nibbatti. Tasmiñca kāle ‘‘vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathetī’’ti mahantaṃ kolāhalaṃ hoti. Sakalajambudīpe devatā ‘‘satthā dhammaṃ kathessatī’’ti ārocenti, brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi. Tassa ca nivāsanasāṭako eko hoti, tathā brāhmaṇiyā, pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva. Sakalanagare ‘‘ekasāṭakabrāhmaṇo’’ti paññāyati. Brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ gacchati, brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe tiṭṭhati, brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati. Tasmiṃ pana divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha – ‘‘bhoti, kiṃ rattiṃ dhammassavanaṃ suṇissasi divā’’ti? ‘‘Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ sotuṃ na sakkoma, divā sossāmī’’ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi. Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ឧបាសកនោះបានសោយសម្បត្តិក្នុងទេវលោកនិងមនុស្សលោក ក្នុងកប្បទី ៩១ អំពីកប្បនេះ កាលដែលព្រះវិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់គង់នៅក្នុងខេមមិគទាយវ័ន អាស្រ័យនឹងក្រុងពន្ធុមតី ក៏បានចាកចោលលោកសួគ៌ មកកើតក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ដ៏ទ្រុឌទ្រោមមួយ។ ក្នុងសម័យនោះ មានសេចក្តីកោលាហលយ៉ាងខ្លាំងថា «ព្រះវិបស្សីដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងធម៌រៀងរាល់ ៧ ឆ្នាំម្តង»។ ទេវតាទាំងឡាយក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប បានប្រកាសថា «ព្រះសាស្តានឹងសម្តែងធម៌» ព្រាហ្មណ៍នោះក៏បានឮដំណឹងនោះ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ មានសំពត់ស្លៀកតែមួយគត់ នាងព្រាហ្មណីក៏មានសំពត់ស្លៀកតែមួយគត់ដូចគ្នា ចំណែកឯសំពត់ដណ្តប់ គឺមានតែមួយគត់សម្រាប់អ្នកទាំងពីរ។ ព្រាហ្មណ៍នោះល្បីល្បាញពេញក្រុងថា «ឯកសាដកព្រាហ្មណ៍» (ព្រាហ្មណ៍មានសំពត់ដណ្តប់មួយ)។ កាលបើមានការប្រជុំរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដោយកិច្ចការណាមួយ ព្រាហ្មណ៍ក៏ទុកនាងព្រាហ្មណីឲ្យនៅផ្ទះ ហើយខ្លួនឯងទៅ។ កាលបើមានការប្រជុំរបស់ពួកនាងព្រាហ្មណី ខ្លួនឯងក៏នៅផ្ទះ ហើយនាងព្រាហ្មណីដណ្តប់សំពត់នោះទៅ។ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រាហ្មណ៍បាននិយាយនឹងនាងព្រាហ្មណីថា «នាងដ៏ចម្រើន នាងនឹងស្តាប់ធម៌ក្នុងពេលយប់ ឬក្នុងពេលថ្ងៃ?»។ នាងព្រាហ្មណីតបថា «ពួកយើងជាស្រី្ត មិនអាចស្តាប់ធម៌ក្នុងពេលយប់បានទេ ខ្ញុំនឹងស្តាប់ក្នុងពេលថ្ងៃ» នាងក៏ទុកព្រាហ្មណ៍ជាប្តីឲ្យនៅផ្ទះ ដណ្តប់សំពត់នោះ ទៅជាមួយពួកឧបាសិកាក្នុងពេលថ្ងៃ ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា អង្គុយក្នុងទីសមគួរ ស្តាប់ធម៌ហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញជាមួយពួកឧបាសិកានោះឯង។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍ក៏ទុកនាងព្រាហ្មណីឲ្យនៅផ្ទះ ដណ្តប់សំពត់នោះ ទៅកាន់វត្ត។

Tasmiṃ ca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane sannisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ matthaṃ katvā [Pg.170] sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ katheti. Brāhmaṇassa parisante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji. So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘dasabalassa dassāmī’’ti cintesi. Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji, so ‘‘brāhmaṇiyā ca mayhañca ekameva vatthaṃ, aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi, apārupitvā ca nāma bahi carituṃ na sakkā’’ti sabbathāpi adātukāmo ahosi. Athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji, so tatheva ca cintetvā tatheva adātukāmo ahosi. Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji, so ‘‘taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā, pacchāpi jānissāmī’’ti vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi. Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘jitaṃ me jitaṃ me’’ti tayo vāre nadi.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះសាស្តាគង់នៅកណ្តាលបរិស័ទ លើធម្មាសនៈដ៏វិចិត្រ ទ្រង់កាន់ផ្លិតដ៏វិចិត្រ សម្តែងធម្មកថា ប្រៀបដូចជាញ៉ាំងអាកាសគង្គាឲ្យធ្លាក់ចុះមក ឬប្រៀបដូចជាយកកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុមកធ្វើជាឈើកូរ ហើយកូរមហាសមុទ្រដូច្នោះ។ កាលដែលព្រាហ្មណ៍អង្គុយនៅចុងបំផុតនៃបរិស័ទ ស្តាប់ធម៌ សូម្បីតែក្នុងបឋមយាម ក៏កើតមានបីតិមានពណ៌ ៥ យ៉ាង ពេញសព្វរាងកាយ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ បានបត់សំពត់ដណ្តប់របស់ខ្លួន ហើយគិតថា «អាត្មាអញនឹងថ្វាយដល់ព្រះទសពល»។ លំដាប់នោះ សេចក្តីកំណាញ់ដែលបង្ហាញនូវទោសរាប់ពាន់ ក៏កើតឡើងដល់ព្រាហ្មណ៍នោះ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «សំពត់ដណ្តប់របស់នាងព្រាហ្មណីនិងអាត្មាអញ មានតែមួយគត់ សំពត់ដណ្តប់ដទៃទៀតមិនមានឡើយ កាលបើមិនមានសំពត់ដណ្តប់ទេ ក៏មិនអាចដើរទៅខាងក្រៅបានឡើយ» ព្រាហ្មណ៍នោះក៏មិនប្រាថ្នានឹងថ្វាយដោយប្រការទាំងពួង។ កាលដែលបឋមយាមកន្លងផុតទៅ សូម្បីក្នុងមជ្ឈិមយាម បីតិក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏គិតយ៉ាងនោះ ហើយមិនប្រាថ្នានឹងថ្វាយយ៉ាងនោះឯង។ លុះមជ្ឈិមយាមកន្លងផុតទៅ សូម្បីក្នុងបច្ឆិមយាម បីតិក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «ទោះជាត្រូវរស់ ឬត្រូវស្លាប់ក៏ដោយ អាត្មាអញនឹងដឹងគ្នានៅពេលក្រោយ» ហើយក៏បត់សំពត់ ដាក់ថ្វាយទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសាស្តា។ បន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍នោះបានបត់ដៃឆ្វេង ទះដៃស្តាំ (ទះស្មា/ទះភ្លៅ/ទះដៃ) ៣ ដង ហើយស្រែកប្រកាស ៣ ដងថា «អាត្មាអញឈ្នះហើយ! អាត្មាអញឈ្នះហើយ!»។

Tasmiñca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti. Rañño ca nāma ‘‘jitaṃ me’’ti saddo amanāpo hoti. So purisaṃ pesesi ‘‘gaccha etaṃ puccha kiṃ vadesī’’ti? So tena gantvā pucchito āha – ‘‘avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti, na taṃ acchariyaṃ, ahaṃ pana pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ, taṃ me macchariyaṃ jita’’nti āha. Puriso gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā āha – ‘‘amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimhā, brāhmaṇo pana jānī’’ti vatthayugampi pesesi. Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ mayhaṃ tuṇhī nisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi, satthu guṇe paṭicca uppannena mayhaṃ ko attho’’ti tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi. Rājā ‘‘kiṃ brāhmaṇena kata’’nti? Pucchitvā, ‘‘tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinna’’nti sutvā aññāni dve vatthayugāni pesesi. So tānipi adāsi. Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsa vatthayugāni pesesi. Atha brāhmaṇo [Pg.171] ‘‘idaṃ vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī’’ti attano atthāya ekaṃ brāhmaṇiyā atthāya ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi. Tato paṭṭhāya ca satthu vissāsiko jāto.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះបាទពន្ធុមៈ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវាំងនន ខាងក្រោយធម្មាសនៈ ហើយស្ដាប់ធម៌។ ធម្មតានៃព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងមិនសព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងពាក្យថា «យើងឈ្នះហើយ» ឡើយ។ ព្រះរាជានោះ ទ្រង់ចាត់បុរសម្នាក់ទៅដោយបង្គាប់ថា «ចូរទៅសួរអ្នកនោះមើល៍ថា ស្រែកថាដូចម្ដេច?»។ បុរសនោះទៅសួរព្រាហ្មណ៍នោះហើយ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏ពោលថា «ជនឯទៀត ឡើងកាន់យានមានដំរីជាដើម កាន់គ្រឿងសស្ត្រាវុធមានដាវនិងខែលជាដើម ហើយឈ្នះសត្រូវ នោះមិនជាការអស្ចារ្យទេ ចំណែកខ្ញុំវិញ ប្រៀបដូចជាបុរសវាយក្បាលគោសាហាវដែលដេញតាមពីក្រោយដោយដំបងធំ ឲ្យវារត់ទៅ ខ្ញុំបានកម្ចាត់ចិត្តកំណាញ់ ហើយបានថ្វាយសំពត់ដណ្ដប់ដល់ព្រះទសពល ខ្ញុំឈ្នះសេចក្ដីកំណាញ់នោះហើយ»។ បុរសនោះត្រឡប់ទៅវិញ ហើយក្រាបបង្គំទូលរឿងនោះដល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «នែគ្នាយើង យើងមិនដឹងនូវការដ៏សមគួរដល់ព្រះទសពលសោះ ចំណែកព្រាហ្មណ៍ដឹងច្បាស់ណាស់» ហើយទ្រង់ក៏ចាត់ឲ្យគេនាំយកសំពត់មួយគូទៅប្រគល់ឲ្យ។ ព្រាហ្មណ៍ឃើញសំពត់នោះហើយក៏គិតថា «ព្រះរាជានេះ កាលដែលខ្ញុំអង្គុយស្ងៀមៗ មិនបានប្រទានអ្វីដល់ខ្ញុំជាមុនសោះ លុះត្រាតែខ្ញុំពោលសរសើរគុណព្រះសាស្តា ទើបប្រទានឲ្យ តើសំពត់ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យគុណព្រះសាស្តានេះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ?» ព្រាហ្មណ៍ក៏បានថ្វាយសំពត់មួយគូនោះដល់ព្រះទសពលដដែល។ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់សួរថា «តើព្រាហ្មណ៍ធ្វើដូចម្ដេច?» លុះទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «ព្រាហ្មណ៍បានថ្វាយសំពត់មួយគូនោះដល់ព្រះតថាគតដដែល» ក៏ទ្រង់ចាត់ឲ្យផ្ញើសំពត់ពីរគូផ្សេងទៀតទៅ។ ព្រាហ្មណ៍ក៏បានថ្វាយសំពត់ទាំងនោះទៀត។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ឲ្យផ្ញើសំពត់បួនគូទៀត... ដោយវិធីនេះ រហូតដល់សំពត់ ៣២ គូ។ គ្រានោះ ព្រាហ្មណ៍គិតថា «ការធ្វើបែបនេះ ហាក់ដូចជាការលោភលន់ចង់បានកាន់តែច្រើនឡើងៗ» ក៏យកសំពត់ពីរគូ គឺសម្រាប់ខ្លួនឯងមួយគូ សម្រាប់នាងព្រាហ្មណីជាភរិយាមួយគូ ហើយបានថ្វាយសំពត់ ៣០ គូដែលសល់ ដល់ព្រះតថាគតដដែល។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រាហ្មណ៍ក៏ក្លាយជាអ្នកស្និទ្ធស្នាលនឹងព្រះសាស្តា។

Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanikaṃ attano pārutaṃ rattakambalaṃ datvā āha – ‘‘ito paṭṭhāya idaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti. So ‘‘kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā’’ti? Cintetvā, antogandhakuṭiyaṃ tathāgatamañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi. Atha ekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi. Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambalaṃ paṭihaññanti, kambalo ativiya virocati. Rājā uddhaṃ olokento sañjānitvā āha – ‘‘bhante, amhākaṃ esa kambalo, amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno’’ti. Tumhehi, mahārāja, brāhmaṇo pūjito, brāhmaṇena ahaṃ pūjitoti. Rājā ‘‘brāhmaṇo yuttakaṃ aññāsi, na maya’’nti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Sopi ‘‘aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī’’ti catusaṭṭhi salākabhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti.

គ្រានោះ ថ្ងៃមួយក្នុងរដូវរងា ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញព្រាហ្មណ៍នោះកំពុងស្ដាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា ក៏ប្រទានសំពត់កម្ពលក្រហមដែលជាគ្រឿងដណ្ដប់របស់ព្រះអង្គ មានតម្លៃមួយសែនតម្លឹង ហើយត្រាស់ថា «ចាប់ពីពេលនេះទៅ ចូរដណ្ដប់សំពត់កម្ពលនេះហើយស្ដាប់ធម៌ចុះ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «តើសំពត់កម្ពលនេះមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ខ្ញុំ ក្នុងការដណ្ដប់លើរាងកាយដ៏ស្អុយរលួយនេះ?» ក៏យកទៅធ្វើជាពិតានពីលើគ្រែរបស់ព្រះតថាគត នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ រួចត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ។ ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅកាន់វត្តតាំងពីព្រលឹម ហើយគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ ជិតព្រះសាស្តា។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះឆព្វណ្ណរង្សីរបស់ព្រះមានព្រះភាគ បានជះទៅលើសំពត់កម្ពលនោះ សំពត់កម្ពលនោះក៏រឹងរឹតតែរុងរឿងភ្លឺថ្លាក្រៃលែង។ ព្រះរាជាទ្រង់ងើបព្រះភក្ត្រទៅខាងលើ ទ្រង់ចំណាំបាន ក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសំពត់កម្ពលរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ ដែលបានប្រទានដល់ឯកសាដកព្រាហ្មណ៍តើ!»។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «មហារាជ ព្រះអង្គបានបូជាដល់ព្រាហ្មណ៍ហើយ ឯព្រាហ្មណ៍ក៏បានបូជាដល់តថាគតហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រះថ្លាថា «ព្រាហ្មណ៍ដឹងនូវការដ៏សមគួរ ចំណែកយើងមិនដឹងសោះ» ទ្រង់ក៏ចាត់ចែងវត្ថុទាំងឡាយណាដែលជាគ្រឿងឧបភោគបរិភោគរបស់មនុស្ស ដោយធ្វើជាក្រុមៗ មួយក្រុមៗមានប្រាំបីមុខ ហើយប្រទានទានឈ្មោះថា សព្វដ្ឋកទាន រួចទ្រង់តាំងព្រាហ្មណ៍នោះក្នុងតំណែងជាបុរោហិត។ ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «សព្វដ្ឋកទាននេះ គឺមានចំនួន ៦៤ មុខ» ក៏បានចាត់ចែងឲ្យមានភត្តស្លាកចំនួន ៦៤ ជាប្រចាំ បានប្រគេនទាន និងរក្សាសីលអស់មួយជីវិត លុះច្យុតពីលោកនោះទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។

Puna tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto, so vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati. Tasmiñca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho. So disvā, ‘‘kasmā, bhante, saṅgharitvā ṭhapethā’’ti? Āha. Anuvāto nappahotīti. ‘‘Iminā, bhante, karothā’’ti sāṭakaṃ datvā, ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi.

លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកវិញ ក្នុងភទ្ទកប្បនេះ ក្នុងចន្លោះព្រះពុទ្ធពីរព្រះអង្គ គឺព្រះមានព្រះភាគកោណគមនៈ និងព្រះទសពលកស្សបៈ បានទៅកើតក្នុងផ្ទះរបស់គហបតីម្នាក់ ក្នុងក្រុងពារាណសី។ លុះចម្រើនវ័យឡើង កាលកំពុងគ្រប់គ្រងផ្ទះ ថ្ងៃមួយ បានដើរលំហែកាយក្នុងព្រៃ។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយព្រះអង្គ កំពុងធ្វើចីវរកម្មនៅក្បែរឆ្នេរទន្លេ កាលដែលសំពត់សម្រាប់ធ្វើជាជាយមិនគ្រប់គ្រាន់ ក៏ចាប់ផ្ដើមបត់ទុក។ គហបតីនោះឃើញហើយ ក៏សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាបត់ទុកយ៉ាងនេះ?» ព្រះបច្ចេកពុទ្ធត្រាស់ថា «ព្រោះសំពត់ជាយមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ»។ គហបតីនោះក៏ប្រគេនសំពត់របស់ខ្លួន ដោយពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមយកសំពត់នេះទៅធ្វើចុះ» ហើយបានតាំងប្រាថ្នាថា «សូមកុំឲ្យខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្ដីសាបសូន្យដោយវត្ថុណាមួយ ក្នុងកន្លែងដែលកើតហើយៗឡើយ»។ ឯនៅឯផ្ទះរបស់គាត់ ភរិយានិងប្អូនស្រីរបស់គាត់កំពុងឈ្លោះប្រកែកគ្នា ក្នុងខណៈនោះ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធក៏បាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាត។

Athassa [Pg.172] bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya ‘‘evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyya’’nti patthanaṃ paṭṭhapesi. Sā gehadvāre ṭhitā taṃ sutvā, ‘‘imāya dinnaṃ bhattaṃ esa mā bhuñjatū’’ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi. Itarā disvā, ‘‘bāle maṃ tāva akkosa vā pahara vā. Evarūpassa pana dve asaṅkheyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yutta’’nti āha. Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji. Sā ‘‘tiṭṭhatha, bhante’’ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā pavarassa catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā, ‘‘yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto, evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi. Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi. Tepi jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvā puna tato cavitvā upāsako bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti, itarā tādisasseva dhītā hutvā nibbatti.

គ្រានោះ ប្អូនស្រីរបស់គហបតីនោះ បានប្រគេនចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយសំដៅទៅលើភរិយារបស់បងប្រុស បានតាំងប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យខ្ញុំជៀសឆ្ងាយពីមនុស្សពាលមានសភាពបែបនេះ ចម្ងាយមួយរយយោជន៍»។ ឯភរិយានោះ ឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះ ឮពាក្យនោះហើយ ក៏គិតថា «សូមកុំឲ្យលោកម្ចាស់នេះឆាន់ចង្ហាន់ដែលនាងនេះប្រគេនឡើយ» ក៏ឆក់យកសបិតពីព្រះហស្តព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ចាក់ចង្ហាន់ចោល ហើយដួសភក់ដាក់ពេញសបិត រួចប្រគេនទៅវិញ។ ប្អូនស្រីឃើញដូច្នោះហើយ ក៏និយាយថា «នាងពាល! នាងចង់ជេរ ឬវាយខ្ញុំក៏វាយចុះ ប៉ុន្តែការដែលនាងចាក់ចង្ហាន់ចោលពីសបិតរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ដែលជាអ្នកបំពេញបារមីអស់ពីរអសង្ខេយ្យ ហើយយកភក់មកដាក់ប្រគេនវិញនោះ មិនសមគួរទាល់តែសោះ»។ គ្រានោះ ភរិយានោះក៏កើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ។ នាងក៏ពោលថា «សូមលោកម្ចាស់រង់ចាំបន្តិចសិន» រួចចាក់ភក់នោះចោល លាងសបិតឲ្យស្អាត ដុសខាត់ដោយលម្អិតគ្រឿងក្រអូប ហើយដាក់ចតុមធុរៈដ៏ឧត្តមឲ្យពេញ ដែលមានទឹកដោះថ្លាមានពណ៌ដូចជាបណ្ដូលផ្កាឈូកស្រោចស្រពពីលើ ភ្លឺរលោង ប្រគេនទៅក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ហើយតាំងប្រាថ្នាថា «ចង្ហាន់បិណ្ឌបាតនេះមានពន្លឺភ្លឺថ្លាយ៉ាងណា សូមឲ្យរាងកាយរបស់ខ្ញុំមានពន្លឺភ្លឺថ្លាយ៉ាងនោះដែរ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទ្រង់ធ្វើអនុមោទនាហើយ ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាស។ ជនទាំងពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធនោះ ធ្វើបុណ្យកុសលអស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមកវិញ ឧបាសកនោះបានមកកើតជាកូនសេដ្ឋីមានទ្រព្យ ៨០ កោដិ ក្នុងក្រុងពារាណសី ចំណែកឯនាងភរិយានោះ ក៏បានកើតជាកូនស្រីរបស់សេដ្ឋីដែលមានទ្រព្យសម្បត្តិស្មើគ្នានោះដែរ។

Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu. Tassā pubbe adinnavipākassa tassa kammassa ānubhāvena patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ. Seṭṭhikumāro ‘‘kassāyaṃ gandho’’ti pucchitvā ‘‘seṭṭhikaññāyā’’ti sutvā ‘‘nīharatha nīharathā’’ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi. Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā cintesi – ‘‘ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattā. Kiṃ me jīvitenā’’ti? Attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthataṃ caturaṅgulubbedhaṃ. Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya kassapadasabalassa cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā. Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakapanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti. Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha – ‘‘imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā’’ti. Amma, bhaddake kāle āgatāsi, sayameva ṭhapehīti. Sā āruyha telena haritālamanosilaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upari [Pg.173] aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā, ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu, mukhato uppalagandho’’ti patthanaṃ katvā, cetiyaṃ vanditvā, padakkhiṇaṃ katvā agamāsi.

កាលដែលកូនសេដ្ឋីនោះចម្រើនវ័យឡើង គេក៏បាននាំយកកូនស្រីសេដ្ឋីនោះឯងមកជាភរិយា។ ដោយអានុភាពនៃអកុសលកម្មដែលមិនទាន់ឲ្យផលពីមុនរបស់នាង គ្រាន់តែនាងឈានជើងចូលទៅក្នុងផ្ទះស្វាមី ត្រង់ចន្លោះធ្នឹមទ្វារ រាងកាយទាំងមូលរបស់នាងក៏ធុំក្លិនស្អុយអសោច ដូចជាបង្គន់ដែលគេបើកចំហទុក។ កូនសេដ្ឋីសួរថា «តើនេះជាក្លិនរបស់នរណា?» លុះឮថា «ជាក្លិនរបស់កូនស្រីសេដ្ឋី» ក៏បញ្ជាថា «ចូរនាំនាងនេះចេញទៅ! ចូរនាំចេញទៅ!» ហើយក៏បញ្ជូននាងត្រឡប់ទៅផ្ទះខាងម្ដាយឪពុកវិញ តាមរបៀបដែលនាំមកនោះឯង។ នាងត្រូវគេបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដោយវិធីនេះ អស់ចំនួនប្រាំពីរដង ក៏គិតថា «ខ្ញុំត្រូវគេបដិសេធបញ្ជូនត្រឡប់មកវិញដល់ទៅប្រាំពីរដងហើយ តើខ្ញុំរស់នៅមានប្រយោជន៍អ្វី?»។ នាងក៏ឲ្យគេរំលាយគ្រឿងអលង្ការរបស់ខ្លួន ហើយធ្វើជាឥដ្ឋមាសមួយដុំ មានប្រវែងមួយហត្ថ ទទឹងមួយចំអាម និងកម្រាស់បួនធ្នាប់។ បន្ទាប់មក ក៏យកហរិតាលនិងមនោសិលា និងកាន់យកបាច់ផ្កាឈូកប្រាំបីបាច់ ធ្វើដំណើរទៅកាន់កន្លែងសាងសង់ព្រះចេតិយរបស់ព្រះទសពលកស្សបៈ។ ក្នុងខណៈនោះ ជួរឥដ្ឋមួយជួរដែលគេរៀបព័ទ្ធជុំវិញឡើងមក នៅខ្វះឥដ្ឋមួយដុំដើម្បីឲ្យជួបគ្នា។ កូនស្រីសេដ្ឋីក៏និយាយនឹងមេជាងថា «សូមលោកមេជាងដាក់ឥដ្ឋនេះត្រង់កន្លែងនេះផង»។ មេជាងពោលថា «នាងកូនស្រី នាងមកចំពេលល្អណាស់ ចូរនាងដាក់ដោយខ្លួនឯងចុះ»។ នាងក៏ឡើងទៅ យកប្រេងលាយនឹងហរិតាលនិងមនោសិលា ហើយយកគ្រឿងផ្សំនោះធ្វើជាបាយអបិទភ្ជាប់ឥដ្ឋមាសនោះឲ្យជាប់មាំមួន រួចបូជាដោយបាច់ផ្កាឈូកទាំងប្រាំបីពីលើ ហើយថ្វាយបង្គំ រួចតាំងប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យក្លិនច័ន្ទន៍ក្រអូបភាយចេញពីរាងកាយរបស់ខ្ញុំ និងក្លិនផ្កាឈូកក្រអូបភាយចេញពីមាត់របស់ខ្ញុំ ក្នុងកន្លែងដែលខ្ញុំកើតហើយៗ» រួចថ្វាយបង្គំព្រះចេតិយ ធ្វើប្រទក្សិណ ហើយត្រឡប់ទៅវិញ។

Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā, tassa taṃ ārabbha sati udapādi. Nagarepi nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ hoti. So upaṭṭhāke āha – ‘‘tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi, kahaṃ sā’’ti? ‘‘Kulagehe sāmī’’ti. ‘‘Ānetha naṃ, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti. Te gantvā, taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘kiṃ, tātā, āgatatthā’’ti? Tāya puṭṭhā taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu. ‘‘Tātā, mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ, ābharaṇaṃ me natthī’’ti. Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ. ‘‘Ānetha naṃ, piḷandhanaṃ labhissāmā’’ti. Te ānayiṃsu. Tassā saha gharappavesena sakalagehaṃ candanagandhañceva nīluppalagandhañca vāyi.

ក្នុងខណៈនោះឯង កូនសេដ្ឋីដែលនាងត្រូវបានគេនាំទៅផ្ទះមុនដំបូងគេនោះ ក៏កើតសេចក្ដីរលឹកនឹកដល់នាងឡើង។ ឯនៅក្នុងក្រុង ក៏មានការប្រកាសលេងបុណ្យណក្សត្រ។ កូនសេដ្ឋីនោះក៏សួរពួកអ្នកបម្រើថា «កូនស្រីសេដ្ឋីដែលគេនាំមកទីនេះកាលណោះ តើនាងនៅឯណា?»។ ពួកអ្នកបម្រើឆ្លើយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ នាងនៅឯផ្ទះខាងម្ដាយឪពុករបស់នាង»។ កូនសេដ្ឋីបញ្ជាថា «ចូរទៅនាំនាងមក យើងនឹងលេងបុណ្យណក្សត្រជាមួយគ្នា»។ ពួកអ្នកបម្រើទាំងនោះទៅដល់ហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំឈរនៅ កាលដែលនាងសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាមកមានការអ្វី?» ពួកអ្នកបម្រើក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ នាងពោលថា «នែអ្នករាល់គ្នា ខ្ញុំបានយកគ្រឿងអលង្ការទាំងអស់ទៅបូជាព្រះចេតិយអស់ហើយ ខ្ញុំគ្មានគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ទេ»។ ពួកអ្នកបម្រើត្រឡប់ទៅវិញ ហើយជម្រាបដល់កូនសេដ្ឋី។ កូនសេដ្ឋីនិយាយថា «ចូរនាំនាងមកចុះ យើងនឹងរកគ្រឿងអលង្ការឲ្យនាងពាក់» ពួកអ្នកបម្រើក៏នាំនាងមក។ គ្រាន់តែនាងឈានជើងចូលក្នុងផ្ទះភ្លាម ផ្ទះទាំងមូលក៏ធ្ងើរក្លិនក្រអូបនៃខ្លឹមច័ន្ទន៍ និងក្លិនផ្កាឈូកខៀវភាយឡើង។

Seṭṭhiputto taṃ pucchi – ‘‘paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi, idāni pana te sarīrato candanagandho, mukhato uppalagandho vāyati. Kiṃ eta’’nti? Sā ādito paṭṭhāya attano katakammaṃ ārocesi. Seṭṭhiputto ‘‘niyyānikaṃ vata buddhānaṃ sāsana’’nti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari. Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti. So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti. Seṭṭhikaññā devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti.

កូនសេដ្ឋីក៏សួរនាងថា «កាលពីមុន រាងកាយរបស់នាងធុំតែក្លិនស្អុយ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ រាងកាយរបស់នាងមានក្លិនច័ន្ទន៍ក្រអូបភាយចេញមក ហើយមាត់របស់នាងក៏មានក្លិនផ្កាឈូកក្រអូបភាយចេញមកដែរ តើនេះជាហេតុអ្វី?»។ នាងក៏រៀបរាប់ប្រាប់នូវអំពើដែលខ្លួនបានធ្វើ ចាប់តាំងពីដើមមក។ កូនសេដ្ឋីកើតសេចក្ដីជ្រះថ្លាថា «ឱ! ព្រះពុទ្ធសាសនា នាំសត្វឲ្យចេញចាកទុក្ខពិតមែនតើ!» ក៏បានយកសំពត់កម្ពលធ្វើជាស្រោមព័ទ្ធជុំវិញព្រះចេតិយមាសដែលមានកម្ពស់មួយយោជន៍ ហើយបានតុបតែងលម្អនៅកន្លែងនោះៗ ដោយផ្កាឈូកមាសដែលមានទំហំប៉ុនកង់រថ។ ផ្កាឈូកមាសទាំងនោះ មានកម្រងផ្កាយារធ្លាក់ចុះមកប្រវែងដប់ពីរហត្ថ។ គាត់រស់នៅក្នុងលោកនោះអស់មួយជីវិត ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ លុះច្យុតពីឋានសួគ៌នោះមក ក៏បានមកកើតក្នុងត្រកូលអាមាត្យម្នាក់ ក្នុងទីកន្លែងដែលមានចម្ងាយប្រហែលមួយយោជន៍ពីក្រុងពារាណសី។ ចំណែកឯកូនស្រីសេដ្ឋីនោះ លុះច្យុតពីទេវលោកមក ក៏បានមកកើតជាព្រះរាជបុត្រីច្បង ក្នុងរាជត្រកូល។

Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ, so mātaraṃ āha – ‘‘sāṭakaṃ me amma dehi, nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti. Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi. ‘‘Amma thūlaṃ ida’’nti. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Aññaṃ nīharitvā adāsi, tampi paṭikkhipi. Atha naṃ mātā āha – ‘‘tāta, yādise gehe mayaṃ jātā, natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puñña’’nti. ‘‘Labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmī’’ti. So mātaraṃ vanditvā āha – ‘‘gacchāmi ammā’’ti. ‘‘Gaccha, tātā’’ti. Evaṃ kirassā cittaṃ ahosi [Pg.174] – ‘‘kahaṃ gamissati, idha vā ettha vā gehe nisīdissatī’’ti? So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji. So cā bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti.

លុះជនទាំងពីរនោះចម្រើនវ័យឡើង នៅក្នុងភូមិដែលកុមាររស់នៅ មានការប្រកាសលេងបុណ្យណក្សត្រ គាត់ក៏និយាយនឹងម្ដាយថា «ម៉ែ សូមហុចសំពត់ឲ្យខ្ញុំមួយមក ខ្ញុំនឹងទៅលេងបុណ្យណក្សត្រ»។ ម្ដាយក៏យកសំពត់បោកស្អាតមួយមកហុចឲ្យ គាត់និយាយថា «ម៉ែ សំពត់នេះគ្រើមណាស់»។ ម្ដាយយកសំពត់មួយទៀតមកឲ្យ គាត់ក៏បដិសេធទៀត ម្ដាយយកមួយទៀតមកឲ្យ គាត់ក៏បដិសេធទៀត។ គ្រានោះ ម្ដាយក៏និយាយនឹងគាត់ថា «កូនប្រុស ក្នុងត្រកូលដែលយើងកើតនេះ យើងគ្មានបុណ្យវាសនានឹងបានសំពត់ដែលម៉ដ្ឋរលោងជាងនេះឡើយ»។ គាត់និយាយថា «ម៉ែ ខ្ញុំនឹងទៅរកកន្លែងដែលបានសំពត់នោះ»។ ម្ដាយនិយាយថា «កូនប្រុស ម៉ែចង់ឲ្យកូនបានសោយរាជ្យក្នុងក្រុងពារាណសីនៅថ្ងៃនេះតែម្ដង»។ គាត់ថ្វាយបង្គំម្ដាយហើយនិយាយថា «ម៉ែ ខ្ញុំលាទៅហើយ» ម្ដាយឆ្លើយថា «ទៅចុះកូន»។ ឮថា ម្ដាយមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «តើកូននឹងទៅណាឆ្ងាយ? គង់តែទៅអង្គុយលេងនៅផ្ទះនេះ ឬផ្ទះនោះមិនខាន»។ ប៉ុន្តែយុវជននោះ ចេញដំណើរទៅដោយអំណាចនៃបុណ្យវាសនា រហូតដល់ក្រុងពារាណសី ហើយដេកដណ្ដប់សំពត់តាំងពីក្បាល លើបន្ទះថ្មមង្គល ក្នុងព្រះរាជឧទ្យាន។ ថ្ងៃនោះ ត្រូវជាថ្ងៃទីប្រាំពីរ គិតចាប់តាំងពីព្រះរាជាក្រុងពារាណសីសោយទិវង្គតទៅ។

Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu – ‘‘rañño ekā dhītāva atthi, putto natthi. Arājakaṃ rajjaṃ na tiṭṭhati. Ko rājā hotī’’ti mantetvā, ‘‘tvaṃ hohi, tvaṃ hohī’’ti. Purohito āha – ‘‘bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati, phussarathaṃ vissajjemā’’ti. Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā, pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ. Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi, ‘‘paricayena uyyānābhimukho gacchati, nivattemā’’ti keci āhaṃsu. Purohito ‘‘mā nivattayitthā’’ti āha. Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi. Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘tiṭṭhatu ayaṃ dīpo, dvisahassadīpaparivāresu catūsu dīpesu esa rajjaṃ kātuṃ yutto’’ti vatvā, ‘‘punapi tūriyāni paggaṇhātha punapi paggaṇhāthā’’ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi.

ពួកអាមាត្យធ្វើសរីរកិច្ចថ្វាយព្រះសពរបស់ព្រះរាជារួចហើយ ក៏អង្គុយពិភាក្សាគ្នានៅនាទីលានព្រះរាជវាំងថា «ព្រះរាជាមានព្រះរាជបុត្រីតែមួយអង្គគត់ ព្រះរាជបុត្រគ្មានឡើយ។ ព្រះរាជាណាចក្រដែលគ្មានព្រះរាជា មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ។ តើនរណានឹងធ្វើជាព្រះរាជា?» លុះពិភាក្សាគ្នានៅទីនោះហើយ ក៏និយាយបង្កែកគ្នាទៅវិញទៅមកថា «សូមព្រះអង្គធ្វើជាព្រះរាជាចុះ! សូមព្រះអង្គធ្វើជាព្រះរាជាចុះ!»។ ព្រះបុរោហិតពោលថា «ការរង់ចាំមើលយូរពេកមិនសមគួរឡើយ យើងត្រូវលែងបុស្សរថទៅចុះ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះ ទើបកម្រាបសេះសិន្ធព ៤ ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាឈូកស (កុមុទ) ដាក់គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ប្រការ និងព្រះមហាស្វេតច្ឆត្រលើរថនោះឯង លែងរថទៅ ហើយឲ្យប្រគំតូរ្យតន្ត្រីតាមពីក្រោយ។ រថនោះចេញតាមទ្វារទិសខាងកើត បែរមុខសំដៅទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន។ ពួកអាមាត្យខ្លះពោលថា «រថបរទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ព្រោះតែភាពស៊ាំ (ធ្លាប់ទៅ) យើងគួរតែឲ្យរថត្រឡប់មកវិញ»។ ព្រះបុរោហិតពោលថា «កុំឲ្យត្រឡប់មកវិញឡើយ»។ រថនោះបានធ្វើប្រទក្សិណនូវព្រះកុមារ ហើយឈប់បង្អង់នៅ ហាក់ដូចជាត្រៀមខ្លួនស្រេចដើម្បីឲ្យព្រះកុមារឡើងគង់។ ព្រះបុរោហិតបានបើកជាយព្រះពស្ត្រដណ្តប់ ពិនិត្យមើលបាតព្រះបាទទាំងពីរ ហើយពោលថា «កុំថាឡើយត្រឹមតែទ្វីបនេះ សូម្បីតែក្នុងមហាទ្វីបទាំង ៤ ដែលមានទ្វីបតូចៗ ២ ពាន់ជាបរិវារ ក៏ព្រះកុមារនេះសមគួរនឹងសោយរាជ្យសម្បត្តិដែរ» រួចហើយពោលថា «ចូរប្រគំតូរ្យតន្ត្រីឡើងវិញ ចូរប្រគំឡើងវិញ» ដូច្នេះ ហើយឲ្យប្រគំតូរ្យតន្ត្រីឡើងបីដង។

Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā, ‘‘kena kammena āgatatthā’’ti? Āha. ‘‘Deva, tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātī’’ti. ‘‘Rājā kaha’’nti. ‘‘Devattaṃ gato sāmī’’ti. ‘‘Kati divasā atikkantā’’ti? ‘‘Ajja sattamo divaso’’ti. ‘‘Putto vā dhītā vā natthī’’ti. ‘‘Dhītā atthi deva, putto natthī’’ti. ‘‘Tena hi karissāmi rajja’’nti. Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ katvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu.

គ្រានោះ ព្រះកុមារបើកព្រះភក្ត្រ ទតមើលហើយសួរថា «អ្នករាល់គ្នា មកដោយកិច្ចការអ្វី?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ រាជសម្បត្តិបានមកដល់ព្រះអង្គហើយ»។ «ចុះព្រះរាជាគង់នៅឯណា?»។ «បពិត្រព្រះម្ចាស់ ព្រះអង្គទ្រង់សោយទិវង្គតទៅកាន់ទេវលោកហើយ»។ «កន្លងទៅប៉ុន្មានថ្ងៃហើយ?»។ «ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃទី ៧ ហើយ ព្រះអង្គ»។ «ព្រះរាជាគ្មានព្រះរាជបុត្រ ឬព្រះរាជបុត្រីទេឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ មានព្រះរាជបុត្រី តែគ្មានព្រះរាជបុត្រឡើយ»។ «បើដូច្នោះ យើងនឹងទទួលសោយរាជ្យ»។ ពួកអាមាត្យទាំងនោះ ក៏រៀបចំមណ្ឌបសម្រាប់ពិធីអភិសេកក្នុងខណៈនោះឯង ហើយបានតាក់តែងព្រះរាជបុត្រីដោយគ្រឿងអលង្ការសព្វគ្រប់ នាំមកកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ហើយបានធ្វើពិធីអភិសេកដល់ព្រះកុមារ។

Athassa katābhisekassa satasahassagghanikaṃ vatthaṃ upahariṃsu. So ‘‘kimidaṃ, tātā’’ti? Āha. ‘‘Nivāsanavatthaṃ devā’’ti. ‘‘Nanu, tātā, thūla’’nti. ‘‘Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devā’’ti. ‘‘Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Na maññe puññavā tumhākaṃ [Pg.175] rājā, suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha, labhissāma vattha’’nti. Suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu. So uṭṭhāya hatthe dhovitvā, mukhaṃ vikkhāletvā, hatthena udakaṃ ādāya, puratthimadisāya abbhukkiri, ghanapathaviṃ bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catasso disā abbhukkiri, sabbadisāsu aṭṭha aṭṭha katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu. So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ cārāpethā’’ti vatvā, chattaṃ ussāpetvā, alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā, pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi.

លុះព្រះកុមារបានទទួលអភិសេកហើយ ពួកអាមាត្យក៏បាននាំយកសំពត់មានតម្លៃមួយសែនតម្លឹងមកថ្វាយ។ ព្រះអង្គត្រាស់សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ នេះជាអ្វី?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ នេះជាព្រះពស្ត្រសម្រាប់ទ្រង់វ័ត (ស្លៀក)»។ «នែអ្នកទាំងឡាយ សំពត់នេះគ្រើមណាស់មិនមែនឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ក្នុងចំណោមសំពត់ប្រើប្រាស់របស់មនុស្សទាំងឡាយ គ្មានសំពត់ណាដែលហ្មត់ទន់ជាងនេះទៀតឡើយ»។ «ចុះព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ទ្រង់វ័តសំពត់បែបនេះឬ?»។ «ព្រះករុណា ព្រះសម្មតិទេវៈ»។ «យើងយល់ថា ព្រះរាជារបស់អ្នករាល់គ្នា ប្រហែលជាមានបុណ្យតិចណាស់។ ចូរនាំយកកុណ្ឌីមាស (ព្រះសុវណ្ណភិង្គារ) មកទីនេះ យើងនឹងបានសំពត់»។ ពួកអាមាត្យក៏នាំយកព្រះសុវណ្ណភិង្គារមកថ្វាយ។ ព្រះរាជាទ្រង់ក្រោកឡើង លាងព្រះហស្ត ជម្រះព្រះភក្ត្រ រួចទ្រង់យកព្រះហស្តវារីប្រោះព្រំទៅកាន់ទិសខាងកើត ស្រាប់តែផែនដីដ៏រឹងមាំបានប្រេះបែកចេញ ហើយដើមកប្បព្រឹក្ស ៨ ដើមក៏ដុះឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់យកទឹកប្រោះព្រំទៅកាន់ទិសខាងត្បូង ទិសខាងលិច និងទិសខាងជើង យ៉ាងនេះឯង គឺគ្រប់ទិសទាំង ៤ ទ្រង់ប្រោះព្រំទិសនីមួយៗ ៨ ដើមៗ ដើមកប្បព្រឹក្សទាំង ៣២ ដើមក៏ដុះឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់វ័តសំពត់ទិព្វមួយផ្ទាំង ទ្រង់ដណ្តប់មួយផ្ទាំង ហើយត្រាស់បង្គាប់ថា «ចូរទូងស្គរប្រកាសក្នុងដែនដីរបស់ព្រះបាទនន្ទរាជថា 'ស្ត្រីទាំងឡាយដែលជាអ្នករកស៊ីវេញអំបោះ កុំវេញអំបោះទៀតឡើយ'» រួចហើយទ្រង់ឲ្យលើកព្រះមហាស្វេតច្ឆត្រ ទ្រង់គ្រឿងអលង្ការសព្វគ្រប់ ឡើងគង់លើកញ្ចឹងកដំរីដ៏ប្រសើរ យាងចូលទៅកាន់ព្រះនគរ ឡើងគង់លើប្រាសាទ រួចទ្រង់សោយរាជសម្បត្តិដ៏មហិមា។

Evaṃ kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño sampattiṃ disvā, ‘‘aho tapassī’’ti kāruññākāraṃ dassesi. ‘‘Kimidaṃ devī’’ti? Ca puṭṭhā, ‘‘atimahatī, deva, sampatti, atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha, idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā’’ti? Āha. ‘‘Kassa dassāmi? Sīlavanto natthī’’ti. ‘‘Asuñño, deva, jambudīpo arahantehi, tumhe dānameva sajjetha, ahaṃ arahante lacchāmī’’ti āha. Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi. Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā – ‘‘sace etissā disāya arahanto atthi, āgacchantu amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti āha. Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ. Taṃ sakkāraṃ kapaṇaddhikayācakānaṃ adaṃsu.

កាលវេលាកន្លងទៅយ៉ាងនេះ ថ្ងៃមួយ ព្រះមហេសីទតឃើញរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះរាជា ក៏សម្តែងអាការៈអាណិតអាសូរថា «ឱ! គួរឲ្យអាណិតអាសូរណាស់តើ»។ កាលដែលព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «នែព្រះនាង នេះមានរឿងអ្វី?» ព្រះនាងក៏ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ រាជសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គធំធេងណាស់ ក្នុងអតីតកាល ព្រះអង្គមានសេចក្តីជឿជាក់ចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទើបបានធ្វើបុណ្យកុសលទុក តែឥឡូវនេះ ព្រះអង្គមិនបានធ្វើកុសលធម៌ដែលជាបច្ច័យសម្រាប់អនាកតកាលឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «តើយើងត្រូវធ្វើទានដល់នរណា? ព្រោះព្រះសង្ឃអ្នកមានសីលមិនមានឡើយ»។ ព្រះនាងក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ជម្ពូទ្វីបមិនសូន្យចាកព្រះអរហន្តទាំងឡាយឡើយ សូមព្រះអង្គរៀបចំតែទានចុះ ខ្ញុំម្ចាស់នឹងរកព្រះអរហន្តទាំងឡាយមកឲ្យបាន»។ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យរៀបចំទាននៅឯទ្វារទិសខាងកើត។ ព្រះមហេសីទ្រង់សមាទានឧបោសថសីលតាំងពីព្រលឹម រួចយាងឡើងទៅលើប្រាសាទ បែរព្រះភក្ត្រទៅទិសខាងកើត ក្រាបផ្ទាល់នឹងព្រះឧរា ហើយតាំងប្រាថ្នាថា «ប្រសិនបើមានព្រះអរហន្តក្នុងទិសនេះ សូមព្រះអង្គទាំងឡាយនិមន្តមកទទួលភិក្ខារបស់យើងខ្ញុំចុះ»។ តែក្នុងទិសនោះ គ្មានព្រះអរហន្តឡើយ។ ពួកអាមាត្យក៏បានចែកទាននោះដល់ជនក្រីក្រ អ្នកធ្វើដំណើរ និងស្មូមយាចកទាំងឡាយ។

Punadivase dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi, punadivase pacchimadvāre. Uttaradvāre sajjitadivase pana deviyā tatheva nimantentiyā himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi ‘‘mārisā, nandarājā tumhe nimanteti, adhivāsetha tassā’’ti. Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu. Manussā gantvā ‘‘pañcasatā, deva, paccekabuddhā āgatā’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājā [Pg.176] saṅghatherassa, devī saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā, ‘‘ayyā paccayehi na kilamissanti, mayaṃ puññena na hāyissāma, amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā’’ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsaṭṭhānaṃ sampādetvā tattha vasāpesuṃ.

លុះថ្ងៃបន្ទាប់មកទៀត ព្រះរាជាទ្រង់រៀបចំទាននៅទ្វារទិសខាងត្បូង ហើយធ្វើដូចគ្នាដែរ។ ថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត ទ្រង់ធ្វើនៅទ្វារទិសខាងលិច។ លុះដល់ថ្ងៃដែលរៀបចំទាននៅទ្វារទិសខាងជើង ព្រះមហេសីក៏ទ្រង់និមន្តដូចមុនដែរ។ គ្រានោះ ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ ដែលជាច្បងនៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០ អង្គ ជាបុត្ររបស់ព្រះនាងបទុមវតី ដែលគង់នៅក្នុងព្រៃហិមពាន្ត បានប្រាប់ព្រះអនុជទាំងឡាយថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ព្រះបាទនន្ទរាជទ្រង់និមន្តអ្នករាល់គ្នា ចូរទទួលការនិមន្តរបស់ព្រះអង្គចុះ»។ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះទទួលការនិមន្តហើយ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ស្រង់ព្រះភក្ត្រក្នុងស្រះអនោតត្ត រួចហោះមកតាមអាកាស យាងចុះនៅឯទ្វារទិសខាងជើង។ ពួកមនុស្សបានទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ៥០០ អង្គ និមន្តមកដល់ហើយ»។ ព្រះរាជាព្រមទាំងព្រះមហេសី ក៏យាងទៅថ្វាយបង្គំ ទទួលយកព្រះបាត្រ និមន្តព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ ហើយថ្វាយទានដល់ព្រះអង្គទាំងនោះ។ លុះស្រេចភត្តកិច្ចហើយ ព្រះរាជាទ្រង់ក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសង្ឃត្ថេរ ចំណែកព្រះមហេសីទ្រង់ក្រាបទៀបព្រះបាទារបស់ព្រះសង្ឃនវកៈ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គទាំងឡាយកុំបីលំបាកដោយបច្ច័យទាំងឡាយឡើយ ហើយពួកយើងខ្ញុំក៏មិនសូន្យចាកបុណ្យដែរ សូមព្រះអង្គទាំងឡាយផ្តល់បដិញ្ញាដើម្បីគង់នៅទីនេះអស់មួយជីវិតចុះ»។ លុះឲ្យព្រះបច្ចេកពុទ្ធទទួលបដិញ្ញាហើយ ក៏បានចាត់ចែងសង់សាលាស្លឹក ៥០០ ខ្នង និងទីចង្ក្រម ៥០០ កន្លែង ព្រមទាំងកន្លែងស្នាក់នៅគ្រប់បែបយ៉ាងក្នុងព្រះរាជឧទ្យាន ហើយនិមន្តឲ្យគង់នៅទីនោះ។

Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito. ‘‘Ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi, tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī’’ti deviṃ ovaditvā gato. Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā. Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etenupāyena sesāpīti sabbepi parinibbutā. Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritūpalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokayantī nisinnā āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, jānāhi, kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsuka’’nti? So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā, ‘‘kālo, bhante’’ti āha. Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati? So ‘‘niddāyati maññe’’ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasi. Pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi, evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato. ‘‘Kahaṃ, tāta, paccekabuddhā’’ti? Puṭṭho ‘‘parinibbutā, devī’’ti āha. Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehi saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi.

កាលវេលាកន្លងទៅយ៉ាងនេះ បច្ចន្តគ្រាមរបស់ព្រះរាជាបានកើតចលាចល។ ព្រះរាជាទ្រង់ទូន្មានព្រះមហេសីថា «យើងនឹងទៅបង្ក្រាបចលាចលនៅឯជាយដែន នាងកុំបីធ្វេសប្រហែសចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ» រួចហើយក៏យាងទៅ។ កាលដែលព្រះរាជាមិនទាន់យាងត្រឡប់មកវិញឡើយ ព្រះអាយុសង្ខាររបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក៏អស់ទៅ។ ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ ទ្រង់ចូលឈានកីឡាអស់រាត្រីទាំង ៣ យាម លុះព្រះអរុណរះឡើង ទ្រង់ផ្អែកព្រះកាយនឹងបន្ទះក្តារបង្អែក ទាំងកំពុងឈរដដែលនោះឯង ក៏ទ្រង់បរិនិព្វានដោយអនុបាទិសេសនិព្វានធាតុ។ ដោយឧបាយនេះឯង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធដែលនៅសល់ទាំងអស់ ក៏បានបរិនិព្វានទៅដែរ។ លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះមហេសីទ្រង់ឲ្យលាបលាមកគោស្រស់នៅកន្លែងគង់របស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ រួចបាចផ្កា បូជាធូប ហើយអង្គុយរង់ចាំមើលការនិមន្តមករបស់ព្រះអង្គទាំងឡាយ។ កាលដែលមិនឃើញព្រះអង្គទាំងឡាយនិមន្តមកសោះ ព្រះនាងក៏ចាត់បុរសម្នាក់ទៅដោយបង្គាប់ថា «នែអ្នក ចូរទៅមើលតើព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមានការមិនស្រួលព្រះកាយខ្លះឬយ៉ាងណា?»។ បុរសនោះទៅដល់ បើកទ្វារសាលាស្លឹករបស់ព្រះមហាបទុមបច្ចេកពុទ្ធ មិនឃើញព្រះអង្គនៅក្នុងនោះ ក៏ដើរទៅកាន់ទីចង្ក្រម ឃើញព្រះអង្គឈរផ្អែកនឹងបន្ទះក្តារបង្អែក ក៏ថ្វាយបង្គំហើយក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដល់ពេលហើយ»។ ព្រះសរីរៈដែលបរិនិព្វានហើយ តើនឹងនិយាយអ្វីកើត? បុរសនោះគិតថា «ប្រហែលជាព្រះអង្គកំពុងសម្រាន្តលក់» ទើបដើរទៅជិត ហើយយកដៃស្ទាបខ្នងព្រះបាទ។ លុះដឹងថាព្រះអង្គបរិនិព្វានហើយ ព្រោះតែភាពត្រជាក់ និងភាពរឹងនៃព្រះបាទ ទើបដើរទៅកាន់សំណាក់នៃព្រះបច្ចេកពុទ្ធអង្គទីពីរ ទីបី តាមលំដាប់ យ៉ាងនេះឯង។ លុះដឹងថាព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងអស់បរិនិព្វានហើយ ក៏ត្រឡប់មកកាន់រាជវាំងវិញ។ កាលដែលព្រះមហេសីសួរថា «នែអ្នក ចុះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយគង់នៅឯណា?» បុរសនោះក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះនាង ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ហើយ»។ ព្រះមហេសីទ្រង់ខ្សឹកខ្សួលយំសោក យាងចេញទៅព្រមដោយអ្នកនគរទាំងឡាយ ទៅកាន់ទីនោះ ហើយធ្វើការបូជាយ៉ាងសមគួរ ធ្វើសរីរកិច្ចដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ រួចប្រមូលយកព្រះសារីរិកធាតុមកសាងចេតិយតម្កល់ទុក។

Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi ‘‘kiṃ, bhadde, paccekabuddhesu nappamajji, nirogā ayyā’’ti? ‘‘Parinibbutā devā’’ti. Rājā cintesi – ‘‘evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati, amhākaṃ kuto mokkho’’ti? So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ paṭiyādetvā sayaṃ samaṇakapabbajjaṃ pabbaji, devīpi [Pg.177] ‘‘imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī’’ti? Tattheva uyyāne pabbajitā. Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu.

ព្រះរាជាបង្ក្រាបចលាចលនៅជាយដែនរួចហើយ យាងត្រឡប់មកវិញ ទ្រង់ត្រាស់សួរព្រះមហេសីដែលយាងមកទទួលថា «នែនាងដ៏ចម្រើន នាងមិនបានធ្វេសប្រហែសចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយទេឬ? ព្រះគុណម្ចាស់ទាំងឡាយមិនមានរោគសញ្ញាអ្វីទេឬ?»។ «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ព្រះអង្គទាំងឡាយបរិនិព្វានអស់ហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សូម្បីតែព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាបណ្ឌិតមានសភាពយ៉ាងនេះ ក៏នៅតែមានសេចក្តីស្លាប់កើតឡើង ចុះទម្រាំពួកយើង តើនឹងមានការរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់ពីណាបាន?»។ ព្រះអង្គមិនយាងចូលទៅកាន់ព្រះនគរឡើយ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យានតែម្តង រួចទ្រង់ឲ្យហៅព្រះរាជបុត្រច្បងមក ប្រគល់រាជសម្បត្តិឲ្យ រួចទ្រង់សាងផ្នួសជាសមណៈដោយព្រះអង្គឯង។ ចំណែកព្រះមហេសីក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលដែលព្រះស្វាមីសាងផ្នួសហើយ តើខ្ញុំនឹងនៅធ្វើអ្វីទៀត?» ទើបទ្រង់សាងផ្នួសក្នុងព្រះរាជឧទ្យាននោះឯង។ ព្រះអង្គទាំងពីរទ្រង់ចម្រើនឈាន លុះច្យុតពីអត្តភាពនោះ ក៏បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។

Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi. Ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto, ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā. Tesaṃ kho anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime vasse bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā, ‘‘tāta, tvaṃ vayappatto, kulavaṃso nāma patiṭṭhapetabbo’’ti ativiya nippīḷayiṃsu. Māṇavo āha – ‘‘mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha. Ahaṃ yāva tumhe dharatha, tāva paṭijaggissāmi, tumhākaṃ pacchato nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu, sopi tatheva paṭikkhipi. Puna kathayiṃsu, punapi paṭikkhipi. Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathetiyeva.

កាលដែលព្រះអង្គទាំងពីរគង់នៅក្នុងព្រហ្មលោកនោះឯង ព្រះសាស្តារបស់យើងទ្រង់ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ទ្រង់សម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដ៏ប្រសើរ ហើយយាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះតាមលំដាប់។ ចំណែកឯពិប្ពលិមាណពនេះ បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីជាអគ្គមហេសីរបស់កបិលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងមហាតិត្ថព្រាហ្មណគ្រាម នាដែនមគធៈ។ ចំណែកឯនាងភទ្ទាកាបិលានីនេះ បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រាហ្មណ៍កោសិយគោត្រ ក្នុងក្រុងសាកលៈ នាដែនមទ្ទៈ។ កាលដែលអ្នកទាំងពីរចម្រើនវ័យឡើងតាមលំដាប់ លុះពិប្ពលិមាណពមានអាយុគ្រប់ ២០ ឆ្នាំ នាងភទ្ទាមានអាយុគ្រប់ ១៦ ឆ្នាំ មាតាបិតាក៏សម្លឹងមើលបុត្រ ហើយនិយាយបង្ខំយ៉ាងខ្លាំងថា «កូនប្រុស កូនមានអាយុវ័យល្មមហើយ គួរតែតម្កល់វង្សត្រកូលទុក»។ មាណពពោលថា «សូមអ្នកម្តាយអ្នកឪពុកកុំនិយាយពាក្យបែបនេះឲ្យចូលមកកាន់ច្រកត្រចៀកខ្ញុំឡើយ ដរាបណាអ្នកម្តាយអ្នកឪពុកនៅរស់ ខ្ញុំនឹងបម្រើអ្នកទាំងពីរ លុះកាលដែលអ្នកទាំងពីរអនិច្ចកម្មទៅ ខ្ញុំនឹងចេញទៅសាងផ្នួស»។ មាតាបិតាកន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ ក៏និយាយលួងលោមម្តងទៀត មាណពក៏បដិសេធដូចដើម។ ពួកគាត់និយាយម្តងទៀត មាណពក៏បដិសេធម្តងទៀត។ តាំងពីពេលនោះមក មាតាក៏និយាយរំលឹកជានិច្ចមិនដាច់ឡើយ។

Māṇavo ‘‘mama mātaraṃ saññāpessāmī’’ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘amma evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasāmi, alabhanto na vasāmī’’ti. Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi – ‘‘mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro, puññaṃ karonto na ekakova akāsi, addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgā bhavissatī’’ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā, ‘‘gacchatha, tātā, yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha, imameva suvaṇṇarūpakaṃ, paṇṇākāraṃ katvā dethā’’ti uyyojesi.

ពិប្បលិមាណព គិតថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងមាតាឱ្យដឹងច្បាស់» ទើបឱ្យនូវនិក្ខៈមួយពាន់នៃមាសក្រហម ហើយឱ្យជាងមាសទាំងឡាយធ្វើនូវរូបស្រីមាសមួយ ក្នុងកាលជាទីបំផុតនៃកិច្ចការមានការខាត់ និងដុសខាត់ជាដើមនៃរូបនោះ ក៏ឱ្យស្លៀកដណ្តប់នូវសំពត់ក្រហម ឱ្យតាក់តែងដោយផ្កាទាំងឡាយដ៏បរិបូណ៌ដោយពណ៌ផង ដោយគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗផង រួចឱ្យហៅមាតាមកហើយពោលថា «បពិត្រមាតា កាលបើខ្ញុំបាននូវអារម្មណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះ ខ្ញុំនឹងនៅក្នុងផ្ទះ បើមិនបានទេ ខ្ញុំនឹងមិននៅឡើយ»។ នាងព្រាហ្មណីជាបណ្ឌិតគិតថា «កូនរបស់អាត្មាអញ ជាអ្នកមានបុណ្យ បានឱ្យនូវទានហើយ បានធ្វើនូវអភិនីហារហើយ កាលធ្វើនូវបុណ្យ មិនមែនធ្វើតែម្នាក់ឯងឡើយ ស្រ្តីដែលមានបុណ្យបានធ្វើរួមគ្នាជាមួយកូននេះ ដែលមានរូបប្រហាក់ប្រហែលនឹងរូបមាសនេះ ពិតជាមានប្រាកដ» ទើបឱ្យហៅព្រាហ្មណ៍ ៨ នាក់មក ញ៉ាំងព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឱ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយកាមទាំងពួង ហើយលើករូបមាសឡើងកាន់រថ រួចចាត់ចែងបញ្ជូនទៅថា «ម្នាលកូនទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ ក្នុងត្រកូលស្មើគ្នាដោយជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់យើងទាំងឡាយ ក្នុងកន្លែងណា ដែលអ្នករាល់គ្នាឃើញនាងកុមារិកាមានសភាពយ៉ាងនេះ ចូរធ្វើនូវរូបមាសនេះឯងឱ្យជាគ្រឿងបណ្ណាការ ហើយប្រគល់ឱ្យចុះ»។

Te ‘‘amhākaṃ nāma etaṃ kamma’’nti nikkhamitvā, ‘‘kattha gamissāmā’’ti? Cintetvā, ‘‘maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro, maddaraṭṭhaṃ gamissāmā’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ [Pg.178] agamiṃsu. Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā nhāyituṃ āgacchantī taṃ rūpakaṃ disvā, ‘‘ayyadhītā me idhāgatā’’ti saññāya tajjetvā ‘‘dubbinite, kiṃ tvaṃ idhāgatā’’ti? Talasattikaṃ uggiritvā, ‘‘gaccha sīgha’’nti gaṇḍapasse pahari. Hattho pāsāṇe paṭihato viya kampittha. Sā paṭikkamitvā ‘‘evaṃ thaddhaṃ nāma mahāgīvaṃ disvā, ‘ayyadhītā me’ti saññaṃ uppādesiṃ, ayyadhītāya hi me ayaṃ nivāsanapaṭiggāhikāpi ayuttā’’ti āha. Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘evarūpā te sāmidhītā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ esā, imāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyā abhirūpatarā, dvādasahatthe gabbhe nisinnāya padīpakiccaṃ natthi, sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatī’’ti. ‘‘Tena hi āgacchā’’ti taṃ khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā kosiyagottassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu.

ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា «ការងារនេះជាភារៈរបស់យើងពិតប្រាកដ» ហើយក៏ចេញទៅ គិតថា «តើយើងនឹងទៅក្នុងទីណា?» រួចយល់ថា «ដែនមទ្ទៈ ឈ្មោះថាជាប្រភពនៃស្រ្តីល្អ យើងនឹងទៅកាន់ដែនមទ្ទៈ» ក៏បានទៅកាន់ក្រុងសាកលៈ ក្នុងដែនមទ្ទៈ។ ក្នុងក្រុងសាកលៈនោះ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះបានដាក់រូបមាសនោះទុកនៅកំពង់ទឹកសម្រាប់ងូត ហើយអង្គុយក្នុងទីសមគួរមួយ។ គ្រានោះ ស្រ្តីមេដោះរបស់នាងភទ្ទា ងូតទឹកឱ្យនាងភទ្ទា តាក់តែងហើយ ឱ្យអង្គុយក្នុងសិរីគភ៌ កាលដើរមកដើម្បីងូតទឹក [ខ្លួនឯង] បានឃើញរូបនោះ ក៏សំគាល់ថា «កូនស្រីម្ចាស់របស់អញមកក្នុងទីនេះហើយ» ទើបគំរាមថា «ម្នាលនាងអាក្រក់ ហេតុអ្វីបានជាឯងមកក្នុងទីនេះ?» រួចលើកបាតដៃឡើងគំរាមថា «ចូរទៅជាប្រញាប់» ហើយក៏ទះកំផ្លៀងរូបមាសនោះ។ ដៃរបស់នាងក៏ញ័រទទ្រើក ដូចជាទង្គិចនឹងថ្ម។ នាងថយក្រោយបន្តិចហើយពោលថា «អញបានឃើញកញ្ចឹងកដ៏រឹងកំព្រឹងយ៉ាងនេះ ក៏បង្កើតសេចក្តីសំគាល់ថា 'ជាកូនស្រីម្ចាស់របស់អញ' រូបមាសនេះ សូម្បីតែធ្វើជាស្រ្តីបម្រើទទួលសំពត់ស្លៀករបស់កូនស្រីម្ចាស់របស់អញ ក៏មិនសមគួរឡើយ»។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សទាំងនោះចោមរោមនាងមេដោះនោះ ហើយសួរថា «កូនស្រីម្ចាស់របស់នាង មានសភាពយ៉ាងនេះឬ?»។ នាងឆ្លើយថា «ថ្វីបើជារូបនេះ! ម្ចាស់ស្រីរបស់អញ មានរូបល្អជាងរូបនេះ មួយរយដង មួយពាន់ដង មួយសែនដង កាលបើម្ចាស់ស្រីអង្គុយក្នុងបន្ទប់ទំហំ ១២ ហត្ថ មិនបាច់មានកិច្ចដោយប្រទីបឡើយ ព្រោះពន្លឺនៃរាងកាយរបស់នាងតែងកំចាត់បង់នូវងងឹតបាន»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ពោលថា «បើដូច្នោះ ចូរមក» ហើយនាំយកនាងមេដោះខ្ទុះនោះទៅ លើករូបមាសឡើងកាន់រថ ទៅឈរនៅទ្វារផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍កោសិយគោត្រ ហើយជម្រាបឱ្យដឹងនូវការមកដល់របស់ខ្លួន។

Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā, ‘‘kuto āgatatthā’’ti? Pucchi. ‘‘Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharato’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā āgatā’’ti. ‘‘Iminā nāma kāraṇenā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ, tātā, samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo, dassāmi dārika’’nti paṇṇākāraṃ gaṇhi. Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘laddhā dārikā, kattabbaṃ karothā’’ti. Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu – ‘‘laddhā kira dārikā’’ti. Māṇavo ‘‘ahaṃ na labhissāmīti cintesiṃ, ime laddhāti ca vadanti, anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesissāmī’’ti rahogato paṇṇaṃ likhi, ‘‘bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu, ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārinī ahosī’’ti. Bhaddāpi ‘‘asukassa kira maṃ dātukāmā’’ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi, ‘‘ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu. Ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi, mā pacchā vippaṭisārī ahosī’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? Pippalimāṇavena bhaddāya pahitanti. ‘‘Idaṃ kassa paṇṇa’’nti? Bhaddāya pippalimāṇavassa pahitanti ca vutte dvepi vācetvā, ‘‘passatha dārakānaṃ kamma’’nti phāletvā araññe chaḍḍetvā [Pg.179] samānapaṇṇaṃ likhitvā ito ca etto ca pesesuṃ. Iti tesaṃ anicchamānānaṃyeva samāgamo ahosi.

ព្រាហ្មណ៍កោសិយៈធ្វើការបដិសណ្ឋារៈហើយ សួរថា «អ្នករាល់គ្នាមកពីណា?»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ជម្រាបថា «មកពីផ្ទះរបស់កបិលព្រាហ្មណ៍ ក្នុងមហាតិត្ថគ្រាម ដែនមគធៈ»។ «តើអ្នករាល់គ្នាមកដោយហេតុអ្វី?»។ «មកដោយហេតុឈ្មោះនេះ»។ ព្រាហ្មណ៍ពោលថា «ម្នាលកូនទាំងឡាយ ល្អណាស់ ព្រាហ្មណ៍នោះមានជាតិ គោត្រ និងភោគៈស្មើនឹងយើង យើងនឹងឱ្យកូនស្រី» ហើយក៏ទទួលយកគ្រឿងបណ្ណាការ។ ព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏បញ្ជូនដំណឹងទៅកបិលព្រាហ្មណ៍ថា «បាននាងកុមារិកាហើយ សូមអ្នករាល់គ្នាធ្វើនូវកិច្ចដែលគួរធ្វើចុះ»។ ពួកញាតិបានស្តាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ប្រាប់ដល់ពិប្បលិមាណពថា «ឮថា បាននាងកុមារិកាហើយ»។ មាណពគិតថា «អញគិតថា អញនឹងមិនបាន [ស្រ្តីមានរូបយ៉ាងនេះ] ឡើយ តែពួកញាតិទាំងនេះនិយាយថា បានហើយ អញមិនមានសេចក្តីត្រូវការ [ដោយការគ្រប់គ្រងផ្ទះ] ឡើយ អញនឹងផ្ញើសំបុត្រទៅ» ហើយក៏ទៅក្នុងទីស្ងាត់ សរសេរសំបុត្រថា «សូមនាងភទ្ទា ចូរបាននូវការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏សមគួរដល់ជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់ខ្លួនចុះ ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញទៅបួស នាងកុំមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយឡើយ»។ នាងភទ្ទាក៏បានស្តាប់ថា «ឮថា ពួកញាតិប្រាថ្នានឹងឱ្យខ្ញុំដល់កូនប្រុសរបស់លោកម្នាក់នោះ» ក៏ទៅក្នុងទីស្ងាត់ សរសេរសំបុត្រថា «សូមអយ្យបុត្រ ចូរបាននូវការគ្រប់គ្រងផ្ទះដ៏សមគួរដល់ជាតិ គោត្រ និងភោគៈរបស់ខ្លួនចុះ ចំណែកខ្ញុំ នឹងចេញទៅបួស ម្ចាស់បងកុំមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងកាលជាខាងក្រោយឡើយ»។ សំបុត្រទាំងពីរ ក៏បានជួបគ្នាក្នុងកណ្តាលផ្លូវ។ ពួកអ្នកនាំសារសួរថា «សំបុត្រនេះជារបស់អ្នកណា?» ឆ្លើយថា «ជាសំបុត្រដែលពិប្បលិមាណពផ្ញើទៅឱ្យនាងភទ្ទា»។ សួរថា «សំបុត្រនេះជារបស់អ្នកណា?» ឆ្លើយថា «ជាសំបុត្រដែលនាងភទ្ទាផ្ញើទៅឱ្យពិប្បលិមាណព» កាលបើពួកអ្នកនាំសារនិយាយគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏បើកមើលសំបុត្រទាំងពីរនោះអានមើល ហើយនិយាយថា «ចូរមើលអំពើរបស់ក្មេងទាំងឡាយចុះ» ក៏ហែកសំបុត្រទាំងនោះចោលក្នុងព្រៃ ហើយសរសេរសំបុត្រថ្មីដែលមានសេចក្តីសមស្របគ្នា ផ្ញើទៅខាងនេះផង ខាងនោះផង។ ការជួបជុំគ្នានៃអ្នកទាំងពីរ ទោះបីជាមិនប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ ក៏បានមានហើយ។

Taṃdivasaṃyeva ca māṇavopi ekaṃ pupphadāmaṃ ganthāpesi, bhaddāpi ekaṃ ganthāpesi. Tāni āsanamajjhe ṭhapetvā bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘sayanaṃ āruhissāmā’’ti samāgantvā māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ āruhi. Bhaddā vāmapassena āruhitvā āha – ‘‘yassa passe pupphāni milāyanti, tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma, imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabba’’nti. Te pana aññamaññassa sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti, divā pana hasitamattampi na hoti. Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti, tāva kuṭumbaṃ avicāretvā tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu. Mahatī māṇavassa sampatti, ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇameva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati. Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kammanto dvādasayojaniko, anurādhapurappamāṇā cuddasa dāsagāmā, cuddasa hatthānīkā, cuddasa assānīkā, cuddasa rathānīkā.

ក្នុងថ្ងៃនោះឯង មាណពក៏ឱ្យគេក្រងនូវកម្រងផ្កាមួយ នាងភទ្ទាក៏ឱ្យគេក្រងនូវកម្រងផ្កាមួយដែរ។ អ្នកទាំងពីរដាក់កម្រងផ្កាទាំងនោះនៅកណ្តាលទីដេក ក្រោយពីបរិភោគអាហារពេលល្ងាចរួចហើយ ក៏មកជួបគ្នាដោយគិតថា «យើងនឹងឡើងកាន់ទីដេក» មាណពក៏ឡើងកាន់ទីដេកខាងផ្នែកខាងស្តាំ។ នាងភទ្ទាឡើងកាន់ទីដេកខាងផ្នែកខាងឆ្វេងហើយពោលថា «ផ្កានៅខាងចំហៀងអ្នកណាស្រពោន យើងនឹងដឹងថា រាគចិត្តកើតឡើងដល់អ្នកនោះហើយ កម្រងផ្កានេះ យើងមិនត្រូវប៉ះពាល់ឡើយ»។ ជនទាំងពីរនោះ ព្រោះខ្លាចការប៉ះពាល់រាងកាយគ្នាទៅវិញទៅមក មិនបានចូលទៅកាន់សេចក្តីលង់លក់អស់រាត្រីទាំងបីយាមឡើយ តែងឱ្យកន្លងទៅ [ដោយការភ្ញាក់រលឹក] ចំណែកក្នុងពេលថ្ងៃ សូម្បីតែការសើចបន្តិចបន្តួចក៏មិនមានឡើយ។ ជនទាំងពីរនោះ មិនបានច្របូកច្របល់ដោយលោកាមិសៈឡើយ ដរាបណាមាតាបិតានៅរស់រានមានជីវិត ក៏មិនទាន់ចាត់ចែងទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ លុះមាតាបិតាទាំងនោះធ្វើមរណកាលទៅ ទើបចាត់ចែង។ សម្បត្តិរបស់មាណពធំធេងណាស់ ក្នុងថ្ងៃមួយៗ គ្រាន់តែលម្អិតមាសដែលត្រូវលាបដុសខាត់រាងកាយហើយលាងចោលនោះ ក៏មានប្រមាណដល់ទៅ ១២ នាឡិ ដោយនាឡិវាល់របស់ដែនមគធៈទៅហើយ។ ស្រះទឹកធំៗដែលទប់ដោយទំនប់យន្តមាន ៦០ កន្លែង ការងារស្រែចម្ការមានទំហំ ១២ យោជន៍ ភូមិអ្នកបម្រើមាន ១៤ ភូមិ ដែលមានទំហំប៉ុនក្រុងអនុរាធបុរៈ កងទ័ពដំរី ១៤ កង កងទ័ពសេះ ១៤ កង កងទ័ពរថ ១៤ កង។

So ekadivasaṃ alaṅkataṃ assaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādakādipāṇe uddharitvā khādante disvā, ‘‘tātā, ime kiṃ khādantī’’ti pucchi? ‘‘Gaṇḍuppādake ayyā’’ti. ‘‘Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ, ayyā’’ti. So cintesi – ‘‘sace etehi kataṃ pāpaṃ mayhaṃ hoti, kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ? Kiṃ dvādasayojano kammanto, kiṃ yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni, kiṃ cuddasa gāmā? Sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti.

ថ្ងៃមួយ មាណពនោះឡើងជិះសេះដែលគេតាក់តែងហើយ មានមហាជនចោមរោម ទៅកាន់កន្លែងធ្វើការងារ ឈរនៅឯជាយស្រែ ឃើញពួកសត្វស្លាបមានក្អែកជាដើម ចឹកស៊ីនូវសត្វតូចៗមានជន្លេនជាដើម ដែលផុសឡើងពីកន្លែងដែលផាលភ្ជួររាស់រហែក ក៏សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ពួកសត្វទាំងនេះស៊ីអ្វី?»។ ពួកអ្នកបម្រើជម្រាបថា «ស៊ីជន្លេន ព្រះម្ចាស់»។ «តើបាបដែលសត្វទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់ទៅលើអ្នកណា?»។ «ធ្លាក់ទៅលើព្រះអង្គ ព្រះម្ចាស់»។ មាណពនោះគិតថា «ប្រសិនបើបាបដែលសត្វទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់មកលើអញ តើទ្រព្យសម្បត្តិ ៨៧ កោដិ នឹងធ្វើអ្វីដល់អញបាន? តើការងារស្រែចម្ការទំហំ ១២ យោជន៍ នឹងធ្វើអ្វីបាន? តើស្រះទឹកធំៗដែលទប់ដោយទំនប់យន្ត ៦០ កន្លែង នឹងធ្វើអ្វីបាន? តើភូមិទាំង ១៤ នឹងធ្វើអ្វីបាន? អញនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នេះឱ្យទៅនាងភទ្ទាកាបិលានី ហើយនឹងចេញទៅបួស»។

Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe abbhantaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā, ‘‘ammā kiṃ ime khādantī’’ti? Pucchi. ‘‘Pāṇake ayye’’ti. ‘‘Akusalaṃ kassa hotī’’ti? ‘‘Tumhākaṃ ayye’’ti. Sā cintesi – ‘‘mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati, yadi ca panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti, bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā[Pg.180], ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī’’ti.

ក្នុងខណៈនោះឯង នាងភទ្ទាកាបិលានី ក៏ឱ្យគេហាលល្ង ៣ ក្អម ក្នុងទីធ្លាខាងក្នុងផ្ទះ ហើយអង្គុយចោមរោមដោយពួកមេដោះ ឃើញពួកក្អែកចឹកស៊ីសត្វល្អិតក្នុងល្ង ក៏សួរថា «ម្នាលម៉ែទាំងឡាយ ពួកក្អែកទាំងនេះស៊ីអ្វី?»។ «ស៊ីសត្វល្អិត ម្ចាស់ស្រី»។ «តើអកុសលធ្លាក់ទៅលើអ្នកណា?»។ «ធ្លាក់ទៅលើម្ចាស់ស្រី»។ នាងគិតថា «សម្រាប់អញ គ្រាន់តែបានសំពត់ ៤ ហត្ថ និងបាយមួយនាឡិក៏សមគួរហើយ ប្រសិនបើអកុសលដែលពួកមនុស្សទាំងនេះធ្វើ ធ្លាក់មកលើអញ សូម្បីតែក្នុងមួយពាន់ជាតិ ក៏អញមិនអាចងើបក្បាលរួចពីវដ្តសង្សារបានឡើយ កាលបើអយ្យបុត្រមកដល់ភ្លាម អញនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ថ្វាយទ្រង់ ហើយនឹងចេញទៅបួស»។

Māṇavo āgantvā nhatvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi, athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu. Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu. Tato māṇavo bhaddaṃ āha – ‘‘bhadde, tvaṃ imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanaṃ āharī’’ti? ‘‘Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni ayyā’’ti. ‘‘Etaṃ sabbaṃ, yā ca imasmiṃ ghare sattaasītikoṭiyo, yantabaddhā saṭṭhitaḷākādibhedā sampatti atthi, sabbaṃ tuyhaṃyeva niyyātemī’’ti. ‘‘Tumhe pana ayyā’’ti. ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Ayyā ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā, ahampi pabbajissāmī’’ti. Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Te ‘‘pabbajissāmā’’ti vatvā antarāpaṇato kasāyarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohāretvā, ‘‘ye loke arahanto, te uddissa amhākaṃ pabbajjā’’ti pabbajitvā thavikāsu patte osāpetvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu. Gehe dāsesu ca kammakāresu ca na koci sañjāni.

មាណពត្រឡប់មកវិញ ងូតទឹកហើយ ឡើងកាន់ប្រាសាទ អង្គុយលើបល្ល័ង្កដ៏មានតម្លៃ គ្រានោះ ពួកអ្នកបម្រើបានរៀបចំភោជនាហារដ៏សមគួរដល់ព្រះរាជាចក្រពត្តិថ្វាយទ្រង់។ ជនទាំងពីរនាក់បរិភោគរួចហើយ កាលបើពួកបរិវារចេញទៅអស់ហើយ ក៏អង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ដ៏មានសេចក្តីសប្បាយ។ លំដាប់នោះ មាណពពោលនឹងនាងភទ្ទាថា «ម្នាលនាងភទ្ទា កាលដែលនាងមកកាន់ផ្ទះនេះ តើនាងបាននាំយកទ្រព្យសម្បត្តិមកប្រមាណប៉ុន្មាន?»។ «៥៥,០០០ រទេះ ម្ចាស់បង»។ «ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់នោះផង ទ្រព្យសម្បត្តិ ៨៧ កោដិក្នុងផ្ទះនេះផង សម្បត្តិផ្សេងៗមានស្រះទឹក ៦០ ដែលទប់ដោយទំនប់យន្តជាដើមផង អញប្រគល់ជូននាងទាំងអស់»។ «ចុះចំណែកម្ចាស់បងវិញ?»។ «អញនឹងទៅបួស»។ «បពិត្រម្ចាស់បង ខ្ញុំក៏អង្គុយរង់ចាំតែការមកដល់របស់ម្ចាស់បងប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំក៏នឹងបួសដែរ»។ ភពទាំងបីបានប្រាកដដល់ជនទាំងពីរនោះ ដូចជាខ្ទមស្លឹកដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ ជនទាំងពីរនោះនិយាយថា «យើងនឹងបួស» ហើយឱ្យគេនាំយកសំពត់ជ្រលក់ទឹកអម្ចត់ និងបាត្រដីពីផ្សារមក កោរសក់ឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក ហើយបួសដោយពោលថា «ការបួសរបស់យើងទាំងឡាយនេះ គឺឧទ្ទិសចំពោះព្រះអរហន្តទាំងឡាយក្នុងលោក» រួចដាក់បាត្រក្នុងថង់យាម ស្ពាយលើស្មា ហើយចុះចាកប្រាសាទទៅ។ ក្នុងផ្ទះ សូម្បីតែពួកអ្នកបម្រើ ឬកម្មករណាម្នាក់ ក៏មិនបានដឹងឡើយ។

Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu. Te rudantā pādesu nipatitvā ‘‘kiṃ amhe anāthe karotha ayyā’’ti? Āhaṃsu. ‘‘Mayaṃ, bhaṇe ‘ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavā’ti pabbajimhā, sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma, vassasatampi nappahoti, tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā’’ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu. Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi – ‘‘ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃ pacchato āgacchati. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti, ananucchavikaṃ karontī’’ti. ‘‘Koci vā pana manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya. Imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cittaṃ uppādesi.

គ្រានោះ កាលដែលជនទាំងពីរនោះចេញពីភូមិព្រាហ្មណ៍ ដើរកាត់តាមទ្វារភូមិអ្នកបម្រើ ពួកអ្នកភូមិអ្នកបម្រើក៏ចំណាំបាន ដោយសារកិរិយាមាយាទ។ ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះនាំគ្នាយំសោក ក្រាបចុះទាបទាបក្បែរជើង ហើយពោលថា «បពិត្រម្ចាស់ទាំងឡាយ ហេតុអ្វីបានជាធ្វើឱ្យយើងខ្ញុំជាអ្នកគ្មានទីពឹងយ៉ាងនេះ?»។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ យើងបួសហើយ ព្រោះយល់ថា 'ភពទាំងបី ដូចជាសាលាស្លឹកឈើដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅ' ប្រសិនបើយើងធ្វើឱ្យអ្នករាល់គ្នាម្នាក់ៗឱ្យទៅជាអ្នកជា សូម្បីតែមួយរយឆ្នាំ ក៏មិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ អ្នករាល់គ្នា ចូរលាងក្បាលខ្លួនឯង ហើយរស់នៅជាអ្នកជាចុះ» ពោលដូច្នេះហើយ ក៏ដើរចេញទៅ ក្នុងកាលដែលពួកអ្នកភូមិទាំងនោះកំពុងតែយំសោកនោះឯង។ ព្រះថេរៈដើរទៅខាងមុខ ងាកក្រោយក្រឡេកមើល ហើយគិតថា «នាងភទ្ទាកាបិលានីនេះ ជាស្រ្តីដែលមានតម្លៃស្មើនឹងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល ដើរតាមក្រោយអញ។ ហេតុនេះតែងមានប្រាកដ ដែលជនណាម្នាក់នឹងគិតយ៉ាងនេះថា 'អ្នកទាំងពីរនេះ សូម្បីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅដោយគ្មានគ្នាបានឡើយ តែងធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរ' ឬមួយថា ជនណាម្នាក់ ញ៉ាំងចិត្តឱ្យប្រទូស្តហើយ នឹងក្លាយជាអ្នកបំពេញនូវអបាយភូមិ។ ការដែលអញលះបង់នាងនេះហើយដើរទៅម្នាក់ឯង ទើបជាការសមគួរ» ព្រះថេរៈក៏បង្កើតចិត្តយ៉ាងនេះ។

So [Pg.181] purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi. Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ āha – ‘‘bhadde, tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā, ‘ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkontī’ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya. Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha, ahaṃ ekena gamissāmī’’ti. ‘‘Āma, ayya, pabbajitānaṃ mātugāmo nāma malaṃ, ‘pabbajitvāpi vinā na bhavantī’ti amhākaṃ dosaṃ passanti, tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha, vinā bhavissāmā’’ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha, ‘‘satasahassakappappamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī’’ti vatvā, ‘‘tumhe dakkhiṇajātikā nāma, tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati, mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā, amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī’’ti vanditvā maggaṃ paṭipannā. Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ahaṃ cakkavāḷagirisinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya viravamānā akampi, ākāse asanisaddo viya pavatti, cakkavāḷapabbato unnadi.

ព្រះថេរៈនោះ (ពិប្បលិ) កាលដើរទៅខាងមុខ បានឃើញផ្លូវពីរខ្នែង ក៏ឈរនៅត្រង់ក្បាលផ្លូវខ្នែងនោះ។ នាងភទ្ទាក៏ដើរមកដល់ ថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈបានពោលនឹងនាងថា «ម្នាលនាងដ៏ចម្រើន មហាជនឃើញស្រីបែបនាងដើរតាមក្រោយខ្ញុំយ៉ាងនេះ ហើយគិតថា ”ទោះបីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅប្រាសចាកគ្នាបានឡើយ” កាលបើមានចិត្តប្រទូស្តចំពោះពួកយើង មហាជននោះនឹងទៅបំពេញអបាយភូមិជាមិនខាន។ ក្នុងផ្លូវពីរខ្នែងនេះ នាងចូរយកផ្លូវមួយចុះ ខ្ញុំនឹងទៅតាមផ្លូវមួយទៀត»។ នាងភទ្ទាតបថា «ករុណា លោកម្ចាស់ ធម្មតាមាតុកាម ឈ្មោះថាជាមន្ទិលរបស់ពួកអ្នកបួស មហាជននឹងឃើញទោសរបស់ពួកយើងថា ”ទោះបីបួសហើយ ក៏មិនអាចរស់នៅប្រាសចាកគ្នាបានឡើយ” សូមលោកម្ចាស់យកផ្លូវមួយទៅចុះ ពួកយើងនឹងរស់នៅប្រាសចាកគ្នា» នាងពោលដូច្នេះហើយ ក៏ធ្វើប្រទក្សិណបីជុំ ថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិត (ការក្រាបថ្វាយបង្គំដោយអង្គប្រាំ) ក្នុងទិសទាំងបួន លើកកម្ពស់អញ្ជលីដែលរុងរឿងដោយការប្រជុំនៃក្រចកដៃទាំងដប់ ហើយពោលថា «មិត្តសន្ថវៈដែលបានសាងមកអស់កាលប្រមាណមួយសែនកប្ប ត្រូវដាច់ស្រឡះក្នុងថ្ងៃនេះហើយ» រួចពោលបន្តថា «លោកម្ចាស់ជាអ្នកមានជាតិខាងស្តាំ ផ្លូវខាងស្តាំទើបសមគួរដល់លោកម្ចាស់ ឯពួកយើងជាមាតុកាម ឈ្មោះថាមានជាតិខាងឆ្វេង ផ្លូវខាងឆ្វេងទើបសមគួរដល់ពួកយើង» នាងថ្វាយបង្គំហើយ ក៏ដើរទៅតាមផ្លូវនោះ។ ក្នុងខណៈដែលលោកទាំងពីរញែកផ្លូវគ្នាដើរនោះ មហាប្រថពីនេះ ហាក់ដូចជាពោលថា «យើងអាចទ្រទ្រង់នូវភ្នំចក្រវាឡ និងភ្នំសិនេរុបាន ប៉ុន្តែមិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណធម៌របស់លោកទាំងពីរបានឡើយ» ក៏ញាប់ញ័រខ្ទរខ្ទារឡើង សូរសព្ទដូចជាផ្គរលាន់ក៏កើតមានឡើងក្នុងអាកាស ភ្នំចក្រវាឡក៏បន្លឺសូរសព្ទរំពងឡើង។

Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā, ‘‘kassa nu kho pathavī kampatī’’ti? Āvajjento ‘‘pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā, tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnampi guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto, mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva pattacīvaraṃ ādāya, asītimahātheresu kañci anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Nisīdanto pana aññataro paṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā ghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi. Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇachattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vipphandantiyo vidhāvantiyo candimasahassasūriyasahassauggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaraṃ ekobhāsaṃ akaṃsu. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ siriyā samujjalitatārāgaṇaṃ viya gaganaṃ, supupphitakamalakuvalayaṃ viya salilaṃ, vanantaraṃ virocittha. Nigrodharukkhassa nāma khandho seto [Pg.182] hoti, pattāni nīlāni pakkāni rattāni. Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodharukkho suvaṇṇavaṇṇo ahosi.

ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ នាវេលុវនមហាវីហារ បានព្រះសណ្ដាប់នូវសូរសព្ទនៃការកម្រើកនៃផែនដី ក៏ទ្រង់រិះគិតថា «ផែនដីកម្រើកព្រោះហេតុអ្វីហ្នឹងហ្ន៎?» កាលទ្រង់ពិចារណាទៅ ក៏ដឹងថា «ពិប្បលិមាណព និងនាងភទ្ទាកាបិលានី បានលះបង់នូវភោគសម្បត្តិដ៏រកប្រមាណមិនបាន ហើយបួសឧទ្ទិសចំពោះតថាគត ក្នុងទីដែលលោកទាំងពីរញែកផ្លូវគ្នាដើរនោះ ការកម្រើកផែនដីនេះបានកើតឡើងដោយអានុភាពនៃគុណធម៌របស់លោកទាំងពីរ សូម្បីតថាគតក៏គួរធ្វើនូវសង្គហធម៌ (ការសង្គ្រោះ) ដល់លោកទាំងពីរនោះដែរ» ទើបទ្រង់យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ទ្រង់យកសំបកព្រះបាត្រ និងចីវរដោយព្រះអង្គឯង មិនបានប្រាប់ព្រះមហាថេរៈណាមួយក្នុងចំណោមព្រះអសីតិមហាថេរៈឡើយ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវចម្ងាយបីគាវុត ដើម្បីទទួលទៅខាងមុខ ហើយគង់ពត់ភ្នែននៅទៀបគល់ឈើជ្រៃឈ្មោះពហុបុត្តកៈ ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ កាលដែលទ្រង់គង់នោះ មិនមែនគង់ដូចជាព្រះបង្សុកូលិកត្ថេរដ៏សាមញ្ញឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងនូវពុទ្ធលីលា (ពុទ្ធវេសៈ) ដោយបញ្ចេញនូវព្រះពុទ្ធរស្មីដ៏ក្រាស់ក្រៃមានកម្ពស់ប៉ែតសិបហត្ថ។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះពុទ្ធរស្មីទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនឆត្រស្លឹកឈើ កង់រទេះ និងកំពូលប្រាសាទជាដើម ជះពន្លឺផ្លេកៗរត់ទៅមកពីនេះទៅនោះ ធ្វើឲ្យចន្លោះព្រៃនោះមានពន្លឺព្រមគ្នាតែមួយ ហាក់ដូចជាពេលដែលព្រះចន្ទមួយសែនដួង និងព្រះអាទិត្យមួយសែនដួងរះឡើងព្រមគ្នា។ ចន្លោះព្រៃនោះបានរុងរឿង លម្អដោយសិរីនៃមហាបុរិសលក្ខណៈសាមសិបពីរប្រការ ហាក់ដូចជាផ្ទៃមេឃដែលរុងរឿងដោយហ្វូងតារា ឬដូចជាផ្ទៃទឹកដែលដេរដាសដោយផ្កាឈូកស និងឈូកខៀវដែលរីកស្គុះស្គាយ។ ធម្មតាដើមជ្រៃមានដើមពណ៌ស ស្លឹកពណ៌ខៀវខ្ចី ផ្លែទុំពណ៌ក្រហម ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ដើមជ្រៃដែលមានមែកធាងរាប់រយមែក ក៏ប្រែជាមានពណ៌ដូចជាមាស។

Iti yā sā addhānamaggappaṭipannoti padassa atthaṃ vatvā, ‘‘idāni yathā esa pabbajito, yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno. Imassa atthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya ayaṃ anupubbikathā kathetabbā’’ti vuttā, sā evaṃ veditabbā.

សេចក្តីពន្យល់ដែលតថាគតបានពោលទុកថា «កាលដែលបានពោលនូវសេចក្តីនៃបទថា addhānamaggappaṭipanno (អ្នកដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយ) យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីឲ្យច្បាស់នូវសេចក្តីនេះថា តើលោកនេះបួសយ៉ាងណា និងដើរទៅកាន់ផ្លូវឆ្ងាយយ៉ាងណា គប្បីដឹងនូវអនុបុព្វីកថា (លំដាប់រឿង) នេះ តាំងពីការតាំងប្រាថ្នាមក» គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់យ៉ាងនេះចុះ។

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti rājagahassa ca nāḷandāya ca antare. Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ satthāraṃ passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkāti. Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammāpaṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ nāma passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkāti. Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti sace ahaṃ sammā sāmañca saccāni buddhattā sammāsambuddhaṃ nāma passeyyaṃ, imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ. Na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkāti ayamettha adhippāyo. Evaṃ dassaneneva ‘‘bhagavati ‘ayaṃ satthā, ayaṃ sugato, ayaṃ sammāsambuddho’ti nikkaṅkho ahaṃ, āvuso, ahosi’’nti dīpeti. Satthā me, bhanteti idaṃ kiñcāpi dve vāre āgataṃ, tikkhattuṃ pana vuttanti veditabbaṃ. Iminā hi so ‘‘evaṃ tikkhattuṃ sāvakattaṃ sāvesiṃ, āvuso’’ti dīpeti.

បទថា Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti សេចក្តីថា ក្នុងចន្លោះក្រុងរាជគ្រឹះ និងក្រុងនាឡន្ទា។ បទថា Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសាស្តា ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំបានឡើយ។ បទថា Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសុគត គឺព្រះអង្គដែលយាងទៅល្អហើយដោយសម្មាបដិបត្តិ ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសុគតរបស់ខ្ញុំបានឡើយ។ បទថា Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើខ្ញុំគប្បីជួបព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ គឺព្រះអង្គដែលត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយត្រឹមត្រូវ និងដោយព្រះអង្គឯង ខ្ញុំគប្បីជួបតែព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថា ក្រៅពីព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនេះទៅ អ្នកដទៃមិនអាចជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធរបស់ខ្ញុំបានឡើយ នេះជាអធិប្បាយក្នុងសេចក្តីនេះ។ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលអាវុសោ គ្រាន់តែឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគភ្លាម ខ្ញុំក៏អស់សេចក្តីសង្ស័យថា ”ព្រះអង្គនេះជាព្រះសាស្តា ព្រះអង្គនេះជាព្រះសុគត ព្រះអង្គនេះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ” ដូច្នេះឯង»។ ពាក្យថា Satthā me, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំ) នេះ ទោះបីជាមានមកក្នុងបាលីត្រឹមតែពីរដងក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះថេរៈបានពោលដល់ទៅបីដង។ ព្រោះថា ដោយពាក្យនេះ ព្រះថេរៈសម្តែងថា «ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបានប្រកាសភាពជាសាវ័កអស់វារៈបីដងយ៉ាងនេះឯង»។

Ajānaññevāti ajānamānova. Dutiyapadepi eseva nayo. Muddhāpi tassa vipateyyāti yassa aññassa ‘‘ajānaṃyeva jānāmī’’ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya, tassa vaṇṭachinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya, sattadhā pana phaleyyāti attho. Kiṃ vā etena, sace mahākassapatthero iminā cittappasādena imaṃ paramanipaccakāraṃ mahāsamuddassa kareyya, tattakapāle pakkhittaudakabindu viya vilayaṃ gaccheyya. Sace cakkavāḷassa kareyya, thusamuṭṭhi viya vikireyya. Sace sinerupabbatassa kareyya, kākatuṇḍena pahaṭapiṭṭhamuṭṭhi viya viddhaṃseyya[Pg.183]. Sace mahāpathaviyā kareyya, vātāhatabhasmapuñjo viya vikireyya. Evarūpopi pana therassa nipaccākāro satthu suvaṇṇavaṇṇe pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ nāsakkhi. Tiṭṭhatu ca mahākassapo, mahākassapasadisānaṃ bhikkhūnaṃ sahassampi satasahassampi nipaccākāradassanena neva dasabalassa pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ paṃsukūlacīvare vā aṃsumattampi cāletuṃ sakkoti. Evaṃ mahānubhāvo hi satthā.

បទថា Ajānaññevāti សេចក្តីថា កាលមិនដឹងសោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (appassaṃyeva) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Muddhāpi tassa vipateyyāti សេចក្តីថា សាវ័កដែលមានចិត្តជ្រះថ្លា ប្រកបដោយចិត្តទាំងពួង បើធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែង (បរមនិបច្ចការៈ) បែបនេះ ចំពោះគ្រូដទៃខាងក្រៅសាសនា ដែលមិនដឹងសោះ តែប្តេជ្ញាខ្លួនថា ”ខ្ញុំដឹង” ក្បាលរបស់គ្រូនោះ គប្បីធ្លាក់ចុះពីក ដូចជាផ្លែត្នោតទុំដែលដាច់ទង ឬគប្បីធ្លាក់ចុះដោយបែកជាប្រាំពីរភាគ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ មួយវិញទៀត ដោយពាក្យនេះ តើមានន័យដូចម្តេច? ប្រសិនបើព្រះមហាកស្សបត្ថេរ ធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងនេះ ចំពោះមហាសមុទ្រ ដោយចិត្តជ្រះថ្លាបែបនេះ មហាសមុទ្រនោះគប្បីរលាយសាបសូន្យទៅ ដូចជាតំណក់ទឹកដែលគេស្រក់ទៅលើអំបែងដ៏ក្តៅ។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះភ្នំចក្រវាឡ ភ្នំនោះគប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ដូចជាអង្កាមមួយក្តាប់។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះភ្នំសិនេរុ ភ្នំនោះគប្បីខ្ទេចខ្ទីទៅ ដូចជាដុំម្សៅមួយក្តាប់ដែលចឹកដោយចំពុះក្អែក។ ប្រសិនបើធ្វើចំពោះមហាប្រថពី ផែនដីនោះគប្បីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ ដូចជាគំនរផេះដែលត្រូវខ្យល់បក់។ ប៉ុន្តែ ទោះបីជាការគោរពរបស់ព្រះថេរៈមានសភាពខ្លាំងក្លាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរោមសូម្បីតែមួយសរសៃនៅលើខ្នងព្រះបាទមានពណ៌ដូចជាមាសរបស់ព្រះសាស្តា កម្រើកបានឡើយ។ លើសពីនេះទៅទៀត ទុកជាព្រះមហាកស្សបចុះ សូម្បីតែព្រះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានសភាពដូចជាព្រះមហាកស្សប ចំនួនមួយពាន់ក្តី មួយសែនក្តី កាលបើធ្វើនូវការគោរពដ៏ក្រៃលែងយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យរោមសូម្បីតែមួយសរសៃនៅលើខ្នងព្រះបាទរបស់ព្រះទសពលកម្រើកបានឡើយ ឬមិនអាចធ្វើឲ្យសរសៃអំបោះសូម្បីតែមួយសរសៃនៃព្រះពុទ្ធចីវរបង្សុកូលកម្រើកបានឡើយ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់មានអានុភាពធំធេងយ៉ាងនេះឯង។

Tasmātiha te kassapāti yasmā ahaṃ jānanto eva ‘‘jānāmī’’ti, passanto eva ca ‘‘passāmī’’ti vadāmi, tasmā, kassapa, tayā evaṃ sikkhitabbaṃ. Tibbanti bahalaṃ mahantaṃ. Hirottappanti hirī ca ottappañca. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati. Yo hi therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso. Kusalūpasaṃhitanti kusalasannissitaṃ. Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa mayhaṃ attho’’ti aṭṭhiṃ katvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā. Sabbacetasā samannāharitvāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento sabbena samannāhāracittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto, ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmīti evañhi te sikkhitabbaṃ. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati. Yo ca panāyaṃ tividho ovādo, therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi.

បទថា Tasmātiha te kassapāti សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែតថាគត កាលដឹងច្បាស់ទើបពោលថា ”តថាគតដឹង” កាលឃើញច្បាស់ទើបពោលថា ”តថាគតឃើញ” ហេតុនោះ ម្នាលកស្សប អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Tibbanti សេចក្តីថា ដ៏ក្រាស់ក្រៃ ដ៏ធំធេង។ បទថា Hirottappanti សេចក្តីថា សេចក្តីខ្មាសបាប (ហិរិ) និងសេចក្តីខ្លាចបាប (ឱត្តប្បៈ)។ បទថា Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti សេចក្តីថា នឹងតាំងឡើងជាមុនជាប្រាកដ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាដំកល់នូវហិរិនិងឱត្តប្បៈចំពោះព្រះថេរៈជាដើម ហើយចូលទៅរក សូម្បីព្រះថេរៈទាំងឡាយ ក៏ជាអ្នកមានហិរិនិងឱត្តប្បៈ ហើយចូលទៅរកបុគ្គលនោះវិញដែរ នេះជាអានិសង្សក្នុងសេចក្តីនេះ។ បទថា Kusalūpasaṃhitanti សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវកុសលធម៌។ បទថា Aṭṭhiṃ katvāti សេចក្តីថា ធ្វើខ្លួនឲ្យជាអ្នកមានសេចក្តីត្រូវការដោយធម៌នោះ ឬធ្វើនូវធម៌នោះទុកក្នុងចិត្តថា ”ធម៌នេះជាប្រយោជន៍របស់ខ្ញុំ”។ បទថា Manasi katvāti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកក្នុងចិត្ត។ បទថា Sabbacetasā samannāharitvāti សេចក្តីថា មិនបណ្តោយឲ្យចិត្តចេញទៅខាងក្រៅសូម្បីតែបន្តិចឡើយ គឺប្រមូលចិត្តទាំងពួងមកស្តាប់។ បទថា Ohitasototi សេចក្តីថា ផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ គឺបើកនូវត្រចៀកគឺញាណ (ញាណសោតៈ) និងត្រចៀកគឺសេចក្តីជ្រះថ្លា (បសាទសោតៈ) ដោយតាំងចិត្តថា ”ខ្ញុំនឹងស្តាប់ធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងហើយ ដោយគោរពជាប្រាកដ” អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះឯង។ បទថា Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti សេចក្តីថា កាយគតាសតិដែលប្រកបដោយសុខវេទនា ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន ទាំងក្នុងអសុភកម្មដ្ឋាន ទាំងក្នុងអានាបានស្សតិកម្មដ្ឋាន។ ម្យ៉ាងទៀត ឱវាទទាំងបីប្រការនេះឯង បានទៅជាការបួសជាសាមណេរ (បព្វជ្ជា) និងការបួសជាភិក្ខុ (ឧបសម្បទា) របស់ព្រះថេរៈ។

Saraṇoti sakileso saiṇo hutvā. Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti saddhādeyyaṃ bhuñjiṃ. Cattāro hi paribhogā theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti. Tattha dussīlassa saṅghamajjhe nisīditvā bhuñjantassāpi paribhogo theyyaparibhogo nāma. Kasmā? Catūsu paccayesu anissaratāya. Sīlavato apaccavekkhitaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāma. Iti khīṇāsavova sāmī hutvā anaṇo paribhuñjati. Thero attanā [Pg.184] puthujjanena hutvā paribhuttaparibhogaṃ iṇaparibhogaṃyeva karonto evamāha. Aṭṭhamiyā aññā udapādīti aṭṭhame divase arahattaphalaṃ uppajji.

បទថា Saraṇoti សេចក្តីថា ជាអ្នកមានកិលេស ជាអ្នកមានបំណុល។ បទថា Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjinti សេចក្តីថា ខ្ញុំបានឆាន់នូវចង្ហាន់ដែលគេថ្វាយដោយសទ្ធា។ ព្រោះថា ការប្រើប្រាស់បច្ច័យ (បរិភោគ) មានបួនប្រការគឺ ថេយ្យបរិភោគ (ការបរិភោគដោយការលួច) ឥណបរិភោគ (ការបរិភោគដោយជំពាក់បំណុល) ទាយជ្ជបរិភោគ (ការបរិភោគដោយមរតក) សាមិបរិភោគ (ការបរិភោគដោយភាពជាម្ចាស់)។ ក្នុងបរិភោគទាំងបួននោះ ការប្រើប្រាស់របស់ភិក្ខុទ្រុស្តសីល ទោះបីជាអង្គុយឆាន់ក្នុងកណ្តាលសង្ឃ ក៏ឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគ្មានភាពជាម្ចាស់ក្នុងបច្ច័យទាំងបួន។ ការប្រើប្រាស់របស់ភិក្ខុមានសីល ដែលមិនបានពិចារណា (ដោយបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ) ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងប្រាំពីរពួក ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា សាមិបរិភោគ។ ព្រះខីណាស្រពនោះឯង ឈ្មោះថាជាម្ចាស់ មិនមានបំណុល ហើយប្រើប្រាស់បច្ច័យ។ ព្រះថេរៈ កាលដែលខ្លួននៅជាបុថុជ្ជន បានប្រើប្រាស់បច្ច័យដែលចាត់ទុកថាជាឥណបរិភោគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថា ម្នាលអាវុសោ ខ្ញុំបានឆាន់ចង្ហាន់របស់រដ្ឋដោយភាពជាអ្នកមានបំណុល អស់ប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ)។ បទថា Aṭṭhamiyā aññā udapādīti សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំបី ព្រះអរហត្តផលក៏កើតឡើង។

Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti maggato okkamanaṃ paṭhamataraṃ taṃdivaseyeva ahosi, arahattādhigamo pacchā. Desanāvārassa pana evaṃ āgatattā arahattādhigamo paṭhamaṃ dīpito. Kasmā pana bhagavā maggā okkantoti? Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imaṃ bhikkhuṃ jātiāraññikaṃ jātipaṃsukūlikaṃ jātiekāsanikaṃ karissāmī’’ti. Tasmā okkami.

បទថា Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkammāti សេចក្តីថា ការយាងចុះចាកផ្លូវរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ បានកើតមានឡើងមុនគេ គឺក្នុងថ្ងៃនោះឯង (ថ្ងៃដែលជួបព្រះថេរៈ) ចំណែកឯការសម្រេចព្រះអរហត្តផល គឺកើតមានជាក្រោយ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែលំដាប់នៃទេសនាវារៈមកយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងការសម្រេចព្រះអរហត្តផលមុន។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ យាងចុះចាកផ្លូវ? ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «តថាគតនឹងធ្វើភិក្ខុនេះ ឲ្យជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិអារញ្ញិកៈ) ជាអ្នកទ្រទ្រង់ចីវរបង្សុកូលជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិបង្សុកូលិកៈ) ជាអ្នកឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតីតាំងពីកំណើត (ជាតិឯកាសនិកៈ)» ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់យាងចុះចាកផ្លូវ។

Mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Imañca pana vācaṃ bhagavā taṃ cīvaraṃ padumapupphavaṇṇena pāṇinā antantena parāmasanto āha. Kasmā evamāhāti? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Thero pana yasmā cīvarassa vā pattassa vā vaṇṇe kathite ‘‘imaṃ tumhākaṃ gaṇhathā’’tivacanaṃ cārittameva, tasmā ‘‘paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā’’ti āha. Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti, kassapa, tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasīti vadati. Tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Ayañhettha adhippāyo – ahaṃ imaṃ cīvaraṃ puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṃ taṃ susānaṃ pavisitvā tumbamattehi pāṇakehi samparikiṇṇaṃ te pāṇake vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā aggahesiṃ, tassa me imaṃ cīvaraṃ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe mahāpathavī mahāviravaṃ viravamānā kampittha, ākāso taṭataṭāyi, cakkavāḷadevatā sādhukāramadaṃsu, ‘‘imaṃ cīvaraṃ gaṇhantena bhikkhunā jātipaṃsukūlikena jātiāraññikena jātiekāsanikena jātisapadānacārikena bhavituṃ vaṭṭati, tvaṃ imassa cīvarassa anucchavikaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti. Theropi attanā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti, so taṃ atakkayitvā ‘‘ahametaṃ paṭipattiṃ pūressāmī’’ti ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṃ kātukāmo ‘‘dhāressāmahaṃ, bhante’’ti āha. Paṭipajjinti paṭipannosmi. Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā ca therena pārutacīvaraṃ bhagavā [Pg.185] pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā unnadantī kampittha.

ពាក្យថា Mudukā kho tyāyanti សេចក្តីថា ឱ កស្សបៈ សង្ឃាដិរបស់លោកនេះ ទន់ល្អណាស់តើ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្ទាបអង្អែលសង្ឃាដិនោះ ដោយព្រះហស្តមានពណ៌ដូចជាផ្កាឈូក ត្រង់ជាយសំពត់ ហើយត្រាស់ពាក្យនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ? ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងផ្លាស់ប្តូរចីវរជាមួយព្រះថេរៈ។ ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះអង្គទើបមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងផ្លាស់ប្តូរចីវរ? ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានឹងតម្កល់ព្រះថេរៈទុកក្នុងឋានៈរបស់ព្រះអង្គ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ព្រោះហេតុតែជាប្រពៃណី (ចារិត្ត) ស្រាប់ទៅហើយ ដែលកាលបើព្រះសាស្តាទ្រង់សរសើរពណ៌នៃចីវរ ឬបាត្រ ត្រូវទូលថា «សូមព្រះអង្គទទួលយករបស់នេះចុះ» ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទទួលយករបស់ខ្ញុំព្រះអង្គចុះ»។ ពាក្យថា Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti សេចក្តីថា ឱ កស្សបៈ លោកនឹងអាចទ្រទ្រង់នូវសំពត់បង្សុកូលធ្វើអំពីធ្មៃ ដែលជាសំពត់ចាស់ប្រើប្រាស់រួចហើយរបស់តថាគតបានដែរឬទេ? ព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនោះ មិនមែនសំដៅលើកម្លាំងកាយឡើយ គឺសំដៅលើការបំពេញបដិបត្តិ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ តថាគតបានចូលទៅកាន់ព្រៃស្មសាននោះ ហើយកាន់យកនូវចីវរនេះ ដែលគេដណ្តប់ឲ្យនាងទាសីឈ្មោះ បុណ្ណា រួចបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានខ្មោចស្រស់ ដែលពេញទៅដោយដង្កូវមានប្រមាណប៉ុនល្អី ទាំងរលាស់ដង្កូវទាំងនោះចេញ ហើយតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងអរិយវង្សដ៏ប្រសើរ ទើបកាន់យកចីវរនោះ។ ក្នុងថ្ងៃដែលតថាគតកាន់យកចីវរនេះ មហាប្រថពីក្នុងម៉ឺនលោកធាតុ បានញាប់ញ័រលាន់ឮសូរគ្រហឹមយ៉ាងខ្លាំង ឯអាកាសក៏លាន់ឮសូរប្រេះឆា ទេវតាក្នុងម៉ឺនលោកធាតុក៏បានឲ្យសាធុការថា «ភិក្ខុអ្នកកាន់យកនូវចីវរនេះ គួរជាអ្នកទ្រទ្រង់សំពត់បង្សុកូលជាប្រក្រតី ជាអ្នកនៅក្នុងព្រៃជាប្រក្រតី ជាអ្នកឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយជាប្រក្រតី ជាអ្នកដើរត្រេចទៅតាមលំដាប់ផ្ទះជាប្រក្រតី លោកនឹងអាចធ្វើការបដិបត្តិឲ្យសមគួរដល់ចីវរនេះបានដែរឬទេ?»។ ព្រះថេរៈ ទោះបីជាខ្លួនលោកមានកម្លាំងស្មើនឹងដំរីប្រាំក៏ដោយ ក៏លោកមិនបានគិតដល់កម្លាំងកាយនោះឡើយ ដោយមានសេចក្តីព្យាយាមប្រាថ្នានឹងធ្វើការបដិបត្តិឲ្យសមគួរដល់ចីវររបស់ព្រះសុគត ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងទ្រទ្រង់»។ ពាក្យថា Paṭipajjiṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះអង្គបានបដិបត្តិហើយ។ លុះធ្វើការផ្លាស់ប្តូរចីវរគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់គ្រងចីវរដែលព្រះថេរៈធ្លាប់គ្រង ចំណែកព្រះថេរៈក៏គ្រងចីវររបស់ព្រះសាស្តា។ ក្នុងសម័យនោះ មហាប្រថពីមានទឹកជាទីបំផុត បានញាប់ញ័រលាន់ឮសូរខ្ទរខ្ទារឡើង។

Bhagavato puttotiādīsu thero bhagavantaṃ nissāya ariyāya jātiyā jātoti bhagavato putto. Urena vasitvā mukhato nikkhantaovādavasena pabbajjāya ceva upasampadāya ca patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto. Ovādadhammato jātattā ovādadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito. Ovādadhammadāyādaṃ navalokuttaradhammadāyādameva vā arahatīti dhammadāyādo . Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti satthārā pārutaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupanatthāya paṭiggahitaṃ.

ក្នុងពាក្យថា Bhagavato putto ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះថេរៈអាស្រ័យព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបកើតក្នុងអរិយជាតិ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ (Bhagavato putto)។ ឈ្មោះថា ជាឱរសកើតអំពីព្រះឱស្ឋ (oraso mukhato jāto) ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងព្រះហឫទ័យ ហើយតម្កល់នៅក្នុងបព្វជ្ជា និងឧបសម្បទា ដោយអំណាចនៃឱវាទដែលចេញអំពីព្រះឱស្ឋ។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកកើតអំពីធម៌ ជាអ្នកដែលធម៌និម្មិតឡើង (dhammajo dhammanimmito) ព្រោះកើតអំពីឱវាទធម៌ និងព្រោះឱវាទធម៌និម្មិតឡើង។ ឈ្មោះថា ជាអ្នកទទួលមរតកធម៌ (dhammadāyādo) ព្រោះសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកគឺឱវាទធម៌ ឬសមគួរនឹងទទួលនូវមរតកគឺលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlāni សេចក្តីថា ចីវរបង្សុកូលដែលព្រះសាស្តាទ្រង់គ្រងហើយ ព្រះថេរៈបានទទួលយកដើម្បីគ្រង។

Sammā vadamāno vadeyyāti yaṃ puggalaṃ ‘‘bhagavato putto’’tiādīhi guṇehi sammā vadamāno vadeyya, mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya, ahaṃ evarūpoti. Ettāvatā therena pabbajjā ca parisodhitā hoti. Ayañhettha adhippāyo – āvuso, yassa na upajjhāyo paññāyati, na ācariyo, kiṃ so anupajjhāyo anācariyo nhāpitamuṇḍako sayaṃgahitakāsāvo ‘‘titthiyapakkantako’’ti saṅkhaṃ gato evaṃ tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ labhati, tīhi ovādehi pabbajjaṃ vā upasampadaṃ vā labhati, kāyena kāyaṃ cīvaraparivattanaṃ labhati? Passa yāva dubbhāsitaṃ vacanaṃ thullanandāya bhikkhuniyāti. Evaṃ pabbajjaṃ sodhetvā idāni chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadituṃ ahaṃ kho, āvusotiādimāha. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Ekādasamaṃ.

ពាក្យថា Sammā vadamāno vadeyya សេចក្តីថា បុគ្គលកាលបើនិយាយដោយត្រឹមត្រូវ គួរនិយាយចំពោះបុគ្គលណា ដោយគុណទាំងឡាយមានពាក្យថា «ជាបុត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» ជាដើម កាលបើនិយាយដោយត្រឹមត្រូវ គួរនិយាយចំពោះខ្ញុំនោះឯង ព្រោះខ្ញុំមានសភាពបែបនេះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះថេរៈឈ្មោះថាបានជម្រះបព្វជ្ជារបស់ខ្លួនឲ្យបរិសុទ្ធហើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងរឿងនេះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលអាវុសោ បុគ្គលណាដែលមិនប្រាកដព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មិនប្រាកដព្រះអាចារ្យ បុគ្គលនោះជាអ្នកមិនមានព្រះឧបជ្ឈាយ៍ មិនមានព្រះអាចារ្យ ជានាយកោរកាត់សក់ឲ្យ គ្រងចីវរដែលកាន់យកដោយខ្លួនឯង ដល់នូវការរាប់ថា «ជាអ្នកចូលទៅកាន់ពួកដទៃ (តិរ្ថិយ)» តើបុគ្គលបែបនោះ នឹងបានការទទួលស្វាគមន៍ពីសំណាក់ព្រះសាស្តា អស់ចម្ងាយផ្លូវ ៣ គាវុត ដែរឬទេ? នឹងបានបព្វជ្ជា ឬឧបសម្បទាដោយឱវាទ ៣ ម៉ាត់ដែរឬទេ? នឹងបានការផ្លាស់ប្តូរចីវរដោយកាយប៉ះកាយដែរឬទេ? លោកចូរមើលចុះថា ពាក្យសម្តីរបស់នាងធុល្លនន្ទាភិក្ខុនី ជាពាក្យពោលអាក្រក់យ៉ាងណា!។ ព្រះថេរៈលុះបានជម្រះបព្វជ្ជាឲ្យបរិសុទ្ធយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីនឹងបន្លឺសីហនាទដោយអភិញ្ញា ៦ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា Ahaṃ kho, āvuso ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យមុននោះឯង។ ចប់ សូត្រទី១១។

12. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā

១២. ការពណ៌នាអំពីបរម្មរណសូត្រ

155. Dvādasame tathāgatoti satto. Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitanti, āvuso, etaṃ diṭṭhigataṃ atthasannissitaṃ na hoti. Nādibrahmacariyakanti maggabrahmacariyassa pubbabhāgapaṭipadāpi na hoti. Etañhi, āvuso, atthasaṃhitanti, āvuso, etaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ atthasannissitaṃ. Etaṃ ādibrahmacariyakanti etaṃ maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgapaṭipadā. Dvādasamaṃ.

១៥៥. ក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា tathāgato សេចក្តីថា សត្វ។ ពាក្យថា Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ទិដ្ឋិដ៏លាមកនេះ មិនជាប្រយោជន៍ឡើយ (មិនអាស្រ័យនូវប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ)។ ពាក្យថា Nādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែបដិបទាជាចំណែកបឋមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ ក៏មិនមែនដែរ។ ពាក្យថា Etañhi, āvuso, atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលអាវុសោ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននេះ ទើបជាប្រយោជន៍ (អាស្រ័យនូវប្រយោជន៍)។ ពាក្យថា Etaṃ ādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋាននេះ ជាចំណុចចាប់ផ្តើម ជាបដិបទាជាចំណែកបឋមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ ចប់ សូត្រទី១២។

13. Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā

១៣. ការពណ៌នាអំពីសទ្ធម្មប្បដិរូបកសូត្រ

156. Terasame [Pg.186] aññāya saṇṭhahiṃsūti arahatte patiṭṭhahiṃsu. Saddhammappatirūpakanti dve saddhammappatirūpakāni adhigamasaddhammappatirūpakañca pariyattisaddhammappatirūpakañca. Tattha –

១៥៦. ក្នុងសូត្រទី១៣ ពាក្យថា aññāya saṇṭhahiṃsu សេចក្តីថា បានតម្កល់នៅក្នុងអរហត្តផល។ ពាក្យថា Saddhammappatirūpakaṃ សេចក្តីថា ធម៌ក្លែងក្លាយនៃព្រះសទ្ធម្ម (សទ្ធម្មបដិរូបកៈ) មាន ២ យ៉ាងគឺ ធម៌ក្លែងក្លាយនៃអធិគមសទ្ធម្ម (អធិគមសទ្ធម្មបដិរូបកៈ) និងធម៌ក្លែងក្លាយនៃបរិយត្តិសទ្ធម្ម (បរិយត្តិសទ្ធម្មបដិរូបកៈ)។ ក្នុងធម៌ទាំង ២ យ៉ាងនោះ៖

‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati;

Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati.

«ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងពន្លឺ (ឱភាស) ផង ក្នុងញាណផង ក្នុងបីតិផង ក្នុងបស្សទ្ធិ និងក្នុងសុខផង ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យចិត្តញាប់ញ័រ។

‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati;

Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā.

«ចិត្តរមែងញាប់ញ័រក្នុងអធិមោក្ខ (ការសម្រេចចិត្ត ឬសទ្ធាដ៏ខ្លាំង) ផង ក្នុងបគ្គហៈ (សេចក្តីព្យាយាម) ផង ក្នុងឧបដ្ឋានៈ (សតិខ្ជាប់ខ្ជួន) ផង ក្នុងឧបេក្ខា និងអាវជ្ជនៈផង ក្នុងឧបេក្ខា និងក្នុងនិកន្តិ (សេចក្តីពេញចិត្តដ៏ល្អិត) ផង។

‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa paricitā;

Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca sammoha gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7);

–

«ឋានៈទាំង ១០ នេះ បុគ្គលណាបានសន្សំទុកហើយដោយបញ្ញា បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម្មុទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយក្នុងធម៌) មិនដល់នូវសេចក្តីវង្វេងឡើយ»។

Idaṃ vipassanāñāṇassa upakkilesajātaṃ adhigamasaddhammappatirūpakaṃ nāma. Tisso pana saṅgītiyo anāruḷhaṃ dhātukathā ārammaṇakathā asubhakathā ñāṇavatthukathā vijjākaraṇḍakoti imehi pañcahi kathāvatthūhi paribāhiraṃ guḷhavinayaṃ guḷhavessantaraṃ guḷhamahosadhaṃ vaṇṇapiṭakaṃ aṅgulimālapiṭakaṃ raṭṭhapālagajjitaṃ āḷavakagajjitaṃ vedallapiṭakanti abuddhavacanaṃ pariyattisaddhammappatirūpakaṃ nāma.

សភាវៈដែលជាគ្រឿងសៅហ្មងនៃវិបស្សនាញាណនេះ ឈ្មោះថា អធិគមសទ្ធម្មបដិរូបកៈ (ធម៌ក្លែងក្លាយនៃអធិគមសទ្ធម្ម)។ ចំណែកឯពាក្យដែលមិនបានសង្គាយនាក្នុងសង្គាយនាទាំង ៣ លើក គឺធាតុកថា អารម្មណកថា អសុភកថា ញាណវត្ថុកថា វិជ្ជាករណ្ឌកៈ ដែលនៅក្រៅអំពីកថាវត្ថុទាំង ៥ នេះ និងគូឡ្ហវិន័យ គូឡ្ហវេសន្តរៈ គូឡ្ហមဟោសថ វណ្ណបិដក អង្គុលីមាលបិដក រដ្ឋបាលគជ្ជិតៈ អាឡវកគជ្ជិតៈ វេទល្លបិដក ដែលមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈ នេះឈ្មោះថា បរិយត្តិសទ្ធម្មបដិរូបកៈ (ធម៌ក្លែងក្លាយនៃបរិយត្តិសទ្ធម្ម)។

Jātarūpappatirūpakanti suvaṇṇarasavidhānaṃ ārakūṭamayaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ ābharaṇajātaṃ. Chaṇakālesu hi manussā ‘‘ābharaṇabhaṇḍakaṃ gaṇhissāmā’’ti āpaṇaṃ gacchanti. Atha ne āpaṇikā evaṃ vadanti, ‘‘sace tumhe ābharaṇatthikā, imāni gaṇhatha. Imāni hi ghanāni ceva vaṇṇavantāni ca appagghāni cā’’ti. Te tesaṃ sutvā, ‘‘kāraṇaṃ ime vadanti, imāni piḷandhitvā sakkā nakkhattaṃ kīḷituṃ, sobhanti ceva appagghāni cā’’ti tāni gahetvā gacchanti. Suvaṇṇabhaṇḍaṃ avikkiyamānaṃ nidahitvā ṭhapetabbaṃ hoti. Evaṃ taṃ jātarūpappatirūpake uppanne antaradhāyati nāma.

ពាក្យថា Jātarūpappatirūpakaṃ សេចក្តីថា គ្រឿងអលង្ការដែលធ្វើអំពីលង្ហិន លាបទឹកមាស មានពណ៌ដូចជាមាស (មាសក្លែងក្លាយ)។ ព្រោះថាក្នុងសម័យបុណ្យទាន មនុស្សទាំងឡាយតែងទៅកាន់ផ្សារ ដោយគិតថា «យើងនឹងទិញគ្រឿងអលង្ការ»។ ពេលនោះ ពួកអាជីវករលក់ដូរបាននិយាយទៅកាន់ពួកគេយ៉ាងនេះថា «បើអ្នករាល់គ្នាត្រូវការគ្រឿងអលង្ការ សូមទិញរបស់ទាំងនេះចុះ ព្រោះរបស់ទាំងនេះក្រាស់ផង មានពណ៌ល្អផង មានតម្លៃថោកផង»។ មនុស្សទាំងនោះលុះបានស្តាប់ពាក្យរបស់ពួកអាជីវករហើយ ក៏គិតថា «ពួកអ្នកលក់និយាយត្រូវហើយ យើងអាចពាក់គ្រឿងអលង្ការទាំងនេះទៅលេងបុណ្យទានបាន ទាំងស្អាតផង ទាំងថោកផង» ក៏ទិញយកគ្រឿងអលង្ការទាំងនោះទៅ។ ចំណែកគ្រឿងអលង្ការមាសពិត កាលបើលក់មិនដាច់ ក៏ត្រូវគេកប់ទុកចោល។ យ៉ាងនេះឯង កាលបើមាសក្លែងក្លាយកើតឡើងហើយ មាសពិតឈ្មោះថាតែងបាត់បង់ទៅ។

Atha saddhammassa antaradhānaṃ hotīti adhigamasaddhammassa paṭipattisaddhammassa pariyattisaddhammassāti tividhassāpi saddhammassa antaradhānaṃ hoti. Paṭhamabodhiyañhi [Pg.187] bhikkhū paṭisambhidappattā ahesuṃ. Atha kāle gacchante paṭisambhidā pāpuṇituṃ na sakkhiṃsu, chaḷabhiññā ahesuṃ. Tato cha abhiññā pāpuṇituṃ asakkontā tisso vijjā pāpuṇiṃsu. Idāni kāle gacchante tisso vijjā pāpuṇituṃ asakkontā āsavakkhayamattaṃ pāpuṇissanti. Tampi asakkontā anāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sakadāgāmiphalaṃ, tampi asakkontā sotāpattiphalaṃ. Gacchante kāle sotāpattiphalampi pattuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ yadā vipassanā imehi upakkilesehi upakkiliṭṭhā āraddhamattāva ṭhassati, tadā adhigamasaddhammo antarahito nāma bhavissati.

ពាក្យថា Atha saddhammassa antaradhānaṃ hoti សេចក្តីថា ការសាបសូន្យទៅនៃព្រះសទ្ធម្មទាំង ៣ ប្រការ គឺអធិគមសទ្ធម្ម បដិបត្តសទ្ធម្ម និងបរិយត្តិសទ្ធម្ម។ ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកបានសម្រេចបដិសម្ភិទា។ លុះកាលកន្លងទៅ ភិក្ខុទាំងឡាយមិនអាចសម្រេចបដិសម្ភិទាបាន ក៏ក្លាយជាអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា ៦។ បន្ទាប់មក កាលបើមិនអាចសម្រេចអភិញ្ញា ៦ បាន ក៏សម្រេចត្រឹមវិជ្ជា ៣។ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ កាលបើពេលវេលាកន្លងទៅ មិនអាចសម្រេចវិជ្ជា ៣ បាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមតែការអស់ទៅនៃអាសវៈ (អរហត្តផលសុទ្ធ)។ កាលបើមិនអាចសម្រេចសូម្បីតែការអស់ទៅនៃអាសវៈនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមអនាគាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែអនាគាមិផលនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមសកទាកាមិផល មិនអាចសម្រេចសូម្បីតែសកទាកាមិផលនោះបាន ក៏នឹងសម្រេចត្រឹមសោតាបត្តិផល។ លុះកាលកន្លងទៅមុខទៀត សូម្បីតែសោតាបត្តិផលក៏មិនអាចសម្រេចបានឡើយ។ លំដាប់នោះ កាលណាវិបស្សនារបស់ពួកគេសៅហ្មងដោយគ្រឿងសៅហ្មងទាំងឡាយនេះ ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែជាការចាប់ផ្តើមព្យាយាមប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលនោះ អធិគមសទ្ធម្ម ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅហើយ។

Paṭhamabodhiyañhi bhikkhū catunnaṃ paṭisambhidānaṃ anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūrayiṃsu. Gacchante kāle taṃ asakkontā channaṃ abhiññānaṃ, tampi asakkontā tissannaṃ vijjānaṃ, tampi asakkontā arahattaphalamattassa. Gacchante pana kāle arahattassa anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūretuṃ asakkontā anāgāmiphalassa anucchavikaṃ paṭipattiṃ pūressanti, tampi asakkontā sakadāgāmiphalassa, tampi asakkontā sotāpattiphalassa. Yadā pana sotāpattiphalassapi anucchavikaṃ paṭipadaṃ pūretuṃ asakkontā sīlapārisuddhimatteva ṭhassanti, tadā paṭipattisaddhammo antarahito nāma bhavissati.

ព្រោះថាក្នុងបឋមពោធិកាល ភិក្ខុទាំងឡាយបានបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់បដិសម្ភិទាទាំង ៤។ លុះកាលកន្លងទៅ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អភិញ្ញា ៦ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់វិជ្ជា ៣ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏បំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់ត្រឹមតែអរហត្តផល។ លុះកាលកន្លងទៅទៀត មិនអាចបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អរហត្តផលបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់អនាគាមិផល មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់សកទាកាមិផល មិនអាចបំពេញបដិបត្តិនោះបាន ក៏នឹងបំពេញបដិបត្តិដ៏សមគួរដល់សោតាបត្តិផល។ លុះកាលណា សូម្បីតែបដិបទាដ៏សមគួរដល់សោតាបត្តិផលក៏មិនអាចបំពេញបាន ហើយស្ថិតនៅត្រឹមតែសីលបារិសុទ្ធិប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាលនោះ បដិបត្តិសទ្ធម្ម ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅហើយ។

Yāva pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vattati, na tāva sāsanaṃ antarahitanti vattuṃ vaṭṭati. Tiṭṭhantu tīṇi vā, abhidhammapiṭake antarahite itaresu dvīsu tiṭṭhantesupi antarahitanti na vattabbameva. Dvīsu antarahitesu vinayapiṭakamatte ṭhitepi, tatrāpi khandhakaparivāresu antarahitesu ubhatovibhaṅgamatte, mahāvinaye antarahite dvīsu pātimokkhesu vattamānesupi sāsanaṃ anantarahitameva. Yadā pana dve pātimokkhā antaradhāyissanti, atha pariyattisaddhammassa antaradhānaṃ bhavissati. Tasmiṃ antarahite sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Pariyattiyā hi antarahitāya paṭipatti antaradhāyati, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃ kāraṇā? Ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti, paṭipatti adhigamassa. Iti paṭipattitopi pariyattimeva pamāṇaṃ.

ដរាបណាព្រះត្រៃបិដកជាព្រះពុទ្ធវចនៈនៅប្រព្រឹត្តទៅ ដរាបនោះ មិនគួរនិយាយថា ព្រះសាសនាសាបសូន្យទៅហើយឡើយ។ ទុកជាបិដកទាំង ៣ មិនបាច់និយាយដល់ទៅចុះ កាលបើអភិធម្មកបិដកសាបសូន្យទៅ ទោះបីបិដក ២ ក្រៅពីនេះនៅតាំងនៅ ក៏មិនគួរនិយាយថាសាបសូន្យឡើយ។ កាលបើបិដកទាំង ២ សាបសូន្យទៅ ទោះបីនៅសល់ត្រឹមតែវិន័យបិដក ហើយក្នុងវិន័យបិដកនោះ ទោះបីខន្ធកៈ និងបរិវារៈសាបសូន្យទៅ នៅសល់ត្រឹមតែឧភតោវិភង្គ ហើយទោះបីមហាវិន័យសាបសូន្យទៅ នៅសល់ត្រឹមតែបាតិមោក្ខទាំង ២ ប្រព្រឹត្តទៅ សូម្បីតែយ៉ាងនេះ ព្រះសាសនាក៏ឈ្មោះថាមិនទាន់សាបសូន្យឡើយ។ លុះកាលណា បាតិមោក្ខទាំង ២ សាបសូន្យទៅ ក្នុងកាលនោះ ការសាបសូន្យនៃបរិយត្តិសទ្ធម្មនឹងមានឡើង។ កាលបើបរិយត្តិសទ្ធម្មនោះសាបសូន្យទៅហើយ ព្រះសាសនាឈ្មោះថាជាធម្មជាតិសាបសូន្យទៅ។ ព្រោះថា កាលបើបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ បដិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើបដិបត្តិសាបសូន្យ អធិគម (ការសម្រេចមគ្គផល) ក៏សាបសូន្យ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បរិយត្តិនេះជាបច្ច័យដល់បដិបត្តិ បដិបត្តិជាបច្ច័យដល់អធិគម។ ហេតុនោះ សូម្បីតែធៀបនឹងបដិបត្តិ បរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ទើបជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងវាស់វែងក្នុងការតាំងនៅនៃព្រះសាសនា)។

Nanu [Pg.188] ca kassapasammāsambuddhakāle kapilo nāma anārādhakabhikkhu ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti bījaniṃ gahetvā āsane nisinno ‘‘atthi imasmiṃ vattantā’’ti pucchi, atha tassa bhayena yesampi pātimokkho vattati, tepi ‘‘mayaṃ vattāmā’’ti avatvā ‘‘na vattāmā’’ti vadiṃsu, so bījaniṃ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā gato, tadā sammāsambuddhassa sāsanaṃ osakkitanti? Kiñcāpi osakkitaṃ, pariyatti pana ekanteneva pamāṇaṃ. Yathā hi mahato taḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ, udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ, evameva mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati mahātaḷāke udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbā, tesu sati mahātaḷāke padumādīni pupphāni viya sotāpannādayo ariyapuggalā natthīti na vattabbāti evaṃ ekantato pariyattiyeva pamāṇaṃ.

តើក្នុងសម័យព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ ភិក្ខុទ្រុស្តសីលឈ្មោះកបិលៈ មិនបានកាន់យកនូវផ្លិតហើយអង្គុយលើអាសនៈ ពោលថា «អាត្មាអញនឹងសម្តែងនូវបាតិមោក្ខ» ហើយសួរថា «នៅក្នុងបាតិមោក្ខនេះ តើមានអ្នកប្រព្រឹត្តតាមដែរឬទេ?» លំដាប់នោះ ដោយសារការខ្លាចភិក្ខុកបិលៈនោះ សូម្បីភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលប្រព្រឹត្តតាមបាតិមោក្ខ ភិក្ខុទាំងនោះក៏មិនហ៊ានពោលថា «ពួកយើងប្រព្រឹត្តតាម» ក៏ពោលថា «ពួកយើងមិនបានប្រព្រឹត្តតាមទេ» ភិក្ខុកបិលៈនោះក៏ដាក់ផ្លិតចុះ ក្រោកពីអាសនៈហើយដើរចេញទៅ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសាសនារបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសាបសូន្យទៅឬ? សូម្បីតែសាបសូន្យទៅមែន ប៉ុន្តែព្រះបរិយត្តិធម៌ប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណដោយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា ដូចជាកាលបើទំនប់នៃស្រះទឹកដ៏ធំមាំមួនហើយ មិនគួរពោលថា ទឹកនឹងមិនតាំងនៅឡើយ កាលបើមានទឹក មិនគួរពោលថា ផ្កាទាំងឡាយមានផ្កាឈូកជាដើម នឹងមិនរីកឡើយ យ៉ាងនោះមិញ កាលបើព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក ដែលប្រៀបដូចជាទំនប់ដ៏មាំមួននៃស្រះទឹកដ៏ធំ នៅមានសព្វថ្ងៃ មិនគួរពោលថា ពួកកុលបុត្រអ្នកបំពេញនូវបដិបត្តិ ដែលប្រៀបដូចជាទឹកនៅក្នុងស្រះដ៏ធំ មិនមានឡើយ កាលបើកុលបុត្រទាំងនោះមានសព្វថ្ងៃ មិនគួរពោលថា ពួកអរិយបុគ្គលមានព្រះសោតាបន្នជាដើម ដែលប្រៀបដូចជាផ្កាឈូកជាដើមនៅក្នុងស្រះដ៏ធំ មិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ ព្រះបរិយត្តិប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណដោយពិតប្រាកដ។

Pathavīdhātūti dve satasahassāni cattāri ca nahutāni bahalā mahāpathavī. Āpodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva subhakiṇhabrahmalokā uggataṃ kappavināsakaṃ udakaṃ. Tejodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva ābhassarabrahmalokā uggato kappavināsako aggi. Vāyodhātūti pathavito paṭṭhāya yāva vehapphalabrahmalokā uggato kappavināsako vāyu. Etesu hi ekadhammopi satthu sāsanaṃ antaradhāpetuṃ na sakkoti, tasmā evamāha. Idheva te uppajjantīti lohato lohakhādakaṃ malaṃ viya imasmiṃ mayhaṃyeva sāsane te uppajjanti. Moghapurisāti tucchapurisā.

ពាក្យថា បឋវីធាតុ បានដល់ មហាប្រថពីដ៏ក្រាស់ ២ សែន និង ៤ ម៉ឺនយោជន៍។ ពាក្យថា អាបោធាតុ បានដល់ ទឹកដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់សុភកិណ្ហព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា តេជោធាតុ បានដល់ ភ្លើងដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់អាភស្សរព្រហ្មលោក។ ពាក្យថា វាយោធាតុ បានដល់ ខ្យល់ដែលបំផ្លាញកប្ប ដែលឡើងទៅតាំងពីផែនដី រហូតដល់វេហប្ផលព្រហ្មលោក។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាធាតុទាំងនោះ សូម្បីតែធម៌មួយក៏មិនអាចធ្វើសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឲ្យអន្តរធានទៅបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ពួកជនទាំងនោះរមែងកើតឡើងក្នុងសាសនានេះឯង សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះរមែងកើតឡើងក្នុងសាសនារបស់តថាគតនេះឯង ដូចជាច្រែះដែកដែលស៊ីដែក កើតឡើងពីដែកដូច្នោះ។ ពាក្យថា មោឃបុរស បានដល់ បុរសសូន្យទទេ (បុរសដែលសូន្យចាកមគ្គនិងផល)។

Ādikeneva opilavatīti ettha ādikenāti ādānena gahaṇena. Opilavatīti nimujjati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā udakacarā nāvā bhaṇḍaṃ gaṇhantī nimujjati, evaṃ pariyattiādīnaṃ pūraṇena saddhammassa antaradhānaṃ na hoti. Pariyattiyā hi hāyamānāya paṭipatti hāyati, paṭipattiyā hāyamānāya adhigamo hāyati. Pariyattiyā pūrayamānāya pariyattidharā puggalā paṭipattiṃ pūrenti, paṭipattipūrakā adhigamaṃ pūrenti. Iti navacando [Pg.189] viya pariyattiyādīsu vaḍḍhamānāsu mayhaṃ sāsanaṃ vaḍḍhati yevāti dasseti.

ក្នុងពាក្យថា អាទិកេនេវ ឱបិលវតិ នោះ ពាក្យថា អាទិកេន បានដល់ ដោយការកាន់យក គឺការផ្ទុកទំនិញ។ ពាក្យថា ឱបិលវតិ បានដល់ លិចចុះ។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គមានព្រះតម្រាស់ពោលថា ដូចជាទូកដែលដើរក្នុងទឹក កាលបើផ្ទុកទំនិញរមែងលិចចុះ យ៉ាងណាមិញ ការអន្តរធាននៃព្រះសទ្ធម្ម រមែងមិនមានដោយសារការបំពេញនូវបរិយត្តិជាដើម យ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើព្រះបរិយត្តិសាបសូន្យទៅ ព្រះបដិបត្តិក៏សាបសូន្យ កាលបើព្រះបដិបត្តិសាបសូន្យ ព្រះអធិគមក៏សាបសូន្យ។ កាលបើព្រះបរិយត្តិពេញបរិបូណ៌ ពួកបុគ្គលអ្នកទ្រទ្រង់បរិយត្តិ រមែងបំពេញនូវបដិបត្តិ ពួកបុគ្គលអ្នកបំពេញបដិបត្តិ រមែងបំពេញនូវអធិគម។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា យ៉ាងនេះ កាលបើព្រះបរិយត្តិជាដើមចម្រើនឡើង ព្រះសាសនារបស់តថាគត រមែងចម្រើនឡើងពិតប្រាកដ ដូចជាព្រះចន្ទថ្មីដូច្នោះឯង។

Idāni yehi dhammehi saddhammassa antaradhānañceva ṭhiti ca hoti, te dassento pañca khotiādimāha. Tattha okkamanīyāti avakkamanīyā, heṭṭhāgamanīyāti attho. Satthari agāravātiādīsu agāravāti gāravarahitā. Appatissāti appatissayā anīcavuttikā. Tattha yo cetiyaṅgaṇaṃ ārohanto chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, aññato oloketvā kathaṃ kathento gacchati, ayaṃ satthari agāravo nāma.

ឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាកាលនឹងសម្តែងនូវធម៌ទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការអន្តរធានផង ការតាំងនៅផង នៃព្រះសទ្ធម្ម ទើបត្រាស់ពាក្យថា ប្រាំយ៉ាង ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ឱក្កមនិយា បានដល់ ធម៌ដែលនាំឲ្យធ្លាក់ចុះ គឺនាំឲ្យទៅកាន់ទីទាប នេះជាសេចក្តី។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា មិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា ជាដើម ពាក្យថា មិនគោរព បានដល់ មិនមានសេចក្តីគោរព។ ពាក្យថា មិនកោតក្រែង បានដល់ មិនមានការកោតក្រែង គឺមានការប្រព្រឹត្តមិនបន្ទន់ខ្លួន។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បុគ្គលណា កាលឡើងទៅកាន់លានចេតិយ បាំងឆត្រ ពាក់ស្បែកជើង ក្រឡេកមើលទៅទិសផ្សេងៗ និយាយស្តីដើរទៅ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះសាស្តា។

Yo dhammassavanassa kāle saṅghuṭṭhe daharasāmaṇerehi parivārito nisīdati, aññāni vā navakammādīni karoti, dhammassavanagge nisinno niddāyati, vikkhitto vā aññaṃ kathento nisīdati, ayaṃ dhamme agāravo nāma.

បុគ្គលណា កាលបើគេទូងស្គរប្រកាសពេលស្តាប់ធម៌ហើយ ត្រឡប់ជាអង្គុយចោមរោមដោយពួកសាមណេរខ្ចីៗ ឬធ្វើនូវនវកម្មផ្សេងៗជាដើម អង្គុយក្នុងរោងសម្តែងធម៌ហើយដេកលក់ ឬមានចិត្តរាយមាយ អង្គុយនិយាយរឿងផ្សេង បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះធម៌។

Yo therupaṭṭhānaṃ gantvā, avanditvā nisīdati, hatthapallatthikaṃ dussapallatthikaṃ karoti, aññaṃ vā pana hatthapādakukkuccaṃ karoti, vuḍḍhānaṃ santike anajjhiṭṭho katheti, ayaṃ saṅghe agāravo nāma.

បុគ្គលណា ទៅកាន់ទីបម្រើព្រះថេរៈហើយ មិនថ្វាយបង្គំ រួចអង្គុយចុះ ធ្វើការឱបក្បាលជង្គង់ដោយដៃ ឬឱបក្បាលជង្គង់ដោយក្រណាត់ ឬមួយក៏ធ្វើនូវការលេងដៃលេងជើងផ្សេងៗ និយាយស្តីក្នុងសំណាក់នៃព្រះថេរៈទាំងឡាយដ៏មានអាយុ ដោយគេមិនបានអារាធនា បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងព្រះសង្ឃ។

Tisso pana sikkhā apūrentova sikkhāya agāravo nāma hoti. Aṭṭha samāpattiyo anibbattento tāsaṃ vā pana nibbattanatthāya payogaṃ akaronto samādhismiṃ agāravo nāma. Sukkapakkho vuttavipallāseneva veditabboti. Terasamaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលកាលមិនបំពេញនូវសិក្ខាទាំង ៣ ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងសិក្ខា។ បុគ្គលកាលមិនញ៉ាំងសមាបត្តិទាំង ៨ ឲ្យកើតឡើង ឬមិនធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីញ៉ាំងសមាបត្តិទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា មិនគោរពក្នុងសមាធិ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ចំណែកខាងសេចក្តីគោរព) គួរដឹងដោយការត្រឡប់ផ្ទុយពីសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១៣។

Kassapasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយកស្សបសំយុត្ត ចប់ហើយ។

6. Lābhasakkārasaṃyuttaṃ

៦. លាភសក្ការសំយុត្ត

1. Paṭhamavaggo

១. វគ្គទី ១

1. Dāruṇasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយទារុណសូត្រ

157. Lābhasakkārasaṃyuttassa [Pg.190] paṭhame dāruṇoti thaddho. Lābhasakkārasilokoti ettha lābho nāma catupaccayalābho. Sakkāroti tesaṃyeva sukatānaṃ susaṅkhatānaṃ lābho. Silokoti vaṇṇaghoso. Kaṭukoti tikhiṇo. Pharusoti kharo. Antarāyikoti antarāyakaro. Paṭhamaṃ.

១៥៧. ក្នុងសូត្រទី ១ នៃលាភសក្ការសំយុត្ត ពាក្យថា ទារុណោ បានដល់ រឹងត្អឹង។ ក្នុងពាក្យថា លាភសក្ការសិលោកោ នេះ ពាក្យថា លាភោ បានដល់ ការបាននូវបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា សក្ការោ បានដល់ ការបាននូវបច្ច័យ ៤ ទាំងនោះឯង ដែលគេធ្វើល្អហើយ គេចាត់ចែងយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ហើយ។ ពាក្យថា សិលោកោ បានដល់ កិត្តិសព្ទសរសើរ។ ពាក្យថា កដុកោ បានដល់ មុតស្រួច។ ពាក្យថា ផរុសោ បានដល់ គ្រើម។ ពាក្យថា អន្តរាយិកោ បានដល់ ធ្វើនូវអន្តរាយ។ ចប់ សូត្រទី ១។

2. Baḷisasuttavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយពលិសសូត្រ

158. Dutiye bāḷisikoti baḷisaṃ gahetvā caramāno macchaghātako. Āmisagatanti āmisamakkhitaṃ. Āmisacakkhūti āmise cakkhu dassanaṃ assāti āmisacakkhu. Gilabaḷisoti gilitabaḷiso. Anayaṃ āpannoti dukkhaṃ patto. Byasanaṃ āpannoti vināsaṃ patto. Yathākāmakaraṇīyoti yathākāmena yathāruciyā yatheva naṃ bāḷisiko icchati, tathevassa kattabboti attho. Yathākāmakaraṇīyo pāpimatoti yathā kilesamārassa kāmo, evaṃ kattabbo, nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā pāpetabbo. Dutiyaṃ.

១៥៨. ក្នុងសូត្រទី ២ ពាក្យថា ពាលិសិកោ បានដល់ អ្នកសម្លាប់ត្រី ដែលកាន់យកនូវផ្លែសន្ទូចដើរទៅ។ ពាក្យថា អាមិសគតំ បានដល់ ដែលប្រឡាក់ដោយនុយ។ ពាក្យថា អាមិសចក្ខុ បានដល់ ត្រីដែលមានភ្នែកសម្លឹងមើលតែក្នុងនុយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អាមិសចក្ខុ។ ពាក្យថា គិលពលិសោ បានដល់ ត្រីដែលលេបផ្លែសន្ទូចហើយ។ ពាក្យថា អនយំ អាបន្នោ បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ។ ពាក្យថា ព្យសនំ អាបន្នោ បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ ពាក្យថា យថាកាមករណីយោ សេចក្តីថា តាមបំណង តាមចំណង់ គឺអ្នកនេសាទចង់ធ្វើចំពោះត្រីនោះយ៉ាងណា ក៏ត្រូវធ្វើចំពោះត្រីនោះយ៉ាងនោះឯង នេះជាសេចក្តី។ ពាក្យថា យថាកាមករណីយោ បាបិមតោ បានដល់ កិលេសមារមានបំណងយ៉ាងណា ក៏ត្រូវធ្វើទៅយ៉ាងនោះ គឺត្រូវនាំទៅកាន់នរកខ្លះ កំណើតតិរច្ឆានខ្លះ ប្រេតវិស័យខ្លះ។ ចប់ សូត្រទី ២។

3-4. Kummasuttādivaṇṇanā

៣-៤. ការអធិប្បាយកុម្មសូត្រជាដើម

159-160. Tatiye mahākummakulanti mahantaṃ aṭṭhikacchapakulaṃ. Agamāsīti ‘‘ettha addhā kiñci khāditabbaṃ atthi, taṃ maccharāyanto maṃ esa nivāretī’’ti saññāya agamāsi. Papatāyāti papatā vuccati dīgharajjukabaddho ayakantakosake daṇḍakaṃ pavesetvā gahito kaṇṇikasallasaṇṭhāno, ayakaṇṭako, yasmiṃ vegena patitvā kaṭāhe laggamatte daṇḍako nikkhamati, rajjuko ekābaddho gacchateva. So kummoti so [Pg.191] viddhakummo. Yena so kummoti udakasaddaṃ sutvā sāsaṅkaṭṭhānaṃ bhavissatīti nivattitvā yena so atthakāmo kummo. Na dāni tvaṃ amhākanti idāni tvaṃ amittahatthaṃ gato, na amhākaṃ santakoti attho. Evaṃ sallapantānaṃyeva ca nesaṃ nāvāya ṭhito luddo rajjukaṃ ākaḍḍhitvā kummaṃ gahetvā yathākāmaṃ akāsi. Sesamettha ito anantarasutte ca uttānameva. Tatiyacatutthāni.

១៥៩-១៦០. ក្នុងសូត្រទី ៣ ពាក្យថា មហាកុម្មកុលំ បានដល់ ហ្វូងអណ្តើកស្នូកដ៏ធំ។ ពាក្យថា អគមាសិ សេចក្តីថា អណ្តើកនោះដើរទៅដោយសម្គាល់ថា «ក្នុងទីនេះច្បាស់ជាមានរបស់អ្វីមួយដែលគួរខាំស៊ីបាន អណ្តើកនេះកំណាញ់នឹងអាញ់ ទើបឃាត់អាញ់»។ ពាក្យថា បបតាយ នោះ ឧបករណ៍ដែលគេចងដោយខ្សែវែង ស៊កដងទៅក្នុងបំពង់ដែកស្រួច មានសណ្ឋានដូចជាបន្លាត្រីឆ្ពិន ជាបន្លាដែក ហៅថា បបតា កាលបើលំពែងនោះធ្លាក់ចុះទៅដោយល្បឿន គ្រាន់តែទើសនឹងស្នូកអណ្តើក ដងក៏របូតចេញ ខ្សែក៏ជាប់ណែនទៅជាមួយអណ្តើកនោះឯង។ ពាក្យថា សោ កុម្មោ បានដល់ អណ្តើកដែលត្រូវលំពែងនោះ។ ពាក្យថា យេន សោ កុម្មោ សេចក្តីថា អណ្តើកនោះឮសូរទឹក ក៏គិតថា «ទីនេះនឹងមានភ័យ» ហើយក៏ត្រឡប់ទៅរកអណ្តើកជាមិត្តដែលប្រាថ្នាប្រយោជន៍នោះវិញ។ ពាក្យថា ន ទានិ ត្វំ អម្ហាកំ សេចក្តីថា ឥឡូវនេះ អ្នកធ្លាក់ទៅក្នុងដៃសត្រូវហើយ មិនមែនជាពួកយើងទៀតទេ នេះជាសេចក្តី។ កាលបើអណ្តើកទាំងនោះកំពុងតែនិយាយគ្នាយ៉ាងនេះ ព្រានដែលឈរនៅលើទូក ក៏ទាញខ្សែស្រូបយកអណ្តើកនោះទៅ ហើយធ្វើតាមចិត្តប្រាថ្នា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងសូត្រនេះ និងក្នុងសូត្របន្ទាប់ពីនេះ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទី ៣ និងទី ៤។

5. Mīḷhakasuttavaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយមីឡ្ហកសូត្រ

161. Pañcame mīḷhakāti gūthapāṇakā. Gūthādīti gūthabhakkhā. Gūthapūrāti anto gūthena bharitā. Puṇṇā gūthassāti idaṃ purimasseva atthadīpanaṃ. Atimaññeyyāti pacchimapāde bhūmiyaṃ ṭhapetvā purimapāde gūthassa upari āropetvā ṭhitā ‘‘ahamhi gūthādī’’ti bhaṇantī atimaññeyya. Piṇḍapāto cassa pūroti aparopissa pattapūro paṇītapiṇḍapāto bhaveyya. Pañcamaṃ.

១៦១. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា មីឡ្ហកា បានដល់ ពួកដង្កូវលាមក។ ពាក្យថា គូថានី បានដល់ ពួកសត្វដែលស៊ីលាមកជាអាហារ។ ពាក្យថា គូថបូរា បានដល់ ដែលពេញដោយលាមកខាងក្នុងពោះ។ ពាក្យថា បុណ្ណា គូថស្ស នេះ ជាពាក្យពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យមុននោះឯង។ ពាក្យថា អតិមញ្ញេយ្យ សេចក្តីថា ដង្កូវនោះដាក់ជើងក្រោយលើដី លើកជើងមុខដាក់លើគំនរលាមក ឈរពោលថា «អញជាអ្នកស៊ីលាមក» យ៉ាងនេះ ហើយមើលងាយសត្វដទៃ។ ពាក្យថា បិណ្ឌបាតោ ចស្ស បូរោ សេចក្តីថា សូម្បីតែភិក្ខុដទៃទៀត ក៏មានចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំងពេញបាតដែរ។ ចប់ សូត្រទី ៥។

6. Asanisuttavaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយអសនិសូត្រ

162. Chaṭṭhe kaṃ, bhikkhave, asanivicakkanti, bhikkhave, kaṃ puggalaṃ matthake patitvā maddamānaṃ sukkāsanicakkaṃ āgacchatu. Appattamānasanti anadhigatārahattaṃ. Iti bhagavā na sattānaṃ dukkhakāmatāya, ādīnavaṃ pana dassetuṃ evamāha. Asanicakkañhi matthake patitaṃ ekameva attabhāvaṃ nāseti, lābhasakkārasilokena pariyādiṇṇacitto nirayādīsu anantadukkhaṃ anubhoti. Chaṭṭhaṃ.

១៦២. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា កំ, ភិក្ខវេ, អសនិវិចក្កំ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តើកង់រន្ទះដ៏ក្តៅក្រហាយ ធ្លាក់ចុះមកកិនក្បាលបុគ្គលណា? ពាក្យថា អប្បត្តមានសំ បានដល់ ព្រះសេក្ខបុគ្គលដែលមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនត្រាស់យ៉ាងនេះដោយសារចង់ឲ្យសត្វទាំងឡាយរងទុក្ខនោះទេ ប៉ុន្តែត្រាស់យ៉ាងនេះដើម្បីបង្ហាញនូវទោស។ ព្រោះថាកង់រន្ទះដែលធ្លាក់ចុះមកលើក្បាល រមែងបំផ្លាញត្រឹមតែអត្តភាពមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបុគ្គលដែលមានចិត្តត្រូវលាភសក្ការៈនិងកិត្តិសព្ទគ្របសង្កត់ហើយ រមែងរងទុក្ខមិនចេះចប់មិនចេះហើយក្នុងនរកជាដើម។ ចប់ សូត្រទី ៦។

7. Diddhasuttavaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយទិទ្ធសូត្រ

163. Sattame diddhagatenāti gatadiddhena. Visallenāti visamakkhitena. Sallenāti sattiyā. Sattamaṃ.

១៦៣. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា ទិទ្ធគតេន បានដល់ ដែលលាបដោយថ្នាំពិស។ ពាក្យថា វិសល្លេន បានដល់ ដែលប្រឡាក់ដោយពិសដ៏ខ្លាំង។ ពាក្យថា សល្លេន បានដល់ ដោយលំពែង។ ចប់ សូត្រទី ៧។

8. Siṅgālasuttavaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយសិង្គាលសូត្រ

164. Aṭṭhame [Pg.192] siṅgāloti jarasiṅgālo. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyo tveva, taṃkhaṇaṃ gaḷitampi ca muttaṃ pūtimuttantveva vuccati, evaṃ tadahujātopi siṅgālo jarasiṅgālotveva vuccati. Ukkaṇṭakena nāmāti evaṃnāmakena rogena. So kira sītakāle uppajjati. Tasmiṃ uppanne sakalasarīrato lomāni patanti, sakalasarīraṃ nillomaṃ hutvā, samantato phuṭati, vātabbhāhatā vaṇā rujjanti. Yathā ummattakasunakhena daṭṭho puriso anavaṭṭhitova bhamati, evaṃ tasmiṃ uppanne bhamitabbo hoti, asukaṭṭhāne sotthi bhavissatīti na paññāyati. Aṭṭhamaṃ.

១៦៤. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា សិង្គាលោ បានដល់ សត្វកញ្ជ្រោងចាស់។ ព្រោះថា ដូចជារាងកាយសូម្បីមានពណ៌ដូចមាស ក៏ហៅថា កាយស្អុយ ដូច្នោះឯង ទឹកនោមសូម្បីតែទើបនឹងបង្ហូរចេញក្នុងខណៈនោះ ក៏ហៅថា ទឹកនោមស្អុយ ដូច្នោះឯង យ៉ាងណាមិញ សត្វកញ្ជ្រោងសូម្បីតែកើតក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏ហៅថា កញ្ជ្រោងចាស់ យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា ឧក្កណ្ឋកេន នាម បានដល់ រោគដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា រោគនោះរមែងកើតឡើងក្នុងរដូវរងា។ កាលបើរោគនោះកើតឡើងហើយ រោមទាំងឡាយរមែងជ្រុះចេញពីសព្វរាងកាយ រាងកាយទាំងមូលក៏គ្មានរោម ហើយប្រេះបែកសព្វទិសទី កាលបើត្រូវខ្យល់បក់មក ដំបៅទាំងឡាយរមែងឈឺផ្សាខ្លាំង។ ដូចជាបុរសដែលត្រូវឆ្កែឆ្កួតខាំ រមែងដើរវិលវល់មិននឹងនរ យ៉ាងណាមិញ កាលបើរោគនោះកើតឡើងហើយ ក៏ត្រូវដើរវិលវល់យ៉ាងនោះដែរ មិនដឹងថា សេចក្តីសុខស្រួលនឹងមានក្នុងទីឯណោះឡើយ។ ចប់ សូត្រទី ៨។

9. Verambhasuttavaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយវេរម្ភសូត្រ

165. Navame verambhavātāti evaṃnāmakā mahāvātā. Kīdise pana ṭhāne te vātā vāyantīti? Yattha ṭhitassa cattāro dīpā uppalinipattamattā hutvā paññāyanti. Yo pakkhī gacchatīti navavuṭṭhe deve viravanto vātasakuṇo tattha gacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Arakkhiteneva kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento khandhaṭṭhiṃ vā nāmento kāyaṃ na rakkhati nāma, nānāvidhaṃ duṭṭhullakathaṃ kathento vācaṃ na rakkhati nāma, kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāsatiṃ anupaṭṭhapetvā. Navamaṃ.

១៦៥. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា វេរម្ភវាតា បានដល់ ខ្យល់ព្យុះដ៏ធំដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ចុះខ្យល់ទាំងនោះរមែងបក់ក្នុងទីបែបណា? គឺក្នុងទីដែលកាលបើបុគ្គលឈរនៅទីនោះហើយ មើលឃើញទ្វីបទាំង ៤ មានទំហំប៉ុនស្លឹកឈូកក្រហម។ ពាក្យថា យោ បក្ខី គច្ឆតិ សេចក្តីថា កាលបើភ្លៀងបង្អុរចុះមកថ្មីៗ ផ្គរលាន់គ្រហឹម សត្វបក្សីខ្យល់រមែងហើរទៅក្នុងទីនោះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកសត្វបក្សីនោះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា អរក្ខិតេនេវ កាយេន ជាដើម ភិក្ខុដែលលេងដៃលេងជើង ឬឱនស្មាទៅមក ឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយ ភិក្ខុដែលនិយាយស្តីនូវទុដ្ឋុល្លកថាផ្សេងៗ ឈ្មោះថា មិនរក្សាកាយវាចា ភិក្ខុដែលត្រិះរិះនូវកាមវិតក្កៈជាដើម ឈ្មោះថា មិនរក្សាចិត្ត។ ពាក្យថា អនុបដ្ឋិតាយ សតិយា បានដល់ មិនបានតាំងទុកនូវកាយគតាសតិ។ ចប់ សូត្រទី ៩។

10. Sagāthakasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយសគាថកសូត្រ

166. Dasame asakkārena cūbhayanti asakkārena ca ubhayena. Samādhīti arahattaphalasamādhi. So hi tena na vikampati. Appamāṇavihārinoti appamāṇena phalasamādhinā viharantassa. Sātatikanti satatakāriṃ. Sukhumaṃdiṭṭhivipassakanti arahattamaggadiṭṭhiyā sukhumadiṭṭhiphalasamāpattiatthāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā āgatattā vipassakaṃ. Upādānakkhayārāmanti upādānakkhayasaṅkhāte nibbāne rataṃ. Āhu sappuriso itīti sappurisoti kathentīti. Dasamaṃ.

១៦៦. ក្នុងសូត្រទី ១០ ពាក្យថា អសក្ការេន ចូភយំ បានដល់ ដោយការមិនធ្វើសក្ការៈផង ដោយទាំងពីរយ៉ាងផង។ ពាក្យថា សមាធិ បានដល់ អរហត្តផលសមាធិ។ ព្រោះថាសមាធិនោះ រមែងមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយសារសក្ការៈនិងអសក្ការៈនោះឡើយ។ ពាក្យថា អប្បមាទវិហារិនោ បានដល់ នៃបុគ្គលអ្នករស់នៅដោយអរហត្តផលសមាធិ ដែលជាធម៌មិនប្រមាទ។ ពាក្យថា សាតតិកំ បានដល់ អ្នកធ្វើជានិច្ច។ ពាក្យថា សុខុមទិដ្ឋិវិបស្សកំ បានដល់ ព្រោះតែបានតាំងទុកនូវវិបស្សនា ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផលសមាបត្តិ ដែលជាប្រាជ្ញាដ៏ល្អិតល្អន់ ដោយអរហត្តមគ្គទិដ្ឋិ ទើបឈ្មោះថា វិបស្សកៈ។ ពាក្យថា ឧបាទានក្ខយារាមំ បានដល់ ដែលត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃឧបាទាន។ ពាក្យថា អាហុ សប្បុរិសោ ឥតិ សេចក្តីថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយរមែងហៅថា សប្បុរស យ៉ាងនេះឯង។ ចប់ សូត្រទី ១០។

Paṭhamo vaggo.

វគ្គទី ១ ចប់ហើយ។

2. Dutiyavaggo

២. វគ្គទី ២

1-2. Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā

១-២. ការអធិប្បាយសុវណ្ណបាតិសូត្រជាដើម

167-168. Dutiyavaggassa [Pg.193] paṭhame sampajānamusā bhāsantanti appamattakenapi kāraṇena sampajānameva musā bhāsantaṃ. ‘‘Sīlaṃ pūressāmī’’ti saṃvihitabhikkhuṃ sinerumattopi paccayarāsi cāletuṃ na sakkoti. Yadā pana sīlaṃ pahāya sakkāranissito hoti, tadā kuṇḍakamuṭṭhihetupi musā bhāsati, aññaṃ vā akiccaṃ karoti. Dutiyaṃ uttānamevāti. Paṭhamadutiyāni.

១៦៧-១៦៨. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី២ ពាក្យថា "sampajānamusā bhāsantaṃ" សេចក្ដីថា និយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួន ព្រោះតែហេតុបន្តិចបន្តួច។ គំនរនៃបច្ច័យ សូម្បីមានប្រមាណស្មើនឹងភ្នំសិនេរុ ក៏មិនអាចញ៉ាំងភិក្ខុអ្នកគ្រប់គ្រងរក្សាសីលល្អ ដោយតាំងចិត្តថា "អាត្មាអញនឹងបំពេញសីល" ឱ្យរំភើបញាប់ញ័របានឡើយ។ ប៉ុន្តែ កាលណាភិក្ខុលះបង់សីលហើយ ជាអ្នកអាស្រ័យនូវសក្ការៈ កាលនោះ សូម្បីព្រោះតែហេតុនៃកន្ទក់មួយក្ដាប់ ក៏និយាយកុហក ឬធ្វើនូវអំពើមិនសមគួរដទៃទៀតដែរ។ សូត្រទី២ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ និងទី២។

3-10. Suvaṇṇanikkhasuttādivaṇṇanā

៣-១០. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានសុវណ្ណនិក្ខសូត្រជាដើម។

169. Tatiyādīsu suvaṇṇanikkhassāti ekassa kañcananikkhassa. Siṅgīnikkhassāti siṅgīsuvaṇṇanikkhassa. Pathaviyāti cakkavāḷabbhantarāya mahāpathaviyā. Āmisakiñcikkhahetūti kassacideva āmisassa hetu antamaso kuṇḍakamuṭṭhinopi. Jīvitahetūti aṭaviyaṃ corehi gahetvā jīvite voropiyamāne tassapi hetu. Janapadakalyāṇiyāti janapade uttamitthiyā. Tatiyādīni.

១៦៩. ក្នុងសូត្រទី៣ ជាដើម ពាក្យថា "suvaṇṇanikkhassa" សេចក្ដីថា នៃនិក្ខៈមាសមួយ។ ពាក្យថា "siṅgīnikkhassa" សេចក្ដីថា នៃនិក្ខៈមាសសិង្គី (មាសទឹកដប់)។ ពាក្យថា "pathaviyā" សេចក្ដីថា នៃមហាប្រថពីដែលស្ថិតនៅក្នុងចក្រវាឡ (ដែលពេញដោយមាសនិងប្រាក់)។ ពាក្យថា "āmisakiñcikkhahetu" សេចក្ដីថា ព្រោះតែហេតុនៃអាមិសៈបន្តិចបន្តួចណាមួយ ដោយហោចទៅសូម្បីតែកន្ទក់មួយក្ដាប់។ ពាក្យថា "jīvitahetu" សេចក្ដីថា ព្រោះតែហេតុនៃជីវិតនោះ សូម្បីកាលដែលពួកចោរចាប់ខ្លួននៅក្នុងព្រៃ ហើយបម្រុងនឹងសម្លាប់ជីវិតចោល។ ពាក្យថា "janapadakalyāṇiyā" សេចក្ដីថា នៃស្ត្រីដ៏ល្អឆ្នើមក្នុងជនបទ។ សូត្រទី៣ ជាដើម។

Dutiyo vaggo.

វគ្គទី២។

3. Tatiyavaggo

៣. វគ្គទី៣

1-2. Mātugāmasuttādivaṇṇanā

១-២. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានមាតុគាមសូត្រជាដើម។

170-171. Tatiyavaggassa paṭhame na tassa, bhikkhave, mātugāmoti na tassa raho ekakassa nisinnassa tena dhammena atthikopi mātugāmo cittaṃ pariyādātuṃ sakkoti, yassa lābhasakkārasiloko cittaṃ pariyādātuṃ sakkotīti, attho. Dutiyaṃ uttānamevāti. Paṭhamadutiyāni.

១៧០-១៧១. ក្នុងសូត្រទី១ នៃវគ្គទី៣ ពាក្យថា "na tassa, bhikkhave, mātugāmo" មានសេចក្ដីពន្យល់ថា មាតុគាម (ស្ត្រី) ទោះបីជាអ្នកប្រាថ្នានូវមេថុនធម្មនោះ ក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ដែលអង្គុយម្នាក់ឯងក្នុងទីកំបាំងបានឡើយ ប៉ុន្តែលាភសក្ការៈនិងសេចក្ដីសរសើរ អាចគ្រប់គ្រងចិត្តរបស់ភិក្ខុណាបាន (ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះឯងដែលត្រូវលាភសក្ការៈគ្រប់គ្រងបាន) នេះជាសេចក្ដីក្នុងសូត្រនេះ។ សូត្រទី២ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ និងទី២។

3-6. Ekaputtakasuttādivaṇṇanā

៣-៦. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានឯកបុត្តកសូត្រជាដើម។

172-175. Tatiye saddhāti sotāpannā. Sesamettha uttānameva. Tathā catutthe pañcame chaṭṭhe ca. Tatiyādīni.

១៧២-១៧៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា "saddhā" សេចក្ដីថា ឧបាសិកាជាសោតាបន្ន។ បទដែលសេសសល់ក្នុងសូត្រនេះ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី៤ ទី៥ និងទី៦ ក៏មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទី៣ ជាដើម។

7. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

៧. ការពន្យល់អំពីតតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ។

176. Sattame [Pg.194] samudayantiādīsu saha pubbakammena attabhāvo kolaputtiyaṃ vaṇṇapokkharatā kalyāṇavākkaraṇatā dhutaguṇāvīkaraṇaṃ cīvaradhāraṇaṃ parivārasampattīti evamādi lābhasakkārassa samudayo nāma, taṃ samudayasaccavasena nappajānāti, nirodho ca paṭipadā ca nirodhasaccamaggasaccavaseneva veditabbā. Sattamaṃ.

១៧៦. ក្នុងសូត្រទី៧ ត្រង់ពាក្យថា "samudayaṃ" ជាដើម សេចក្ដីថា អត្តភាពដែលកើតឡើងព្រមដោយបុព្វកម្ម ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ភាពជាអ្នកមានសម្បុរល្អឆើតឆាយ ភាពជាអ្នកមានវាចាពីរោះ ភាពជាអ្នកបង្ហាញនូវធុតង្គគុណ ការទ្រទ្រង់ចីវរ និងការបរិបូណ៌ដោយបរិវារ ជាដើមទាំងនេះ ឈ្មោះថាជាហេតុបង្កើតឡើង (សមុទ័យ) នៃលាភសក្ការៈ ភិក្ខុមិនដឹងច្បាស់នូវហេតុបង្កើតឡើងនោះ ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈឡើយ។ ចំណែកឯសេចក្ដីរលត់ (និរោធ) និងបដិបទា (ផ្លូវប្រតិបត្តិ) គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃនិរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី៧។

8. Chavisuttavaṇṇanā

៨. ការពន្យល់អំពីឆវិសូត្រ។

177. Aṭṭhame yasmā lābhasakkārasiloko narakādīsu, nibbattento sakalampi imaṃ attabhāvaṃ nāseti, idhāpi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ āvahati, tasmā chaviṃ chindatītiādi vuttaṃ. Aṭṭhamaṃ.

១៧៧. ក្នុងសូត្រទី៨ ព្រោះហេតុតែលាភសក្ការៈនិងសេចក្ដីសរសើរ កាលដែលញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងនរកជាដើម តែងបំផ្លាញអត្តភាពទាំងអស់នេះផង ក្នុងលោកនេះសោត ក៏នាំមកនូវសេចក្ដីស្លាប់ ឬទុក្ខស្មើនឹងសេចក្ដីស្លាប់ផង ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា "chaviṃ chindati" (រោលរាលស្បែកក្រៅ) ជាដើម។ សូត្រទី៨។

9. Rajjusuttavaṇṇanā

៩. ការពន្យល់អំពីសូត្រខ្សែព្រាត់ (រជ្ជុសូត្រ)។

178. Navame vāḷarajjuyāti suttādimayā rajju mudukā hoti vāḷarajju kharā pharusā, tasmā ayameva gahitā. Navamaṃ.

១៧៨. ក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា "vāḷarajjuyā" សេចក្ដីថា ខ្សែដែលធ្វើដោយអំបោះជាដើម តែងមានសភាពទន់ ចំណែកឯខ្សែដែលធ្វើដោយរោមសត្វសាហាវ (រោមសេះ ឬរោមកន្ទុយសត្វ) តែងមានសភាពរឹងនិងគ្រើម ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់យកខ្សែប្រភេទនេះឯងមកធ្វើជាឧបមា។ សូត្រទី៩។

10. Bhikkhusuttavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់អំពីភិក្ខុសូត្រ។

179. Dasame diṭṭhadhammasukhavihārāti phalasamāpattisukhavihārā. Tesāhamassāti tesaṃ ahaṃ assa. Khīṇāsavo hi lābhī puññasampanno yāgukhajjakādīni gahetvā āgatāgatānaṃ anumodanaṃ karonto dhammaṃ desento pañhaṃ vissajjento phalasamāpattiṃ appetvā nisīdituṃ okāsaṃ na labhati, taṃ sandhāya vuttanti. Dasamaṃ.

១៧៩. ក្នុងសូត្រទី១០ ពាក្យថា "diṭṭhadhammasukhavihārā" សេចក្ដីថា ធម៌ជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺផលសមាបត្តិសុខវិហារ។ ពាក្យថា "tesāhamassa" គប្បីកាត់បទជា "tesaṃ ahaṃ assa"។ ព្រោះថា ព្រះខីណាស្រពដែលជាអ្នកមានលាភ មានបុណ្យបរិបូណ៌ កាលដែលកាន់យកនូវយាគូ និងខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម ហើយធ្វើការអនុមោទនាដល់ពួកទាយកទាយិកាដែលមកជួបជុំគ្នា សម្តែងធម៌ ដោះស្រាយប្រស្នា តែងមិនបានឱកាសដើម្បីចូលផលសមាបត្តិហើយអង្គុយនៅឡើយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូត្រទី១០។

Tatiyo vaggo.

វគ្គទី៣។

4. Catutthavaggo

៤. វគ្គទី៤

1-4. Bhindisuttādivaṇṇanā

១-៤. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានភិន្ទិសូត្រជាដើម។

180-183. Catutthavaggassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiyādīsu kusalamūlanti alobhāditividhakusaladhammo. Sukko dhammoti tasseva pariyāyadesanā[Pg.195]. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa kusalamūlādisaṅkhātassa anavajjadhammassa asamucchinnattā devadatto sagge vā nibbatteyya, maggaphalāni vā adhigaccheyya, svāssa samucchedamagamā sabbaso samucchinno vinaṭṭho. Paṭhamādīni.

១៨០-១៨៣. សូត្រទី១ នៃវគ្គទី៤ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ក្នុងសូត្រទី២ ជាដើម ពាក្យថា "kusalamūlaṃ" សេចក្ដីថា កុសលធម៌មាន៣ប្រការ មានអលោភៈជាដើម ដែលជាធម៌គ្មានទោស。 ពាក្យថា "sukko dhammo" គឺជាទេសនាវីរិយភាព (ទេសនាដោយបរិយាយ) នៃកុសលមូលនោះឯង។ សេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះមានថា កុសលមូលជាដើមដែលហៅថាអនវជ្ជធម៌ (ធម៌គ្មានទោស) ណា ដែលមិនទាន់ដាច់ស្រឡះ ដែលជាហេតុនាំឱ្យព្រះទេវទត្តគប្បីទៅកើតក្នុងសួគ៌ ឬសម្រេចមគ្គផលបាន ធម៌នោះរបស់ព្រះទេវទត្តនោះ ត្រូវបានកាត់ផ្តាច់អស់ហើយ គឺដាច់ស្រឡះទាំងស្រុង វិនាសសាបសូន្យទៅហើយ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

5. Acirapakkantasuttavaṇṇanā

៥. ការពន្យល់អំពីអចិរបក្កន្តសូត្រ។

184. Pañcame parābhavāyāti avaḍḍhiyā vināsāya. Assatarīti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātīti taṃ assena saddhiṃ sampayojenti, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ na sakkoti, pādehi bhūmiyaṃ paharantī tiṭṭhati, athassā cattāro pāde catūsu khāṇukesu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potaṃ nīharanti, sā tattheva marati. Tenetaṃ vuttaṃ. Pañcamaṃ.

១៨៤. ក្នុងសូត្រទី៥ ពាក្យថា "parābhavāya" សេចក្ដីថា ដើម្បីសេចក្ដីមិនចម្រើន ដើម្បីសេចក្ដីវិនាស។ ពាក្យថា "assatarī" សេចក្ដីថា សត្វអស្សតរ (លាភូ) ដែលកើតក្នុងផ្ទៃនៃមេលា ដោយសារបាស្ងាត់ (លាឈ្មោល)។ ពាក្យថា "attavadhāya gabbhaṃ gaṇhāti" សេចក្ដីថា កាលដែលគេឱ្យមេលានោះផ្សំដំណេកជាមួយសេះ វាក៏ចាប់កំណើតមានគភ៌ កាលដល់កំណត់វេលាសម្រាលកូន វាមិនអាចសម្រាលបានឡើយ បានត្រឹមតែឈរធាក់ដីដោយជើងទាំងឡាយ។ គ្រានោះ គេក៏ចងជើងទាំងបួនរបស់វាទៅនឹងបង្គោលបួន រួចវះពោះយកកូនអស្សតរនោះចេញ មេលានោះក៏ស្លាប់ក្នុងទីនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូត្រទី៥。

6. Pañcarathasatasuttavaṇṇanā

៦. ការពន្យល់អំពីបញ្ចរថសតសូត្រ។

185. Chaṭṭhe bhattābhihāroti abhiharitabbaṃ bhattaṃ. Tassa pana pamāṇaṃ dassetuṃ pañca ca thālipākasatānīti vuttaṃ. Tattha eko thālipāko dasannaṃ purisānaṃ bhattaṃ gaṇhāti. Nāsāya pittaṃ bhindeyyunti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vāssa nāsapuṭe pakkhipeyyaṃ. Chaṭṭhaṃ.

១៨៥. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា "bhattābhihāro" សេចក្ដីថា ភត្តដែលគេនាំមកថ្វាយ។ ដើម្បីបង្ហាញពីប្រមាណនៃភត្តនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "pañca ca thālipākasatāni" (ឆ្នាំងបាយប្រាំរយ)។ ក្នុងចំណោមឆ្នាំងបាយទាំងនោះ ឆ្នាំងបាយមួយៗ អាចផ្ទុកភត្តសម្រាប់មនុស្សដប់នាក់។ ពាក្យថា "nāsāya pittaṃ bhindeyyuṃ" សេចក្ដីថា គេគប្បីច្រកប្រមាត់ខ្លាឃ្មុំ ឬប្រមាត់ត្រី ទៅក្នុងរន្ធច្រមុះរបស់ភិក្ខុនោះ។ សូត្រទី៦។

7-13. Mātusuttādivaṇṇanā

៧-១៣. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានមាតុសូត្រជាដើម។

186-187. Sattame mātupi hetūti ‘‘sace musā bhaṇasi, mātaraṃ te vissajjessāma. No ce bhaṇasi, na vissajjessāmā’’ti evaṃ corehi aṭaviyaṃ pucchamāno tassā corahatthagatāya mātuyāpi hetu sampajānamusā na bhāseyyāti attho. Ito paresupi eseva nayoti. Sattamādīni.

១៨៦-១៨៧. ក្នុងសូត្រទី៧ ពាក្យថា "mātupi hetu" សេចក្ដីថា កាលដែលពួកចោរសួរនៅក្នុងព្រៃយ៉ាងនេះថា "បើអ្នកនិយាយកុហក យើងនឹងលែងម្តាយរបស់អ្នក បើអ្នកមិននិយាយកុហកទេ យើងមិនលែងឡើយ" ភិក្ខុនោះសូម្បីព្រោះតែហេតុនៃម្តាយដែលធ្លាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃចោរនោះ ក៏មិនគប្បីនិយាយកុហកទាំងដឹងខ្លួនឡើយ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់។ ក្នុងបទដទៃទៀតបន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូត្រទី៧ ជាដើម។

Lābhasakkārasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីលាភសក្ការសំយុត្ត ចប់ហើយ។

7. Rāhulasaṃyuttaṃ

៧. រាហុលសំយុត្ត

1. Paṭhamavaggo

១. វគ្គទី១

1-8. Cakkhusuttādivaṇṇanā

១-៨. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានចក្ខុសូត្រជាដើម។

188-195. Rāhulasaṃyuttassa [Pg.196] paṭhame ekoti catūsu iriyāpathesu ekavihārī. Vūpakaṭṭhoti vivekaṭṭho nissaddo. Appamattoti satiyā avippavasanto. Ātāpīti vīriyasampanno. Pahitatto vihareyyanti visesādhigamatthāya pesitatto hutvā vihareyyaṃ. Aniccanti hutvā abhāvākārena aniccaṃ. Atha vā uppādavayavantatāya tāvakālikatāya vipariṇāmakoṭiyā niccapaṭikkhepatoti imehipi kāraṇehi aniccaṃ. Dukkhanti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ dukkhamanaṭṭhena dukkhavatthukaṭṭhena satatasampīḷanaṭṭhena sukhapaṭikkhepenāti. Kallanti yuttaṃ. Etaṃ mamāti taṇhāgāho. Esohamasmīti mānagāho. Eso me attāti diṭṭhigāho. Taṇhāgāho cettha aṭṭhasatataṇhāvicaritavasena, mānagāho navavidhamānavasena, diṭṭhigāho dvāsaṭṭhidiṭṭhivasena veditabbo. Nibbindaṃ virajjatīti ettha virāgavasena cattāro maggā kathitā, virāgā vimuccatīti ettha vimuttivasena cattāri sāmaññaphalāni.

១៨៨-១៩៥. ក្នុងសូត្រទី១ នៃរាហុលសំយុត្ត ពាក្យថា "eko" សេចក្ដីថា អ្នករស់នៅម្នាក់ឯងក្នុងឥរិយាបថទាំងបួន។ ពាក្យថា "vūpakaṭṭho" សេចក្ដីថា អ្នកស្ងាត់កំបាំង គ្មានសំឡេងអ៊ូអរ។ ពាក្យថា "appamatto" សេចក្ដីថា អ្នកមិនប្រាសចាកសតិ។ ពាក្យថា "ātāpī" សេចក្ដីថា អ្នកបរិបូណ៌ដោយព្យាយាម (ដុតកំដៅកិលេស)។ ពាក្យថា "pahitatto vihareyyaṃ" សេចក្ដីថា អាត្មាអញគប្បីជាអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅហើយ (មានចិត្តឆ្ពោះទៅកាន់ការសម្រេចធម៌វិសេស) ហើយរស់នៅ។ ពាក្យថា "aniccaṃ" សេចក្ដីថា មិនទៀង ព្រោះកើតឡើងហើយក៏រលត់ទៅវិញ (មិនមានសេសសល់)។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថាមិនទៀង ព្រោះមានសភាពកើតឡើងនិងវិនាសទៅ ព្រោះមានសភាពជាបណ្ដោះអាសន្ន ព្រោះមានសភាពប្រែប្រួលជាទីបំផុត និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀងទាត់ ហេតុទាំងឡាយនេះឯងទើបហៅថាមិនទៀង។ ពាក្យថា "dukkhaṃ" សេចក្ដីថា ជាទុក្ខដោយហេតុ៤ប្រការ គឺដោយសភាពទ្រាំបានដោយកម្រ ដោយសភាពជាទីតាំងនៃទុក្ខផ្សេងៗ ដោយសភាពបៀតបៀនជានិច្ច និងដោយការបដិសេធនូវសុខ។ ពាក្យថា "kallaṃ" សេចក្ដីថា គួរ សមគួរ។ ពាក្យថា "etaṃ mama" គឺតណ្ហាក្រហាយ (ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា)។ ពាក្យថា "esohamasmi" គឺមានការប្រកាន់ដោយមានះ។ ពាក្យថា "eso me attā" គឺការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស)។ ក្នុងទីនេះ ការប្រកាន់ដោយតណ្ហា គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃតណ្ហាវិចរិត ១០៨, ការប្រកាន់ដោយមានះ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃមានះ ៩ ប្រការ, ការប្រកាន់ដោយទិដ្ឋិ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២ ប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា "nibbindaṃ virajjati" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវមគ្គទាំង៤ ដោយអំណាចនៃវិរាគៈ (ការប្រាសចាកតម្រេក)។ ត្រង់ពាក្យថា "virāgā vimuccati" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវសាមញ្ញផលទាំង៤ ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិ (ការរួចផុត)។

Ettha ca pañcasu dvāresu pasādāva gahitā, manoti iminā tebhūmakaṃ sammasanacāracittaṃ. Dutiye pañcasu dvāresu ārammaṇameva. Tatiye pañcasu dvāresu pasādavatthukacittameva, manoviññāṇena tebhūmakaṃ sammasanacāracittaṃ gahitaṃ. Evaṃ sabbattha nayo netabbo. Chaṭṭhe tebhūmakadhammā. Aṭṭhame pana taṇhāti tasmiṃ tasmiṃ dvāre javanappattāva labbhati. Paṭhamādīni.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែប្រាសាទរូប (ចក្ខុប្រាសាទជាដើម) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពាក្យថា "mano" ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវចិត្តដែលត្រួតត្រាពិចារណា (សមសនចារចិត្ត) ក្នុងភូមិទាំងបី។ ក្នុងសូត្រទី២ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងសូត្រទី៣ ត្រង់ទ្វារទាំងប្រាំ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែចិត្តដែលអាស្រ័យនឹងប្រាសាទរូបប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯមនោវិញ្ញាណ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវចិត្តដែលត្រួតត្រាពិចារណាក្នុងភូមិទាំងបី។ គប្បីនាំយកន័យយ៉ាងនេះទៅប្រើប្រាស់ក្នុងសូត្រទាំងពួង។ ក្នុងសូត្រទី៦ ទ្រង់កាន់យកតេភូមិកធម៌ (ធម៌ក្នុងភូមិទាំងបី)។ ចំណែកក្នុងសូត្រទី៨ ពាក្យថា "taṇhā" ព្រះអង្គទ្រង់បាននូវតណ្ហាដែលប្រកបដោយជវនចិត្តក្នុងទ្វារនោះៗ ប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

9. Dhātusuttavaṇṇanā

៩. ការពន្យល់អំពីធាតុសូត្រ។

196. Navame viññāṇadhātuvasena nāmaṃ, sesāhi rūpanti nāmarūpaṃ kathitaṃ. Navamaṃ.

១៩៦. ក្នុងសូត្រទី៩ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវនាមធម៌ ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណធាតុ និងទ្រង់សម្តែងនូវរូបធម៌ ដោយអំណាចនៃធាតុដែលសេសសល់ (មានបឋវីធាតុជាដើម) គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវនាមនិងរូបយ៉ាងនេះឯង។ សូត្រទី៩។

10. Khandhasuttavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់អំពីខន្ធសូត្រ។

197. Dasame [Pg.197] rūpakkhandho kāmāvacaro, sesā cattāro sabbasaṅgāhikaparicchedena catubhūmakā. Idha pana tebhūmakāti gahetabbā. Dasamaṃ.

១៩៧. ក្នុងសូត្រទី១០ រូបក្ខន្ធជាកាមាវចរធម៌ ចំណែកឯខន្ធទាំងបួនដែលសេសសល់ ជាចតុភូមិកធម៌ ដោយការកំណត់កាន់យកនូវធម៌ទាំងពួង។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ គប្បីកាន់យកថាជាតេភូមិកធម៌ (ធម៌ក្នុងភូមិទាំងបី)។ សូត្រទី១០។

Paṭhamo vaggo.

វគ្គទី១។

2. Dutiyavaggo

២. វគ្គទី២

1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā

១-១០. ការពន្យល់អំពីសូត្រមានចក្ខុសូត្រជាដើម។

198-199. Dutiye dasa uttānatthāneva. Paṭhamādīni.

១៩៨-១៩៩. ក្នុងវគ្គទី២ សូត្រទាំងដប់មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១ ជាដើម។

11. Anusayasuttavaṇṇanā

១១. ការពន្យល់អំពីអនុសយសូត្រ។

200. Ekādasame imasmiñca saviññāṇake kāyeti attano saviññāṇakakāyaṃ dasseti, bahiddhā cāti parassa saviññāṇakaṃ vā aviññāṇakaṃ vā. Purimena vā attano ca parassa ca viññāṇameva dasseti, pacchimena bahiddhā anindriyabaddharūpaṃ. Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayāti ahaṃkāradiṭṭhi ca mamaṃkārataṇhā ca mānānusayā ca. Na hontīti ete kilesā kathaṃ jānantassa etesu vatthūsu na hontīti pucchati. Sammappaññāya passatīti saha vipassanāya maggapaññāya suṭṭhu passati. Ekādasamaṃ.

២០០. ក្នុងសូត្រទី១១ ត្រង់ពាក្យថា "imasmiñca saviññāṇake kāye" ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណរបស់ខ្លួន (គឺរបស់ព្រះរាហុលត្ថេរ)។ ពាក្យថា "bahiddhā ca" ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវកាយដែលមានវិញ្ញាណ ឬកាយដែលគ្មានវិញ្ញាណរបស់បុគ្គលដទៃ។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវវិញ្ញាណរបស់ខ្លួននិងរបស់បុគ្គលដទៃ ចំណែកឯបទខាងចុង ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវរូបដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ (អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប) ខាងក្រៅ។ ពាក្យថា "ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā" គឺអហង្ការទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាខ្លួនអញ) មមង្ការតណ្ហា (តណ្ហាដែលប្រកាន់ថាជារបស់អញ) និងមានានុស័យ។ ពាក្យថា "na honti" ព្រះរាហុលត្ថេរសួរថា កាលបើបុគ្គលដឹងយ៉ាងណា ទើបកិលេសទាំងឡាយនេះ មិនកើតឡើងក្នុងវត្ថុទាំងឡាយនោះ? ពាក្យថា "sammappaññāya passati" សេចក្ដីថា ឃើញច្បាស់ដោយមគ្គបញ្ញាព្រមទាំងវិបស្សនា។ សូត្រទី១១។

12. Apagatasuttavaṇṇanā

១២. ការពន្យល់អំពីអបគតសូត្រ។

201. Dvādasame ahaṅkāramamaṅkāramānāpagatanti ahaṃkārato ca mamaṃkārato ca mānato ca apagataṃ. Vidhā samatikkantanti mānakoṭṭhāse suṭṭhu atikkantaṃ. Santaṃ suvimuttanti kilesavūpasamena santaṃ, kileseheva suṭṭhu vimuttaṃ. Sesaṃ uttānamevāti. Dvādasamaṃ.

២០១. ក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា "ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ" សេចក្ដីថា ប្រាសចាកការប្រកាន់ថាខ្លួនអញ ប្រាសចាកការប្រកាន់ថារបស់អញ និងប្រាសចាកមានះ។ ពាក្យថា "vidhā samatikkantaṃ" សេចក្ដីថា កន្លងផុតនូវចំណែកនៃមានះទាំងឡាយដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា "santaṃ suvimuttaṃ" សេចក្ដីថា ស្ងប់រំងាប់ដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយ និងរួចផុតស្រឡះចាកកិលេសទាំងឡាយនោះឯង។ បទដែលសេសសល់ មានសេចក្ដីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ សូត្រទី១២។

Dutiyo vaggo.

វគ្គទី២។

Dvīsupi [Pg.198] asekkhabhūmi kathitā. Paṭhamo panettha āyācantassa desito, dutiyo anāyācantassa. Sakalepi pana rāhulasaṃyutte therassa vimuttiparipācanīyadhammāva kathitāti.

ក្នុងវគ្គទាំងពីរនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអសេក្ខភូមិ (ភូមិរបស់ព្រះអរហន្ត)។ ក្នុងវគ្គទាំងពីរនោះ វគ្គទី១ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដល់បុគ្គលអ្នកទូលសូម ចំណែកឯវគ្គទី២ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមិនបាច់មានបុគ្គលទូលសូមឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងរាហុលសំយុត្តទាំងមូល ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែធម៌ដែលធ្វើឱ្យវិមុត្តិរបស់ព្រះថេរៈទុំជោរ (វិមុត្តិបរិបាចនិយធម៌) ប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

Rāhulasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់អំពីរាហុលសំយុត្ត ចប់ហើយ។

8. Lakkhaṇasaṃyuttaṃ

៨. លក្ខណសំយុត្ត

1. Paṭhamavaggo

១. វគ្គទី១

1. Aṭṭhisuttavaṇṇanā

១. ការពន្យល់អំពីអដ្ឋិសូត្រ។

202. Lakkhaṇasaṃyutte [Pg.199] yvāyaṃ āyasmā ca lakkhaṇoti lakkhaṇatthero vutto, esa jaṭilasahassabbhantare ehibhikkhūpasampadāya upasampanno ādittapariyāyāvasāne arahattaṃ patto eko mahāsāvakoti veditabbo. Yasmā panesa lakkhaṇasampannena sabbākāraparipūrena brahmasamena attabhāvena samannāgato, tasmā ‘‘lakkhaṇo’’ti saṅkhaṃ gato. Mahāmoggallāno pana pabbajitadivasato sattame divase arahattaṃ patto dutiyo aggasāvako.

២០២. ក្នុងលក្ខណសំយុត្ត ព្រះថេរៈណាដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ហៅថា "āyasmā ca lakkhaṇo" (ព្រះលក្ខណត្ថេរ) គប្បីជ្រាបថា ព្រះលក្ខណត្ថេរនោះ គឺជាមហាសាវកមួយអង្គ ក្នុងចំណោមពួកជដិលមួយពាន់នាក់ ដែលបានឧបសម្បទាដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលបញ្ចប់អាទិត្តបរិយាយសូត្រ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះថេរៈនោះ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអត្តភាពដ៏ពេញលេញគ្រប់លក្ខណៈ ស្មើនឹងរូបកាយនៃព្រហ្ម ហេតុនោះ ទើបលោកទទួលបាននាមថា "លក្ខណៈ"។ ចំណែកឯព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ គឺជាព្រះអគ្គសាវកទីពីរ ដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងថ្ងៃទី៧ គិតចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលបានបួសមក។

Sitaṃ pātvākāsīti mandahasitaṃ pātuakāsi, pakāsayi dassesīti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana disvā thero sitaṃ pātvākāsīti? Upari pāḷiyaṃ āgataṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ ekaṃ petaloke nibbattaṃ sattaṃ disvā. Tañca kho dibbena cakkhunā, na pasādacakkhunā. Pasādacakkhussa hi ete attabhāvā na āpāthaṃ āgacchanti. Evarūpaṃ pana attabhāvaṃ disvā kāruññe kattabbe kasmā sitaṃ pātvākāsīti? Attano ca buddhañāṇassa ca sampattiṃ samanussaraṇato. Tañhi disvā thero ‘‘adiṭṭhasaccena nāma puggalena paṭilabhitabbā evarūpā attabhāvā mutto ahaṃ, lābhā vata me, suladdhaṃ vata me’’ti attano ca sampattiṃ anussaritvā – ‘‘aho buddhassa bhagavato ñāṇasampatti, ‘yo kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo’ti desesi, paccakkhaṃ vata katvā buddhā desenti, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātū’’ti evaṃ buddhañāṇasampattiñca anussaritvā sitaṃ pātvākāsīti.

ពាក្យថា sitaṃ pātvākāsi (ធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ) សេចក្តីថា ធ្វើការញញឹមបន្តិចបន្តួច (mandahasitaṃ) ឱ្យប្រាកដ គឺធ្វើឱ្យច្បាស់ ឱ្យឃើញច្បាស់។ ចុះព្រះថេរៈឃើញអ្វី ទើបធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ? ព្រោះបានឃើញសត្វមួយរូប ដែលកើតក្នុងប្រេតលោក មានតែរាងឆ្អឹង (aṭṭhikasaṅkhalika) ដែលមានមកក្នុងបាលីខាងលើ។ ហើយការឃើញនោះ គឺឃើញដោយទិព្វចក្ខុ មិនមែនឃើញដោយបសាទចក្ខុ (ភ្នែកសាច់) ឡើយ។ ព្រោះថា អត្តភាពទាំងឡាយនោះ មិនមកកាន់គន្លងនៃបសាទចក្ខុឡើយ។ ចុះកាលបើបានឃើញអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ គួរតែធ្វើនូវសេចក្តីអាណិតអាសូរ (kāruññe) ហេតុអ្វីក៏ព្រះថេរៈត្រឡប់ជាធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះរលឹកឃើញនូវសម្បត្តិ (សេចក្តីបរិបូណ៌) របស់ខ្លួនផង របស់ព្រះពុទ្ធញ្ញាណផង។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈកាលបើឃើញប្រេតនោះហើយ ក៏រលឹកឃើញនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួនថា «អត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះ ដែលបុគ្គលអ្នកមិនទាន់ឃើញសច្ចធម៌ (adiṭṭhasaccena) គប្បីបាន ឯអាត្មាអញរួចផុតហើយ លាភហ្ន៎ជាលាភរបស់អាត្មាអញ អាត្មាអញបានល្អហើយហ្ន៎» ដូច្នេះផង ហើយរលឹកឃើញនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃព្រះពុទ្ធញ្ញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ឱ! ព្រះញ្ញាណសម្បត្តិរបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កម្មវិបាកជាអចិន្តេយ្យ មិនគួរគិតឡើយ' ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់ធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងហើយ ទើបសម្តែង ធម៌ធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រះអង្គទ្រង់ចាក់ធ្លុះល្អហើយហ្ន៎» យ៉ាងនេះ ទើបធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ។

Atha lakkhaṇatthero kasmā na addasa, kimassa dibbacakkhu natthīti? No natthi, mahāmoggallāno pana āvajjento addasa, itaro pana anāvajjanena na addasa. Yasmā pana khīṇāsavā nāma na akāraṇā sitaṃ karonti, tasmā taṃ lakkhaṇatthero pucchi ko nu kho, āvuso moggallāna, hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyāti? Thero pana [Pg.200] yasmā yehi ayaṃ upapatti sāmaṃ adiṭṭhā, te dussaddhāpayā honti, tasmā bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā byākātukāmatāya akālo kho, āvusotiādimāha. Tato bhagavato santike puṭṭho idhāhaṃ, āvusotiādinā nayena byākāsi.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះលក្ខណត្ថេរមិនឃើញ? ព្រះថេរៈនោះគ្មានទិព្វចក្ខុឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនគ្មានទេ ប៉ុន្តែព្រះមហាមោគ្គល្លានកាលពិចារណា (āvajjento) ទើបឃើញ ឯព្រះថេរៈក្រៅពីនេះ (គឺព្រះលក្ខណៈ) មិនបានពិចារណា ទើបមិនឃើញ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងមិនធ្វើការញញឹមដោយគ្មានហេតុ ហេតុនោះ ព្រះលក្ខណត្ថេរទើបសួរព្រះមហាមោគ្គល្លាននោះថា «ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន អ្វីជាហេតុ អ្វីជាបច្ច័យ នៃការធ្វើការញញឹមឱ្យប្រាកដ?»។ ចំណែកព្រះថេរៈ (មោគ្គល្លាន) ព្រោះហេតុតែពួកជនណាដែលមិនបានឃើញការកើតឡើងនេះដោយខ្លួនឯង ពួកជននោះរមែងជឿបានដោយក្រ (dussaddhāpayā) ហេតុនោះ ព្រះថេរៈចង់ធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគឱ្យជាសាក្សី រួចសឹមដោះស្រាយ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ មិនទាន់ដល់កាលគួរឡើយ»។ បន្ទាប់មក កាលដែលព្រះលក្ខណត្ថេរសួរក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដោះស្រាយដោយន័យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ អាត្មាអញក្នុងទីនេះ»។

Tattha aṭṭhikasaṅkhalikanti setaṃ nimmaṃsalohitaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ. Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti etepi yakkhagijjhā ceva yakkhakākā ca yakkhakulalā ca paccetabbā. Pākatikānaṃ pana gijjhādīnaṃ āpāthampi etaṃ rūpaṃ nāgacchati. Anupatitvā anupatitvāti anubandhitvā anubandhitvā. Vitudentīti asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍakehi vijjhitvā vijjhitvā ito cito ca caranti gacchanti. Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ettha sudanti nipāto, sā aṭṭhikasaṅkhalikā aṭṭassaraṃ āturassaraṃ karotīti attho. Akusalavipākānubhavanatthaṃ kira yojanappamāṇāpi tādisā attabhāvā nibbattanti, pasādussadā ca honti pakkagaṇḍasadisā. Tasmā sā aṭṭhikasaṅkhalikā balavavedanāturā tādisaṃ saddamakāsīti.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា aṭṭhikasaṅkhalikaṃ (រាងឆ្អឹង) សេចក្តីថា គំនរឆ្អឹងដ៏ស ដែលគ្មានសាច់និងឈាម។ ពាក្យថា Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti (ទាំងត្មាត ទាំងក្អែក ទាំងសត្វខ្លែង) សេចក្តីថា សត្វទាំងនេះ គប្បីដឹងថាជាត្មាតយក្ស ក្អែកយក្ស និងខ្លែងយក្ស។ ព្រោះថា រូបប្រេតនោះ មិនមកកាន់គន្លងភ្នែកនៃពួកត្មាតជាដើមដែលជាសត្វធម្មតាឡើយ។ ពាក្យថា Anupatitvā anupatitvāti សេចក្តីថា ដេញតាមៗ (anubandhitvā anubandhitvā)។ ពាក្យថា Vitudentīti សេចក្តីថា ចឹកចាក់ៗ ដោយចំពុះដែកដ៏មុតស្រួច មានសភាពដូចជាផ្លែដាវ ហើយហើរទៅមកក្នុងទីនេះនិងទីនោះ។ ពាក្យថា Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sudaṃ ជាសព្ទនិបាត សេចក្តីថា ប្រេតរាងឆ្អឹងនោះ តែងធ្វើនូវសម្លេងស្រែកយំដោយសេចក្តីឈឺចាប់ (āturassaraṃ)។ ឮថា អត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនោះ សូម្បីមានទំហំប្រមាណមួយយោជន៍ ក៏រមែងកើតឡើង ដើម្បីសោយនូវផលនៃអកុសលកម្ម ហើយមានបសាទរូបដ៏ក្រាស់ (pasādussadā) ដូចជាបូសដែលទុំខ្ទុះ។ ហេតុនោះ ប្រេតរាងឆ្អឹងនោះ កាលត្រូវវេទនាដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របសង្កត់ ទើបធ្វើនូវសម្លេងស្រែកយំយ៉ាងនោះ។

Evañca pana vatvā puna āyasmā mahāmoggallāno ‘‘vaṭṭagāmisattā nāma evarūpā attabhāvā na muccantī’’ti sattesu kāruññaṃ paṭicca uppannaṃ dhammasaṃvegaṃ dassento tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi acchariyaṃ vata bhotiādimāha. Tato bhagavā therassa ānubhāvaṃ pakāsento cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantītiādimāha. Tattha cakkhu bhūtaṃ jātaṃ uppannaṃ etesanti cakkhubhūtā, bhūtacakkhukā uppannacakkhukā cakkhuṃ uppādetvā viharantīti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yatra hi nāmāti ettha yatrāti kāraṇavacanaṃ. Tatrāyaṃ atthayojanā – yasmā nāma sāvakopi evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissati, tasmā avocumha – ‘‘cakkhubhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharanti, ñāṇabhūtā vata, bhikkhave, sāvakā viharantī’’ti. Pubbeva me so, bhikkhave, satto diṭṭhoti bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇapaṭivedhena appamāṇesu cakkavāḷesu appamāṇe sattanikāye bhavagatiyoniṭhitinivāse ca paccakkhaṃ karontena mayā pubbeva so satto diṭṭhoti vadati.

លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ កាលចង់បង្ហាញនូវធម្មសង្វេគ ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីអាណិតអាសូរចំពោះសត្វទាំងឡាយថា «សត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅក្នុងវដ្តសង្សារ តែងមិនរួចផុតចាកអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ សេចក្តីត្រិះរិះនេះបានកើតឡើងដល់អាត្មាអញថា ឱ! អស្ចារ្យណាស់តើ»។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ប្រកាសនូវអានុភាពរបស់ព្រះថេរៈ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានភ្នែក (cakkhubhūtā) រស់នៅហ្ន៎»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Cakkhubhūtā សេចក្តីថា សាវ័កទាំងឡាយណា មានចក្ខុ (គឺទិព្វចក្ខុញ្ញាណ) កើតឡើងហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានចក្ខុកើតឡើងហើយ គឺបង្កើតចក្ខុហើយរស់នៅ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (គឺ ñāṇabhūtā) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Yatra hi nāma ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yatra ជាពាក្យសម្តែងនូវហេតុ។ ការសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនោះ ដូចតទៅនេះ៖ ព្រោះហេតុតែសូម្បីសាវ័ក ក៏រមែងដឹង ឬឃើញ ឬនឹងធ្វើឱ្យជាសាក្សីនូវសភាពយ៉ាងនេះបាន ហេតុនោះ ទើបតថាគតពោលថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានភ្នែក រស់នៅហ្ន៎ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សាវ័កទាំងឡាយជាអ្នកមានប្រាជ្ញា (ñāṇabhūtā) រស់នៅហ្ន៎»។ ពាក្យថា Pubbeva me so, bhikkhave, satto diṭṭho សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សត្វនោះ តថាគតបានឃើញតាំងពីមុនមកម៉្លេះ» គឺតថាគតបានឃើញសត្វនោះតាំងពីមុនមកម៉្លេះ ក្នុងកាលដែលតថាគតធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងនូវពួកសត្វដែលរកប្រមាណមិនបាន ក្នុងចក្រវាឡដែលរកប្រមាណមិនបាន និងទីតាំងនៃភព គតិ យោនី និងទីលំនៅ ដោយការចាក់ធ្លុះនូវសព្វញ្ញុត្តញ្ញាណ នាទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស។

Goghātakoti [Pg.201] gāvo vadhitvā aṭṭhito maṃsaṃ mocetvā vikkiṇitvā jīvikaṃ kappanakasatto. Tasseva kammassa vipākāvasesenāti tassa nānācetanāhi āyūhitassa aparāpariyakammassa. Tatra hi yāya cetanāya narake paṭisandhi janitā, tassā vipāke parikkhīṇe avasesakammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārammaṇaṃ katvā puna petādīsu paṭisandhi nibbattati, tasmā sā paṭisandhi kammasabhāgatāya ārammaṇasabhāgatāya vā ‘‘tasseva kammassa vipākāvaseso’’ti vuccati. Ayañca satto evaṃ uppanno. Tenāha – ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Tassa kira narakā cavanakāle nimmaṃsakatānaṃ gunnaṃ aṭṭhirāsiyeva nimittaṃ ahosi. So paṭicchannampi taṃ kammaṃ viññūnaṃ pākaṭaṃ viya karonto aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto. Paṭhamaṃ.

ពាក្យថា Goghātako សេចក្តីថា សត្វ (បុគ្គល) ដែលសម្លាប់គោទាំងឡាយ ហើយវះយកសាច់ចេញពីឆ្អឹង លក់ចិញ្ចឹមជីវិត។ ពាក្យថា Tasseva kammassa vipākāvasesena សេចក្តីថា ដោយសារចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ដែលបុគ្គលនោះបានសន្សំទុកដោយចេតនាផ្សេងៗ។ ព្រោះថា ក្នុងចេតនាទាំងនោះ ចេតនាណាដែលឲ្យបដិសន្ធិក្នុងនរក កាលបើផលនៃចេតនានោះអស់ហើយ ក៏យកកម្មដែលនៅសល់ ឬកម្មនិមិត្ត ធ្វើជាអារម្មណ៍ ហើយទៅកើតបដិសន្ធិក្នុងពួកប្រេតជាដើមម្តងទៀត ហេតុនោះ បដិសន្ធិនោះ ទើបហៅថា «ចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃកម្មនោះឯង» ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម ឬភាពជាសភាពនៃអារម្មណ៍។ សត្វនេះក៏កើតឡើងយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ដោយសារចំណែកនៃផលដែលនៅសល់នៃកម្មនោះឯង»។ ឮថា ក្នុងកាលដែលប្រេតនោះច្យុតចាកនរក គំនរឆ្អឹងនៃគោទាំងឡាយដែលគេវះយកសាច់ចេញអស់ហើយ បានលេចឡើងជាអារម្មណ៍ (និមិត្ត)។ ប្រេតនោះ កាលធ្វើនូវកម្មដែលលាក់កំបាំងនោះ ឱ្យប្រាកដដល់ពួកអ្នកប្រាជ្ញ ក៏កើតជាប្រេតរាងឆ្អឹង។ ទី១។

2. Pesisuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាបេសិសូត្រ

203. Maṃsapesivatthusmiṃ goghātakoti gomaṃsapesiyo katvā sukkhāpetvā vallūravikkayena anekāni vassāni jīvikaṃ kappesi, tenassa narakā cavanakāle maṃsapesiyeva nimittaṃ ahosi. So maṃsapesipeto jāto. Dutiyaṃ.

២០៣. ក្នុងរឿងប្រេតមានសាច់ជាដុំសំប៉ែត (Maṃsapesivatthu) ពាក្យថា goghātako សេចក្តីថា បុគ្គលនោះបានធ្វើសាច់គោឱ្យជាដុំសំប៉ែត ហើយហាលឱ្យស្ងួត លក់សាច់ក្រៀម (vallūra) ចិញ្ចឹមជីវិតអស់ច្រើនឆ្នាំ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដែលគាត់ច្យុតចាកនរក ដុំសាច់សំប៉ែតនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានសាច់ជាដុំសំប៉ែត (maṃsapesipeto)។ ទី២។

3. Piṇḍasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាបិណ្ឌសូត្រ

204. Maṃsapiṇḍavatthusmiṃ sākuṇikoti sakuṇe gahetvā vikkiṇanakāle nippakkhacamme maṃsapiṇḍamatte katvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi, tenassa narakā cavanakāle maṃsapiṇḍova nimittaṃ ahosi. So maṃsapiṇḍapeto jāto. Tatiyaṃ.

២០៤. ក្នុងរឿងប្រេតមានសាច់ជាដុំមូល (Maṃsapiṇḍavatthu) ពាក្យថា sākuṇiko សេចក្តីថា ព្រានសត្វស្លាប ចាប់សត្វស្លាបទាំងឡាយមក ក្នុងកាលដែលនឹងលក់ ក៏បោចរោមនិងស្បែកចេញ ធ្វើឱ្យនៅសល់តែដុំសាច់មូលៗ ហើយលក់ចិញ្ចឹមជីវិត ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលដែលគាត់ច្យុតចាកនរក ដុំសាច់មូលនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានសាច់ជាដុំមូល (maṃsapiṇḍapeto)។ ទី៣។

4. Nicchavisuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នានិច្ឆវិសូត្រ

205. Nicchavivatthusmiṃ tassa orabbhikassa eḷake vadhitvā vadhitvā niccamme katvā kappitajīvikassa purimanayeneva niccammaṃ eḷakasarīraṃ nimittaṃ ahosi. So nicchavipeto jāto. Catutthaṃ.

២០៥. ក្នុងរឿងប្រេតគ្មានស្បែក (Nicchavivatthu) ព្រានពពែ (orabbhika) នោះ សម្លាប់ពពែទាំងឡាយ ហើយបកស្បែកចេញ ចិញ្ចឹមជីវិត ដោយន័យមុននោះឯង រាងកាយពពែដែលគ្មានស្បែក ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ គាត់ក៏កើតជាប្រេតគ្មានស្បែក (nicchavipeto)។ ទី៤។

5. Asilomasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាអសិលោមសូត្រ

206. Asilomavatthusmiṃ [Pg.202] so sūkariko dīgharattaṃ nivāpapuṭṭhe sūkare asinā vadhitvā vadhitvā dīgharattaṃ jīvikaṃ kappesi, tassa ukkhittāsikabhāvova nimittaṃ ahosi. Tasmā asilomapeto jāto. Pañcamaṃ.

២០៦. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាដាវ (Asilomavatthu) ព្រានជ្រូកនោះ សម្លាប់ជ្រូកទាំងឡាយដែលគេចិញ្ចឹមដោយចំណី អស់កាលជាយូរអង្វែង ដោយដាវ ចិញ្ចឹមជីវិតអស់កាលជាយូរអង្វែង ភាពនៃខ្លួនលើកដាវឡើង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាដាវ (asilomapeto)។ ទី៥។

6. Sattisuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសត្តិសូត្រ

207. Sattilomavatthusmiṃ so māgaviko ekaṃ migañca sattiñca gahetvā vanaṃ gantvā tassa migassa samīpaṃ āgatāgate mige sattiyā vijjhitvā māresi, tassa sattiyā vijjhanakabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sattilomapeto jāto. Chaṭṭhaṃ.

២០៧. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាលំពែង (Sattilomavatthu) ព្រានព្រៃ (māgavika) នោះ កាន់យកសត្វម្រឹគធ្នាក់មួយ និងលំពែង ចូលទៅកាន់ព្រៃ ហើយចាក់សម្លាប់ពួកម្រឹគដែលមកជិតម្រឹគធ្នាក់នោះ ដោយលំពែង ភាពនៃការចាក់ដោយលំពែងនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាលំពែង (sattilomapeto)។ ទី៦។

7. Usulomasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាឧសុលោមសូត្រ

208. Usulomavatthusmiṃ kāraṇikoti rājāparādhike anekāhi kāraṇāhi pīḷetvā avasāne kaṇḍena vijjhitvā māraṇakapuriso. So kira ‘‘amukasmiṃ padese viddho maratī’’ti ñatvāva vijjhati. Tassevaṃ jīvikaṃ kappetvā narake uppannassa tato pakkāvasesena idhūpapattikāle usunā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā usulomapeto jāto. Sattamaṃ.

២០៨. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាព្រួញ (Usulomavatthu) ពាក្យថា kāraṇiko សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកធ្វើទារុណកម្ម គឺអ្នកសម្លាប់មនុស្ស ដោយការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដល់អ្នកមានទោសចំពោះព្រះរាជា (rājāparādhike) ដោយទារុណកម្មផ្សេងៗ ហើយចុងក្រោយ ក៏បាញ់សម្លាប់ដោយព្រួញ។ ឮថា បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់ថា «បើបាញ់ចំត្រង់កន្លែងនេះ នឹងស្លាប់» ទើបបាញ់។ កាលដែលគាត់ចិញ្ចឹមជីវិតយ៉ាងនេះ ហើយទៅកើតក្នុងនរក លុះច្យុតចាកនរកនោះ ដោយផលកម្មដែលនៅសល់ កាលមកកើតក្នុងទីនេះ ភាពនៃការបាញ់ដោយព្រួញនោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្ត។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាព្រួញ (usulomapeto)។ ទី៧។

8. Sūcilomasuttavaṇṇanā

៨. ការពណ៌នាសូសិលោមសូត្រ

209. Sūcilomavatthusmiṃ sūtoti assadamako. Godamakotipi vadantiyeva. Tassa patodasūciyā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sūcilomapeto jāto. Aṭṭhamaṃ.

២០៩. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាម្ជុល (Sūcilomavatthu) ពាក្យថា sūto សេចក្តីថា នាយសារថីបង្ហាត់សេះ (assadamako)។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា នាយសារថីបង្ហាត់គោ (godamako) ដូច្នេះក៏មាន។ ភាពនៃការចាក់ដោយជន្លួញមានម្ជុល (patodasūci) នោះឯង ក៏លេចឡើងជានិមិត្តដល់គាត់។ ហេតុនោះ គាត់ក៏កើតជាប្រេតមានរោមជាម្ជុល (sūcilomapeto)។ ទី៨។

9. Dutiyasūcilomasuttavaṇṇanā

៩. ការពណ៌នាសូសិលោមសូត្រទី២

210. Dutiye sūcilomavatthusmiṃ sūcakoti pesuññakārako. So kira manusse aññamaññañca bhindi, rājakule ca ‘‘imassa imaṃ nāma atthi, iminā idaṃ nāma kata’’nti sūcetvā sūcetvā anayabyasanaṃ pāpesi. Tasmā yathā tena sūcetvā manussā bhinnā, tathā sūcīhi bhedanadukkhaṃ [Pg.203] paccanubhotuṃ kammameva nimittaṃ katvā sūcilomapeto jāto. Navamaṃ.

២១០. ក្នុងរឿងប្រេតមានរោមជាម្ជុលទីពីរ ពាក្យថា sūcako សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកញុះញង់ (pesuññakārako)។ ឮថា បុគ្គលនោះបានបំបែកបំបាក់មនុស្សទាំងឡាយឱ្យបែកបាក់គ្នាផង ញុះញង់ក្នុងរាជត្រកូលថា «អ្នកនេះមានរបស់ឈ្មោះនេះ អ្នកនេះបានធ្វើការងារឈ្មោះនេះ» ញុះញង់រឿយៗ ធ្វើឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាសអន្តរាយដ៏ធំធេង។ ហេតុនោះ គាត់ញុះញង់ធ្វើឱ្យមនុស្សបែកបាក់គ្នាយ៉ាងណា ក៏ត្រូវសោយនូវទុក្ខវេទនាដោយការចាក់ទម្លុះនៃម្ជុលទាំងឡាយយ៉ាងនោះ ដោយយកកម្មនោះឯងធ្វើជានិមិត្ត ហើយកើតជាប្រេតមានរោមជាម្ជុល។ ទី៩។

10. Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាកុម្ភណ្ឌសូត្រ

211. Aṇḍabhārivatthusmiṃ gāmakūṭakoti vinicchayāmacco. Tassa kammasabhāgatāya kumbhamattā mahāghaṭappamāṇā aṇḍā ahesuṃ. So hi yasmā raho paṭicchanne ṭhāne lañjaṃ gahetvā kūṭavinicchayena pākaṭaṃ dosaṃ karonto sāmike assāmike akāsi, tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ pākaṭaṃ nibbattaṃ. Yasmā daṇḍaṃ paṭṭhapento paresaṃ asayhaṃ bhāraṃ āropesi, tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ asayhabhāro hutvā nibbattaṃ. Yasmā yasmiṃ ṭhāne ṭhitena samena bhavitabbaṃ, tasmiṃ ṭhatvā visamo ahosi, tasmāssa rahassaṅge visamā nisajjāva ahosīti. Dasamaṃ.

២១១. ក្នុងរឿងប្រេតទ្រទ្រង់នូវពងស្វាស (Aṇḍabhārivatthu) ពាក្យថា gāmakūṭako សេចក្តីថា អាមាត្យអ្នកកាត់ក្តី (vinicchayāmacco)។ ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្មរបស់គាត់ ពងស្វាសទាំងឡាយក៏មានទំហំប៉ុនក្អមធំៗ។ ព្រោះថា គាត់ទទួលសំណូកក្នុងទីកំបាំងស្ងាត់ ហើយកាត់ក្តីដោយវៀចវេរ ធ្វើអ្នកមានទោសឱ្យលេចធ្លោឡើង ធ្វើម្ចាស់ទ្រព្យមិនឱ្យជាម្ចាស់ទ្រព្យ ហេតុនោះ អវយវៈកំបាំងរបស់គាត់ ទើបកើតឡើងឱ្យឃើញច្បាស់។ ព្រោះកាលដែលគាត់ដាក់ទណ្ឌកម្ម តែងដាក់បន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលអ្នកដទៃមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហេតុនោះ អវយវៈកំបាំងរបស់គាត់ ទើបក្លាយជាបន្ទុកដ៏ធ្ងន់ដែលមិនអាចទ្រាំទ្របាន ហើយកើតឡើង។ ព្រោះគាត់ស្ថិតនៅក្នុងទីកាត់ក្តីដែលគួរតែមានសេចក្តីស្មោះត្រង់ (ស្មើគ្នា) បែរជាមានសេចក្តីវៀចវេរ (មិនស្មើគ្នា) ទៅវិញ ហេតុនោះ ការអង្គុយមិនស្មើគ្នា (មិនស្រួល) លើអវយវៈកំបាំង ទើបមានដល់គាត់។ ទី១០។

Paṭhamo vaggo.

វគ្គទី១ ចប់។

2. Dutiyavaggo

២. វគ្គទី២។

1. Sasīsakasuttavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសសីសកសូត្រ

212. Pāradārikavatthusmiṃ so satto parassa rakkhitagopitaṃ sassāmikaṃ phassaṃ phusanto mīḷhasukhena kāmasukhena cittaṃ ramayitvā kammasabhāgatāya gūthaphassaṃ phusanto dukkhamanubhavituṃ tattha nibbatto. Paṭhamaṃ.

២១២. ក្នុងរឿងប្រេតប្រព្រឹត្តខុសក្នុងភរិយាអ្នកដទៃ (Pāradārikavatthu) សត្វនោះ កាលពាល់ត្រូវនូវការប៉ះពាល់នៃស្រ្តីដែលមានស្វាមី ដែលអ្នកដទៃរក្សាការពារហើយ ញ៉ាំងចិត្តឱ្យត្រេកអរដោយកាមសុខ ដែលជាសុខដូចជាលាមក (mīḷhasukha) ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម ទើបទៅកើតក្នុងទីនោះ ដើម្បីសោយទុក្ខវេទនា ដោយការប៉ះពាល់នូវលាមក។ ទី១។

2. Gūthakhādasuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាគូថខាទសូត្រ

213. Duṭṭhabrāhmaṇavatthu pākaṭameva. Dutiyaṃ.

២១៣. រឿងព្រាហ្មណ៍ទ្រុស្តសីល (Duṭṭhabrāhmaṇavatthu) គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ទី២។

3. Nicchavitthisuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នានិច្ឆវិត្ថិសូត្រ

214. Nicchavitthivatthusmiṃ yasmā mātugāmo nāma attano phasse anissaro, sā ca taṃ sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ uppādesi, tasmā kammasabhāgatāya sukhasamphassā vaṭṭitvā dukkhasamphassaṃ anubhavituṃ nicchavitthī hutvā uppannā. Tatiyaṃ.

២១៤. ក្នុងរឿងស្រ្តីគ្មានស្បែក (Nicchavitthivatthu) ព្រោះថា ធម្មតាស្រ្តីរមែងមិនមែនជាធំក្នុងការប៉ះពាល់របស់ខ្លួនឡើយ នាងនោះបានលួចលាក់នូវការប៉ះពាល់ដែលជាទ្រព្យរបស់ស្វាមី ហើយញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឱ្យកើតឡើងដល់បុរសដទៃ ហេតុនោះ ព្រោះភាពជាសភាពនៃកម្ម នាងក៏ឃ្លាតចាកការប៉ះពាល់ជាសុខ ហើយកើតជាស្រ្តីគ្មានស្បែក ដើម្បីសោយនូវការប៉ះពាល់ជាទុក្ខ។ ទី៣។

4. Maṅgulitthisuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាមង្គុលិត្ថិសូត្រ

215. Maṅgulitthivatthusmiṃ [Pg.204] maṅgulinti virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchaṃ. Sā kira yakkhadāsikammaṃ karontī ‘‘iminā ca iminā ca evaṃ balikamme kate ayaṃ nāma tumhākaṃ vaḍḍhi bhavissatī’’ti mahājanassa gandhapupphādīni vañcanāya gahetvā mahājanaṃ duddiṭṭhiṃ micchādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi, tasmā tāya kammasabhāgatāya gandhapupphādīnaṃ thenitattā duggandhā, duddassanassa gāhitattā duddasikā virūpā bībhacchā hutvā nibbattā. Catutthaṃ.

២១៥. ក្នុងរឿងស្រីមានរូបអាក្រក់ (មង្គុលិឥត្ថីវត្ថុ) ពាក្យថា maṅguḷi សេចក្តីថា មានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនល្អ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ បានឮថា នាងនោះកាលធ្វើការងារជាអ្នកបម្រើរបស់យក្ស (យក្ខទាសី) បានបញ្ឆោតយកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើមរបស់មហាជន ដោយពាក្យថា «កាលបើការធ្វើពលិការយ៉ាងនេះៗ ត្រូវបានធ្វើឡើងដោយវត្ថុនេះៗហើយ សេចក្តីចម្រើនឈ្មោះនេះនឹងមានដល់អ្នករាល់គ្នា» ដូច្នេះ ហើយធ្វើឲ្យមហាជនកាន់យកនូវទិដ្ឋិអាក្រក់ គឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារកម្មសភាវៈនោះ ព្រោះតែការលួចយកគ្រឿងក្រអូប និងផ្កាឈើជាដើម នាងទើបមានក្លិនខ្លួនស្អុយ ហើយព្រោះតែការធ្វើឲ្យគេកាន់យកនូវទិដ្ឋិអាក្រក់ នាងទើបទៅកើតជាស្រីមានរូបអាក្រក់ មើលទៅមិនល្អ គួរឲ្យខ្ពើមរអើម។ ចប់ ទី៤។

5. Okilinīsuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាឱកិលិនីសូត្រ

216. Okilinīvatthusmiṃ uppakkaṃ okiliniṃ okirininti sā kira aṅgāracitake nipannā vipphandamānā viparivattamānā paccati, tasmā uppakkā ceva hoti uṇhena agginā pakkasarīrā, okilinī ca kilinnasarīrā, bindūnissā sarīrato paggharanti, okirinī ca aṅgārasamparikiṇṇā. Tassā hi heṭṭhatopi kiṃsukapupphavaṇṇā aṅgārā, ubhayapassesupi, ākāsatopissā upari patanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppakkaṃ okiliniṃ okirini’’nti. Sā issāpakatā sapattiṃ aṅgārakaṭāhena okirīti tassa kira rañño ekā nāṭakinī aṅgārakaṭāhaṃ samīpe ṭhapetvā gattato udakaṃ puñchati, pāṇinā ca sedaṃ karoti. Rājāpi tāya saddhiṃ kathañca karoti, parituṭṭhākārañca dasseti. Aggamahesī taṃ asahamānā issāpakatā hutvā acirapakkantassa rañño taṃ aṅgārakaṭāhaṃ gahetvā tassā upari aṅgāre okiri. Sā taṃ kammaṃ katvā tādisaṃyeva vipākaṃ paccanubhavituṃ petaloke nibbattā. Pañcamaṃ.

២១៦. ក្នុងរឿងនាងឱកិលិនី (ស្រីមានខ្លួនហូរហៀរដោយទឹកខ្ទុះ) ពាក្យថា uppakkaṃ okiliniṃ okiriniṃ សេចក្តីថា នាងនោះដេកននៀលនៅលើគំនររងើកភ្លើង បម្រះននៀលទៅមក ឆ្អិនឆ្អៅ។ ព្រោះហេតុនោះ នាងទើបឈ្មោះថា uppakkā គឺមានរាងកាយឆ្អិនខ្លោចដោយភ្លើងដ៏ក្តៅ ឈ្មោះថា okilinī គឺមានរាងកាយទទឹកជោកដោយទឹកខ្ទុះហូរចេញពីសរីរាង្គជាតំណក់ៗ និងឈ្មោះថា okirinī គឺមានរងើកភ្លើងរាយប៉ាយពាសពេញរាងកាយ។ ព្រោះថា រងើកភ្លើងមានពណ៌ដូចជាផ្កាចារ តែងឆេះរោលរាលនាងទាំងពីខាងក្រោម ទាំងចំហៀងទាំងសងខាង និងធ្លាក់ចុះពីអាកាសមកលើក្បាលរបស់នាងទៀតផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «uppakkaṃ okiliniṃ okirini» (មានរាងកាយឆ្អិនខ្លោច ហូរហៀរដោយទឹកខ្ទុះ និងមានរងើកភ្លើងរាយប៉ាយពាសពេញ)។ ក្នុងពាក្យថា «នាងត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ហើយ បានស្រោចស្រពនូវស្រីរួមប្តីដោយឆ្នាំងរងើកភ្លើង» នោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ឮថា ស្រីរបាំម្នាក់របស់ព្រះរាជាអង្គនោះ បានដាក់ឆ្នាំងរងើកភ្លើងទុកជិតខ្លួន ហើយជូតទឹកពីសរីរាង្គ និងជូតញើសដោយដៃ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់សន្ទនាជាមួយនាងនោះ និងសម្តែងនូវអាការៈត្រេកអរ។ ព្រះអគ្គមហេសីមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងអាការៈនោះបាន ត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ហើយ កាលដែលព្រះរាជាយាងចេញទៅមិនទាន់បានយូរប៉ុន្មាន ក៏យកឆ្នាំងរងើកភ្លើងនោះទៅស្រោចស្រពរងើកភ្លើងពីលើស្រីរបាំនោះ។ នាងអគ្គមហេសីនោះធ្វើកម្មនោះហើយ ក៏ទៅកើតក្នុងប្រេតលោក ដើម្បីទទួលរងផលកម្មដ៏សមគួរនោះឯង។ ចប់ ទី៥។

6. Asīsakasuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋកថាអសីសកសូត្រ

217. Coraghātavatthusmiṃ so rañño āṇāya dīgharattaṃ corānaṃ sīsāni chinditvā petaloke nibbattanto asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti. Chaṭṭhaṃ.

២១៧. ក្នុងរឿងអ្នកសម្លាប់ចោរ (ចោរឃាតកវត្ថុ) បុរសអ្នកសម្លាប់ចោរនោះ ដោយសារតែបញ្ជារបស់ព្រះរាជា បានកាត់ក្បាលចោរទាំងឡាយអស់កាលជាយូរអង្វែង កាលទៅកើតក្នុងប្រេតលោក ក៏កើតជាប្រេតគ្មានក្បាល (អសីសកប្រេត) មានតែដងខ្លួន。 ចប់ ទី៦។

7-11. Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā

៧-១១. អដ្ឋកថាបាបភិក្ខុសូត្រជាដើម

218-222. Bhikkhuvatthusmiṃ [Pg.205] pāpabhikkhūti lāmakabhikkhu. So kira lokassa saddhādeyye cattāro paccaye paribhuñjitvā kāyavacīdvārehi asaṃyato bhinnājīvo cittakeḷiṃ kīḷanto vicari. Tato ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā petaloke nibbattanto bhikkhusadiseneva attabhāvena nibbatti. Bhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīvatthūsupi ayameva vinicchayo. Sattamādīni.

២១៨-២២២. ក្នុងរឿងភិក្ខុ (ភិក្ខុវត្ថុ) ពាក្យថា pāpabhikkhu សេចក្តីថា ភិក្ខុដ៏លាមក។ ឮថា ភិក្ខុដ៏លាមកនោះ បរិភោគនូវបច្ច័យ ៤ ដែលជាទេយ្យធម៌ជាទីជ្រះថ្លារបស់សត្វលោក ហើយជាអ្នកមិនសង្រួមតាមទ្វារកាយនិងវាចា មានអាជីវៈខូចបង់ ត្រេកត្រអាលនឹងការលេងសប្បាយតាមចិត្ត។ ភិក្ខុនោះឆេះនៅក្នុងនរកអស់មួយពុទ្ធន្តរ ហើយកាលមកកើតក្នុងប្រេតលោក ក៏កើតមានអត្តភាពដូចជាភិក្ខុដែរ។ សូម្បីក្នុងរឿងភិក្ខុនី សិក្ខមានា សាមណេរ និងសាមណេរី ក៏មានសេចក្តីសម្រេចយ៉ាងនេះដូចគ្នាដែរ។ សូត្រទាំងឡាយមានសូត្រទី៧ ជាដើម ចប់ហើយ។

Lakkhaṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយលក្ខណសំយុត្ត ចប់ហើយ។

9. Opammasaṃyuttaṃ

៩. ឱបម្មសំយុត្ត

1. Kūṭasuttavaṇṇanā

១. អដ្ឋកថាកូដសូត្រ

223. Opammasaṃyuttassa [Pg.206] paṭhame kūṭaṃ gacchantīti kūṭaṅgamā. Kūṭaṃ samosarantīti kūṭasamosaraṇā. Kūṭasamugghātāti kūṭassa samugghātena. Avijjāsamugghātāti arahattamaggena avijjāya samugghātena. Appamattāti satiyā avippavāse ṭhitā hutvā. Paṭhamaṃ.

២២៣. ក្នុងសូត្រទី១ នៃឱបម្មសំយុត្ត ពាក្យថា kūṭaṃ gacchantīti kūṭaṅgamā សេចក្តីថា បង្កង់ទាំងឡាយណាដែលឆ្ពោះទៅរកកំពូល ហេតុនោះ បង្កង់ទាំងនោះឈ្មោះថា ឆ្ពោះទៅរកកំពូល។ ពាក្យថា kūṭaṃ samosarantīti kūṭasamosaraṇā សេចក្តីថា បង្កង់ទាំងឡាយនោះមកប្រជុំគ្នានៅកំពូល ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មានកំពូលជាទីប្រជុំ។ ពាក្យថា kūṭasamugghātā សេចក្តីថា ដោយការដកចេញនូវកំពូល。 ពាក្យថា avijjāsamugghātā សេចក្តីថា ដោយការកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា appamattā សេចក្តីថា ជាអ្នកតាំងនៅក្នុងការមិនប្រាសចាកសតិ។ ចប់ ទី១។

2. Nakhasikhasuttavaṇṇanā

២. អដ្ឋកថានខសិខសូត្រ

224. Dutiye manussesu paccājāyantīti ye manussalokato cutā manussesu jāyanti, te evaṃ appakāti adhippāyo. Aññatra manussehīti ye pana manussalokato cutā ṭhapetvā manussalokaṃ catūsu apāyesu paccājāyanti, te mahāpathaviyaṃ paṃsu viya bahutarā. Imasmiñca sutte devāpi manusseheva saṅgahitā. Tasmā yathā manussesu jāyantā appakā, evaṃ devesupīti veditabbā. Dutiyaṃ.

២២៤. ក្នុងសូត្រទី២ ពាក្យថា ye manussesu paccājāyanti សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយណាដែលច្យុតចាកមនុស្សលោកហើយ មកកើតក្នុងពួកមនុស្សវិញ សត្វទាំងនោះមានចំនួនតិចតួចតែប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា aññatra manussehi សេចក្តីថា ចំណែកឯសត្វទាំងឡាយណាដែលច្យុតចាកមនុស្សលោកហើយ វៀរលែងតែមនុស្សលោកទៅ ទៅកើតក្នុងអបាយភូមិទាំង៤ សត្វទាំងនោះមានចំនួនច្រើនដូចជាធូលីដីនៅលើមហាប្រថពី។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីតែទេវតាទាំងឡាយក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលជាមួយមនុស្សដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ គួរដឹងថា សត្វដែលទៅកើតក្នុងពួកទេវតា ក៏មានចំនួនតិចតួច ដូចជាសត្វដែលមកកើតក្នុងពួកមនុស្សដែរ។ ចប់ ទី២។

3. Kulasuttavaṇṇanā

៣. អដ្ឋកថាកុលសូត្រ

225. Tatiye suppadhaṃsiyānīti suviheṭhiyāni. Kumbhatthenakehīti ye paragharaṃ pavisitvā dīpālokena oloketvā parabhaṇḍaṃ haritukāmā ghaṭe dīpaṃ katvā pavisanti, te kumbhatthenakā nāma, tehi kumbhatthenakehi. Suppadhaṃsiyo hoti amanussehīti mettābhāvanārahitaṃ paṃsupisācakā vidhaṃsayanti, pageva uḷārā amanussā. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti cittena suṭṭhu samāraddhā. Tatiyaṃ.

២២៥. ក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា suppadhaṃsiyāni សេចក្តីថា ងាយនឹងបៀតបៀនបាន។ ពាក្យថា kumbhatthenakehi សេចក្តីថា ពួកចោរណាដែលចូលទៅក្នុងផ្ទះអ្នកដទៃ ហើយចង់លួចទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃដោយមើលនឹងពន្លឺចង្កៀង ក៏ធ្វើចង្កៀងដាក់ក្នុងក្អមហើយចូលទៅ ពួកចោរទាំងនោះឈ្មោះថា កុម្ភត្ថេនកៈ (ចោរលួចដោយប្រើក្អមបាំងចង្កៀង) សេចក្តីថា ដោយពួកចោរលួចដោយប្រើក្អមបាំងចង្កៀងទាំងនោះ។ ពាក្យថា suppadhaṃsiyo hoti amanussehi សេចក្តីថា ពួកភីសាចដី (បិសាចដី) តែងបំផ្លាញភិក្ខុដែលប្រាសចាកមេត្តាភាវនាបានដោយងាយ ចំណែកឯពួកអមនុស្សដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ មិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា bhāvitā សេចក្តីថា ចម្រើនហើយ។ ពាក្យថា bahulīkatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យរឿយៗហើយ។ ពាក្យថា yānīkatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមល្អហើយ។ ពាក្យថា vatthukatā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាទីតាំង ដូចជាទីធ្លាផ្ទះ។ ពាក្យថា anuṭṭhitā សេចក្តីថា តាំងនៅមាំមួនហើយ។ ពាក្យថា paricitā សេចក្តីថា សន្សំទុកជុំវិញ គឺចម្រើនល្អហើយ។ ពាក្យថា susamāraddhā សេចក្តីថា ប្រារព្ធល្អហើយដោយចិត្ត។ ចប់ ទី៣។

4. Okkhāsuttavaṇṇanā

៤. អដ្ឋកថាឱក្ខាសូត្រ

226. Catutthe okkhāsatanti mahāmukhaukkhalīnaṃ sataṃ. Dānaṃ dadeyyāti paṇītabhojanabharitānaṃ mahāukkhalīnaṃ sataṃ dānaṃ dadeyya. ‘‘Ukkāsata’’ntipi pāṭho[Pg.207], tassa daṇḍadīpikāsatanti attho. Ekāya pana dīpikāya yattake ṭhāne āloko hoti, tato sataguṇaṃ ṭhānaṃ sattahi ratanehi pūretvā dānaṃ dadeyyāti attho. Gadduhanamattanti goduhanamattaṃ, gāviyā ekavāraṃ aggathanākaḍḍhanamattanti attho. Gandhaūhanamattaṃ vā, dvīhi aṅgulīhi gandhapiṇḍaṃ gahetvā ekavāraṃ ghāyanamattanti attho. Ettakampi hi kālaṃ yo pana gabbhapariveṇavihārūpacāra paricchedena vā cakkavāḷaparicchedena vā aparimāṇāsu lokadhātūsu vā sabbasattesu hitapharaṇaṃ mettacittaṃ bhāvetuṃ sakkoti, idaṃ tato ekadivasaṃ tikkhattuṃ dinnadānato mahapphalataraṃ. Catutthaṃ.

២២៦. ក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា okkhāsataṃ សេចក្តីថា ឆ្នាំងស្លដ៏ធំមួយរយ។ ពាក្យថា dānaṃ dadeyya សេចក្តីថា គប្បីថ្វាយទាននូវឆ្នាំងស្លដ៏ធំមួយរយដែលពេញដោយភោជនាហារដ៏សម្រិតសម្រាំង។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «ukkāsataṃ» ប្រែថា ចង្កៀងដងមួយរយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា គប្បីបំពេញទីកន្លែងដែលមានពន្លឺភ្លឺជាងពន្លឺចង្កៀងមួយដងដល់ទៅមួយរយដង ដោយរតនៈទាំង៧ ហើយថ្វាយជាទាន។ ពាក្យថា gadduhanamattaṃ សេចក្តីថា ត្រឹមតែការរឹតទឹកដោះគោមួយដង គឺត្រឹមតែការទាញក្បាលដោះមេគោមួយដងប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ប្រែថា ត្រឹមតែការហិតក្លិនក្រអូបមួយដង គឺការយកម្រាមដៃពីរចាប់ដុំគ្រឿងក្រអូបមកហិតម្តង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ បើបុគ្គលណាអាចចម្រើនមេត្តាចិត្តដែលផ្សាយទៅនូវប្រយោជន៍ដល់សត្វទាំងពួង ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយកំណត់ត្រឹមបន្ទប់ បរិវេណ ឧបចារវត្ត ឬកំណត់ត្រឹមចក្រវាឡក្តី ការចម្រើនមេត្តាចិត្តនេះ មានផលច្រើនជាងទានដែលបុគ្គលថ្វាយបីដងក្នុងមួយថ្ងៃនោះទៅទៀត។ ចប់ ទី៤។

5. Sattisuttavaṇṇanā

៥. អដ្ឋកថាសត្តិសូត្រ

227. Pañcame paṭileṇissāmītiādīsu agge paharitvā kappāsavaṭṭiṃ viya nāmento niyyāsavaṭṭiṃ viya ca ekato katvā alliyāpento paṭileṇeti nāma. Majjhe paharitvā nāmetvā dhārāya vā paharitvā dvepi dhārā ekato alliyāpento paṭikoṭṭeti nāma. Kappāsavaṭṭanakaraṇīyaṃ viya pavattento cirakālaṃ saṃvellitakilañjaṃ pasāretvā puna saṃvellento viya ca paṭivaṭṭeti nāma. Pañcamaṃ.

២២៧. ក្នុងសូត្រទី៥ ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា paṭileṇissāmi សេចក្តីថា ការវាយត្រង់ចុងហើយពត់ឲ្យកោងដូចជាដុំសំឡី ឬការធ្វើឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយហើយបិទភ្ជាប់គ្នាដូចជាដុំជ័រ ឈ្មោះថា paṭileṇeti (ពត់ចូល)។ ការវាយត្រង់កណ្តាលហើយពត់ឲ្យកោង ឬការវាយត្រង់មុខហើយធ្វើឲ្យមុខទាំងពីររួមចូលគ្នាតែមួយបិទភ្ជាប់គ្នា ឈ្មោះថា paṭikoṭṭeti (វាយបត់)។ ការបង្វិលដូចជាការធ្វើដុំសំឡី ឬការលាតកន្ទេលដែលរមូរទុកអស់កាលជាយូរហើយរមូរត្រឡប់ទៅវិញ ឈ្មោះថា paṭivaṭṭeti (រមូរត្រឡប់)។ ចប់ ទី៥。

6. Dhanuggahasuttavaṇṇanā

៦. អដ្ឋកថាធនុគ្គហសូត្រ

228. Chaṭṭhe daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati, dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Susikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti yo sippameva uggaṇhāti, so katahattho na hoti, ime pana katahatthā ciṇṇavasībhāvā. Katūpāsanāti rājakulādīsu dassitasippā.

២២៨. ក្នុងសូត្រទី៦ ពាក្យថា daḷhadhammā dhanuggahā សេចក្តីថា ខ្មាន់ធ្នូទាំងឡាយដែលមានធ្នូដ៏មាំមួន។ ធ្នូដ៏មាំមួន (ទឡ្ហធនូ) នោះ ហៅថា ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់ (ទ្វិសហស្សថាមៈ)។ ធ្នូមានកម្លាំងពីរពាន់នោះ គឺធ្នូដែលគេឡើងខ្សែហើយ កាលដែលគេកាន់ដងធ្នូ ហើយលើកទម្ងន់ដែក ឬទង់ដែងជាដើមឡើង ស្មើនឹងប្រវែងព្រួញ ទើបដាច់ផុតពីដី។ ពាក្យថា susikkhitā សេចក្តីថា បានរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់គ្រូអស់រយៈពេល ១០ ទៅ ១២ ឆ្នាំ។ ពាក្យថា katahatthā សេចក្តីថា ខ្មាន់ធ្នូណាគ្រាន់តែរៀនសិល្បសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះ ខ្មាន់ធ្នូនោះមិនទាន់ហៅថាជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ (កតហត្ថ) ឡើយ ចំណែកឯខ្មាន់ធ្នូទាំងនេះ ជាអ្នកមានដៃស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះបានធ្វើការហ្វឹកហាត់រហូតដល់ស្ទាត់ជំនាញហើយ។ ពាក្យថា katūpāsanā សេចក្តីថា ជាអ្នកបានបង្ហាញសិល្បសាស្ត្រក្នុងរាជត្រកូលជាដើមរួចហើយ។

Tassa purisassa javoti evarūpo añño puriso nāma na bhūtapubbo, bodhisattasseva pana javanahaṃsakālo nāma āsi. Tadā bodhisatto cattāri [Pg.208] kaṇḍāni āhari. Tadā kirassa kaniṭṭhabhātaro ‘‘mayaṃ, bhātika, sūriyena saddhiṃ javissāmā’’ti ārocesuṃ. Bodhisatto āha – ‘‘sūriyo sīghajavo, na sakkhissatha tumhe tena saddhiṃ javitu’’nti. Te dutiyaṃ tatiyampi tatheva vatvā ekadivasaṃ ‘‘gacchāmā’’ti yugandharapabbataṃ āruhitvā nisīdiṃsu. Bodhisatto ‘‘kahaṃ me bhātaro’’ti? Pucchitvā, ‘‘sūriyena saddhiṃ javituṃ gatā’’ti vutte, ‘‘vinassissanti tapassino’’ti te anukampamāno sayampi gantvā tesaṃ santike nisīdi. Atha sūriye uggacchante dvepi bhātaro sūriyena saddhiṃyeva ākāsaṃ pakkhantā, bodhisattopi tehi saddhiṃyeva pakkhanto. Tesu ekassa apatteyeva antarabhattasamaye pakkhantaresu aggi uṭṭhahi, so bhātaraṃ pakkositvā ‘‘na sakkomī’’ti āha. Tamenaṃ bodhisatto ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā pakkhapañjarena paliveṭhetvā darathaṃ vinodetvā ‘‘gacchā’’ti pesesi.

ពាក្យថា tassa purisassa javo សេចក្តីថា បុរសដទៃដែលមានល្បឿនលឿនយ៉ាងនេះ មិនដែលធ្លាប់មានពីមុនមកឡើយ គឺមានតែព្រះពោធិសត្វមួយអង្គគត់ ក្នុងកាលដែលទ្រង់កើតជាស្តេចហង្សឈ្មោះ ជវនហង្ស។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វបាននាំយកព្រួញទាំង៤មក។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ពួកប្អូនប្រុសពៅរបស់ទ្រង់បានពោលថា «បងអើយ ពួកយើងនឹងហោះប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះពោធិសត្វមានព្រះបន្ទូលថា «ព្រះអាទិត្យមានល្បឿនលឿនណាស់ ពួកប្អូនមិនអាចហោះប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យបានឡើយ»។ ពួកប្អូនប្រុសទាំងនោះសូម្បីពោលយ៉ាងនោះជាពីរដង បីដង ក៏នៅតែនិយាយដដែល ហើយនៅថ្ងៃមួយក៏និយាយថា «ពួកយើងនឹងទៅ» រួចហើយក៏ហោះឡើងទៅទុំនៅលើកំពូលភ្នំយុគន្ធរ។ ព្រះពោធិសត្វសួរថា «ពួកប្អូនរបស់ខ្ញុំទៅណាបាត់ហើយ?» កាលបើគេប្រាប់ថា «ពួកប្អូនៗហោះទៅប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យហើយ» ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពួកប្អូនដ៏កំសត់ទាំងនោះនឹងត្រូវវិនាសជាមិនខាន» ក៏មានព្រះទ័យអាណិតអាសូរ ទ្រង់ក៏យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហើយគង់នៅជិតពួកប្អូនទាំងនោះ។ លុះព្រះអាទិត្យរះឡើង ពួកប្អូនទាំងពីរនាក់ក៏ហោះឡើងទៅលើអាកាសប្រណាំងជាមួយព្រះអាទិត្យភ្លាម ព្រះពោធិសត្វក៏ហោះទៅជាមួយពួកគេដែរ។ ក្នុងចំណោមប្អូនទាំងពីរនាក់នោះ ប្អូនពៅកាលដែលមិនទាន់ដល់វេលាឆាន់កណ្តាលថ្ងៃត្រង់ផង ក៏កើតមានកម្តៅក្តៅខ្លាំងឡើងនៅចន្លោះស្លាបទាំងពីរ គេក៏ហៅបងប្រុសមកហើយពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចហោះទៅរួចទៀតទេ»។ ព្រះពោធិសត្វក៏លួងលោមប្អូននោះថា «កុំខ្លាចអីប្អូន» រួចហើយក៏យកស្លាបទាំងពីរក្រសោបប្អូននោះទុក កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ហើយបញ្ជូនទៅវិញដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ»។

Dutiyo yāva antarabhattā javitvā pakkhantaresu aggimhi uṭṭhahite tathevāha. Tampi so tatheva katvā ‘‘gacchā’’ti pesesi. Sayaṃ pana yāva majjhanhikā javitvā, ‘‘ete bālāti mayāpi bālena na bhavitabba’’nti nivattitvā – ‘‘adiṭṭhasahāyakaṃ bārāṇasirājaṃ passissāmī’’ti bārāṇasiṃ agamāsi. Tasmiṃ nagaramatthake paribbhamante dvādasayojanaṃ nagaraṃ pattakaṭāhena otthaṭapatto viya ahosi. Atha paribbhamantassa paribbhamantassa tattha tattha chiddāni paññāyiṃsu. Sayampi anekahaṃsasahassasadiso paññāyi. So vegaṃ paṭisaṃharitvā rājagehābhimukho ahosi. Rājā oloketvā – ‘‘āgato kira me piyasahāyo javanahaṃso’’ti vātapānaṃ vivaritvā ratanapīṭhaṃ paññāpetvā olokento aṭṭhāsi. Bodhisatto ratanapīṭhe nisīdi.

ចំណែកឯប្អូនទីពីរ ហោះទៅបានត្រឹមតែវេលាឆាន់កណ្តាលថ្ងៃត្រង់ ក៏កើតមានកម្តៅក្តៅខ្លាំងឡើងនៅចន្លោះស្លាបទាំងពីរ ក៏ពោលយ៉ាងនោះដូចគ្នា។ ព្រះពោធិសត្វក៏ធ្វើចំពោះប្អូននោះយ៉ាងនោះដូចគ្នា រួចហើយក៏បញ្ជូនទៅវិញដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ»។ ចំណែកឯព្រះពោធិសត្វផ្ទាល់ ហោះទៅរហូតដល់វេលាថ្ងៃត្រង់ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពួកប្អូនទាំងនេះជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ឯយើងមិនគួរធ្វើខ្លួនជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅតាមពួកគេឡើយ» ក៏ហោះត្រឡប់មកវិញ ដោយគិតថា «យើងនឹងទៅសួរសុខទុក្ខព្រះរាជាបារាណសី ដែលជាមិត្តមិនដែលឃើញមុខគ្នា» រួចហើយក៏យាងទៅកាន់ក្រុងបារាណសី។ កាលដែលស្តេចហង្សនោះហោះឆ្វែលពីលើទីក្រុង ទីក្រុងបារាណសីដែលមានទំហំ ១២ យោជន៍ ក៏ប្រែជាដូចជាត្រូវគ្របដណ្តប់ដោយគម្របបាត្រ។ លុះកាលដែលទ្រង់ហោះឆ្វែលទៅៗ ក៏លេចចេញជាចន្លោះប្រហោងនៅទីនោះៗ។ ព្រះអង្គឯងក៏លេចរូបរាងដូចជាហង្សរាប់ពាន់ក្បាល។ ព្រះពោធិសត្វក៏បន្ថយល្បឿន ហើយហោះតម្រង់ទៅកាន់ព្រះរាជវាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់ទតទៅឃើញ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ជវនហង្សដ៏ជាមិត្តសម្លាញ់របស់អញមកដល់ហើយតើ» ទើបទ្រង់បើកបង្អួច ហើយចាត់ចែងក្រាលនូវរតនបល្ល័ង្ក រួចទ្រង់ឈររង់ចាំមើល។ ព្រះពោធិសត្វក៏ចុះមកទុំនៅលើរតនបល្ល័ង្កនោះ។

Athassa rājā sahassapākena telena pakkhantarāni makkhetvā, madhulāje ceva madhurapānakañca adāsi. Tato naṃ kataparibhogaṃ ‘‘samma, kahaṃ agamāsī’’ti? Pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘athāhaṃ, mahārāja, yāva majjhanhikā javitvā – ‘natthi javitena attho’ti nivatto’’ti ācikkhi. Atha rājā āha – ‘‘ahaṃ, sāmi, tumhākaṃ sūriyena saddhiṃ javanavegaṃ [Pg.209] passitukāmo’’ti. Dukkaraṃ, mahārāja, na sakkā tayā passitunti. Tena hi, sāmi, sarikkhakamattampi dassehīti. Āma, mahārāja, dhanuggahe sannipātehīti. Rājā sannipātesi. Haṃso tato cattāro gahetvā nagaramajjhe toraṇaṃ kāretvā attano gīvāya ghaṇḍaṃ piḷandhāpetvā toraṇassa upari nisīditvā – ‘‘cattāro janā toraṇaṃ nissāya catudisābhimukhā ekekaṃ kaṇḍaṃ khipantū’’ti vatvā, sayaṃ paṭhamakaṇḍeneva saddhiṃ uppatitvā, taṃ kaṇḍaṃ aggahetvāva, dakkhiṇābhimukhaṃ gatakaṇḍaṃ dhanuto ratanamattāpagataṃ gaṇhi. Dutiyaṃ dviratanamattāpagataṃ, tatiyaṃ tiratanamattāpagataṃ, catutthaṃ bhūmiṃ appattameva gaṇhi. Atha naṃ cattāri kaṇḍāni gahetvā toraṇe nisinnakāleyeva addasaṃsu. So rājānaṃ āha – ‘‘passa, mahārāja, evaṃsīgho amhākaṃ javo’’ti. Evaṃ bodhisatteneva javanahaṃsakāle tāni kaṇḍāni āharitānīti veditabbāni.

គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់លាបស្រឡាប់នូវចន្លោះស្លាបទាំងឡាយរបស់ស្ដេចហង្សនោះ ដោយប្រេងដែលគេរំងាស់មួយពាន់ដង ហើយបានប្រទាននូវលាជលាយទឹកឃ្មុំផង នូវទឹកភេសជ្ជៈដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ផង។ លុះស្ដេចហង្សនោះបរិភោគរួចហើយ ទើបព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «ម្នាលសម្លាញ់ អ្នកបានទៅក្នុងទីណា?»។ ស្ដេចហង្សនោះក៏ក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវនោះ រួចប្រាប់ថា «បពិត្រមហារាជ គ្រានោះ ខ្ញុំបានហោះទៅប្រណាំងនឹងព្រះអាទិត្យរហូតដល់វេលាថ្ងៃត្រង់ ក៏គិតថា "ការហោះប្រណាំងនេះ គ្មានប្រយោជន៍ឡើយ" ទើបត្រឡប់មកវិញ»។ គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំចង់ឃើញល្បឿននៃការហោះហើររបស់លោកម្ចាស់ ជាមួយព្រះអាទិត្យ»។ ស្ដេចហង្សតបថា «បពិត្រមហារាជ ការណ៍នេះធ្វើបានដោយកម្រណាស់ ព្រះអង្គមិនអាចមើលទាន់ឡើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់បង្ហាញត្រឹមតែល្បឿនដែលប្រហាក់ប្រហែលគ្នានោះចុះ»។ ស្ដេចហង្សពោលថា «បពិត្រមហារាជ យ៉ាងនោះចុះ សូមព្រះអង្គប្រមូលពួកខ្មាន់ធ្នូមកចុះ»។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រមូលពួកខ្មាន់ធ្នូមក។ លំដាប់នោះ ស្ដេចហង្សបានជ្រើសរើសយកខ្មាន់ធ្នូ ៤ នាក់ រួចឲ្យគេសង់ខ្លោងទ្វារនៅកណ្ដាលក្រុង ហើយយកកណ្ដឹងមកចងនឹងករបស់ខ្លួន រួចហើរទៅទុំនៅលើកំពូលខ្លោងទ្វារ ហើយបង្គាប់ថា «សូមអ្នកទាំង ៤ នាក់ ឈរផ្អែកនឹងខ្លោងទ្វារ បែរមុខទៅកាន់ទិសទាំង ៤ ហើយបាញ់ព្រួញម្នាក់មួយៗទៅ»។ ស្ដេចហង្សពោលដូច្នោះហើយ ក៏ហោះឡើងទៅជាមួយព្រួញទីមួយភ្លាម ដោយមិនទាន់ចាប់យកព្រួញនោះឡើយ ក៏ហោះទៅចាប់យកព្រួញដែលបាញ់ទៅទិសខាងត្បូង ដែលទើបតែចេញផុតពីធ្នូបានប្រហែលមួយហត្ថ។ ព្រួញទីពីរ ចាប់បានក្នុងចម្ងាយពីរហត្ថពីធ្នូ, ព្រួញទីបី ចាប់បានក្នុងចម្ងាយបីហត្ថពីធ្នូ, ព្រួញទីបួន ចាប់បានក្នុងខណៈដែលមិនទាន់ធ្លាក់ដល់ដីឡើយ។ គ្រានោះ ពួកមនុស្សទើបតែមើលឃើញស្ដេចហង្សនោះ កាលដែលហោះត្រឡប់មកទុំនៅលើខ្លោងទ្វារ ដោយកាន់យកព្រួញទាំង ៤ នោះមកជាមួយផង។ ស្ដេចហង្សនោះបានពោលនឹងព្រះរាជាថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គទតមើលចុះ ល្បឿនហោះហើររបស់ពួកយើងលឿនយ៉ាងនេះឯង»។ គប្បីជ្រាបថា ព្រួញទាំងឡាយនោះ គឺព្រះពោធិសត្វទ្រង់នាំមកយ៉ាងនេះ ក្នុងកាលដែលកើតជាជវនហង្ស។

Purato dhāvantīti aggato javanti. Na panetā sabbakālaṃ puratova honti, kadāci purato, kadāci pacchato honti. Ākāsaṭṭhakavimānesu hi uyyānānipi honti pokkharaṇiyopi, tā tattha nahāyanti, udakakīḷaṃ kīḷamānā pacchatopi honti, vegena pana gantvā puna puratova dhāvanti. Āyusaṅkhārāti rūpajīvitindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi tato sīghataraṃ khīyati. Arūpadhammānaṃ pana bhedo na sakkā paññāpetuṃ. Chaṭṭhaṃ.

ពាក្យថា Purato dhāvantī បានដល់ ស្ទុះទៅខាងមុខ។ ប៉ុន្តែ ទេវតាទាំងឡាយនោះ មិនមែនរត់ទៅខាងមុខគ្រប់ពេលនោះទេ ជួនកាលទៅខាងមុខ ជួនកាលទៅខាងក្រោយ។ ព្រោះថា នៅក្នុងវិមានទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅលើអាកាស ក៏មានសួនច្បារ និងស្រះបោក្ខរណីដែរ ទេវតាទាំងឡាយនោះ កាលដែលងូតទឹក លេងកម្សាន្តក្នុងទឹកក្នុងទីនោះ ក៏ស្ថិតនៅខាងក្រោយខ្លះ ប៉ុន្តែ លុះហោះទៅដោយល្បឿនលឿន ក៏ត្រឡប់ទៅរត់ខាងមុខវិញដដែល។ ពាក្យថា Āyusaṅkhārā ទ្រង់សំដៅយក រូបជីវិតិន្ទ្រិយ។ ព្រោះថា រូបជីវិតិន្ទ្រិយនោះ តែងរលត់ទៅលឿនជាងល្បឿននោះទៅទៀត។ ចំណែកឯការបែកធ្លាយនៃអរូបធម៌ទាំងឡាយ មិនអាចបញ្ញត្តិ (បង្ហាញឲ្យឃើញ) បានឡើយ។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៦។

7. Āṇisuttavaṇṇanā

៧. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីអាណិសូត្រ (អាណិសូត្រវណ្ណនា)

229. Sattame dasārahānanti evaṃnāmakānaṃ khattiyānaṃ. Te kira satato dasabhāgaṃ gaṇhiṃsu, tasmā ‘‘dasārahā’’ti paññāyiṃsu. Ānakoti evaṃladdhanāmo mudiṅgo. Himavante kira mahākuḷīradaho ahosi. Tattha mahanto kuḷīro otiṇṇotiṇṇaṃ hatthiṃ khādati. Atha hatthī upaddutā ekaṃ kareṇuṃ sakkariṃsu ‘‘imissā puttaṃ nissāya amhākaṃ sotthi bhavissatī’’ti. Sāpi mahesakkhaṃ puttaṃ vijāyi. Te tampi sakkariṃsu. So vuddhippatto mātaraṃ pucchi, ‘‘kasmā maṃ ete sakkarontī’’ti? Sā taṃ pavattimācikkhi. So ‘‘kiṃ mayhaṃ kuḷīro pahoti? Etha gacchāmā’’ti mahāhatthiparivāro [Pg.210] tattha gantvā paṭhamameva otari. Kuḷīro udakasaddeneva āgantvā taṃ aggahesi. Mahanto kuḷīrassa aḷo, so taṃ ito vā etto vā cāletuṃ asakkonto mukhe soṇḍaṃ pakkhipitvā viravi. Hatthino ‘‘yaṃnissāya mayaṃ ‘sotthi bhavissatī’ti amaññimhā, so paṭhamataraṃ gahito’’ti tato tato palāyiṃsu.

២២៩. ក្នុងសូត្រទី ៧ ម៉ាត់ថា dasārahānaṃ បានដល់ ពួកក្សត្រដែលមាននាមយ៉ាងនេះ។ ឮថា ព្រះរាជាទាំងនោះ ទ្រង់យកចំណែកមួយភាគក្នុងដប់ (១០ ភាគរយ) ពីទ្រព្យសម្បត្តិមួយរយភាគរបស់ប្រជាជន ហេតុនោះ ទើបប្រាកដនាមថា «ទសារហៈ»។ ម៉ាត់ថា Ānako គឺស្គរដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងព្រៃហេមពាន្ត មានស្រះក្ដាមធំមួយ។ ក្នុងស្រះនោះ មានក្ដាមយក្សមួយ តែងតែស៊ីដំរីទាំងឡាយណាដែលចុះទៅក្នុងទឹកនោះ។ គ្រានោះ ពួកដំរីដែលរងការយាយី បានធ្វើសក្ការៈចំពោះមេដំរីមួយ ដោយគិតថា «ពួកយើងនឹងបានសេចក្ដីសុខ ព្រោះអាស្រ័យកូនរបស់មេដំរីនេះ»។ មេដំរីនោះក៏បានបង្កើតកូនដំរីមួយដែលមានបុណ្យបារមីច្រើន។ ពួកដំរីក៏បានធ្វើសក្ការៈចំពោះកូនដំរីនោះដែរ។ លុះកូនដំរីនោះធំដឹងក្ដីហើយ ក៏សួរមាតាថា «ហេតុអ្វីបានជាដំរីទាំងឡាយនេះ ធ្វើសក្ការៈចំពោះខ្ញុំ?»។ មាតាក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់កូន។ កូនដំរីនោះពោលថា «ក្ដាមនោះ តើអាចធ្វើអ្វីខ្ញុំបាន? មកចុះ ពួកយើងទៅទីនោះ» រួចក៏មានហ្វូងដំរីជាបរិវារហែហម ធ្វើដំណើរទៅកាន់ស្រះនោះ ហើយចុះទៅក្នុងទឹកមុនគេបង្អស់។ ក្ដាមយក្សឮតែសូរទឹក ក៏មកចាប់ដំរីនោះភ្លាម។ ដង្កៀបរបស់ក្ដាមនោះធំណាស់ ដំរីនោះមិនអាចរើខ្លួនទៅខាងនេះ ឬខាងនោះបានឡើយ ក៏លូកប្រមោយទៅក្នុងមាត់ រួចស្រែកយំយ៉ាងខ្លាំង។ ពួកដំរីទាំងឡាយគិតថា «ដំរីដែលពួកយើងសង្ឃឹមថា នឹងបានសេចក្ដីសុខដោយសារនោះ ឥឡូវត្រូវក្ដាមចាប់បានមុនគេបង្អស់ទៅហើយ» ក៏នាំគ្នារត់គេចខ្លួនទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ។

Athassa mātā avidūre ṭhatvā ‘‘mayaṃ thalanāgā, tumhe udakanāgā nāma, nāgehi nāgo na viheṭhetabbo’’ti kuḷīraṃ piyavacanena vatvā imaṃ gāthamāha –

គ្រានោះ មាតារបស់ដំរីនោះ ឈរនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ហើយពោលលួងលោមនឹងក្ដាមដោយពាក្យជាទីស្រឡាញ់ថា «ពួកយើងជាដំរីគោក (ថលនាគ) ចំណែកអ្នកទាំងឡាយឈ្មោះថាជាដំរីទឹក (ឧទកនាគ) ធម្មតាដំរីទឹក មិនគួរយាយីដំរីគោកឡើយ» រួចក៏ពោលគាថានេះថា៖

‘‘Ye kuḷīrā samuddasmiṃ, gaṅgāya yamunāya ca;

Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho, muñca rodantiyā paja’’nti.

«ក្ដាមទាំងឡាយណាដែលមាននៅក្នុងមហាសមុទ្រ ក្នុងទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនា បណ្ដាក្ដាមទាំងនោះ អ្នកជាសត្វទឹកដ៏ប្រសើរបំផុត សូមអ្នកដោះលែងកូនរបស់ខ្ញុំ ដែលកំពុងយំទន្ទឹងនេះទៅចុះ»។

Mātugāmasaddo nāma purise khobhetvā tiṭṭhati, tasmā so gahaṇaṃ sithilamakāsi. Hatthipoto vegena ubho pāde ukkhipitvā taṃ piṭṭhiyaṃ akkami. Saha akkamanā piṭṭhi mattikabhājanaṃ viya bhijji. Atha naṃ dantehi vijjhitvā ukkhipitvā thale chaḍḍetvā tuṭṭharavaṃ ravi. Atha naṃ hatthī ito cito ca āgantvā maddiṃsu. Tassa eko aḷo paṭikkamitvā pati, taṃ sakko devarājā gahetvā gato.

ធម្មតាសំឡេងរបស់ស្ត្រី (មាតុគ្រាម) តែងតែញ៉ាំងចិត្តបុរសឲ្យកម្រើកញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ក្ដាមនោះក៏បានបន្ធូរការក្ដោបដង្កៀបរបស់ខ្លួន។ កូនដំរីក៏បានលើកជើងទាំងពីរឡើងដោយល្បឿនលឿន រួចជាន់ទៅលើខ្នងរបស់ក្ដាមនោះ។ គ្រាន់តែជាន់ភ្លាម ស្នូកខ្នងរបស់ក្ដាមក៏បែកខ្ទេចដូចជាក្អមដីឥដ្ឋ។ លំដាប់នោះ ដំរីបានយកភ្លុកចាក់ទម្លុះ រួចលើកគ្រវែងទៅលើគោក ហើយបន្លឺសំឡេងស្រែកដោយសេចក្ដីត្រេកអរ។ គ្រានោះ ពួកដំរីទាំងឡាយក៏រត់មកពីទីនេះទីនោះ ហើយនាំគ្នាជាន់ឈ្លីក្ដាមនោះថែមទៀត។ ដង្កៀបម្ខាងរបស់ក្ដាមនោះបានរបូតធ្លាក់ទៅ ព្រះឥន្ទ្រជាទេវរាជក៏បានយកដង្កៀបនោះទៅ។

Itaro pana aḷo vātātapena sukkhitvā pakkalākhārasavaṇṇo ahosi, so deve vuṭṭhe udakoghena vuyhanto dasabhātikānaṃ rājūnaṃ uparisote jālaṃ pasārāpetvā gaṅgāya kīḷantānaṃ āgantvā jāle laggi. Te kīḷāpariyosāne jālamhi ukkhipiyamāne taṃ disvā pucchiṃsu ‘‘kiṃ eta’’nti? ‘‘Kuḷīraaḷo sāmī’’ti. ‘‘Na sakkā esa ābharaṇatthāya upanetuṃ, pariyonandhāpetvā bheriṃ karissāmā’’ti? Pariyonandhāpetvā pahariṃsu. Saddo dvādasayojanaṃ nagaraṃ avatthari. Tato āhaṃsu – ‘‘na sakkā idaṃ divase divase vādetuṃ, chaṇadivasatthāya maṅgalabherī hotū’’ti maṅgalabheriṃ akaṃsu. Tasmiṃ vādite mahājano anhāyitvā apiḷandhitvā hatthiyānādīni āruyha sīghaṃ sannipatanti. Iti mahājanaṃ pakkositvā viya ānetīti ānako tvevassa nāmaṃ ahosi.

ចំណែកឯដង្កៀបម្ខាងទៀត ត្រូវខ្យល់និងកម្ដៅថ្ងៃស្ងួតទៅ ក៏មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្តដែលគេរំងាស់ឆ្អិនហើយ កាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ក៏ត្រូវខ្សែទឹកហូរនាំយកទៅ ទើបទៅទើសនឹងសំណាញ់របស់ពួកព្រះរាជា ១០ អង្គជាបងប្អូន ដែលឲ្យគេលាតសំណាញ់នៅខាងលើខ្សែទឹក ក្នុងខណៈដែលកំពុងលេងកម្សាន្តក្នុងទន្លេគង្គា។ លុះចប់ការលេងកម្សាន្តហើយ កាលដែលគេលើកសំណាញ់ឡើង ពួកព្រះរាជាបានទតឃើញដង្កៀបនោះ ក៏សួរថា «តើនេះជាអ្វី?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នេះជាដង្កៀបក្ដាម»។ ព្រះរាជាទាំងឡាយត្រាស់ថា «ដង្កៀបនេះ មិនអាចយកទៅធ្វើជាគ្រឿងអលង្ការបានឡើយ ពួកយើងនឹងយកស្បែកមកពាសធ្វើជាស្គរវិញ» រួចក៏ឲ្យគេពាសស្បែកហើយទះវាយមើល។ សំឡេងស្គរនោះបានឮខ្ចរខ្ចាយគ្របដណ្ដប់ពេញទីក្រុងទំហំ ១២ យោជន៍។ ក្រោយមក ពួកព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ស្គរនេះ មិនអាចវាយរាល់ថ្ងៃបានឡើយ គួរទុកជាស្គរមង្គល (មង្គលភេរី) សម្រាប់វាយក្នុងថ្ងៃបុណ្យទានចុះ» រួចក៏ធ្វើជាស្គរមង្គលទៅ។ កាលបើគេវាយស្គរនោះ ពួកមហាជនទោះបីជាមិនទាន់បានងូតទឹក មិនទាន់បានសៀតផ្កា ក៏ប្រញាប់ប្រញាល់ឡើងជិះដំរី ជិះរទេះជាដើម មកជួបជុំគ្នាភ្លាមៗ។ ស្គរនោះ តែងតែនាំមកនូវពួកមហាជន ហាក់ដូចជាស្រែកហៅយ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ស្គរនោះទើបមាននាមថា «អាណកៈ» (ស្គរហៅមនុស្ស)។

Aññaṃ [Pg.211] āṇiṃ odahiṃsūti aññaṃ suvaṇṇarajatādimayaṃ āṇiṃ ghaṭayiṃsu. Āṇisaṅghāṭova avasissīti suvaṇṇādimayānaṃ āṇīnaṃ saṅghāṭamattameva avasesaṃ ahosi. Athassa dvādasayojanappamāṇo saddo antosālāyampi dukkhena suyyittha.

ពាក្យថា Aññaṃ āṇiṃ odahiṃsu សេចក្ដីថា គេបានញាត់នូវចន្ទាសផ្សេងទៀត ដែលធ្វើដោយមាស និងប្រាក់ជាដើម។ ពាក្យថា Āṇisaṅghāṭova avasissī សេចក្ដីថា សល់តែបំណែកចន្ទាសដែលធ្វើដោយមាសជាដើមនោះប៉ុណ្ណោះ។ គ្រានោះ សំឡេងស្គរដែលធ្លាប់ឮទៅដល់ ១២ យោជន៍នោះ សូម្បីតែនៅក្នុងរោងស្គរ ក៏ឮដោយលំបាកទៅហើយ។

Gambhīrāti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā. Gambhīratthāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā (ma. ni. 1.449 ādayo). Lokuttarāti lokuttaraatthadīpakā. Suññatappaṭisaṃyuttāti sattasuññatadhammamattameva pakāsakā saṃkhittasaṃyuttasadisā. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca. Kavikatāti kavīhi katā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Cittakkharāti vicitraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Bāhirakāti sāsanato bahibhūtā. Sāvakabhāsitāti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva savanasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti. Tasmāti yasmā tathāgatabhāsitā suttantā anuggayhamānā antaradhāyanti, tasmā. Sattamaṃ.

ពាក្យថា Gambhīrā គឺជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃព្រះបាលី ដូចជាសល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Gambhīratthā គឺជ្រាលជ្រៅដោយអំណាចនៃអត្ថ ដូចជាមហាវេទល្លសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Lokuttarā គឺសំដែងនូវអត្ថដ៏ជាលោកុត្តរៈ។ ពាក្យថា Suññatappaṭisaṃyuttā គឺសំដែងតែសភាវធម៌ដែលសូន្យចាកសត្វបុគ្គល ដូចជាសំខិត្តសំយុត្តសូត្រជាដើម។ ពាក្យថា Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ សេចក្ដីថា គួររៀន និងគួរស្វាធ្យាយ។ ពាក្យថា Kavikatā គឺដែលពួកកវីតែងឡើង។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ (កាវេយ្យា) គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង។ ពាក្យថា Cittakkharā គឺមានអក្សរដ៏វិចិត្រ។ ពាក្យបន្ទាប់ពីនោះ (ចិត្តព្យញ្ជនា) គ្រាន់តែជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង。 ពាក្យថា Bāhirakā គឺនៅខាងក្រៅព្រះសាសនា។ ពាក្យថា Sāvakabhāsitā គឺដែលពួកសាវ័ករបស់គ្រូក្រៅសាសនាទាំងនោះពោលទុក។ ពាក្យថា Sussūsissantī សេចក្ដីថា ពួកសាមណេរ ភិក្ខុខ្ចី ស្រីៗ និងមហាគហបតីជាដើម នឹងមានចិត្តត្រេកអរដោយភាពវិចិត្រនៃអក្សរផង ដោយភាពបរិបូណ៌នៃសូរសព្ទផង ហើយនឹងមកជួបជុំគ្នាដោយគិតថា «លោកម្ចាស់អង្គនេះ ជាធម្មកថិក» ព្រោះចង់ស្ដាប់ធម៌។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែព្រះសូត្រទាំងឡាយដែលជាព្រះពុទ្ធវចនៈ កាលបើគ្មានអ្នករៀនសូត្រទ្រទ្រង់ទុកទេ តែងតែអន្តរធានបាត់បង់ទៅ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវសិក្សារៀនសូត្រ)។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៧។

8. Kaliṅgarasuttavaṇṇanā

៨. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីកលិង្គរសូត្រ (កលិង្គរសូត្រវណ្ណនា)

230. Aṭṭhame kaliṅgarūpadhānāti kaliṅgaraghaṭikaṃ sīsūpadhānañceva pādūpadhānañca katvā. Appamattāti sippuggahaṇe appamattā. Ātāpinoti uṭṭhānavīriyātāpena yuttā. Upāsanasminti sippānaṃ abhiyoge ācariyānañca payirupāsane. Te kira tadā pātova uṭṭhāya sippasālaṃ gacchanti, tattha sippaṃ uggahetvā sajjhāyādīhi abhiyogaṃ katvā mukhaṃ dhovitvā yāgupānāya gacchanti. Yāguṃ pivitvā puna sippasālaṃ gantvā sippaṃ gaṇhitvā sajjhāyaṃ karontā pātarāsāya gacchanti. Katapātarāsā samānā ‘‘mā pamādena ciraṃ niddokkamanaṃ ahosī’’ti khadiraghaṭikāsu sīse ca pāde ca upadahitvā thokaṃ nipajjitvā puna sippasālaṃ gantvā sippaṃ gahetvā sajjhāyanti. Sāyaṃ sajjhāyaṃ karontā ca gehaṃ gantvā bhuttasāyamāsā paṭhamayāmaṃ sajjhāyaṃ katvā sayanakāle tatheva kaliṅgaraṃ [Pg.212] upadhānaṃ katvā sayanti. Evaṃ te akkhaṇavedhino vālavedhino ca ahesuṃ. Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

២៣០. ក្នុងសូត្រទី ៨ ម៉ាត់ថា kaliṅgarūpadhānā សេចក្ដីថា យកកំទេចឈើ ឬកំណាត់ឈើមកធ្វើជាខ្នើយកើយក្បាលផង ជាខ្នើយកើយជើងផង។ ម៉ាត់ថា Appamattā គឺមិនធ្វេសប្រហែសក្នុងការរៀនសូត្រសិល្បសាស្ត្រ។ ម៉ាត់ថា Ātāpino គឺប្រកបដោយសេចក្ដីព្យាយាមដ៏ក្លៀវក្លា។ ម៉ាត់ថា Upāsanasmiṃ គឺក្នុងការខិតខំប្រឹងប្រែងរៀនសិល្បៈ និងការចូលទៅអង្គុយជិតបម្រូគ្រូអាចារ្យទាំងឡាយ។ ឮថា ពួកក្សត្រលិច្ឆវីទាំងនោះ ក្នុងកាលនោះ តែងតែក្រោកពីព្រលឹម រួចទៅកាន់សាលាសិល្បៈ រៀនសូត្រសិល្បៈក្នុងទីនោះ ហើយខិតខំប្រឹងប្រែងស្វាធ្យាយជាដើម រួចលុបលាងមុខ ហើយទៅផឹកបបរ។ លុះផឹកបបររួចហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សាលាសិល្បៈវិញ រៀនសូត្រសិល្បៈ និងស្វាធ្យាយ រួចទើបទៅសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹក។ លុះសោយព្រះស្ងោយពេលព្រឹករួចហើយ ក៏គិតថា «កុំឲ្យយើងដេកលក់អស់កាលយូរដោយសេចក្ដីធ្វេសប្រហែសឡើយ» ទើបយកកំណាត់ឈើខ្នុរ ឬឈើគគីរ (ឈើខ្លឹម) មកកើយក្បាល និងកើយជើង រួចសម្រាន្តបន្តិចបន្តួច ហើយក៏ត្រឡប់ទៅកាន់សាលាសិល្បៈវិញ ដើម្បីរៀនសូត្រសិល្បៈ និងស្វាធ្យាយតទៅទៀត។ លុះដល់ពេលល្ងាច ក្រោយពីស្វាធ្យាយរួចហើយ ក៏ត្រឡប់ទៅដំណាក់វិញ សោយព្រះស្ងោយពេលល្ងាចរួច ក៏ស្វាធ្យាយធម៌អស់យាមដំបូង (បឋមយាម) លុះដល់ពេលសម្រាន្ត ក៏យកកំណាត់ឈើមកធ្វើជាខ្នើយកើយសម្រាន្តដូចកាលពីថ្ងៃដដែល។ ពួកក្សត្រលិច្ឆវីទាំងនោះ បានក្លាយជាខ្មាន់ធ្នូដែលបាញ់ឆាប់រហ័សដូចផ្លេកបន្ទោរ (អក្ខណវេធី) និងបាញ់ត្រូវសរសៃសក់ (វាលវេធី) ដោយការអនុវត្តយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកសេចក្ដីនោះឯង។

Otāranti vivaraṃ. Ārammaṇanti paccayaṃ. Padhānasminti padhānabhūmiyaṃ vīriyaṃ kurumānā. Paṭhamabodhiyaṃ kira bhikkhū bhattakiccaṃ katvāva kammaṭṭhānaṃ manasi karonti. Tesaṃ manasikarontānaṃyeva sūriyo atthaṃ gacchati. Te nhāyitvā puna caṅkamaṃ otaritvā paṭhamayāmaṃ caṅkamanti. Tato ‘‘mā ciraṃ niddāyimhā’’ti sarīradarathavinodanatthaṃ nipajjantā kaṭṭhakhaṇḍaṃ upadahitvā nipajjanti, te puna pacchimayāme vuṭṭhāya caṅkamaṃ otaranti. Te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ayampi dīpo tiṇṇaṃ rājūnaṃ kāle ekaghaṇḍinigghoso ekapadhānabhūmi ahosi. Nānāmukhe pahaṭaghaṇḍi pilicchikoḷiyaṃ osarati, kalyāṇiyaṃ pahaṭaghaṇḍi nāgadīpe osarati. ‘‘Ayaṃ bhikkhu puthujjano, ayaṃ puthujjano’’ti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo ahosi. Ekadivasaṃ sabbe arahantova ahesuṃ. Tasmāti yasmā kaliṅgarūpadhānānaṃ māro ārammaṇaṃ na labhati, tasmā. Aṭṭhamaṃ.

ម៉ាត់ថា Otāraṃ គឺចន្លោះ (ឱកាស)។ ម៉ាត់ថា Ārammaṇaṃ គឺបច្ច័យ (ហេតុ)។ ម៉ាត់ថា Padhānasmiṃ គឺការធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងទីតាំងនៃសេចក្ដីព្យាយាម (កន្លែងចម្រើនកម្មដ្ឋាន)។ ឮថា ក្នុងបឋមពោធិកាល ពួកភិក្ខុទាំងឡាយ លុះធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ តែងតែធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ កាលដែលលោកកំពុងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនោះ ព្រះអាទិត្យក៏លិចទៅ។ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ងូតទឹកហើយ ក៏ចុះទៅកាន់ទីចង្ក្រម ដើរចង្ក្រមអស់បឋមយាម។ បន្ទាប់មក ក៏គិតថា «កុំឲ្យយើងដេកលក់អស់កាលយូរឡើយ» ដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្ដីនឿយហត់នៃរាងកាយ កាលដែលសម្រាន្ត ក៏យកកំណាត់ឈើមកកើយក្បាល រួចសម្រាន្តទៅ លុះដល់បច្ឆិមយាម ក៏ក្រោកឡើងចុះទៅកាន់ទីចង្ក្រមវិញ។ ពាក្យក្នុងអដ្ឋកថាចាស់ ពោលសំដៅយកភិក្ខុទាំងនោះឯង។ សូម្បីតែកោះលង្កានេះ (តម្ពបណ្ណិទ្វីប) ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះរាជា ៣ ព្រះអង្គ ក៏ធ្លាប់មានសំឡេងកណ្ដឹងតែមួយ និងមានទីតាំងចម្រើនកម្មដ្ឋានតែមួយដែរ។ សំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយក្នុងវត្តមួយ នាទិសខាងលិចនៃក្រុងអនុរាធបុរៈ តែងឮទៅដល់ទីប្រជុំជនវិលិច្ឆិកោលិយៈ ឯសំឡេងកណ្ដឹងដែលគេវាយក្នុងវត្តកល្យាណី តែងឮទៅដល់កោះនាគទ្វីប។ ក្នុងកាលនោះ គេត្រូវចង្អុលដៃបង្ហាញថា «ភិក្ខុអង្គនេះជាបុថុជ្ជន ភិក្ខុអង្គនេះជាបុថុជ្ជន» ព្រោះរកបានដោយកម្រ។ ថ្ងៃមួយ ភិក្ខុទាំងអស់ក្នុងកោះនោះ សុទ្ធតែជាព្រះអរហន្តទាំងអស់។ ពាក្យថា Tasmā សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែមារមិនបាននូវឱកាស (អារម្មណ៍) ចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានកំណាត់ឈើជាខ្នើយកើយសម្រាន្តឡើយ ហេតុនោះ (ទើបត្រូវសិក្សារៀនសូត្រ)។ ចប់ ព្រះសូត្រទី ៨។

9. Nāgasuttavaṇṇanā

៩. សេចក្ដីអធិប្បាយអំពីនាគសូត្រ (នាគសូត្រវណ្ណនា)

231. Navame ativelanti atikkantavelaṃ kālaṃ atikkantappamāṇaṃ kālaṃ. Kimaṅgaṃ panāhanti ahaṃ pana kiṃkāraṇā na upasaṅkamissāmi? Bhisamuḷālanti bhisañceva muḷālañca. Abbuhetvāti uddharitvā. Bhiṅkacchāpāti hatthipotakā. Te kira abhiṇhaṃ bhiṅkārasaddaṃ karonti, tasmā bhiṅkacchāpāti vuccanti. Pasannākāraṃ karontīti pasannehi kattabbākāraṃ karonti, cattāro paccaye denti. Dhammaṃ bhāsantīti ekaṃ dve jātakāni vā suttante vā uggaṇhitvā asambhinnena sarena dhammaṃ desenti. Pasannākāraṃ karontīti tesaṃ tāya desanāya pasannā gihī paccaye denti. Neva vaṇṇāya hoti na balāyāti neva guṇavaṇṇāya, na ñāṇabalāya hoti, guṇavaṇṇe pana parihāyante sarīravaṇṇopi sarīrabalampi parihāyati, tasmā sarīrassa neva vaṇṇāya na balāya hoti. Navamaṃ.

២៣១. នៅក្នុងសូត្រទី៩ ពាក្យថា ativelanti សំដៅលើ កាលដែលកន្លងហួសវេលា កាលដែលកន្លងហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា kimaṅgaṃ panāhanti សំដៅលើ ចុះហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំមិនចូលទៅជិត? ពាក្យថា bhisamuḷālanti សំដៅលើ ក្រអៅឈូក និងមើមឈូក។ ពាក្យថា abbuhetvāti ប្រែថា ដកឡើងហើយ។ ពាក្យថា bhiṅkacchāpāti សំដៅលើ កូនដំរីទាំងឡាយ។ ឮថា កូនដំរីទាំងឡាយនោះ តែងធ្វើសំឡេងស្រែក (ភិង្ការសព្ទ) ជាប្រចាំ ហេតុនោះ ទើបហៅថា bhiṅkacchāpā។ ពាក្យថា pasannākāraṃ karontīti សំដៅលើ ធ្វើនូវអាការៈដែលគួរធ្វើដោយសេចក្តីជ្រះថ្លា គឺការប្រគេនបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា dhammaṃ bhāsantīti សំដៅលើ រៀនយកជាតក ឬសូត្រមួយ ឬពីរ ហើយសម្តែងធម៌ដោយសម្លេងមិនបែកធ្លាយ។ ពាក្យថា pasannākāraṃ karontīti សំដៅលើ គ្រហស្ថទាំងឡាយដែលជ្រះថ្លានឹងការសម្តែងធម៌នោះរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ក៏ប្រគេននូវបច្ច័យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា neva vaṇṇāya hoti na balāyāti សំដៅលើ មិនមែនដើម្បីពណ៌សម្បុរគឺគុណធម៌ មិនមែនដើម្បីកម្លាំងគឺប្រាជ្ញាទេ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើគុណធម៌សាបសូន្យទៅ សូម្បីពណ៌សម្បុរកាយ និងកម្លាំងកាយក៏សាបសូន្យទៅដែរ ហេតុនោះ ទើបមិនមែនដើម្បីពណ៌សម្បុរ និងកម្លាំងនៃរាងកាយឡើយ។ សូត្រទី៩ ចប់។

10. Biḷārasuttavaṇṇanā

១០. ការពណ៌នាអំពីពិឡារសូត្រ

232. Dasame [Pg.213] sandhisamalasaṃkaṭīreti ettha sandhīti bhinnagharānaṃ sandhi, samaloti gāmato gūthanikkhamanamaggo, saṃkaṭīranti saṅkāraṭṭhānaṃ. Mudumūsinti mudukaṃ mūsikaṃ. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti desanā paññāyati. Dasamaṃ.

២៣២. នៅក្នុងសូត្រទី១០ ត្រង់ពាក្យថា sandhisamalasaṅkaṭīre នេះ ពាក្យថា sandhi សំដៅលើ ចន្លោះផ្ទះដែលបាក់បែក ពាក្យថា samalo សំដៅលើ ផ្លូវបង្ហូរលាមកចេញពីភូមិ ពាក្យថា saṅkaṭīraṃ សំដៅលើ គំនរសម្រាម។ ពាក្យថា mudumūsiṃ សំដៅលើ កូនកណ្តុរដែលមានសាច់ទន់។ ពាក្យថា vuṭṭhānaṃ paññāyatīti សំដៅលើ ការសម្តែងអាបត្តិ តែងប្រាកដ។ សូត្រទី១០ ចប់។

11. Siṅgālasuttavaṇṇanā

១១. ការពណ៌នាអំពីសិង្គាលសូត្រ

233. Ekādasame yena yena icchatīti so jarasiṅgālo icchiticchitaṭṭhāne iriyāpathakappanena sītavātūpavāyanena ca antarantarā cittassādampi labhatīti dasseti. Sakyaputtiyapaṭiññoti idaṃ devadattaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi ettakampi cittassādaṃ anāgate attabhāve na labhissatīti. Ekādasamaṃ.

២៣៣. នៅក្នុងសូត្រទី១១ ត្រង់ពាក្យថា yenayena icchatī ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា សត្វចចកចាស់នោះ តែងបាននូវសេចក្តីសប្បាយចិត្តខ្លះក្នុងចន្លោះៗ ដោយការផ្លាស់ប្តូរឥរិយាបថ និងដោយការត្រូវខ្យល់ត្រជាក់បក់មក ក្នុងកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាចង់បាន។ ពាក្យថា sakyaputtiyapaṭiñño នេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើព្រះទេវទត្ត។ ព្រោះថា ព្រះទេវទត្តនោះ សូម្បីតែសេចក្តីសប្បាយចិត្តត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក៏នឹងមិនបានឡើយក្នុងអត្តភាពខាងមុខ។ សូត្រទី១១ ចប់។

12. Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā

១២. ការពណ៌នាអំពីទុតិយសិង្គាលសូត្រ

234. Dvādasame kataññutāti katajānanaṃ. Kataveditāti katavisesajānanaṃ. Tatridaṃ jarasiṅgālassa kataññutāya vatthu – satta kira bhātaro khettaṃ kasanti. Tesaṃ sabbakaniṭṭho khettapariyante ṭhatvā gāvo rakkhati. Athekaṃ jarasiṅgālaṃ ajagaro gaṇhi, so taṃ disvā yaṭṭhiyā pothetvā vissajjāpesi. Ajagaro siṅgālaṃ vissajjetvā tameva gaṇhi. Siṅgālo cintesi – ‘‘mayhaṃ iminā jīvitaṃ dinnaṃ, ahampi imassa dassāmī’’ti yāgughaṭassa upari ṭhapitaṃ vāsiṃ mukhena ḍaṃsitvā tassa santikaṃ agamāsi. Itare bhātaro disvā, ‘‘siṅgālo vāsiṃ haratī’’ti anubandhiṃsu. So tehi diṭṭhabhāvaṃ ñatvā vāsiṃ tassa santike chaḍḍetvā palāyi. Itare āgantvā kaniṭṭhaṃ ajagarena gahitaṃ disvā vāsiyā ajagaraṃ chinditvā taṃ gahetvā agamaṃsu. Evaṃ jarasiṅgāle siyā yā kāci kataññutā kataveditā. Sakyaputtiyapaṭiññeti idampi devadattassa ācārameva sandhāya vuttanti. Dvādasamaṃ.

២៣៤. នៅក្នុងសូត្រទី១២ ពាក្យថា kataññutā សំដៅលើ ការដឹងនូវឧបការៈដែលគេធ្វើហើយ។ ពាក្យថា kataveditā សំដៅលើ ការដឹងនូវគុណដែលគេធ្វើហើយជាពិសេស។ ក្នុងពាក្យនោះ នេះជារឿងរ៉ាវនៃសេចក្តីកតញ្ញូរបស់សត្វចចកចាស់៖ ឮថា មានបងប្អូនប្រុស ៧ នាក់ កំពុងភ្ជួរស្រែ។ ក្នុងចំណោមបងប្អូនទាំងនោះ ប្អូនពៅគេបង្អស់ ឈរចាំមើលហ្វូងគោនៅឯជាយស្រែ។ គ្រានោះ មានពស់ថ្លាន់មួយបានរួតព័ទ្ធសត្វចចកចាស់មួយក្បាល ប្អូនពៅនោះឃើញដូច្នោះ ក៏យកដំបងវាយពស់ថ្លាន់នោះឱ្យលែងចចក។ ពស់ថ្លាន់លែងចចកហើយ ក៏ត្រឡប់មករួតព័ទ្ធប្អូនពៅនោះវិញ។ ចចកគិតថា «ក្មេងប្រុសនេះបានផ្តល់ជីវិតដល់យើង យើងក៏ត្រូវផ្តល់ជីវិតដល់គេវិញដែរ» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ខាំពូថៅដែលគេដាក់នៅលើឆ្នាំងបបរ រត់ទៅជិតក្មេងប្រុសនោះ។ ពួកបងប្រុសឯទៀតឃើញចចកខាំពូថៅរត់ទៅ ក៏ដេញតាម។ ចចកដឹងថាពួកបងប្រុសឃើញខ្លួនហើយ ក៏ទម្លាក់ពូថៅចោលនៅជិតក្មេងប្រុសនោះ រួចរត់គេចខ្លួនទៅ។ ពួកបងប្រុសមកដល់ ឃើញប្អូនពៅត្រូវពស់ថ្លាន់រួតព័ទ្ធ ក៏យកពូថៅនោះកាប់ពស់ថ្លាន់ដាច់ រួចជួយប្អូនពៅនាំត្រឡប់មកវិញ។ យ៉ាងនេះ សូម្បីតែសត្វចចកចាស់ ក៏នៅមានសេចក្តីកតញ្ញូកតវេទិតាខ្លះដែរ។ ពាក្យថា sakyaputtiyapaṭiññeti នេះ សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅលើ can អាចារៈរបស់ព្រះទេវទត្តដែរ។ សូត្រទី១២ ចប់។

Opammasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីឱបម្មសំយុត្ត ចប់ហើយ។

10. Bhikkhusaṃyuttaṃ

១០. ភិក្ខុសំយុត្ត

1. Kolitasuttavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាអំពីកោលិតសូត្រ

235. Bhikkhusaṃyuttassa [Pg.214] paṭhame, āvusoti sāvakānaṃ ālāpo. Buddhā hi bhagavanto sāvake ālapantā, ‘‘bhikkhave’’ti ālapanti, sāvakā pana ‘‘buddhehi sadisā mā homā’’ti, ‘‘āvuso’’ti paṭhamaṃ vatvā pacchā, ‘‘bhikkhave’’ti bhaṇanti. Buddhehi ca ālapite bhikkhusaṅgho, ‘‘bhante’’ti paṭivacanaṃ deti sāvakehi, ‘‘āvuso’’ti. Ayaṃ vuccatīti yasmā dutiyajjhāne vitakkavicārā nirujjhanti, yesaṃ nirodhā saddāyatanaṃ appavattiṃ gacchati, tasmā yadetaṃ dutiyaṃ jhānaṃ nāma, ayaṃ vuccati ‘‘ariyānaṃ tuṇhībhāvo’’ti. Ayamettha yojanā. ‘‘Dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti ettha pana kammaṭṭhānamanasikāropi paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ gatāni.

២៣៥. នៅក្នុងសូត្រទី១ នៃភិក្ខុសំយុត្ត ពាក្យថា āvuso ជាពាក្យសម្រាប់ហៅរកគ្នារបស់ពួកសាវក។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទាំងឡាយ កាលទ្រង់ហៅរកពួកសាវក តែងត្រាស់ហៅថា «bhikkhave» ចំណែកពួកសាវកគិតថា «យើងកុំស្មើនឹងព្រះពុទ្ធឡើយ» ទើបពោលពាក្យថា «āvuso» មុន រួចទើបពោលពាក្យថា «bhikkhave» តាមក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងឆ្លើយតបថា «bhante» កាលបើពួកសាវកហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងឆ្លើយតបថា «āvuso»។ ពាក្យថា ayaṃ vuccati សំដៅលើ ព្រោះហេតុតែក្នុងទុតិយជ្ឈាន វិតក្កៈ និងវិចារៈរលត់ទៅ ព្រោះការរលត់ទៅនៃវិតក្កៈនិងវិចារៈនោះ សទ្ទាយតនៈក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ទុតិយជ្ឈានឯណាដែលមាន នេះទើបហៅថា «ariyānaṃ tuṇhībhāvo»។ នេះជាការសម្របសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា «dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo» នេះ សូម្បីការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានក្តី បឋមជ្ឈានជាដើមក្តី ក៏រាប់ថាជា «ការស្ងៀមស្ងាត់ដ៏ប្រសើរ» ដូចគ្នា។

Vitakkasahagatāti vitakkārammaṇā. Saññāmanasikārāti saññā ca manasikāro ca. Samudācarantīti pavattanti. Therassa kira dutiyajjhānaṃ na paguṇaṃ. Athassa tato vuṭṭhitassa vitakkavicārā na santato upaṭṭhahiṃsu. Iccassa dutiyajjhānampi saññāmanasikārāpi hānabhāgiyāva ahesuṃ, taṃ dassento evamāha. Saṇṭhapehīti sammā ṭhapehi. Ekodibhāvaṃ karohīti ekaggaṃ karohi. Samādahāti sammā ādaha āropehi. Mahābhiññatanti chaḷabhiññataṃ. Satthā kira iminā upāyena satta divase therassa hānabhāgiyaṃ samādhiṃ vaḍḍhetvā theraṃ chaḷabhiññataṃ pāpesi. Paṭhamaṃ.

ពាក្យថា vitakkasahagatā សំដៅលើ មានវិតក្កៈជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា saññāmanasikārā សំដៅលើ សញ្ញា និងមនសិការៈ។ ពាក្យថា samudācaranti សំដៅលើ ប្រព្រឹត្តទៅ។ ឮថា ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ មិនទាន់ស្ទាត់ជំនាញក្នុងទុតិយជ្ឈានឡើយ។ គ្រានោះ កាលលោកចេញចាកទុតិយជ្ឈាននោះហើយ វិតក្កៈ និងវិចារៈមិនបានប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់ឡើយ។ ហេតុនោះ សូម្បីទុតិយជ្ឈានក្តី សញ្ញានិងមនសិការៈក្តី របស់លោក ក៏ជាធម៌មានចំណែកខាងសាបសូន្យទៅវិញ ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា saṇṭhapehi សំដៅលើ តម្កល់ទុកឱ្យល្អ។ ពាក្យថា ekodibhāvaṃ karohi សំដៅលើ ធ្វើចិត្តឱ្យមានអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា samādaha សំដៅលើ តម្កល់ទុកឱ្យល្អ គឺលើកចិត្តឡើងកាន់អារម្មណ៍កម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា mahābhiññataṃ សំដៅលើ ភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ ឮថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ញ៉ាំងសមាធិដែលមានចំណែកខាងសាបសូន្យរបស់ព្រះថេរៈឱ្យចម្រើនឡើង ដោយឧបាយនេះ អស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ រួចទ្រង់ញ៉ាំងព្រះថេរៈឱ្យសម្រេចនូវភាពជាអ្នកមានអភិញ្ញា ៦។ សូត្រទី១ ចប់។

2. Upatissasuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាអំពីឧបតិស្សសូត្រ

236. Dutiye atthi nu kho taṃ kiñci lokasminti idaṃ atiuḷārampi sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā sandhāya vuttaṃ. Satthupi khoti idaṃ yasmā ānandattherassa satthari adhimatto chando ca pemañca, tasmā ‘‘kiṃ nu kho imassa therassa satthu vipariṇāmenapi sokādayo nuppajjeyyu’’nti jānanatthaṃ pucchati? Dīgharattanti sūkarakhataleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttantaṃ desitadivasato paṭṭhāya atikkantakālaṃ sandhāyāha. Tasmiñhi [Pg.215] divase therassa ime vaṭṭānugatakilesā samūhatāti. Dutiyaṃ.

២៣៦. នៅក្នុងសូត្រទី២ ត្រង់ពាក្យថា atthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ នេះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរពោលសំដៅលើសត្វ ឬសង្ខារ ទោះបីជាឧត្តុង្គឧត្តមបំផុតក៏ដោយ។ ពាក្យថា satthupi kho នេះ សួរដើម្បីចង់ដឹងថា «ព្រោះព្រះអានន្ទត្ថេរមានសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការពេញចិត្តយ៉ាងខ្លាំងចំពោះព្រះសាស្តា តើសេចក្តីសោកជាដើមនឹងមិនកើតឡើងដល់ព្រះថេរៈនេះទេឬ សូម្បីតែព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រែប្រួលទៅ?»។ ពាក្យថា dīgharattaṃ ព្រះថេរៈពោលសំដៅលើកាលវេលាដែលកន្លងទៅ ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងវេទនាបរិគ្គហសូត្រ ដល់ទីឃនខបរិព្វាជក នៅឯទ្វារគុហាសូករខត។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃនោះ ពួកកិលេសដែលនាំទៅកាន់វដ្តៈទាំងនេះ ត្រូវបានព្រះថេរៈកម្ចាត់បង់អស់ហើយ។ សូត្រទី២ ចប់។

3. Ghaṭasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាអំពីឃដសូត្រ

237. Tatiye ekavihāreti ekasmiṃ gabbhe. Tadā kira bahū āgantukā bhikkhū sannipatiṃsu. Tasmiṃ pariveṇaggena vā vihāraggena vā senāsanesu apāpuṇantesu dvinnaṃ therānaṃ eko gabbho sampatto. Te divā pāṭiyekkesu ṭhānesu nisīdanti, rattiṃ pana nesaṃ antare cīvarasāṇiṃ pasārenti. Te attano attano pattapattaṭṭhāneyeva nisīdanti. Tena vuttaṃ ‘‘ekavihāre’’ti. Oḷārikenāti idaṃ oḷārikārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Dibbacakkhudibbasotadhātuvihārena hi so vihāsi, tesañca rūpāyatanasaddāyatanasaṅkhātaṃ oḷārikaṃ ārammaṇaṃ. Iti dibbacakkhunā rūpassa diṭṭhattā dibbāya ca sotadhātuyā saddassa sutattā so vihāro oḷāriko nāma jāto. Dibbacakkhu visujjhīti bhagavato rūpadassanatthāya visuddhaṃ ahosi. Dibbā ca sotadhātūti sāpi bhagavato saddasuṇanatthaṃ visujjhi. Bhagavatopi therassa rūpadassanatthañceva saddasuṇanatthañca tadubhayaṃ visujjhi. Tadā kira thero ‘‘kathaṃ nu kho etarahi satthā viharatī’’ti ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā satthāraṃ jetavane vihāre gandhakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā tassa dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇi. Satthāpi tatheva akāsi. Evaṃ te aññamaññaṃ passiṃsu ceva, saddañca assosuṃ.

២៣៧. នៅក្នុងសូត្រទី៣ ពាក្យថា ekavihāre សំដៅលើ នៅក្នុងបន្ទប់តែមួយ។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ មានភិក្ខុអាគន្តុកៈជាច្រើនបានមកជួបជុំគ្នា។ កាលដែលសេនាសនៈមិនគ្រប់គ្រាន់តាមចំណែកនៃបរិវេណ ឬតាមចំណែកនៃវិហារ ព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គ ក៏បានបន្ទប់តែមួយជាមួយគ្នា។ លោកទាំងពីរតែងគង់នៅក្នុងកន្លែងផ្សេងៗគ្នាក្នុងពេលថ្ងៃ ចំណែកក្នុងពេលយប់ លោកតែងចងស្បង់ចីវរធ្វើជាវាំងននខណ្ឌកណ្តាល។ លោកទាំងពីរគង់នៅក្នុងកន្លែងដែលរៀបចំទុកសម្រាប់ខ្លួនៗ។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ekavihāre»។ ពាក្យថា oḷārikena នេះ ព្រះមោគ្គល្លានពោលសំដៅលើការមានអារម្មណ៍ជាឱឡារិកៈ។ ព្រោះថាលោកបានរស់នៅដោយទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតធាតុ ហើយអារម្មណ៍របស់លោកទាំងនោះ គឺរូបាយតនៈ និងសទ្ទាយតនៈ ដែលហៅថាឱឡារិកៈ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុ និងការឮសំឡេងដោយទិព្វសោតធាតុ វិហារធម៌នោះទើបឈ្មោះថាជាឱឡារិកៈ។ ពាក្យថា dibbacakkhu visujjhī សំដៅលើ ទិព្វចក្ខុបានស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីមើលរូបរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា dibbā ca sotadhātū សំដៅលើ សូម្បីទិព្វសោតធាតុនោះ ក៏ស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះមានព្រះភាគដែរ។ សូម្បីទិព្វចក្ខុ និងទិព្វសោតធាតុទាំងពីររបស់ព្រះមានព្រះភាគ ក៏ស្អាតបរិសុទ្ធដើម្បីមើលរូប និងស្តាប់សំឡេងរបស់ព្រះថេរៈដែរ។ ឮថា ក្នុងពេលនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «តើឥឡូវនេះ ព្រះសាស្តាគង់នៅដូចម្តេចហ្នឹងហ្ន៎?» គិតហើយក៏ចម្រើនអាលោកកសិណ មើលឃើញព្រះសាស្តាគង់នៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិ នាវត្តជេតពន ដោយទិព្វចក្ខុ ហើយបានស្តាប់ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះអង្គដោយទិព្វសោតធាតុ។ ព្រះសាស្តាក៏បានធ្វើដូច្នោះដែរ។ យ៉ាងនេះ លោកទាំងពីរបានឃើញរូប និងបានស្តាប់សំឡេងគ្នាទៅវិញទៅមក។

Āraddhavīriyoti paripuṇṇavīriyo paggahitavīriyo. Yāvadeva upanikkhepanamattāyāti tiyojanasahassavitthārassa himavato santike ṭhapitā sāsapamattā pāsāṇasakkharā ‘‘himavā nu kho mahā, ayaṃ nu kho pāsāṇasakkharā’’ti evaṃ yāva upanikkhepanamattasseva atthāya bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Paratopi eseva nayo. Kappanti āyukappaṃ. Loṇaghaṭāyāti cakkavāḷamukhavaṭṭiyā ādhārakaṃ katvā mukhavaṭṭiyā brahmalokaṃ āhacca ṭhitāya loṇacāṭiyāti dasseti.

ពាក្យថា āraddhavīriyo សំដៅលើ មានព្យាយាមពេញបរិបូណ៌ មានព្យាយាមដែលផ្គងឡើងហើយ។ ពាក្យថា yāvadeva upanikkhepanamattāya មានន័យថា ដូចជាគ្រួសតូចប៉ុនគ្រាប់ស្ពៃដែលគេដាក់នៅជិតភ្នំហិមពាន្តដែលមានទទឹង ៣ ពាន់យោជន៍ ហើយពោលថា «តើភ្នំហិមពាន្តធំ ឬក៏គ្រួសនេះធំ?» យ៉ាងនេះ សេចក្តីនេះពោលឡើងគ្រាន់តែដើម្បីប្រៀបធៀបរបស់ដែលដាក់នៅជិតគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យបន្ទាប់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា kappaṃ សំដៅលើ អាយុកប្ប។ ពាក្យថា loṇaghaṭāya សំដៅលើ ឆ្នាំងអំបិលដ៏ធំដែលតម្កល់នៅលើគែមមាត់ចក្រវាឡ ហើយមាត់ឆ្នាំងនោះប៉ះរហូតដល់ព្រហ្មលោក។

Ime [Pg.216] pana therā upamaṃ āharantā sarikkhakeneva ca vijjamānaguṇena ca āhariṃsu. Kathaṃ? Ayañhi iddhi nāma accuggataṭṭhena ceva vipulaṭṭhena ca himavantasadisā, paññā catubhūmakadhamme anupavisitvā ṭhitaṭṭhena sabbabyañjanesu anupaviṭṭhaloṇarasasadisā. Evaṃ tāva sarikkhakaṭṭhena āhariṃsu. Samādhilakkhaṇaṃ pana mahāmoggallānattherassa vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Kiñcāpi sāriputtattherassa avijjamānaiddhi nāma natthi, bhagavatā pana ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti ayameva etadagge ṭhapito. Vipassanālakkhaṇaṃ pana sāriputtattherassa vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Kiñcāpi mahāmoggallānattherassāpi paññā atthi, bhagavatā pana ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189) ayameva etadagge ṭhapito. Tasmā yathā ete aññamaññassa dhuraṃ na pāpuṇanti, evaṃ vijjamānaguṇena āhariṃsu. Samādhilakkhaṇasmiñhi mahāmoggallāno nipphattiṃ gato, vipassanālakkhaṇe sāriputtatthero, dvīsupi etesu sammāsambuddhoti. Tatiyaṃ.

ចំណែកព្រះថេរៈទាំងពីរអង្គនេះ កាលនាំមកនូវឧបមា តែងនាំមកដោយភាពស្រដៀងគ្នាផង ដោយគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដផង។ តើស្រដៀងគ្នាយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថា ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍នេះ ឈ្មោះថាដូចជាភ្នំហិមពាន្ត ដោយអត្ថថាខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតផង ដោយអត្ថថាធំទូលាយផង ចំណែកឯប្រាជ្ញា ឈ្មោះថាដូចជាសរសារនៃអំបិលដែលជ្រាបចូលទៅក្នុងគ្រឿងផ្សំទាំងអស់ ដោយអត្ថថាជ្រាបចូលទៅតម្កល់នៅក្នុងចតុក្កភូមិកធម៌។ លោកទាំងពីរបាននាំមកនូវឧបមាដោយអត្ថថាស្រដៀងគ្នាយ៉ាងនេះជាមុនសិន។ ម្យ៉ាងទៀត លក្ខណៈនៃសមាធិ តែងប្រាកដច្បាស់លាស់ដល់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ។ ទោះបីជាឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ដែលមិនមានពិតប្រាកដដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនោះមិនមែនជាគ្មានក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ព្រះមហាមោគ្គល្លាននេះឯងក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាសាវកភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគត ដែលមានឫទ្ធិច្រើន គឺមហាមោគ្គល្លាននេះឯង»។ ចំណែកឯលក្ខណៈនៃវិបស្សនា តែងប្រាកដច្បាស់លាស់ដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។ ទោះបីជាប្រាជ្ញារបស់ព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរមានពិតប្រាកដក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ព្រះសារីបុត្តនេះឯងក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងបណ្តាសាវកភិក្ខុទាំងឡាយរបស់តថាគត ដែលមានប្រាជ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះឯង»។ ហេតុនោះ លោកទាំងពីរមិនបានឈោងយកធុរៈរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកឡើយ លោកទាំងពីរបាននាំមកនូវឧបមាដោយគុណធម៌ដែលមានពិតប្រាកដយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថាក្នុងលក្ខណៈនៃសមាធិ ព្រះមហាមោគ្គល្លានដល់នូវការសម្រេច ចំណែកក្នុងលក្ខណៈនៃវិបស្សនា ព្រះសារីបុត្តត្ថេរដល់នូវការសម្រេច រីឯព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ដល់នូវការសម្រេចក្នុងលក្ខណៈទាំងពីរនេះ។ សូត្រទី៣ ចប់។

4. Navasuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាអំពីនវសូត្រ

238. Catutthe appossukkoti nirussukko. Saṅkasāyatīti viharati. Veyyāvaccanti cīvare kattabbakiccaṃ. Ābhicetasikānanti abhicittaṃ uttamacittaṃ nissitānaṃ. Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjanasamatthatāya nikāmalābhī. Akicchalābhīti jhānapāripanthike sukhena vikkhambhetvā samāpajjanasamatthatāya adukkhalābhī. Akasiralābhīti yathāparicchedena vuṭṭhānasamatthatāya vipulalābhī, paguṇajjhānoti attho. Sithilamārabbhāti sithilavīriyaṃ pavattetvā. Catutthaṃ.

២៣៨. នៅក្នុងសូត្រទី៤ ពាក្យថា appossukko សំដៅលើ មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា saṅkasāyati សំដៅលើ រស់នៅ។ ពាក្យថា veyyāvaccaṃ សំដៅលើ កិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចំពោះចីវរ។ ពាក្យថា ābhicetasikānaṃ សំដៅលើ អាស្រ័យនូវអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា nikāmalābhī សំដៅលើ បានតាមប្រាថ្នា ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចូលកាន់ឈានបានក្នុងខណៈដែលខ្លួនប្រាថ្នចង់បាន។ ពាក្យថា akicchalābhī សំដៅលើ បានដោយមិនលំបាក ព្រោះភាពជាអ្នកអាចកម្ចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាគ្រឿងរារាំងដល់ឈានបានដោយងាយ រួចចូលកាន់ឈានបាន។ ពាក្យថា akasiralābhī សំដៅលើ បានដោយមិនលំបាកក្រៃលែង ព្រោះភាពជាអ្នកអាចចេញចាកឈានបានតាមកាលកំណត់ សេចក្តីថា ជាអ្នកមានឈានស្ទាត់ជំនាញ។ ពាក្យថា sithilamārabbha សំដៅលើ បង្កើតនូវការព្យាយាមដ៏ធូររលុង។ សូត្រទី៤ ចប់។

5. Sujātasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាអំពីសុជាតសូត្រ

239. Pañcame abhirūpoti aññāni rūpāni atikkantarūpo. Dassanīyoti daṭṭhabbayutto. Pāsādikoti dassanena cittaṃ pasādetuṃ samattho. Vaṇṇapokkharatāyāti chavivaṇṇasundaratāya. Pañcamaṃ.

២៣៩. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា abhirūpo (មានរូបល្អ) គឺមានរូបកន្លងហួសនូវរូបដទៃទៀត។ ពាក្យថា dassanīyo (គួរពិតពិលរមិលមើល) គឺប្រកបដោយសេចក្តីគួរមើល។ ពាក្យថា pāsādiko (គួរឲ្យជ្រះថ្លា) គឺអាចធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាបានដោយការឃើញ។ ពាក្យថា vaṇṇapokkharatāya (ដោយសេចក្តីល្អនៃពណ៌សម្បុរ) គឺប្រកបដោយសេចក្តីល្អនៃពណ៌សម្បុរស្បែក។ ចប់សូត្រទី ៥។

6. Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយលកុណ្តកភទ្ទិយសូត្រ

240. Chaṭṭhe [Pg.217] dubbaṇṇanti virūpasarīravaṇṇaṃ. Okoṭimakanti rassaṃ. Paribhūtarūpanti pamāṇavasena paribhūtajātikaṃ. Taṃ kira chabbaggiyā bhikkhū, ‘‘āvuso bhaddiya, āvuso, bhaddiyā’’ti tattha tattha parāmasitvā nānappakāraṃ kīḷanti ākaḍḍhanti parikaḍḍhanti. Tena vuttaṃ ‘‘paribhūtarūpa’’nti. Kasmā panesa evarūpo jāto? Ayaṃ kira atīte eko mahārājā ahosi, tassa mahallakā ca mahallakitthiyo ca paṭikūlā honti. So sace mahallake passati, tesaṃ cūḷaṃ ṭhapāpetvā kacchaṃ bandhāpetvā yathāruci kīḷāpeti. Mahallakitthiyopi disvā tāsampi icchiticchitaṃ vippakāraṃ katvā yathāruci kīḷāpeti. Tesaṃ puttadhītādīnaṃ santike mahāsārajjaṃ uppajjati. Tassa pāpakiriyā pathavito paṭṭhāya chadevaloke ekakolāhalaṃ akāsi.

២៤០. ក្នុងសូត្រទី ៦ ពាក្យថា dubbaṇṇaṃ (មានសម្បុរអាក្រក់) គឺមានពណ៌សម្បុរ និងសណ្ឋានរាងកាយមិនល្អ។ ពាក្យថា okoṭimakaṃ (ទាបក្រិន) គឺទាប ខ្លី។ ពាក្យថា paribhūtarūpaṃ (មានរូបដែលគេមើលងាយ) គឺមានសភាវៈដែលគេមើលងាយដោយអំណាចនៃប្រមាណរាងកាយ។ ឮថា ភិក្ខុឆព្វគ្គីទាំងឡាយ តែងស្ទាបអង្អែលលោកត្រង់នេះត្រង់នោះ (មានក្បាល និងស្មាជាដើម) ហើយពោលថា "ម្នាលអាវុសោភទ្ទិយៈ ម្នាលអាវុសោភទ្ទិយៈ" រួចលេងសើចដោយប្រការផ្សេងៗ ខ្លះទាញមកខាងមុខ ខ្លះទាញទៅជុំវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "paribhūtarūpaṃ"។ ចុះហេតុអ្វីបានជាលោកកើតមកមានសភាពបែបនេះ? ឮថា ក្នុងអតីតកាល លោកបានកើតជាព្រះរាជាធំមួយព្រះអង្គ ពួកមនុស្សចាស់ និងស្រីចាស់ៗ តែងជាទីស្អប់ខ្ពើមរបស់ព្រះរាជានោះ។ បើព្រះរាជានោះឃើញពួកមនុស្សចាស់ ក៏បញ្ជាឲ្យគេចងជុក ឲ្យចងក្បិន ហើយឲ្យលេងសើចតាមការពេញចិត្ត។ សូម្បីឃើញពួកស្រីចាស់ៗ ក៏ធ្វើឲ្យមានអាការៈប្លែកៗប្លែកភ្នែកតាមដែលខ្លួនចង់ ហើយឲ្យលេងសើចតាមការពេញចិត្ត។ សេចក្តីអៀនខ្មាសជាខ្លាំងក៏កើតមានដល់ពួកមនុស្សចាស់ទាំងនោះ នៅចំពោះមុខកូនប្រុសកូនស្រីជាដើមរបស់ពួកគេ។ អំពើបាបរបស់ព្រះរាជានោះ បានធ្វើឲ្យកើតមានសេចក្តីជ្រួលច្របល់តែមួយ ចាប់តាំងពីផ្ទៃផែនដីរហូតដល់ទេវលោកទាំង ៦ ជាន់។

Atha sakko cintesi – ‘‘ayaṃ andhabālo mahājanaṃ viheṭheti, karissāmissa niggaha’’nti. So mahallakagāmiyavaṇṇaṃ katvā yānake ekaṃ takkacāṭiṃ āropetvā yānaṃ pesento nagaraṃ pavisati. Rājāpi hatthiṃ āruyha nagarato nikkhanto taṃ disvā – ‘‘ayaṃ mahallako takkayānakena amhākaṃ abhimukho āgacchati, vāretha vārethā’’ti āha. Manussā ito cito ca pakkhandantāpi na passanti. Sakko hi ‘‘rājāva maṃ passatu, mā aññe’’ti evaṃ adhiṭṭhahi. Atha tesu manussesu ‘‘kahaṃ, deva, kahaṃ devā’’ti vadantesu eva rājā saha hatthinā vaccho viya dhenuyā yānassa heṭṭhā pāvisi. Sakko takkacāṭiṃ bhindi.

គ្រានោះ ព្រះឥន្ទ្រទ្រង់ព្រះចិន្តាថា "ស្តេចពាលល្ងង់ខ្លៅនេះ តែងបៀតបៀនមហាជន អាត្មាអញនឹងធ្វើការទូន្មានដល់ស្តេចនោះ"។ ព្រះឥន្ទ្រនោះ ក៏កែឡងខ្លួនជាបុរសចាស់អ្នកស្រុកភូមិ ផ្ទុកនូវក្អមទឹកដោះជូរមួយនៅលើរទេះតូច ហើយបររទេះចូលទៅក្នុងនគរ។ សូម្បីព្រះរាជា កាលទ្រង់គង់លើដំរីយាងចេញពីនគរ ទ្រង់ទតឃើញបុរសចាស់នោះហើយ ក៏ត្រាស់ថា "បុរសចាស់នេះ បររទេះទឹកដោះជូរមកចំពីមុខយើង ចូរឃាត់ ចូរឃាត់វាទៅ!"។ ពួកមនុស្សទោះបីរត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ក៏មើលមិនឃើញឡើយ ព្រោះព្រះឥន្ទ្របានអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះថា "សូមឲ្យតែព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះឃើញយើង កុំឲ្យអ្នកដទៃឃើញឡើយ"។ លុះកាលពួកមនុស្សទាំងនោះកំពុងក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា? បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា?" យ៉ាងនេះឯង ព្រះរាជាព្រមទាំងដំរី ក៏ចូលទៅក្រោមរទេះ ដូចជាកូនគោចូលទៅក្រោមមេគោដូច្នោះ។ ព្រះឥន្ទ្រក៏បានវាយបំបែកក្អមទឹកដោះជូរនោះ។

Rājā sīsato paṭṭhāya takkena kilinnasarīro ahosi. So sarīraṃ ubbaṭṭāpetvā uyyānapokkharaṇiyaṃ nhatvā alaṅkatasarīro nagaraṃ pavisanto puna taṃ addasa. Disvā ‘‘ayaṃ so amhehi diṭṭhamahallako puna dissati. Vāretha vāretha na’’nti āha. Manussā ‘‘kahaṃ, deva, kahaṃ, devā’’ti ito cito ca vidhāviṃsu. So paṭhamavippakārameva puna pāpuṇi. Tasmiṃ khaṇe sakko goṇe ca yānañca antaradhāpetvā ākāse [Pg.218] ṭhatvā āha, ‘‘andhabāla, tvaṃ mayi takkavāṇijako eso’’ti saññaṃ karosi, sakkohaṃ devarājā, ‘‘tavetaṃ pāpakiriyaṃ nivāressāmī’’ti āgato, ‘‘mā puna evarūpaṃ akāsī’’ti santajjetvā agamāsi. Iminā kammena so dubbaṇṇo ahosi.

ព្រះរាជាមានព្រះកាយទទឹកជោកដោយទឹកដោះជូរ ចាប់តាំងពីព្រះសិរសាទៅ។ ព្រះរាជានោះ បញ្ជាឲ្យគេដុសខាត់ព្រះកាយ ស្រង់ទឹកក្នុងស្រះបោក្ខរណីនៃព្រះរាជឧទ្យាន ហើយតុបតែងព្រះកាយ យាងចូលទៅក្នុងនគរវិញ ក៏ទតឃើញបុរសចាស់នោះម្តងទៀត។ លុះទតឃើញហើយ ក៏ត្រាស់ថា "បុរសចាស់ដែលយើងបានឃើញមុននេះ ឥឡូវលេចមុខមកទៀតហើយ ចូរឃាត់ ចូរឃាត់វាទៅ!"។ ពួកមនុស្សក៏រត់ទៅខាងនេះខាងនោះ ក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា? បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នៅឯណា?"។ ព្រះរាជានោះ ក៏បានដល់នូវអាការៈទទឹកជោកដូចមុននោះឯងម្តងទៀត។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះឥន្ទ្របានធ្វើគោ និងរទេះឲ្យបាត់ទៅ ហើយស្ថិតនៅលើអាកាស ពោលថា "នែស្តេចពាលល្ងង់ខ្លៅ អ្នកឯងសម្គាល់យើងថា 'នេះជាអ្នកលក់ទឹកដោះជូរ' ឬ? យើងជាសក្កៈជាស្តេចនៃទេវតា យើងមកនេះដើម្បីហាមឃាត់អំពើបាបរបស់អ្នក កុំធ្វើអំពើបែបនេះទៀតឡើយ" រួចក៏គំរាមកំហែង ហើយយាងត្រឡប់ទៅវិញ។ ដោយសារកម្មនោះ លោកក៏កើតមកមានសម្បុរអាក្រក់។

Vipassīsammāsambuddhakāle panesa cittapattakokilo nāma hutvā kheme migadāye vasanto ekadivasaṃ himavantaṃ gantvā madhuraṃ ambaphalaṃ tuṇḍena gahetvā āgacchanto bhikkhusaṅghaparivāraṃ satthāraṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ aññesu divasesu rittako tathāgataṃ passāmi. Ajja pana me imaṃ ambapakkaṃ atthi, dasabalassa taṃ dassāmī’’ti otaritvā ākāse carati. Satthā tassa cittaṃ ñatvā upaṭṭhākaṃ olokesi. So pattaṃ nīharitvā dasabalaṃ vanditvā satthu hatthe ṭhapesi. Kokilo dasabalassa patte ambapakkaṃ patiṭṭhāpesi. Satthā tattheva nisīditvā taṃ paribhuñji. Kokilo pasannacitto punappunaṃ dasabalassa guṇe āvajjetvā dasabalaṃ vanditvā attano kulāvakaṃ gantvā sattāhaṃ pītisukheneva vītināmesi. Iminā kammena saro madhuro ahosi.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យនៃព្រះវិបស្សីសម្មាសម្ពុទ្ធ លោកនេះបានកើតជាសត្វតាវៅមានស្លាបដ៏វិចិត្រ រស់នៅក្នុងព្រៃមិគទាយវ័ន ឈ្មោះខេមៈ។ ថ្ងៃមួយ បានហើរទៅកាន់ព្រៃហេមពាន្ត ពាំយកផ្លែស្វាយទុំដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ដោយចំពុះ ហើរត្រឡប់មកវិញ ឃើញព្រះសាស្តាដែលហែហមដោយភិក្ខុសង្ឃ ក៏គិតថា "ក្នុងថ្ងៃដទៃទៀត អាត្មាអញតែងតែចូលទៅគាល់ព្រះតថាគតដោយដៃទទេ ប៉ុន្តែថ្ងៃនេះ អាត្មាអញមានផ្លែស្វាយទុំនេះ អាត្មាអញនឹងថ្វាយផ្លែស្វាយទុំនោះដល់ព្រះទសពល" ហើយក៏ហើរចុះមកក្រឡឹងនៅលើអាកាស។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបចិត្តរបស់សត្វតាវៅនោះ ក៏ទ្រង់ទតមើលព្រះឧបដ្ឋាក។ ព្រះឧបដ្ឋាកនោះ ក៏យកបាត្រចេញមក ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយដាក់ក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះសាស្តា។ សត្វតាវៅក៏បានដាក់ផ្លែស្វាយទុំទៅក្នុងបាត្ររបស់ព្រះទសពល។ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់នៅត្រង់កន្លែងនោះឯង ហើយសោយផ្លែស្វាយនោះ។ សត្វតាវៅមានចិត្តជ្រះថ្លា ពិចារណានូវព្រះគុណរបស់ព្រះទសពលម្តងហើយម្តងទៀត ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល ហើយហើរទៅកាន់សំបុករបស់ខ្លួន ញ៉ាំងពេលវេលាឲ្យកន្លងទៅអស់ ៧ ថ្ងៃ ដោយសេចក្តីសុខកើតអំពីបីតិប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសារកម្មនោះ សំឡេងរបស់លោកក៏ពីរោះផ្អែមល្ហែម។

Kassapasammāsambuddhakāle pana cetiye āraddhe ‘‘kiṃpamāṇaṃ karoma? Sattayojanappamāṇaṃ. Atimahantaṃ etaṃ, chayojanappamāṇaṃ karoma. Idampi atimahantaṃ, pañcayojanaṃ karoma, catuyojanaṃ, tiyojanaṃ, dviyojana’’nti. Ayaṃ tadā jeṭṭhakavaḍḍhakī hutvā, ‘‘evaṃ, bho, anāgate sukhapaṭijaggitaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rajjuṃ ādāya parikkhipanto gāvutamattake ṭhatvā, ‘‘ekekaṃ mukhaṃ gāvutaṃ hotu, cetiyaṃ yojanāvaṭṭaṃ yojanubbedhaṃ bhavissatī’’ti āha. Te tassa vacane aṭṭhaṃsu. Cetiyaṃ sattadivasasattamāsādhikehi sattahi saṃvaccharehi niṭṭhitaṃ. Iti appamāṇassa buddhassa pamāṇaṃ akāsīti. Tena kammena okoṭimako jāto.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យនៃព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលដែលគេចាប់ផ្តើមសាងសង់ព្រះចេតិយ ពួកជនជំនុំគ្នាថា "តើយើងគួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណប៉ុនណា? គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៧ យោជន៍។ នោះធំពេកហើយ គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៦ យោជន៍។ សូម្បីប្រមាណនេះក៏ធំពេកដែរ គួរធ្វើឲ្យមានប្រមាណ ៥ យោជន៍ ៤ យោជន៍ ៣ យោជន៍ ២ យោជន៍" យ៉ាងនេះ។ ក្នុងកាលនោះ លោកនេះបានកើតជាមេជាងសំណង់ ក៏និយាយថា "នែអ្នកទាំងឡាយ បើធ្វើបែបនេះ ក្នុងអនាគតកាល នឹងងាយស្រួលក្នុងការថែទាំ គួរតែធ្វើបែបនេះវិញ" ហើយក៏កាន់ខ្សែវាស់ព័ទ្ធជុំវិញ ឈរនៅចម្ងាយប្រមាណ ១ គាវុត ហើយពោលថា "សូមឲ្យមុខនីមួយៗមានប្រមាណ ១ គាវុត ព្រះចេតិយនឹងមានទំហំវង់ជុំវិញ ១ យោជន៍ និងមានកម្ពស់ ១ យោជន៍"។ ពួកជនទាំងនោះក៏យល់ព្រមតាមពាក្យរបស់មេជាងនោះ។ ព្រះចេតិយនោះត្រូវបានកសាងរួចរាល់ក្នុងរយៈពេល ៧ ឆ្នាំ លើសដោយ ៧ ខែ និង ៧ ថ្ងៃ។ លោកបានធ្វើការកំណត់ប្រមាណចំពោះព្រះពុទ្ធដែលរកប្រមាណមិនបាន ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ដោយសារកម្មនោះ លោកក៏កើតមកជាអ្នកមានរាងកាយទាបក្រិន។

Hatthayo pasadā migāti hatthino ca pasadamigā ca. Natthi kāyasmiṃ tulyatāti kāyasmiṃ pamāṇaṃ nāma natthi, akāraṇaṃ kāyapamāṇanti attho. Chaṭṭhaṃ.

ពាក្យថា hatthiyo pasadā migā គឺសត្វដំរីទាំងឡាយ និងសត្វឈ្លូសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា natthi kāyasmiṃ tulyatā គឺឈ្មោះថាសេចក្តីស្មើគ្នាក្នុងរាងកាយគឺគ្មានឡើយ សេចក្តីពន្យល់ថា ប្រមាណនៃរាងកាយមិនមែនជាហេតុ (នៃគុណធម៌) ឡើយ។ ចប់សូត្រទី ៦។

7. Visākhasuttavaṇṇanā

៧. ការអធិប្បាយវិសាខសូត្រ

241. Sattame [Pg.219] poriyā vācāyāti puravāsīnaṃ nagaramanussānaṃ vācāsadisāya aparihīnakkharapadāya madhuravācāya. Vissaṭṭhāyāti asandiddhāya apalibuddhāya, pittasemhehi anupahatāyāti attho. Anelagalāyāti yathā dandhamanussā mukhena kheḷaṃ gaḷantena vācaṃ bhāsanti, na evarūpāya, atha kho niddosāya visadavācāya. Pariyāpannāyāti catusaccapariyāpannāya cattāri saccāni amuñcitvā pavattāya. Anissitāyāti vaṭṭanissitaṃ katvā akathitāya. Dhammo hi isinaṃ dhajoti navavidhalokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāmāti. Sattamaṃ.

២៤១. ក្នុងសូត្រទី ៧ ពាក្យថា poriyā vācāya (ដោយវាចារបស់អ្នកក្រុង) គឺស្មើដោយវាចារបស់អ្នកក្រុងដែលជាអ្នកនៅក្នុងបុរី ជាវាចាដ៏ពីរោះ មានអក្សរនិងបទមិនខ្វះចន្លោះ។ ពាក្យថា vissaṭṭhāya (ដោយវាចាដែលមិនរអាក់រអួល) គឺមិនច្រឡំគ្នា មិនរអាក់រអួល សេចក្តីថា ជាវាចាដែលមិនត្រូវប្រមាត់ និងស្លេស្មបៀតបៀន។ ពាក្យថា aneḷagaḷāya (ដោយវាចាមិនហូរទឹកមាត់) គឺមិនមែនជាវាចាដូចជាពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅដែលនិយាយទាំងទឹកមាត់ហូរចេញពីមាត់នោះទេ មិនមែនមានសភាពបែបនោះឡើយ តែជាវាចាដ៏ស្អាតស្អំ គ្មានទោស។ ពាក្យថា pariyāpannāya (ដោយវាចាដែលរាប់បញ្ចូល) គឺរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនលះបង់នូវសច្ចៈទាំង ៤។ ពាក្យថា anissitāya (ដោយវាចាមិនអាស្រ័យតណ្ហា) គឺវាចាដែលមិនពោលសំដៅទៅលើការអាស្រ័យវដ្តសង្សារ។ ពាក្យថា dhammo hi isīnaṃ dhajo (ធម៌ជាទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី) គឺលោកុត្តរធម៌មាន ៩ ប្រការ ឈ្មោះថាជាទង់ជ័យរបស់ពួកឥសី។ ចប់សូត្រទី ៧។

8. Nandasuttavaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយនន្ទសូត្រ

242. Aṭṭhame ākoṭitapaccākoṭitānīti ekasmiṃ passe pāṇinā vā muggarena vā ākoṭanena ākoṭitāni, parivattetvā ākoṭanena paccākoṭitāni. Añjetvāti añjanena pūretvā. Acchaṃ pattanti vippasannavaṇṇaṃ mattikāpattaṃ. Kasmā pana thero evamakāsīti? Satthu ajjhāsayajānanatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘sace satthā ‘sobhati vata me ayaṃ kaniṭṭhabhātiko’ti vakkhati, yāvajīvaṃ iminā vākārena carissāmi. Sace ettha dosaṃ dassati, imaṃ ākāraṃ pahāya saṅkāracoḷaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā dhārento pariyantasenāsane vasanto carissāmī’’ti. Assasīti bhavissasi.

២៤២. ក្នុងសូត្រទី ៨ ពាក្យថា ākoṭitapaccākoṭitāni (បាត្រដែលគេដំហើយដំទៀត) គឺបាត្រដែលគេវាយដំដោយដៃក្តី ដោយញញួរឈើក្តី ត្រង់ចំហៀងម្ខាងឲ្យរាបស្មើ ហើយប្រែត្រឡប់វាយដំម្តងទៀតឲ្យរាបស្មើល្អ។ ពាក្យថា añjetvā (លាបហើយ) គឺបំពេញដោយថ្នាំលាបភ្នែក។ ពាក្យថា acchaṃ pattaṃ (បាត្រដ៏ថ្លាស្អាត) គឺបាត្រដីដុតដែលមានពណ៌សម្បុរដ៏ថ្លាស្អាត។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈធ្វើបែបនេះ? ដើម្បីចង់ដឹងនូវព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះសាស្តា។ ឮថា លោកមានគំនិតយ៉ាងនេះថា "ប្រសិនបើព្រះសាស្តាត្រាស់ថា 'ព្រះអនុជតូចរបស់តថាគតនេះ ល្អមើលណាស់តើ' យ៉ាងនេះ អាត្មាអញនឹងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈបែបនេះអស់មួយជីវិត។ ប្រសិនបើព្រះអង្គសម្តែងនូវទោសក្នុងរឿងនេះ អាត្មាអញនឹងលះបង់អាការៈនេះចោល ហើយរើសយកសំពត់គំនរសម្រាមមកធ្វើជាចីវរគ្រង ហើយរស់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ឆ្ងាយ"។ ពាក្យថា assasi គឺ bhavissasi (នឹងមាន)។

Aññātuñchenāti abhilakkhitesu issarajanagehesu kaṭukabhaṇḍasambhāraṃ sugandhaṃ bhojanaṃ pariyesantassa uñcho ñātuñcho nāma. Gharapaṭipāṭiyā pana dvāre ṭhitena laddhaṃ missakabhojanaṃ aññātuñcho nāma. Ayamidha adhippeto. Kāmesu anapekkhinanti vatthukāmakilesakāmesu nirapekkhaṃ. Āraññiko cātiādi sabbaṃ samādānavaseneva vuttaṃ. Kāmesu ca anapekkhoti idaṃ suttaṃ devaloke accharāyo dassetvā āgatena aparabhāge kathitaṃ. Imassa kathitadivasato paṭṭhāya thero ghaṭento vāyamanto katipāheneva arahatte patiṭṭhāya sadevake loke aggadakkhiṇeyyo jāto. Aṭṭhamaṃ.

ពាក្យថា aññātuñchena (ដោយការស្វែងរកអាហារដែលគេមិនស្គាល់) គឺការដើរស្វែងរកអាហារដ៏មានក្លិនក្រអូបដែលផ្សំឡើងដោយគ្រឿងទេសផ្សេងៗ ក្នុងផ្ទះរបស់ពួកជនធំៗមានបុណ្យសក្តិខ្ពស់ ឈ្មោះថា ñātuñcho (ការស្វែងរកអាហារដែលគេល្បីល្បាញ)។ ផ្ទុយទៅវិញ ការឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះតាមលំដាប់ផ្ទះ ហើយបានអាហារលាយឡំគ្នា ឈ្មោះថា aññātuñcho (ការស្វែងរកអាហារដែលគេមិនល្បីល្បាញ)។ ពាក្យនេះឯងដែលចង់បានក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា kāmesu anapekkhinaṃ (អ្នកមិនអាឡោះអាល័យក្នុងកាមទាំងឡាយ) គឺមិនមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងវត្ថុកាម និងកិលេសកាម។ ពាក្យទាំងអស់មានពាក្យថា āraññiko ca ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំទៅបង្ហាញពួកស្រីអប្សរក្នុងទេវលោក រួចយាងត្រឡប់មកវិញ ហើយទ្រង់ត្រាស់សម្តែងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលទ្រង់ត្រាស់សម្តែងសូត្រនេះមក ព្រះថេរៈបានខិតខំប្រឹងប្រែងព្យាយាម ក្នុងរយៈពេលតែពីរបីថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក្លាយជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក។ ចប់សូត្រទី ៨។

9. Tissasuttavaṇṇanā

៩. ការអធិប្បាយតិស្សសូត្រ

243. Navame [Pg.220] dummanoti uppannadomanasso. Kasmā panāyaṃ evaṃ dukkhī dummano jātoti? Khattiyapabbajito hesa, tena naṃ pabbājetvā dupaṭṭasāṭakaṃ nivāsāpetvā varacīvaraṃ pārupetvā akkhīni añjetvā manosilātelena sīsaṃ makkhesuṃ. So bhikkhūsu rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gatesu ‘‘bhikkhunā nāma vivittokāse nisīditabba’’nti ajānanto bhojanasālaṃ gantvā mahāpīṭhaṃ āruhitvā nisīdi. Disāvacarā āgantukā paṃsukūlikā bhikkhū āgantvā, ‘‘imināva nīhārena rajokiṇṇehi gattehi na sakkā dasabalaṃ passituṃ. Bhaṇḍakaṃ tāva ṭhapessāmā’’ti bhojanasālaṃ agamaṃsu. So tesu mahātheresu āgacchantesu niccalo nisīdiyeva. Aññe bhikkhū ‘‘pādavattaṃ karoma, tālavaṇṭena bījāmā’’ti āpucchanti. Ayaṃ pana nisinnakova ‘‘kativassatthā’’ti? Pucchitvā, ‘‘mayaṃ avassikā. Tumhe pana kativassatthā’’ti? Vutte, ‘‘mayaṃ ajja pabbajitā’’ti āha. Atha naṃ bhikkhū, ‘‘āvuso, adhunā chinnacūḷosi, ajjāpi te sīsamūle ūkāgandho vāyatiyeva, tvaṃ nāma ettakesu vuḍḍhataresu vattaṃ āpucchantesu nissaddo niccalo nisinno, apacitimattampi te natthi, kassa sāsane pabbajitosī’’ti? Parivāretvā taṃ vācāsattīhi paharantā ‘‘kiṃ tvaṃ iṇaṭṭo vā bhayaṭṭo vā jīvituṃ asakkonto pabbajito’’ti? Āhaṃsu. So ekampi theraṃ olokesi, tena ‘‘kiṃ maṃ olokesi mahallakā’’ti? Vutte aññaṃ olokesi, tenapi tatheva vutte athassa ‘‘ime maṃ parivāretvā vācāsattīhi vijjhantī’’ti khattiyamāno uppajji. Akkhīsu maṇivaṇṇāni assūni sañcariṃsu. Tato ne āha – ‘‘kassa santikaṃ āgatatthā’’ti. Te ‘‘kiṃ pana tvaṃ ‘mayhaṃ santikaṃ āgatā’ti? Amhe maññasi gihibyañjanabhaṭṭhakā’’ti vatvā, ‘‘sadevake loke aggapuggalassa satthu santikaṃ āgatamhā’’ti āhaṃsu. So ‘‘mayhaṃ bhātu santike āgatā tumhe, yadi evaṃ idāni vo āgatamaggeneva gamanaṃ karissāmī’’ti kujjhitvā nikkhanto antarāmagge cintesi – ‘‘mayi imināva nīhārena gate satthā ete na nīharāpessatī’’ti dukkhī dummano assūni pavattayamāno agamāsi. Iminā kāraṇena esa evaṃ jātoti.

២៤៣. ក្នុងសូត្រទី ៩ ពាក្យថា dummano (មានចិត្តមិនសប្បាយ) គឺកើតទោមនស្ស។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះតិស្សៈនេះ កើតមានសេចក្តីទុក្ខ និងមិនសប្បាយចិត្តយ៉ាងនេះ? ព្រោះលោកជាអ្នកបួសមកពីក្សត្រ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលលោកបួសហើយ គេឲ្យស្លៀកសំពត់សង្សារដី (សំពត់ពីរជាន់) ឲ្យគ្រងចីវរដ៏ល្អ ឲ្យលាបថ្នាំភ្នែក ហើយលាបសក់ក្បាលដោយប្រេងលាយមនោសិលា។ កាលដែលពួកភិក្ខុទាំងឡាយទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាយប់ និងទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃហើយ លោកមិនដឹងថា "ភិក្ខុគួរតែអង្គុយក្នុងទីដ៏ស្ងាត់" ឡើយ ក៏បានទៅកាន់រោងភត្ត ឡើងទៅអង្គុយលើតាំងដ៏ធំមួយ។ ពួកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់បង្សុកូលជាអាគន្តុកៈមកពីទិសផ្សេងៗ បានមកដល់ គិតថា "យើងមិនអាចចូលទៅគាល់ព្រះទសពលទាំងរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីបែបនេះបានឡើយ យើងនឹងទុកដាក់បរិក្ខារសិន" ហើយក៏បានចូលទៅកាន់រោងភត្ត។ កាលដែលព្រះមហាថេរៈទាំងនោះដើរចូលមក លោកក៏នៅតែអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើកឡើយ។ ភិក្ខុដទៃទៀតតែងសួរនាំថា "យើងខ្ញុំនឹងធ្វើការលាងជើងថ្វាយ ឬបក់ផ្លិតស្លឹកត្នោតថ្វាយ"។ ចំណែកលោកនេះ អង្គុយស្ងៀមហើយសួរថា "តើលោកមានវស្សាប៉ុន្មានហើយ?" លុះពួកភិក្ខុឆ្លើយថា "យើងខ្ញុំមិនទាន់មានវស្សាទេ" ហើយសួរត្រឡប់មកវិញថា "ចុះលោកមានវស្សាប៉ុន្មានហើយ?" លោកក៏ឆ្លើយថា "យើងទើបតែបួសថ្ងៃនេះឯង"។ គ្រានោះ ពួកភិក្ខុទាំងឡាយក៏និយាយទៅកាន់លោកថា "ម្នាលអាវុសោ លោកទើបតែនឹងកោរសក់ថ្ងៃនេះសោះ សូម្បីតែក្លិនចៃនៅលើក្បាលរបស់លោកក៏នៅតែធុំក្លិនដែរ លោកឯង កាលដែលពួកភិក្ខុចាស់ៗមានវស្សាច្រើនសួរនាំអំពីវត្តប្រតិបត្តិ បែរជាអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើក សូម្បីតែការធ្វើសេចក្តីគោរពបន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដែរ តើលោកបួសក្នុងសាសនារបស់អ្នកណា?" ហើយក៏ចោមរោមចាក់ដោតលោកដោយលំពែងគឺសម្តីថា "តើលោកបួសព្រោះត្រូវបំណុលគេជំពាក់ ឬព្រោះខ្លាចភ័យខ្លាចស្លាប់ ឬព្រោះតែរកស៊ីចិញ្ចឹមជីវិតមិនបាន?"។ លោកក៏សម្លឹងមើលព្រះថេរៈមួយអង្គ ព្រះថេរៈនោះក៏សួរថា "នែលោកចាស់ តើលោកសម្លឹងមើលខ្ញុំធ្វើអ្វី?" លោកក៏សម្លឹងមើលព្រះថេរៈមួយអង្គទៀត សូម្បីព្រះថេរៈនោះក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរ គ្រានោះ មានះរបស់ក្សត្រក៏កើតឡើងដល់លោកថា "ពួកភិក្ខុទាំងនេះចោមរោមចាក់ដោតយើងដោយលំពែងគឺសម្តី"។ ទឹកភ្នែកដែលមានពណ៌ដូចជាកែវមណីក៏ហូរស្រក់ចេញពីភ្នែកទាំងពីរ។ បន្ទាប់មក លោកក៏សួរពួកភិក្ខុទាំងនោះថា "តើលោកទាំងឡាយមករកអ្នកណា?"។ ពួកភិក្ខុទាំងនោះនិយាយថា "នែបុគ្គលអ្នកបំផ្លាញលក្ខណៈគ្រហស្ថ តើលោកសម្គាល់ថាយើងមករកលោកឬ?" រួចពោលថា "យើងមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាដែលជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក"។ លោកក៏និយាយថា "លោកទាំងឡាយមកកាន់សំណាក់ព្រះរៀមរបស់ខ្ញុំទេតើ បើដូច្នោះ ឥឡូវនេះខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យលោកទាំងឡាយត្រឡប់ទៅតាមផ្លូវដែលលោកមកវិញ" ហើយក៏ខឹងសម្បារដើរចេញទៅ។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ លោកគិតថា "បើអាត្មាអញទៅក្នុងសភាពបែបនេះ ព្រះសាស្តានឹងមិនបណ្តេញពួកភិក្ខុទាំងនេះចេញឡើយ" ក៏មានសេចក្តីទុក្ខ មិនសប្បាយចិត្ត ហូរទឹកភ្នែកដើរទៅ។ ព្រោះហេតុនេះឯង ទើបលោកកើតមានសភាពបែបនេះ។

Vācāsannitodakenāti [Pg.221] vacanapatodena. Sañjambharimakaṃsūti sañjambharitaṃ nirantaraṃ phuṭaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Vattāti pare yadicchakaṃ vadatiyeva. No ca vacanakkhamoti paresaṃ vacanaṃ khamituṃ na sakkoti. Idāni tāva tvaṃ iminā kopena iminā vuttavācāsannitodakena viddho. Atīte pana raṭṭhato ca pabbājitoti. Evaṃ vutte, ‘‘katarasmiṃ kāle bhagavā’’ti? Bhikkhū bhagavantaṃ yāciṃsu.

ពាក្យថា Vācāsannitodakena សេចក្តីថា ដោយជន្លួញគឺវាចា (ពាក្យសម្តីដូចជាជន្លួញចាក់ដោត)។ ពាក្យថា Sañjambharimakaṃsu សេចក្តីថា ធ្វើការចាក់ដោតខាងលើឥតដាច់ ពោលគឺធ្វើការប៉ះទង្គិចឥតឈប់ឈរ។ ពាក្យថា Vattā សេចក្តីថា ជនដទៃតែងតែនិយាយនូវពាក្យណាមួយតាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ ពាក្យថា No ca vacanakkhamo សេចក្តីថា មិនអាចអត់ធន់ចំពោះពាក្យសម្តីរបស់បុគ្គលដទៃបាន។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកត្រូវចាក់ដោតហើយ ដោយសេចក្តីក្រោធនេះ ដោយជន្លួញគឺវាចាដែលពោលហើយនេះ។ ចំណែកក្នុងអតីតកាល អ្នកក៏ធ្លាប់ត្រូវគេបណ្តេញចេញចាកដែនដីផងដែរ។ កាលបើព្រះមានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ក្រាបបង្គំទូលសួរព្រះមានព្រះភាគថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន តើក្នុងកាលណាដែលព្រះមានព្រះភាគត្រូវគេបណ្តេញចេញ?»។

Satthā āha – atīte bārāṇasiyaṃ bārāṇasirājā rajjaṃ kāresi. Atheko jātimā, eko mātaṅgoti dve isayo bārāṇasiṃ agamaṃsu. Tesu jātimā puretaraṃ gantvā kumbhakārasālāyaṃ nisīdi. Mātaṅgo tāpaso pacchā gantvā tattha okāsaṃ yāci kumbhakāro ‘‘atthettha paṭhamataraṃ paviṭṭho pabbajito, taṃ pucchā’’ti āha. So attano parikkhāraṃ gahetvā sālāya dvāramūle ṭhatvā, ‘‘amhākampi ācariya ekarattivāsāya okāsaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Pavisa, bho’’ti. Pavisitvā nisinnaṃ, ‘‘bho, kiṃ gottosī’’ti? Pucchi. ‘‘Caṇḍālagottomhī’’ti. ‘‘Na sakkā tayā saddhiṃ ekaṭṭhāne nisīdituṃ, ekamantaṃ gacchā’’ti. So ca tattheva tiṇasanthārakaṃ pattharitvā nipajji, jātimā dvāraṃ nissāya nipajji. Itaro passāvatthāya nikkhamanto taṃ urasmiṃ akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte? ‘‘Ahaṃ ācariyā’’ti āha. ‘‘Re caṇḍāla, kiṃ aññato maggaṃ na passasi? Atha me āgantvā akkamasī’’ti. ‘‘Ācariya, adisvā me akkantosi, khama mayha’’nti. So mahāpurise bahi nikkhante cintesi – ‘‘ayaṃ paccāgacchantopi itova āgamissatī’’ti parivattetvā nipajji. Mahāpurisopi ‘‘ācariyo ito sīsaṃ katvā nipanno, pādasamīpena gamissāmī’’ti pavisanto puna urasmiṃyeva akkami. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte? ‘‘Ahaṃ ācariyā’’ti āha. ‘‘Paṭhamaṃ tāva te ajānantena kataṃ, idāni maṃ ghaṭentova akāsi, sūriye te uggacchante sattadhā muddhā phalatū’’ti sapi. Mahāpuriso kiñci avatvā purearuṇeyeva sūriyaṃ gaṇhi, nāssa uggantuṃ adāsi. Manussā ca hatthiassādayo ca pabujjhiṃsu.

ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា ក្នុងអតីតកាល កាលព្រះបាទពារាណសីគ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងក្រុងពារាណសី។ គ្រានោះ មានឥសីពីររូប គឺឥសីម្នាក់មានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ និងឥសីម្នាក់ទៀតឈ្មោះមាតង្គៈ បានធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងពារាណសី។ ក្នុងឥសីទាំងពីររូបនោះ ឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់បានទៅដល់មុន ហើយអង្គុយក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង។ ចំណែកមាតង្គតាបសទៅដល់ជាក្រោយ ក៏សុំឱកាសដើម្បីស្នាក់នៅក្នុងទីនោះ ជាងឆ្នាំងនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ មានបព្វជិតមួយរូបចូលទៅស្នាក់នៅមុនហើយ សូមលោកម្ចាស់សួរលោកចុះ»។ មាតង្គតាបសនោះកាន់យកបរិក្ខាររបស់ខ្លួន ឈរនៅក្បែរទ្វារសាលា ហើយពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ សូមលោកផ្តល់ឱកាសដល់ខ្ញុំ ដើម្បីស្នាក់នៅអស់មួយរាត្រីផង»។ ឥសីនោះប្រាប់ថា «ចូរចូលមកចុះ អ្នកដ៏ចម្រើន»។ កាលមាតង្គតាបសចូលទៅអង្គុយហើយ ឥសីនោះក៏សួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកមានគោត្រអ្វី?»។ មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំមានគោត្រជាចណ្ឌាល»។ ឥសីនោះពោលថា «ខ្ញុំមិនអាចអង្គុយក្នុងទីជាមួយគ្នានឹងអ្នកបានទេ ចូរអ្នកទៅដេកនៅទីដ៏សមគួរមួយចំហៀងទៅ»។ មាតង្គតាបសនោះក៏ក្រាលកម្រាលស្មៅដេកក្នុងទីនោះឯង ចំណែកឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ដេកក្បែរទ្វារ។ ឥសីម្ខាងទៀតកាលដើរចេញទៅដើម្បីបន្ទោរបង់ទឹកមូត្រ ក៏ដើរជាន់ដើមទ្រូងរបស់ឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់នោះ។ កាលឥសីនោះសួរថា «នោះអ្នកណា?» មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំបាទ លោកអាចារ្យ»។ ឥសីនោះជេរប្រទេចថា «វើយ អាចណ្ឌាលចង្រៃ ចុះឯងមិនឃើញផ្លូវផ្សេងទេឬ បានជាដើរមកជាន់ទ្រូងអញយ៉ាងនេះ?»។ មាតង្គតាបសសុំខមាទោសថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ព្រោះខ្ញុំមិនបានឃើញ ទើបជាន់ត្រូវ សូមលោកអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផងចុះ»។ កាលព្រះមហាសត្វចេញទៅខាងក្រៅហើយ ឥសីនោះគិតថា «អាចណ្ឌាលនេះ កាលត្រឡប់មកវិញ មុខជាដើរមកតាមផ្លូវនេះទៀតមិនខាន» ទើបបង្វែរក្បាលទៅដេកខាងចុងជើងវិញ។ ព្រះមហាសត្វគិតថា «លោកអាចារ្យប្រហែលជាដេកបែរក្បាលមកខាងនេះ អញនឹងដើរទៅតាមខាងចុងជើងរបស់គាត់» កាលដើរចូលទៅ ក៏ជាន់ដើមទ្រូងរបស់ឥសីនោះម្តងទៀត។ កាលឥសីនោះសួរថា «នោះអ្នកណា?» មាតង្គតាបសឆ្លើយថា «ខ្ញុំបាទ លោកអាចារ្យ»។ ឥសីនោះដាក់បណ្តាសាថា «កាលលើកដំបូង ឯងធ្វើដោយមិនដឹងខ្លួន ចុះពេលនេះ ឯងធ្វើបៀតបៀនអញដោយចេតនា កាលបើព្រះអាទិត្យរះឡើង សូមឲ្យក្បាលរបស់ឯងបែកជាប្រាំពីរភាគទៅចុះ»។ ព្រះមហាសត្វមិនបានពោលតបតអ្វីឡើយ ក៏ចាប់ឃាត់ព្រះអាទិត្យមិនឲ្យរះឡើង តាំងពីមុនពេលអរុណោទ័យ។ មនុស្សទាំងឡាយ និងសត្វមានដំរីនិងសេះជាដើម ក៏ភ្ញាក់រលឹកឡើង។

Manussā [Pg.222] rājakulaṃ gantvā, ‘‘deva, sakalanagare appabuddho nāma natthi, na ca aruṇuggaṃ paññāyati, kinnu kho eta’’nti? Tena hi nagaraṃ parivīmaṃsathāti. Te parivīmaṃsantā kumbhakārasālāyaṃ dve tāpase disvā, ‘‘imesaṃ etaṃ kammaṃ bhavissatī’’ti gantvā rañño ārocesuṃ. Raññā ca ‘‘pucchatha ne’’ti vuttā āgantvā jātimantaṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi andhakāraṃ kata’’nti. ‘‘Na mayā kataṃ, esa pana kūṭajaṭilo chavo anantamāyo, taṃ pucchathā’’ti. Te āgantvā mahāpurisaṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi, bhante, andhakāraṃ kata’’nti. ‘‘Āma ayaṃ ācariyo maṃ abhisapi, tasmā mayā kata’’nti. Te gantvā rañño ārocesuṃ. Rājāpi āgantvā mahāpurisaṃ ‘‘tumhehi kataṃ, bhante’’ti? Pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kasmā bhante’’ti? ‘‘Iminā abhisapitomhi, sace maṃ eso khamāpessati, sūriyaṃ vissajjessāmī’’ti. Rājā ‘‘khamāpetha, bhante, eta’’nti āha. Itaro ‘‘mādiso jātimā kiṃ evarūpaṃ caṇḍālaṃ khamāpessati? Na khamāpemī’’ti.

មនុស្សទាំងឡាយបានទៅកាន់រាជវាំង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងនគរទាំងមូល គ្មាននរណាម្នាក់ដែលមិនទាន់ភ្ញាក់ពីដេកនោះទេ តែពន្លឺអរុណមិនទាន់លេចឡើងសោះ តើនេះជាហេតុអ្វីទៅព្រះអង្គ?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ ចូរអ្នករាល់គ្នាដើរត្រួតពិនិត្យមើលក្នុងនគរមើល៍»។ ពួកជនទាំងនោះ កាលដើរត្រួតពិនិត្យមើល ក៏ឃើញតាបសពីររូបនៅក្នុងសាលារបស់ជាងឆ្នាំង ទើបគិតថា «ការណ៍នេះមុខជាអំពើរបស់តាបសទាំងពីររូបនេះមិនខាន» ហើយក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ កាលព្រះរាជាត្រាស់ថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាសួរពួកគាត់មើល» ពួកជនទាំងនោះក៏មកសួរឥសីមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ថា «តើលោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យងងឹតមែនឬ?»។ ឥសីនោះឆ្លើយថា «ខ្ញុំមិនបានធ្វើទេ គឺតាបសកំណាច ថោកទាប មានមាយាច្រើនរូបនេះទេតើដែលធ្វើ សូមអ្នករាល់គ្នាសួរគាត់ចុះ»។ ពួកជនទាំងនោះក៏មកសួរព្រះមហាសត្វថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកម្ចាស់ធ្វើឲ្យងងឹតមែនឬ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «អើ ពិតមែនហើយ ព្រោះលោកអាចារ្យនេះបានដាក់បណ្តាសាខ្ញុំ ហេតុនោះទើបខ្ញុំធ្វើ»។ ពួកជនទាំងនោះក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាក៏ស្តេចយាងមកសួរព្រះមហាសត្វថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកម្ចាស់ធ្វើមែនឬ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «ថ្វាយព្រះពរ មហារាជ ពិតមែនហើយ»។ ព្រះរាជាសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាធ្វើដូច្នោះ?»។ ព្រះមហាសត្វតបថា «បពិត្រមហារាជ ខ្ញុំត្រូវលោកអាចារ្យនេះដាក់បណ្តាសា បើប្រសិនជាគាត់សុំខមាទោសខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងលែងព្រះអាទិត្យ»។ ព្រះរាជាក៏ពោលទៅកាន់ឥសីនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់សុំខមាទោសតាបសនេះទៅ»។ ឥសីនោះពោលថា «មនុស្សមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ដូចជាខ្ញុំ តើត្រូវទៅសុំខមាទោសចណ្ឌាលថោកទាបយ៉ាងនេះឬ? ខ្ញុំមិនសុំខមាទោសឡើយ»។

Atha naṃ manussā ‘‘na kiṃ tvaṃ attano ruciyā khamāpessasī’’ti? Vatvā hatthesu ca pādesu ca gahetvā pādamūle nipajjāpetvā ‘‘khamāpehī’’ti āhaṃsu. So nissaddo nipajji. Punapi naṃ ‘‘khamāpehī’’ti āhaṃsu. Tato ‘‘khama mayhaṃ, ācariyā’’ti āha. Mahāpuriso ‘‘ahaṃ tāva tuyhaṃ khamitvā sūriyaṃ vissajjessāmi, sūriye pana uggate tava sīsaṃ sattadhā phalissatī’’ti vatvā, ‘‘imassa sīsappamāṇaṃ mattikāpiṇḍaṃ matthake ṭhapetvā etaṃ nadiyā galappamāṇe udake ṭhapethā’’ti āha. Manussā tathā akaṃsu. Ettāvatā saraṭṭhakaṃ rājabalaṃ sannipati. Mahāpuriso sūriyaṃ muñci. Sūriyarasmi āgantvā mattikāpiṇḍaṃ pahari. So sattadhā bhijji. Tāvadeva so nimujjitvā ekena titthena uttaritvā palāyi. Satthā imaṃ vatthuṃ āharitvā, ‘‘idāni tāva tvaṃ bhikkhūnaṃ santike paribhāsaṃ labhasi, pubbepi imaṃ kodhaṃ nissāya raṭṭhato pabbājito’’ti anusandhiṃ ghaṭetvā atha naṃ ovadanto na kho te taṃ tissa patirūpantiādimāha. Navamaṃ.

គ្រានោះ មនុស្សទាំងឡាយនិយាយទៅកាន់ឥសីនោះថា «ចុះលោកមិនព្រមសុំខមាទោសតាមសម្រួលទេឬ?» ហើយក៏នាំគ្នាចាប់ដៃនិងជើងរបស់ឥសីនោះ ឲ្យក្រាបចុះទាបក្បែរជើងរបស់មាតង្គតាបស រួចប្រាប់ថា «ចូរសុំខមាទោសទៅ!»។ ឥសីនោះក៏ដេកស្ងៀមមិននិយាយអ្វីឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះក៏ប្រាប់ម្តងទៀតថា «ចូរសុំខមាទោសទៅ!»។ លំដាប់នោះ ឥសីនោះក៏ពោលថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ សូមអត់ទោសឲ្យខ្ញុំផង»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ខ្ញុំនឹងអត់ទោសឲ្យអ្នក ហើយលែងព្រះអាទិត្យ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះអាទិត្យរះឡើង ក្បាលរបស់អ្នកនឹងបែកជាប្រាំពីរភាគមិនខាន» រួចពោលបន្តថា «ចូរយកដុំដីឥដ្ឋដែលមានទំហំប៉ុនក្បាលរបស់ឥសីនេះ ទៅដាក់លើក្បាលរបស់គាត់ ហើយនាំគាត់ទៅឈរក្នុងទឹកស្ទឹងត្រឹមក»។ មនុស្សទាំងឡាយក៏បានធ្វើតាមពាក្យនោះ។ ក្នុងខណៈនោះ កងទ័ពរបស់ព្រះរាជាព្រមទាំងអ្នកនគរ ក៏បានមកជួបជុំគ្នា។ ព្រះមហាសត្វក៏លែងព្រះអាទិត្យ។ ពន្លឺព្រះអាទិត្យក៏ចាំងមកប៉ះដុំដីឥដ្ឋនោះ។ ដុំដីឥដ្ឋនោះក៏បែកជាប្រាំពីរភាគ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ឥសីនោះក៏មុជចុះទៅក្នុងទឹក ហើយងើបឡើងត្រង់កំពង់មួយទៀត រួចរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំអតីតនិទាននេះមកហើយ ទ្រង់ភ្ជាប់អនុសន្ធិថា «ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អ្នកតែងរងនូវការតិះដៀលក្នុងសំណាក់នៃភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលមុន អ្នកក៏ធ្លាប់ត្រូវគេបណ្តេញចេញចាកដែនដី ព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីក្រោធនេះដែរ» រួចទ្រង់ទូន្មានភិក្ខុនោះ ដោយត្រាស់ព្រះពុទ្ធដីកាថា «ន ខោ តេ តំ តិស្ស បដិរូបំ» (ម្នាលតិស្សៈ អំពើនោះមិនសមគួរដល់អ្នកឡើយ) ជាដើម។ សូត្រទីប្រាំបួន។

10. Theranāmakasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយថេរនាមកសូត្រ

244. Dasame vaṇṇavādīti ānisaṃsavādī. Yaṃ atītaṃ taṃ pahīnanti atīte khandhapañcake chandarāgappahānena taṃ pahīnaṃ nāma hoti. Anāgatanti anāgatampi khandhapañcakaṃ tattha chandarāgapaṭinissaggena paṭinissaṭṭhaṃ nāma hoti[Pg.223]. Sabbābhibhunti sabbā khandhāyatanadhātuyo ca tayo bhave ca abhibhavitvā ṭhitaṃ. Sabbavidunti taṃ vuttappakāraṃ sabbaṃ viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitaṃ. Sabbesu dhammesūti tesveva dhammesu taṇhādiṭṭhilepehi anupalittaṃ. Sabbañjahanti tadeva sabbaṃ tattha chandarāgappahānena jahitvā ṭhitaṃ. Taṇhakkhaye vimuttanti taṇhakkhayasaṅkhāte nibbāne tadārammaṇāya vimuttiyā vimuttaṃ. Dasamaṃ.

២៤៤. ក្នុងសូត្រទីដប់ ពាក្យថា vaṇṇavādī សេចក្តីថា អ្នកពោលសរសើរគុណ (ឬពោលអានិសង្ស)។ ពាក្យថា yaṃ atītaṃ taṃ pahīnaṃ សេចក្តីថា អតីតកាលដែលលះបង់ហើយ គឺការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធប្រាំដែលជាអតីត ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលលះបង់ហើយ។ ពាក្យថា anāgataṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែខន្ធប្រាំដែលជាអនាគត ក៏ឈ្មោះថាជាធម្មជាតិដែលលះបង់ហើយ ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងខន្ធប្រាំជាអនាគតនោះ។ ពាក្យថា sabbābhibhuṃ សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលឈរគ្របសង្កត់លើខន្ធ អាយតនៈ ធាតុទាំងពួង និងភពទាំងបី។ ពាក្យថា sabbaviduṃ សេចក្តីថា ព្រះខីណាស្រពដែលធ្វើធម៌ទាំងពួងតាមប្រភេទដែលពោលហើយនោះ ឲ្យដឹងច្បាស់ ឲ្យប្រាកដហើយ។ ពាក្យថា sabbesu dhammesu សេចក្តីថា មិនជាប់ជំពាក់ដោយគ្រឿងលាបគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា sabbañjahaṃ សេចក្តីថា លះបង់វដ្តៈទាំងពួងនោះឯង ក្នុងវដ្តៈនោះ ដោយការលះបង់ឆន្ទរាគៈ។ ពាក្យថា taṇhakkhaye vimuttaṃ សេចក្តីថា រួចផុតហើយដោយវិមុត្តិ (ផលវិមុត្តិ) ដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ក្នុងព្រះនិព្វានដែលពោលគឺការអស់ទៅនៃតណ្ហា។ សូត្រទីដប់។

11. Mahākappinasuttavaṇṇanā

១១. ការអធិប្បាយមហាកប្បិនសូត្រ

245. Ekādasame mahākappinoti evaṃnāmako abhiññābalappatto asītimahāsāvakānaṃ abbhantaro mahāthero. So kira gihikāle kukkuṭavatīnagare tiyojanasatikaṃ rajjaṃ akāsi. Pacchimabhavikattā pana tathārūpaṃ sāsanaṃ sotuṃ ohitasoto vicarati. Athekadivasaṃ amaccasahassaparivuto uyyānakīḷikaṃ agamāsi. Tadā ca majjhimadesato jaṅghavāṇijā taṃ nagaraṃ gantvā, bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā, ‘‘rājānaṃ passissāmā’’ti paṇṇākārahatthā rājakuladvāraṃ gantvā, ‘‘rājā uyyānaṃ gato’’ti sutvā, uyyānaṃ gantvā, dvāre ṭhitā, paṭihārassa ārocayiṃsu. Atha rañño nivedite rājā pakkosāpetvā niyyātitapaṇṇākāre vanditvā ṭhite, ‘‘tātā, kuto āgatatthā’’ti? Pucchi. ‘‘Sāvatthito devā’’ti. ‘‘Kacci vo raṭṭhaṃ subhikkhaṃ, dhammiko rājā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Atthi pana tumhākaṃ dese kiñci sāsana’’nti? ‘‘Atthi, deva, na pana sakkā ucchiṭṭhamukhehi kathetu’’nti. Rājā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā dasabalābhimukhā añjaliṃ paggaṇhitvā, ‘‘deva, amhākaṃ dese buddharatanaṃ nāma uppanna’’nti āhaṃsu. Rañño ‘‘buddho’’ti vacane sutamatte sakalasarīraṃ pharamānā pīti uppajji. Tato ‘‘buddhoti, tātā, vadathā’’ti? Āha. ‘‘Buddhoti deva vadāmā’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā, ‘‘buddhoti padaṃ aparimāṇaṃ, nāssa sakkā parimāṇaṃ kātu’’nti tasmiṃyeva pasanno satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti? Pucchi. ‘‘Deva dhammaratanaṃ nāma uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ datvā puna ‘‘aññaṃ kiṃ sāsana’’nti? Pucchi. ‘‘Saṅgharatanaṃ deva uppanna’’nti. Tampi sutvā tatheva tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā aparampi satasahassaṃ [Pg.224] datvā dinnabhāvaṃ paṇṇe likhitvā, ‘‘tātā, deviyā santikaṃ gacchathā’’ti pesesi. Tesu gatesu amacce pucchi, ‘‘tātā, buddho loke uppanno, tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Deva tumhe kiṃ kattukāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmī’’ti. ‘‘Mayampi pabbajissāmā’’ti. Te sabbepi gharaṃ vā kuṭumbaṃ vā anapaloketvā ye asse āruyha gatā, teheva nikkhamiṃsu.

២៤៥. ក្នុងសូត្រទីដប់មួយ ពាក្យថា mahākappino សេចក្តីថា ព្រះមហាថេរៈមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដែលជាអ្នកដល់នូវកម្លាំងគឺអភិញ្ញា ជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងចំណោមព្រះមហាសាវកប៉ែតសិបអង្គ។ ឮថា ក្នុងកាលជាគ្រហស្ថ ព្រះថេរៈនោះបានគ្រងរាជ្យសម្បត្តិអស់ដែនដីទំហំបីរយយោជន៍ ក្នុងក្រុងកុក្កុដវតី។ ប៉ុន្តែ ព្រោះលោកជាបុគ្គលមានភពជាទីបំផុត ទើបលោកតែងតែផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ព័ត៌មានបែបនោះ ហើយដើរទៅមក។ ថ្ងៃមួយ ព្រះរាជាអង្គនោះមានអាមាត្យមួយពាន់នាក់ជាបរិវារ បានស្តេចយាងទៅក្រសាលក្នុងឧទ្យាន។ ក្នុងកាលនោះ ពួកឈ្មួញដើរដោយជើងមកពីមជ្ឈិមប្រទេស បានទៅដល់ក្រុងនោះ រៀបចំទុកដាក់ទំនិញរួចហើយ គិតថា «ពួកយើងនឹងចូលគាល់ព្រះរាជា» ក៏កាន់យកគ្រឿងបណ្ណាការទៅកាន់ទ្វារព្រះរាជវាំង។ លុះបានឮថា «ព្រះរាជាស្តេចយាងទៅកាន់ឧទ្យានហើយ» ក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ឧទ្យាន ឈរនៅក្បែរទ្វារ ហើយប្រាប់ដល់ឆ្មាំទ្វារ។ លំដាប់នោះ កាលឆ្មាំទ្វារក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាហើយ ព្រះរាជាក៏ត្រាស់ឲ្យហៅពួកឈ្មួញចូលមក។ កាលពួកឈ្មួញថ្វាយគ្រឿងបណ្ណាការរួច ឈរថ្វាយបង្គំហើយ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាមកពីណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ពួកទូលបង្គំមកពីក្រុងសាវត្ថី»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ដែនដីរបស់អ្នករាល់គ្នាមានអាហារបរិបូរណ៍ល្អដែរឬទេ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ដែនដីមានអាហារបរិបូរណ៍ល្អ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ដែរ»។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ចុះក្នុងដែនដីរបស់អ្នករាល់គ្នា មានដំណឹងប្លែកអ្វីខ្លះដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានដែរ ប៉ុន្តែពួកទូលបង្គំមិនអាចក្រាបបង្គំទូលដោយមាត់ដែលមិនទាន់បានលាងជម្រះនោះបានឡើយ»។ ព្រះរាជាក៏ត្រាស់ឲ្យគេប្រគេនទឹកដោយក្អមមាស។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះលាងជម្រះមាត់រួចហើយ ក៏បែរមុខទៅរកទិសដៅដែលព្រះទសពលគង់នៅ លើកដៃប្រណម្យអញ្ជលីឡើង ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ក្នុងដែនដីរបស់ពួកទូលបង្គំ មានព្រះពុទ្ធរតនៈកើតឡើងហើយ»។ គ្រាន់តែបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» ប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីស្រើបស្រាលនិងបីតិក៏កើតឡើងផ្សព្វផ្សាយទៅពេញរាងកាយរបស់ព្រះរាជា។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នានិយាយថា “ព្រះពុទ្ធ” មែនឬ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ពួកទូលបង្គំក្រាបទូលថា “ព្រះពុទ្ធ” មែនហើយ»។ Evaṃ tikkhattuṃ vadāpetvā ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលយ៉ាងនេះអស់បីដង រួចទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ” នេះមានគុណរកប្រមាណមិនបាន គ្មាននរណាអាចកំណត់ប្រមាណនៃពាក្យនេះបានឡើយ» ទ្រង់មានព្រះទ័យជ្រះថ្លាក្នុងពាក្យថា “ព្រះពុទ្ធ” នោះឯង ហើយព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែន រួចត្រាស់សួរទៀតថា «តើមានដំណឹងអ្វីផ្សេងទៀតដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានព្រះធម្មរតនៈកើតឡើងហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលបញ្ជាក់បីដងដូចមុន រួចព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែនទៀត ហើយត្រាស់សួរជាថ្មីថា «តើមានដំណឹងអ្វីផ្សេងទៀតដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មានព្រះសង្ឃរតនៈកើតឡើងហើយ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ដំណឹងនោះហើយ ក៏ទ្រង់ឲ្យពួកឈ្មួញក្រាបទូលបញ្ជាក់បីដងដូចមុន រួចព្រះរាជទានទ្រព្យមួយសែនទៀត ហើយទ្រង់ចារិកសេចក្តីដែលបានព្រះរាជទានទ្រព្យនោះលើស្លឹកទ្រាំង រួចត្រាស់បង្គាប់ថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅកាន់សំណាក់ព្រះទេវីចុះ» ហើយក៏ចាត់ឲ្យទៅ។ កាលពួកឈ្មួញទៅបាត់ហើយ ព្រះរាជាត្រាស់សួរពួកអាមាត្យថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ឥឡូវនេះ ព្រះពុទ្ធកើតឡើងក្នុងលោកហើយ តើអ្នករាល់គ្នានឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ចុះព្រះអង្គទ្រង់សព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «យើងនឹងបួស»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «ពួកទូលបង្គំក៏នឹងបួសតាមព្រះអង្គដែរ»។ ពួកអាមាត្យទាំងអស់នោះ មិនបានត្រឡប់ទៅមើលផ្ទះសម្បែង ឬទ្រព្យសម្បត្តិឡើយ ក៏នាំគ្នាឡើងជិះសេះដែលខ្លួនជិះមកនោះ ហើយយាងចេញទៅជាមួយព្រះរាជាភ្លាមៗនោះឯង។

Vāṇijā anojādeviyā santikaṃ gantvā paṇṇaṃ dassesuṃ. Sā vācetvā ‘‘raññā tumhākaṃ bahū kahāpaṇā dinnā, kiṃ tumhehi kataṃ, tātā’’ti? Pucchi. ‘‘Piyasāsanaṃ devi ānīta’’nti. ‘‘Amhepi sakkā, tātā, suṇāpetu’’nti. ‘‘Sakkā devi, ucchiṭṭhamukhehi pana vattuṃ na sakkā’’ti. Sā suvaṇṇabhiṅgārena udakaṃ dāpesi. Te mukhaṃ vikkhāletvā rañño ārocitanayeneva ārocesuṃ. Sāpi sutvā uppannapāmojjā teneva nayena ekekasmiṃ pade tikkhattuṃ paṭiññaṃ gahetvā paṭiññāgaṇanāya tīṇi tīṇi katvā navasatasahassāni adāsi. Vāṇijā sabbānipi dvādasasatasahassāni labhiṃsu. Atha ne ‘‘rājā kahaṃ, tātā’’ti, pucchi. ‘‘Pabbajissāmīti nikkhanto devī’’ti. ‘‘Tena hi, tātā, tumhe gacchathā’’ti te uyyojetvā raññā saddhiṃ gatānaṃ amaccānaṃ mātugāme pakkosāpetvā, ‘‘tumhe attano sāmikānaṃ gataṭṭhānaṃ jānātha ammā’’ti pucchi. ‘‘Jānāma ayye, raññā saddhiṃ uyyānakīḷikaṃ gatā’’ti. Āma gatā, tattha pana gantvā, ‘‘buddho uppanno, dhammo uppanno, saṅgho uppanno’’ti sutvā, ‘‘dasabalassa santike pabbajissāmā’’ti gatā. ‘‘Tumhe kiṃ karissathā’’ti? ‘‘Tumhe pana ayye kiṃ kattukāmā’’ti? ‘‘Ahaṃ pabbajissāmi, na tehi vantavamanaṃ jivhagge ṭhapeyya’’nti. ‘‘Yadi evaṃ, mayampi pabbajissāmā’’ti sabbā rathe yojāpetvā nikkhamiṃsu.

ពួកឈ្មួញបានចូលទៅគាល់ព្រះនាងអនោជាទេវី ហើយបានថ្វាយសំបុត្រ។ ព្រះនាងអានសំបុត្រនោះហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ព្រះរាជាទ្រង់ប្រោសប្រទានកហាបណៈជាច្រើនដល់អ្នករាល់គ្នា តើអ្នករាល់គ្នាបានធ្វើអ្វីខ្លះ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី ពួកយើងខ្ញុំបាននាំមកនូវដំណឹងជាទីស្រឡាញ់»។ ព្រះនាងសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ អាចឲ្យយើងស្តាប់បានដែរឬទេ?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី អាចស្តាប់បាន ប៉ុន្តែមិនអាចក្រាបទូលដោយមាត់ដែលមិនទាន់ជម្រះ (មាត់មានសំណល់អាហារ) បានឡើយ»។ ព្រះនាងក៏បញ្ជាឲ្យគេប្រគេនទឹកដោយក្អមមាស។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះលុបលាងមាត់ហើយ ក៏ក្រាបទូលតាមរបៀបដែលបានក្រាបទូលព្រះរាជាដូច្នោះឯង។ ព្រះនាងបានស្តាប់ហើយ ក៏កើតសេចក្តីសោមនស្សរីករាយជាខ្លាំង ហើយក៏ទទួលយកពាក្យប្តេជ្ញាបីដងក្នុងមួយបទៗ តាមរបៀបនោះឯង ដោយធ្វើការកើនឡើងបីដងៗ នៃចំនួនពាក្យប្តេជ្ញា (គឺច្រើនជាងព្រះរាជាបីដង) ហើយបានប្រទានប្រាក់ប្រាំបួនសែនកហាបណៈ។ ពួកឈ្មួញទាំងនោះទទួលបានទ្រព្យទាំងអស់ចំនួនដប់ពីរដងនៃមួយសែន (គឺមួយលានពីរដែនកហាបណៈ)។ លំដាប់នោះ ព្រះនាងសួរពួកឈ្មួញទាំងនោះថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចុះព្រះរាជាគង់នៅឯណា?»។ ពួកឈ្មួញក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះទេវី ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញទៅដើម្បីសាងផ្នួសហើយ»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «បើដូច្នោះ នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅចុះ» ហើយក៏បញ្ជូនពួកឈ្មួញទាំងនោះទៅ រួចបញ្ជាឲ្យហៅពួកស្រីៗជាភរិយារបស់ពួកអាមាត្យដែលទៅជាមួយព្រះរាជាមក ហើយសួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ តើអ្នករាល់គ្នាដឹងពីកន្លែងដែលស្វាមីរបស់ខ្លួនទៅដែរឬទេ?»។ ពួកនាងក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះនាងម្ចាស់ ពួកយើងខ្ញុំដឹង ពួកគាត់បានទៅក្រសាលឧទ្យានជាមួយព្រះរាជា»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «អើ ពួកគាត់ទៅមែន ប៉ុន្តែលុះទៅដល់ទីនោះហើយ បានឮថា 'ព្រះពុទ្ធកើតឡើងហើយ ព្រះធម៌កើតឡើងហើយ ព្រះសង្ឃកើតឡើងហើយ' ក៏នាំគ្នាទៅដើម្បីសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់នៃព្រះទសពល។ ចុះអ្នករាល់គ្នានឹងធ្វើដូចម្តេច?»។ ពួកនាងសួរថា «ចុះព្រះនាងម្ចាស់វិញ តើទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់ធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះនាងមានព្រះបន្ទូលថា «យើងនឹងសាងផ្នួស យើងមិនចង់ដាក់ទឹកមាត់ដែលពួកគាត់ខ្ជាក់ចេញហើយ (របស់ដែលគេលះបង់ហើយ) ទុកលើចុងអណ្តាតឡើយ»។ ពួកនាងក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះ ទោះបីពួកយើងខ្ញុំក៏នឹងសាងផ្នួសដែរ» ហើយទាំងអស់គ្នាក៏បញ្ជាឲ្យទឹមរថ ហើយយាងចេញទៅ។

Rājāpi amaccasahassena saddhiṃ gaṅgāya tīraṃ pāpuṇi. Tasmiñca samaye gaṅgā pūrā hoti. Atha naṃ disvā, ‘‘ayaṃ gaṅgā pūrā caṇḍamacchākiṇṇā, amhehi saddhiṃ āgatā dāsā vā manussā vā natthi, ye no nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā katvā dadeyyuṃ, etassa pana satthu guṇā nāma heṭṭhā avīcito upari yāva bhavaggā patthaṭā, sace esa satthā sammāsambuddho, imesaṃ assānaṃ khurapiṭṭhāni mā tementū’’ti udakapiṭṭhena asse pakkhandāpesuṃ[Pg.225]. Ekaassassāpi khurapiṭṭhamattaṃ na temi, rājamaggena gacchantā viya paratīraṃ patvā purato aññaṃ mahānadiṃ pāpuṇiṃsu. Tattha aññā saccakiriyā natthi, tāya eva saccakiriyāya tampi aḍḍhayojanavitthāraṃ nadiṃ atikkamiṃsu. Atha tatiyaṃ candabhāgaṃ nāma mahānadiṃ patvā tampi tāya eva saccakiriyāya atikkamiṃsu.

ព្រះរាជាព្រមទាំងពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់ ក៏បានទៅដល់ឆ្នេរទន្លេគង្គា។ ក្នុងសម័យនោះឯង ទន្លេគង្គាមានទឹកពេញប្រៀប។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញទន្លេនោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ទន្លេគង្គានេះមានទឹកពេញប្រៀប ពេញទៅដោយត្រីសាហាវៗ ពួកទាសៈក្តី មនុស្សក្តី ដែលមកជាមួយយើងខ្ញុំ ដែលនឹងធ្វើទូក ឬក្បូនប្រគល់ឲ្យយើងខ្ញុំ គឺមិនមានឡើយ។ ប៉ុន្តែគុណរបស់ព្រះសាស្តានោះ តែងផ្សព្វផ្សាយទៅ ខាងក្រោមរហូតដល់អវីចិមဟានរក ខាងលើរហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម។ ប្រសិនបើព្រះសាស្តានោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន សូមកុំឲ្យខ្នងក្រចកជើងនៃសេះទាំងឡាយនេះទទឹកឡើយ» រួចក៏បរ (បំផាយ) សេះទាំងឡាយទៅលើផ្ទៃទឹក។ សូម្បីតែខ្នងក្រចកជើងនៃសេះមួយក្បាលក៏មិនទទឹកឡើយ ពួកទ្រង់បានទៅដល់ត្រើយម្ខាង ហាក់ដូចជាយាងទៅតាមរាជថ្នល់ រួចក៏បានទៅដល់ស្ទឹងធំមួយទៀតនៅខាងមុខ។ ក្នុងទីនោះ មិនមានការធ្វើសច្ចកិរិយាដទៃទៀតឡើយ ពួកទ្រង់បានឆ្លងផុតស្ទឹងនោះដែលមានទទឹងកន្លះយោជន៍ ដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល។ លំដាប់នោះ ពួកទ្រង់បានទៅដល់ស្ទឹងធំទីបី ឈ្មោះចន្ទភាគា ហើយក៏បានឆ្លងផុតស្ទឹងនោះដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល។

Satthāpi taṃdivasaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ olokento ‘‘ajja mahākappino tiyojanasatikaṃ rajjaṃ pahāya amaccasahassaparivāro mama santike pabbajituṃ āgacchatī’’ti disvā, ‘‘mayā tesaṃ paccuggamanaṃ kātuṃ yutta’’nti pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā, bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā, pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sayameva pattacīvaraṃ gahetvā, ākāse uppatitvā candabhāgāya nadiyā tīre tesaṃ uttaraṇatitthassa abhimukhe ṭhāne mahānigrodharukkho atthi, tattha pallaṅkena nisīditvā parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjesi. Te tena titthena uttarantā ca chabbaṇṇabuddharasmiyo ito cito ca vidhāvantiyo olokentā dasabalassa puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ disvā, ‘‘yaṃ satthāraṃ uddissa mayaṃ pabbajitā, addhā so eso’’ti dassaneneva niṭṭhaṃ gantvā diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya onatā vandamānā āgamma satthāraṃ vandiṃsu. Rājā gopphakesu gahetvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ amaccasahassena. Satthā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Desanāpariyosāne sabbe arahatte patiṭṭhāya satthāraṃ pabbajjaṃ yāciṃsu. Satthā ‘‘pubbe ime cīvaradānassa dinnattā attano cīvarāni gahetvāva āgatā’’ti suvaṇṇavaṇṇaṃ hatthaṃ pasāretvā, ‘‘etha bhikkhavo svākkhāto dhammo, caratha brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. Sāva tesaṃ āyasmantānaṃ pabbajjā ca upasampadā ca ahosi, vassasaṭṭhikattherā viya satthāraṃ parivārayiṃsu.

ចំណែកព្រះសាស្តា ក្នុងថ្ងៃនោះ វេលាព្រលឹមស្រាងៗ ទ្រង់ចេញពីមហាករុណាសមាបត្តិ ទ្រង់ទតមើលលោក បានឃើញថា «ថ្ងៃនេះ ព្រះបាទមហាកប្បិនៈ ទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិដែលមានទំហំបីរយយោជន៍ មានពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់ជាបរិវារ យាងមកដើម្បីសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់របស់យើង» លុះទ្រង់ឃើញដូច្នោះហើយ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការដែលតថាគតទៅទទួលស្វាគមន៍ពួកទ្រង់ គឺជារឿងសមគួរ» ទើបទ្រង់រៀបចំព្រះកាយតាំងពីព្រលឹមស្រាងៗ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅត្រសាលបិណ្ឌបាតក្នុងក្រុងសាវត្ថី លុះត្រឡប់ពីបិណ្ឌបាតក្នុងវេលាក្រោយភត្ត ទ្រង់ក៏កាន់យកសបិដកនិងចីវរដោយព្រះអង្គឯង ហោះឡើងទៅលើអាកាស ទៅកាន់ឆ្នេរស្ទឹងចន្ទភាគា ត្រង់កន្លែងទល់មុខនឹងកំពង់ចម្លងដែលពួកទ្រង់ត្រូវឡើង មានដើមជ្រៃធំមួយដើមគង់នៅទីនោះ ទ្រង់ក៏គង់ភ្នែនតាំងស្មារតីចំពោះមុខ ហើយបញ្ចេញព្រះរស្មីប្រាំមួយពណ៌ (ឆព្វណ្ណរង្សី)។ ពួកទ្រង់កាលដែលឡើងតាមកំពង់នោះ បានក្រឡេកមើលព្រះឆព្វណ្ណរង្សីដែលរត់ទៅរត់មកពីទីនេះទីនោះ បានឃើញព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះទសពលដែលមានសិរីដូចព្រះចន្ទពេញវង់ ក៏សម្រេចចិត្តដោយការឃើញនោះឯងថា «ព្រះសាស្តាអង្គណាដែលពួកយើងឧទ្ទិសចំពោះហើយចេញសាងផ្នួស ព្រះសាស្តាអង្គនោះគឺព្រះអង្គនេះពិតប្រាកដណាស់» ចាប់តាំងពីកន្លែងដែលបានឃើញនោះមក ពួកទ្រង់ក៏ឱនកាយថ្វាយបង្គំ ចូលទៅជិតហើយថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា។ ព្រះរាជាទ្រង់ចាប់យកត្រង់កងព្រះបាទ (កែងជើង) ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយគង់ក្នុងទីសមគួរ ព្រមទាំងពួកអាមាត្យមួយពាន់នាក់។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រោសពួកទ្រង់។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ជនទាំងអស់បានតាំងនៅក្នុងអរហត្តផល ហើយទូលសូមការសាងផ្នួសចំពោះព្រះសាស្តា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា «ក្នុងជាតិមុន ជនទាំងឡាយនេះធ្លាប់បានប្រគេនចីវរទាន ទើបនាំយកចីវររបស់ខ្លួនមកជាមួយស្រាប់» ទើបទ្រង់លាតព្រះហស្តដែលមានពណ៌ដូចមាស ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាមកជាភិក្ខុចុះ ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងល្អហើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃចុះ»។ នោះឯងជាការសាងផ្នួសនិងការឧបសម្បទារបស់លោកម្ចាស់ទាំងនោះ លោកម្ចាស់ទាំងនោះក៏បានចោមរោមព្រះសាស្តា ដូចជាព្រះថេរៈដែលមានវស្សា៦០ ដូច្នោះឯង។

Anojāpi devī rathasahassaparivārā gaṅgātīraṃ patvā rañño atthāya ābhataṃ nāvaṃ vā uḷumpaṃ vā adisvā attano byattatāya cintesi – ‘‘rājā saccakiriyaṃ katvā gato bhavissati, so pana satthā na kevalaṃ tesaṃyeva [Pg.226] atthāya nibbatto, sace so satthā sammāsambuddho, amhākaṃ rathā mā udake nimujjiṃsū’’ti udakapiṭṭhe rathe pakkhandāpesi. Rathānaṃ nemivaṭṭimattampi na temi. Dutiyatatiyanadīpi teneva saccakārena uttaramānāyeva nigrodharukkhamūle satthāraṃ addasa. Satthā ‘‘imāsaṃ attano sāmike passantīnaṃ chandarāgo uppajjitvā maggaphalānaṃ antarāyaṃ kareyya, so evaṃ kātuṃ na sakkhissatī’’ti yathā aññamaññe na passanti, tathā akāsi. Tā sabbāpi titthato uttaritvā dasabalaṃ vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tāsaṃ dhammaṃ kathesi, desanāpariyosāne sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhāya aññamaññe passiṃsu. Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā ādāya bhikkhunīnaṃ upassayaṃ gatā. Satthā bhikkhusahassaṃ gahetvā ākāsena jetavanaṃ agamāsi. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘mahākappinoti evaṃ nāmako abhiññābalappatto asītimahāsāvakānaṃ abbhantaro mahāthero’’ti.

ចំណែកព្រះនាងអនោជាទេវី មានរថមួយពាន់ជាបរិវារ យាងទៅដល់ឆ្នេរទន្លេគង្គា មិនបានឃើញទូក ឬក្បូនដែលគេនាំមកដើម្បីព្រះរាជាឡើយ ទើបទ្រង់ព្រះតម្រិះដោយប្រាជ្ញារបស់ព្រះនាងថា «ព្រះរាជាប្រហែលជាធ្វើសច្ចកិរិយាហើយយាងទៅហើយ ចំណែកព្រះសាស្តានោះ មិនមែនកើតឡើងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកទ្រង់តែម្ខាងឡើយ ប្រសិនបើព្រះសាស្តានោះជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែន សូមកុំឲ្យរថទាំងឡាយរបស់យើងខ្ញុំលិចក្នុងទឹកឡើយ» រួចក៏បររថទាំងឡាយទៅលើផ្ទៃទឹក។ សូម្បីតែខ្នងកង់រថទាំងឡាយក៏មិនទទឹកឡើយ។ ព្រះនាងឆ្លងស្ទឹងទីពីរនិងទីបីដោយសច្ចកិរិយានោះដដែល ក៏បានទតឃើញព្រះសាស្តានៅក្រោមដើមជ្រៃ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើស្រីៗទាំងនេះឃើញស្វាមីរបស់ខ្លួន សេចក្តីតម្រេក (ឆន្ទរាគ) អាចនឹងកើតឡើង ហើយធ្វើឲ្យរារាំងដល់មគ្គផល តថាគតមិនគួរឲ្យរឿងបែបនេះកើតឡើងឡើយ» ទើបទ្រង់ធ្វើមិនឲ្យឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក។ ស្រីៗទាំងអស់នោះឡើងពីកំពង់ចម្លងហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល រួចអង្គុយចុះ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សម្តែងធម៌ប្រោសពួកនាង ក្នុងពេលបញ្ចប់ទេសនា ពួកនាងទាំងអស់បានតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយក៏មើលឃើញគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «សូមឲ្យព្រះឧប្បលវណ្ណាថេរីមកចុះ»។ ព្រះថេរីមកដល់ហើយ ក៏បំបួសពួកនាងទាំងអស់ រួចនាំទៅកាន់លំនៅភិក្ខុនី (ភិក្ខុនីឧបស្ស័យ)។ ព្រះសាស្តាទ្រង់នាំភិក្ខុមួយពាន់អង្គ ហោះទៅកាន់វត្តជេតពនតាមអាកាស។ ពាក្យនេះ លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះឯងថា «ព្រះមហាកប្បិនៈ គឺព្រះមហាថេរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដល់នូវកម្លាំងអភិញ្ញា ជាអ្នកនៅក្នុងចំណោមព្រះមហាសាវកប៉ែតសិបអង្គ»។

Janetasminti janite pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye ‘‘mayaṃ vāseṭṭhā gotamā’’ti gottaṃ paṭisaranti paṭijānanti, tesaṃ khattiyo seṭṭhoti attho. Vijjācaraṇasampannoti aṭṭhahi vijjāhi ceva pannarasadhammabhedena caraṇena ca samannāgato. Tapatīti virocati. Jhāyī tapati brāhmaṇoti khīṇāsavabrāhmaṇo duvidhena jhānena jhāyamāno tapati virocati. Tasmiṃ pana khaṇe kāludāyitthero duvidhena jhānena jhāyamāno avidūre nisinno hoti. Buddho tapatīti sabbaññubuddho virocati. Sabbamaṅgalagāthā kiresā. Bhātikarājā kira ekaṃ pūjaṃ kāretvā ācariyakaṃ āha – ‘‘tīhi ratanehi amuttaṃ ekaṃ jayamaṅgalaṃ vadathā’’ti. So tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā imaṃ gāthaṃ vadanto ‘‘divā tapati ādicco’’ti vatvā atthaṅgamentassa sūriyassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Rattimābhāti candimā’’ti, uṭṭhahantassa candassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Sannaddho khattiyo tapatī’’ti rañño añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Jhāyī tapati brāhmaṇo’’ti bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paggaṇhi. ‘‘Buddho tapati tejasā’’ti vatvā pana mahācetiyassa añjaliṃ paggaṇhi. Atha naṃ rājā ‘‘mā hatthaṃ otārehī’’ti ukkhittasmiṃyeva hatthe sahassaṃ ṭhapesi. Ekādasamaṃ.

ពាក្យថា «janetasmiṃ» សេចក្តីថា ក្នុងពួកសត្វដែលកើតហើយ។ ពាក្យថា «ye gottapaṭisārino» សេចក្តីថា ពួកជនណាដែលរលឹកដល់គោត្រ គឺទទួលស្គាល់ថា 'ពួកយើងជាវាសេដ្ឋគោត្រ ជាគោតមគោត្រ' ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរជាងគេ។ ពាក្យថា «vijjācaraṇasampanno» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ៨ ប្រការ និងចរណៈ ១៥ ប្រការ។ ពាក្យថា «tapati» សេចក្តីថា រុងរឿង។ ពាក្យថា «jhāyī tapati brāhmaṇo» សេចក្តីថា ព្រះខីណាសវព្រាហ្មណ៍ កាលចម្រើនឈានទាំងពីរប្រការ តែងរុងរឿង ភ្លឺស្វាង។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះកាលុទាយីថេរ អង្គុយនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ កំពុងចម្រើនឈានទាំងពីរប្រការ។ ពាក្យថា «buddho tapati» សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ តែងរុងរឿង។ ឮថា គាថានេះជាសព្វមង្គលគាថា។ ឮថា ព្រះបាទភាតិករាជ ទ្រង់ធ្វើការបូជាម្យ៉ាង ហើយមានព្រះរាជឱង្ការនឹងអាចារ្យថា «ចូរអ្នកពោលជយមង្គលមួយ ដែលមិនទាក់ទងនឹងរតនៈទាំងបី»។ អាចារ្យនោះពិចារណាព្រះពុទ្ធវចនៈក្នុងព្រះត្រៃបិដកហើយ កាលពោលគាថានេះ ក៏ពោលថា «ព្រះអាទិត្យរុងរឿងក្នុងពេលថ្ងៃ» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះអាទិត្យដែលកំពុងអស្តង្គត។ ពោលថា «ព្រះចន្ទរុងរឿងក្នុងពេលយប់» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះចន្ទដែលកំពុងរះឡើង។ ពោលថា «ក្សត្រិយ៍ទ្រង់គ្រឿងសស្ត្រាវុធ តែងរុងរឿង» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះរាជា។ ពោលថា «ព្រាហ្មណ៍អ្នកចម្រើនឈាន តែងរុងរឿង» រួចលើកដៃប្រណម្យចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ លុះពោលថា «ព្រះពុទ្ធរុងរឿងដោយតេជះ» ក៏លើកដៃប្រណម្យចំពោះមហាចេតិយ។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «កុំអាលដាក់ដៃចុះឡើយ» រួចទ្រង់ដាក់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈលើដៃដែលលើកឡើងនោះឯង។ ចប់ សូត្រទីដប់មួយ។

12. Sahāyakasuttavaṇṇanā

១២. ការអធិប្បាយសហាយកសូត្រ។

246. Dvādasame [Pg.227] cirarattaṃsametikāti dīgharattaṃ saṃsanditvā sametvā ṭhitaladdhino. Te kira pañcajātisatāni ekatova vicariṃsu. Sameti nesaṃ saddhammoti idāni imesaṃ ayaṃ sāsanadhammo saṃsandati sameti. Dhamme buddhappavediteti buddhena pavedite dhamme etesaṃ sāsanadhammo sobhatīti attho. Suvinītā kappinenāti attano upajjhāyena ariyappavedite dhamme suṭṭhu vinītā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dvādasamaṃ.

២៤៦. ក្នុងសូត្រទីដប់ពីរ ពាក្យថា «cirarattaṃsametikā» សេចក្តីថា ពួកជនដែលមានលទ្ធិត្រូវគ្នា ស្របគ្នា អស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះធ្លាប់ដើរទៅជាមួយគ្នាក្នុងជាតិប្រាំរយជាតិ។ ពាក្យថា «sameti nesaṃ saddhammo» សេចក្តីថា ក្នុងពេលនេះ ព្រះសាសនធម៌នេះ តែងស្របគ្នា ត្រូវគ្នា ដល់ពួកជនទាំងនោះ។ ពាក្យថា «dhamme buddhappavedite» សេចក្តីថា ព្រះសាសនធម៌របស់ពួកជនទាំងនោះ តែងរុងរឿងក្នុងធម៌ដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «suvinītā kappinena» សេចក្តីថា ពួកជនដែលព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួន ទូន្មានប្រដៅយ៉ាងល្អហើយ ក្នុងធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលសម្តែងហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងអស់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចប់ សូត្រទីដប់ពីរ។

Bhikkhusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយភិក្ខុសំយុត្ត ចប់ហើយ។

Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថា សំយុត្តនិកាយ ដូច្នេះឯង។

Nidānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយនិទានវគ្គ ចប់ហើយ homework។