နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

သံယုတ္တနိကာယေ

ในสังยุตตนิกาย

နိဒါနဝဂ္ဂ-အဋ္ဌကထာ

อรรถกถานิทานวรรค

၁. နိဒါနသံယုတ္တံ

๑. นิทานสังยุต

၁. ဗုဒ္ဓဝဂ္ဂေါ

๑. พุทธวรรค

၁. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. พรรณนาปฏิจจสมุปปาทสูตร

၁. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတန္တိ – နိဒါနဝဂ္ဂေ ပဌမံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသုတ္တံ. တတြာယံ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနာ – တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ, ဧတ္ထ တတြာတိ ဒေသကာလပရိဒီပနံ. တဉှိ ‘‘ယံ သမယံ ဝိဟရတိ, တတြ သမယေ, ယသ္မိဉ္စ ဇေတဝနေ ဝိဟရတိ, တတြ ဇေတဝနေ’’တိ ဒီပေတိ. ဘာသိတဗ္ဗယုတ္တေ ဝါ ဒေသကာလေ ဒီပေတိ. န ဟိ ဘဂဝါ အယုတ္တေ ဒေသေ ကာလေ စ ဓမ္မံ ဘာသတိ. ‘‘အကာလော ခေါ တာဝ ဗာဟိယာ’’တိအာဒိ (ဥဒါ. ၁၀) စေတ္ထ သာဓကံ. ခေါတိ ပဒပူရဏမတ္တေ, အဝဓာရဏေ အာဒိကာလတ္ထေ ဝါ နိပါတော. ဘဂဝါတိ လောကဂရုဒီပနံ. ဘိက္ခူတိ ကထာသဝနယုတ္တပုဂ္ဂလဝစနံ. အပိစေတ္ထ ‘‘ဘိက္ခကောတိ ဘိက္ခု, ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈူပဂတောတိ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ (ပါရာ. ၄၅; ဝိဘ. ၅၁၀) နယေန ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာမန္တေသီတိ အာလပိ, အဘာသိ, သမ္ဗောဓေသိ, အယမေတ္ထ အတ္ထော. အညတြ ပန ဉာပနေပိ ဟောတိ. ယထာဟ – ‘‘အာမန္တယာမိ [Pg.2] ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိဝေဒယာမိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိ. ပက္ကောသနေပိ. ယထာဟ – ‘‘ဧဟိ တွံ, ဘိက္ခု, မမ ဝစနေန သာရိပုတ္တံ အာမန္တေဟီ’’တိ (အ. နိ. ၉.၁၁). ဘိက္ခဝေါတိ အာမန္တနာကာရဒီပနံ. တဉ္စ ဘိက္ခနသီလတာဒိဂုဏယောဂသိဒ္ဓတ္တာ ဝုတ္တံ. ဘိက္ခနသီလတာဂုဏယုတ္တောပိ ဟိ ဘိက္ခု, ဘိက္ခနဓမ္မတာဂုဏယုတ္တောပိ ဘိက္ခနေ သာဓုကာရိတာဂုဏယုတ္တောပီတိ သဒ္ဒဝိဒူ မညန္တိ. တေန စ တေသံ ဘိက္ခနသီလတာဒိဂုဏယောဂသိဒ္ဓေန ဝစနေန ဟီနာဓိကဇနသေဝိတဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဒီနဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတိ. ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဣမိနာ စ ကရုဏာဝိပ္ဖာရသောမ္မဟဒယနယနနိပါတပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဝစနေန တေ အတ္တနော အဘိမုခေ ကရောန္တော တေနေဝ ကထေတုကမျတာဒီပကေန နေသံ ဝစနေန သောတုကမျတံ ဇနေတိ, တေနေဝ စ သမ္ဗောဓနတ္ထေန သာဓုကံ မနသိကာရေပိ နိယောဇေတိ. သာဓုကံ မနသိကာရာယတ္တာ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တိ.

๑. ปฏิจจสมุปปาทสูตร เป็นสูตรแรกในนิทานวรรค [เริ่มต้นว่า] เอวมฺเม สุตํ. ในปฏิจจสมุปปาทสูตรนั้น มีการพรรณนาบทตามลำดับดังต่อไปนี้ – ในบทว่า ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ นี้ บทว่า ตตฺร เป็นบทแสดงถึงเทศะและกาล. จริงอยู่ บทว่า ตตฺร นั้น ย่อมแสดงความว่า "พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ สมัยใด ในสมัยนั้น" และ "ประทับอยู่ ณ พระเชตวันใด ในพระเชตวันนั้น". อีกอย่างหนึ่ง ย่อมแสดงถึงเทศะและกาลที่เหมาะสมแก่การแสดงธรรม. เพราะว่า พระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงแสดงธรรมในเทศะและกาลที่ไม่เหมาะสม. พระดำรัสเป็นต้นว่า "พาหิยะ เวลานี้ยังไม่สมควร" เป็นเครื่องยืนยันในเรื่องนี้. ส่วนบทว่า โข เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่าเพียงเพื่อเต็มบท หรือในอรรถว่ากำหนดแน่นอน เป็นต้น. บทว่า ภควา เป็นบทแสดงถึงบุคคลผู้เป็นครูของโลก. บทว่า ภิกฺขู เป็นคำกล่าวถึงบุคคลผู้เหมาะสมแก่การฟังธรรมกถา. อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า ภิกฺขู นี้ พึงทราบความหมายของศัพท์ตามนัยเป็นต้นว่า "ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้ขอ, ชื่อว่าภิกษุ เพราะเข้าถึงภิกขาจริยวัตร". บทว่า อามนฺเตสิ มีความหมายในที่นี้ว่า ตรัสเรียก, ตรัสบอก, ทรงทำให้รู้แจ้ง. แต่ในที่อื่น ยังมีใช้ในอรรถว่าทำให้รู้แจ้ง. ดังที่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราขอเตือนเธอทั้งหลาย, ภิกษุทั้งหลาย เราขอประกาศแก่เธอทั้งหลาย". และในอรรถว่าเรียกหา. ดังที่ตรัสว่า "ภิกษุ เธอจงมา จงเรียกสารีบุตรมาตามคำของเรา". บทว่า ภิกฺขโว เป็นบทแสดงอาการแห่งการตรัสเรียก. และคำนั้น ท่านกล่าวไว้เพราะสำเร็จด้วยคุณธรรมมีการขอเป็นปกติ เป็นต้น. จริงอยู่ ผู้รู้ศัพท์ทั้งหลายย่อมเข้าใจว่า แม้ผู้ประกอบด้วยคุณคือมีความเป็นผู้มีปกติขอ ก็ชื่อว่าภิกษุ, แม้ผู้ประกอบด้วยคุณคือมีความเป็นผู้มีธรรมดาขอ ก็ชื่อว่าภิกษุ, แม้ผู้ประกอบด้วยคุณคือมีความเป็นผู้กระทำดีในการขอ ก็ชื่อว่าภิกษุ. และด้วยพระดำรัสนั้น อันสำเร็จด้วยคุณมีการขอเป็นปกติ เป็นต้น ทรงประกาศถึงการดำเนินชีวิตที่บุคคลทั้งชั้นสูงและชั้นต่ำพึงเสพ ย่อมทรงกระทำการข่มความฟุ้งซ่านและความท้อแท้. และด้วยพระดำรัสว่า "ภิกฺขโว" นี้ อันมีความกรุณาแผ่ไป มีพระหฤทัยโสมนัส และการทอดพระเนตรเป็นเบื้องหน้า ทรงกระทำภิกษุเหล่านั้นให้หันมาเฉพาะพระพักตร์พระองค์, ด้วยพระดำรัสนั้นนั่นเอง อันเป็นเครื่องแสดงถึงความปรารถนาจะตรัส ย่อมทรงก่อให้เกิดความปรารถนาจะฟังแก่ภิกษุเหล่านั้น, และด้วยพระดำรัสนั้นนั่นเอง อันมีความหมายเป็นการเตือน ย่อมทรงชักนำให้ภิกษุเหล่านั้นใส่ใจโดยแยบคายด้วย. เพราะว่าความสมบูรณ์แห่งพระศาสนาย่อมขึ้นอยู่กับการใส่ใจโดยแยบคาย.

အပရေသုပိ ဒေဝမနုဿေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ကသ္မာ ဘိက္ခူယေဝ အာမန္တေသီတိ စေ? ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌာသန္နသဒါသန္နိဟိတဘာဝတော. သဗ္ဗပရိသသာဓာရဏာ ဟိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ, ပရိသာယ ဇေဋ္ဌာ ဘိက္ခူ ပဌမံ ဥပ္ပန္နတ္တာ, သေဋ္ဌာ အနဂါရိယဘာဝံ အာဒိံ ကတွာ သတ္ထုစရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သကလသာသနပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ, အာသန္နာ တတ္ထ နိသိန္နေသု သတ္ထုသန္တိကတ္တာ, သဒါသန္နိဟိတာ သတ္ထုသန္တိကာဝစရတ္တာတိ. အပိစ တေ ဓမ္မဒေသနာယ ဘာဇနံ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပတ္တိသဗ္ဘာဝတော. ဝိသေသတော စ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူယေဝ သန္ဓာယ အယံ ဒေသနာပီတိ ဧဝံ အာမန္တေသိ.

หากมีคำถามว่า "เมื่อเทวดาและมนุษย์เหล่าอื่นก็มีอยู่ เหตุไรจึงตรัสเรียกเฉพาะภิกษุทั้งหลายเล่า?" [ตอบว่า] เพราะความเป็นผู้เจริญที่สุด ประเสริฐที่สุด อยู่ใกล้ และอยู่ด้วยเสมอ. จริงอยู่ ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเป็นสาธารณะแก่ทุกบริษัท, ในบริษัทนั้น ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้เจริญที่สุด เพราะเกิดขึ้นก่อน, เป็นผู้ประเสริฐที่สุด เพราะนับตั้งแต่ความเป็นอนาคาริกแล้ว เป็นผู้ประพฤติตามพระจริยาของพระศาสดา และเพราะเป็นผู้รับเอาพระศาสนาไว้ทั้งหมด, เป็นผู้อยู่ใกล้ เพราะในบรรดาผู้ที่นั่งอยู่ในที่นั้น ภิกษุทั้งหลายอยู่ใกล้พระศาสดา, เป็นผู้อยู่ด้วยเสมอ เพราะเที่ยวไปในที่ใกล้พระศาสดา. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นภาชนะรองรับธรรมเทศนา เพราะมีการปฏิบัติอันดีงามตามที่ทรงสั่งสอน. และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เทศนานี้ทรงปรารภภิกษุบางพวกเท่านั้น ด้วยเหตุนี้จึงตรัสเรียกอย่างนั้น.

ကိမတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပဌမံ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ, န ဓမ္မမေဝ ဒေသေသီတိ? သတိဇနနတ္ထံ. ဘိက္ခူ အညံ စိန္တေန္တာပိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာပိ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တာပိ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တာပိ နိသိန္နာ ဟောန္တိ. တေ အနာမန္တေတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ ‘‘အယံ ဒေသနာ ကိံနိဒါနာ ကိံပစ္စယာ ကတမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဒေသိတာ’’တိ သလ္လက္ခေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒုဂ္ဂဟိတံ ဝါ ဂဏှေယျုံ, န ဝါ ဂဏှေယျုံ, တေန နေသံ သတိဇနနတ္ထံ ဘဂဝါ ပဌမံ အာမန္တေတွာ ပစ္ဆာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ.

ก็เพื่อประโยชน์อะไร พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรม จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายก่อน ไม่ทรงแสดงธรรมเลยทีเดียวเล่า? เพื่อทรงให้เกิดสติ. ภิกษุทั้งหลายอาจจะนั่งคิดเรื่องอื่นอยู่บ้าง มีจิตฟุ้งซ่านบ้าง กำลังพิจารณาธรรมอยู่บ้าง หรือกำลังใส่ใจกรรมฐานอยู่บ้าง. เมื่อทรงแสดงธรรมโดยมิได้ตรัสเรียกภิกษุเหล่านั้นก่อน พวกเธอก็ไม่อาจกำหนดได้ว่า "เทศนานี้มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นปัจจัย ทรงแสดงด้วยอรรถุปบัติอะไร" จึงอาจจะรับเอาไปผิดๆ หรือไม่รับเอาเลยก็ได้, เพราะเหตุนั้น เพื่อทรงให้เกิดสติแก่ภิกษุเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกก่อนแล้วจึงทรงแสดงธรรมในภายหลัง.

ဘဒန္တေတိ ဂါရဝဝစနမေတံ, သတ္ထုနော ပဋိဝစနဒါနံ ဝါ. အပိစေတ္ထ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဝဒမာနော ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာလပတိ. ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ ဝဒမာနာ တေ ဘဂဝန္တံ ပစ္စာလပန္တိ. တထာ ဟိ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဘဂဝါ အာဘာသတိ, ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ [Pg.3] ပစ္စာဘာသန္တိ. ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ပဋိဝစနံ ဒါပေတိ, ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ ပဋိဝစနံ ဒေန္တိ. တေ ဘိက္ခူတိ ယေ ဘဂဝါ အာမန္တေသိ, တေ. ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုန္တိ ဘဂဝတော အာမန္တနံ ပတိအဿောသုံ, အဘိမုခါ ဟုတွာ သုဏိံသု သမ္ပဋိစ္ဆိံသု ပဋိဂ္ဂဟေသုန္တိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ, ဘဂဝါ ဧတံ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ သကလသုတ္တံ အဝေါစ. ဧတ္တာဝတာ ယံ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿ ဗုဒ္ဓါနံ ဒေသနာဉာဏဂမ္ဘီရဘာဝသံသူစကဿ ဣမဿ သုတ္တဿ သုခါဝဂါဟဏတ္ထံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ နိဒါနံ ဘာသိတံ, တဿ အတ္ထဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

บทว่า ภทนฺเต นี้เป็นคำแสดงความเคารพ หรือเป็นการถวายคำตอบแด่พระศาสดา. อีกอย่างหนึ่ง ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคผู้ตรัสว่า "ภิกฺขโว" ชื่อว่าทรงทักภิกษุทั้งหลาย. ภิกษุเหล่านั้นผู้กราบทูลว่า "ภทนฺเต" ชื่อว่าทักตอบพระผู้มีพระภาค. จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสทักด้วยคำว่า "ภิกฺขโว", ภิกษุทั้งหลายทูลตอบด้วยคำว่า "ภทนฺเต". พระองค์ทรงให้ภิกษุทั้งหลายถวายคำตอบด้วยคำว่า "ภิกฺขโว", ภิกษุทั้งหลายถวายคำตอบด้วยคำว่า "ภทนฺเต". บทว่า เต ภิกฺขู คือ ภิกษุเหล่าที่พระผู้มีพระภาคตรัสเรียก. บทว่า ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ มีความว่า ได้ฟังตอบการตรัสเรียกของพระผู้มีพระภาค คือ ได้เป็นผู้มีหน้าเฉพาะแล้วฟัง, รับพร้อม, รับเอา. บทว่า ภควา เอตทโวจ มีความว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรทั้งหมดนี้อันจะพึงกล่าวต่อไป ณ บัดนี้. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การพรรณนาความแห่งนิทานที่ท่านพระอานนท์กล่าวไว้ อันประดับด้วยการแสดงกาล เทศะ เทสกะ และบริษัท เพื่อให้เข้าใจได้ง่ายซึ่งพระสูตรนี้ อันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ เป็นเครื่องชี้บอกถึงความลึกซึ้งแห่งเทศนาญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็เป็นอันจบลง.

ဣဒါနိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ဝေါတိအာဒိနာ နယေန ဘဂဝတာ နိက္ခိတ္တဿ သုတ္တဿ သံဝဏ္ဏနာယ ဩကာသော အနုပ္ပတ္တော. သာ ပနေသာ သုတ္တဝဏ္ဏနာ ယသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ ဝိစာရေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ, တသ္မာ သုတ္တနိက္ခေပံ တာဝ ဝိစာရေဿာမ. စတ္တာရော ဟိ သုတ္တနိက္ခေပါ – အတ္တဇ္ဈာသယော, ပရဇ္ဈာသယော, ပုစ္ဆာဝသိကော, အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ. တတ္ထ ယာနိ သုတ္တာနိ ဘဂဝါ ပရေဟိ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေတိ, သေယျထိဒံ – ဒသဗလသုတ္တန္တဟာရကော စန္ဒောပမ-ဝီဏောပမ-သမ္မပ္ပဓာန-ဣဒ္ဓိပါဒ-ဣန္ဒြိယဗလ-ဗောဇ္ဈင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂ-သုတ္တန္တဟာရကောတိ ဧဝမာဒီနိ, တေသံ အတ္တဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ.

บัดนี้ ถึงโอกาสแห่งการพรรณนาพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงวางไว้โดยนัยเป็นต้นว่า ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ โว. ก็การพรรณนาพระสูตรนั้น เพราะเมื่อกล่าวหลังจากพิจารณาสุตตนิกเขป (การวางพระสูตร) แล้ว ย่อมปรากฏชัดเจน ฉะนั้น เราจักพิจารณาสุตตนิกเขปก่อน. จริงอยู่ สุตตนิกเขปมี ๔ อย่าง คือ อัตตัชฌาสัย (ตามอัธยาศัยของพระองค์), ปรัชฌาสัย (ตามอัธยาศัยของผู้อื่น), ปุจฉาวสิกะ (ตามคำถาม), และอัฏฐุปปัตติกะ (ตามเหตุที่เกิดขึ้น). ในบรรดาสุตตนิกเขป ๔ อย่างนั้น พระสูตรเหล่าใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสสอนเพียงตามอัธยาศัยของพระองค์เอง โดยที่ผู้อื่นมิได้ทูลอาราธนา ได้แก่ พระสูตรเป็นต้นว่า ทสพลสุตตันตหารกะ (หมวดพระสูตรว่าด้วยทศพลญาณ) จันโทปม-วีโณปม-สัมมัปปธาน-อิทธิปาท-อินทริยพล-โพชฌังคมัคคังค-สุตตันตหารกะ (หมวดพระสูตรว่าด้วยอุปมาด้วยพระจันทร์, อุปมาด้วยพิณ, สัมมัปปธาน, อิทธิบาท, อินทรีย์, พละ, โพชฌงค์, มรรคมีองค์ ๘) การวางพระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า อัตตัชฌาสัยนิกเขป.

ယာနိ ပန ‘‘ပရိပက္ကာ ခေါ ရာဟုလဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ. ယံနူနာဟံ ရာဟုလံ ဥတ္တရိံ အာသဝါနံ ခယေ ဝိနေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၁၂၁; မ. နိ. ၃.၄၁၆) ဧဝံ ပရေသံ အဇ္ဈာသယံ ခန္တိံ နိဇ္ဈာနက္ခမံ မနံ အဘိနီဟာရံ ဗုဇ္ဈနဘာဝဉ္စ အပေက္ခိတွာ ပရဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတာနိ, သေယျထိဒံ – စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ္တံ, မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ္တံ, ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနံ, အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ, အာသီဝိသောပမသုတ္တံ, ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ္တန္တိ, ဧဝမာဒီနိ, တေသံ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ.

ส่วนพระสูตรเหล่าใดเล่า ที่พระผู้มีพระภาคทรงปรารภอัธยาศัย ความพอใจ ความทนต่อการเพ่งพินิจ จิต ความปรารถนา และภาวะแห่งการตรัสรู้ของผู้อื่นทั้งหลายแล้ว จึงตรัสไว้โดยอำนาจอัธยาศัยของผู้อื่น ดั่งที่ตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องบ่มวิมุตติของราหุลแก่กล้าแล้วหนอ ไฉนหนอ เราพึงแนะนำราหุลในธรรมอันเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายให้ยิ่งขึ้นไป" ได้แก่พระสูตรเหล่านี้คือ จูฬราหุโลวาทสูตร มหาราหุโลวาทสูตร ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร อนัตตลักขณสูตร อาสีวิโสปมสูตร และธาตุวิภังคสูตร เป็นต้น การจัดพระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า ปรัชฌาสยนิกเขป

ဘဂဝန္တံ ပန ဥပသင်္ကမိတွာ စတဿော ပရိသာ စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ နာဂါ သုပဏ္ဏာ ဂန္ဓဗ္ဗာ အသုရာ ယက္ခာ မဟာရာဇာနော တာဝတိံသာဒယော ဒေဝါ မဟာဗြဟ္မာတိ ဧဝမာဒယော ‘‘ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စန္တိ – (သံ. နိ. ၅.၂၀၂) နီဝရဏာ နီဝရဏာတိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စန္တိ – ဣမေ နု ခေါ, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, ကိံသူဓ ဝိတ္တံ ပုရိသဿ သေဋ္ဌ’’န္တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၃) နယေန ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌေန ဘဂဝတာ ယာနိ [Pg.4] ကထိတာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တာဒီနိ, ယာနိ ဝါ ပနညာနိပိ ဒေဝတာသံယုတ္တ, မာရသံယုတ္တ, ဗြဟ္မသံယုတ္တ, သက္ကပဉှ, စူဠဝေဒလ္လ, မဟာဝေဒလ္လ, သာမညဖလအာဠဝက, သူစိလောမ, ခရလောမသုတ္တာဒီနိ, တေသံ ပုစ္ဆာဝသိကော နိက္ခေပေါ.

อนึ่ง บริษัท ๔ วรรณะ ๔ นาค ครุฑ คันธรรพ อสูร ยักษ์ ท้าวมหาราช เทวดาทั้งหลายมีทวยเทพชั้นดาวดึงส์เป็นต้น และมหาพรหม เป็นต้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามปัญหาโดยนัยเป็นอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมที่เรียกว่า โพชฌงค์ๆ ดังนี้" "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมที่เรียกว่า นิวรณ์ๆ ดังนี้" "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕ ใช่หรือไม่" "อะไรหนอเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้" พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามแล้วอย่างนี้ ได้ตรัสพระสูตรเหล่าใดไว้ มีโพชฌังคสังยุตเป็นต้น หรือพระสูตรอื่น ๆ เหล่าใดอีก คือ เทวตาสังยุต มารสังยุต พรหมสังยุต สักกปัญหสูตร จูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สามัญญผลสูตร อาฬวกสูตร สูจิโลมสูตร ขรโลมสูตร เป็นต้น การจัดพระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า ปุจฉาวสิกนิกเขป

ယာနိ ပန တာနိ ဥပ္ပန္နံ ကာရဏံ ပဋိစ္စ ကထိတာနိ, သေယျထိဒံ – ဓမ္မဒါယာဒံ. စူဠသီဟနာဒသုတ္တံ ပုတ္တမံသူပမံ ဒါရုက္ခန္ဓူပမံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူပမံ ဖေဏပိဏ္ဍူပမံ ပါရိစ္ဆတ္တကူပမန္တိ ဧဝမာဒီနိ, တေသံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ.

ส่วนพระสูตรเหล่านั้นเหล่าใดเล่า ที่พระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเหตุที่เกิดขึ้นแล้วตรัสไว้ ได้แก่พระสูตรเหล่านี้คือ ธรรมทายาทสูตร จูฬสีหนาทสูตร ปุตตมังสูปมสูตร ทารุกขันธูปมสูตร อัคคิกขันธูปมสูตร เผณปิณฑูปมสูตร ปาริฉัตตกูปมสูตร เป็นต้น การจัดพระสูตรเหล่านั้นชื่อว่า อัฏฐุปปัตติกนิกเขป

ဧဝမေတေသု စတူသု နိက္ခေပေသု ဣမဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသုတ္တဿ ပရဇ္ဈာသယော နိက္ခေပေါ. ပရပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဟိဒံ ဘဂဝတာ နိက္ခိတ္တံ. ကတမေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေနာတိ? ဥဂ္ဃဋိတညူနံ. စတ္တာရော ဟိ ပုဂ္ဂလာ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝိပဉ္စိတညူ နေယျော ပဒပရမောတိ. တတ္ထ ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဥဂ္ဃဋိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထေ ဝိဘဇိယမာနေ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဝိပဉ္စိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥဒ္ဒေသတော ပရိပုစ္ဆတော ယောနိသော မနသိကရောတော, ကလျာဏမိတ္တေ သေဝတော, ဘဇတော, ပယိရုပါသတော, အနုပုဗ္ဗေန ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော နေယျော. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဗဟုမ္ပိ သုဏတော, ဗဟုမ္ပိ ဓာရယတော, ဗဟုမ္ပိ ဝါစယတော န တာယ ဇာတိယာ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပဒပရမော. ဣတိ ဣမေသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ နိက္ခိတ္တံ.

ในบรรดานิกเขป ๔ ประการเหล่านี้ การจัดปฏิจจสมุปปาทสูตรนี้เป็นปรัชฌาสยนิกเขป เพราะว่าพระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคทรงจัดไว้โดยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลอื่น (ถามว่า) ทรงจัดไว้โดยอำนาจอัธยาศัยของบุคคลเหล่าไหน (ตอบว่า) ของเหล่าอุคฆฏิตัญญูบุคคล จริงอยู่ บุคคลมี ๔ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู เนยยะ และปทปรมะ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยพร้อมกับเวลาที่ทรงยกขึ้นแสดง บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู บุคคลใด เมื่อท่านจำแนกเนื้อความแห่งธรรมที่ตรัสไว้โดยย่อให้พิสดารอยู่ เกิดธรรมาภิสมัย บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู บุคคลใด อาศัยการเรียนหัวข้อธรรม การสอบถาม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร เกิดธรรมาภิสมัยโดยลำดับ บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ บุคคลใด แม้ฟังมาก ทรงจำไว้มาก หรือบอกสอนมาก ก็ไม่เกิดธรรมาภิสมัยในชาตินั้น บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ เพราะเหตุนั้น ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนี้ พระสูตรนี้ทรงจัดไว้โดยอำนาจอัธยาศัยของเหล่าอุคฆฏิตัญญูบุคคล

တဒါ ကိရ ပဉ္စသတာ ဇနပဒဝါသိကာ ဘိက္ခူ သဗ္ဗေဝ ဧကစရာ ဒွိစရာ တိစရာ စတုစရာ ပဉ္စစရာ သဘာဂဝုတ္တိနော ဓုတင်္ဂဓရာ အာရဒ္ဓဝီရိယာ ယုတ္တယောဂါ ဝိပဿကာ သဏှံ သုခုမံ သုညတံ ပစ္စယာကာရဒေသနံ ပတ္ထယမာနာ သာယနှသမယေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ဝန္ဒိတွာ, ရတ္တကမ္ဗလသာဏိယာ ပရိက္ခိပမာနာ ဝိယ ဒေသနံ ပစ္စာသီသမာနာ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိံသု. တေသံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဘဂဝါ ဣဒံ သုတ္တံ အာရဘိ. ယထာ ဟိ ဆေကော စိတ္တကာရော အပရိကမ္မကတဘိတ္တိံ လဘိတွာ, န အာဒိတောဝ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေသိ, မဟာမတ္တိကလေပါဒီဟိ ပန ဘိတ္တိပရိကမ္မံ တာဝ ကတွာ, ကတပရိကမ္မာယ [Pg.5] ဘိတ္တိယာ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ကတပရိကမ္မံ ပန ဘိတ္တိံ လဘိတွာ, ဘိတ္တိပရိကမ္မဗျာပါရံ အကတွာ, ရင်္ဂဇာတာနိ ယောဇေတွာ, ဝဋ္ဋိကံ ဝါ တူလိကံ ဝါ အာဒါယ ရူပမေဝ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါ အကတာဘိနိဝေသံ အာဒိကမ္မိကကုလပုတ္တံ လဘိတွာ နာဿ အာဒိတောဝ အရဟတ္တပဒဋ္ဌာနံ သဏှံ သုခုမံ သုညတံ ဝိပဿနာလက္ခဏံ အာစိက္ခတိ, သီလသမာဓိကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါယ ပန ယောဇေန္တော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ တာဝ အာစိက္ခတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

ได้ยินว่า ในกาลนั้น ภิกษุชาวชนบท ๕๐๐ รูป ทั้งหมดล้วนเป็นผู้เที่ยวไปรูปเดียวบ้าง สองรูปบ้าง สามรูปบ้าง สี่รูปบ้าง ห้ารูปบ้าง มีความเป็นอยู่เสมอกัน ทรงธุดงค์ ปรารภความเพียร ประกอบความเพียร เป็นผู้เจริญวิปัสสนา ปรารถนาเทศนาแสดงปัจจยาการอันละเอียด สุขุม เป็นสุญญตา ในเวลาเย็นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมแล้ว นั่งแวดล้อมอยู่ หวังซึ่งพระธรรมเทศนา ราวกับล้อมไว้ด้วยม่านผ้ากัมพลสีแดง พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระสูตรนี้โดยอำนาจอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น เปรียบเหมือนนายช่างจิตรกรรมผู้ฉลาด เมื่อได้ฝาผนังที่ยังไม่ได้ตกแต่ง ก็ไม่เขียนรูปขึ้นในเบื้องต้นก่อน แต่ทำการตกแต่งฝาผนังด้วยดินเหนียวอย่างดีเป็นต้นก่อน แล้วจึงเขียนรูปบนฝาผนังที่ตกแต่งแล้ว ส่วนเมื่อได้ฝาผนังที่ตกแต่งแล้ว ก็ไม่ต้องทำการตกแต่งฝาผนังอีก เพียงผสมสีต่างๆ แล้วถือพู่กันหรือแปรงเขียนรูปขึ้นเลย ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อได้กุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ยังไม่ได้อบรมอินทรีย์ ก็ยังไม่ทรงแสดงวิปัสสนลักษณะอันเป็นปทัฏฐานแห่งอรหัตตผล ซึ่งละเอียด สุขุม เป็นสุญญตา แก่กุลบุตรนั้นในเบื้องต้นก่อน แต่ทรงชักนำให้ประกอบในความถึงพร้อมด้วยศีล สมาธิ และสัมมาทิฏฐิอันเป็นกรรมของตน แล้วจึงทรงแสดงบุพภาคปฏิปทาก่อน ดังที่ทรงหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘တသ္မာတိဟ တွံ, ဘိက္ခု, အာဒိမေဝ ဝိသောဓေဟိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု. ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ? သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ. ယတော ခေါ တေ, ဘိက္ခု, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ. တတော တွံ, ဘိက္ခု, သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ တိဝိဓေန ဘာဝေယျာသိ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ တွံ, ဘိက္ခု, အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာဟိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ကာယေ…ပေ… အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ကာယေ…ပေ… ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ ဝိဟရာဟိ အာတာပီ သမ္ပဇာနော သတိမာ ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿံ. ယတော ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဧဝံ တိဝိဓေန ဘာဝေဿသိ, တတော တုယှံ, ဘိက္ခု, ယာ ရတ္တိ ဝါ ဒိဝသော ဝါ အာဂမိဿတိ, ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ ကုသလေသု ဓမ္မေသု, နော ပရိဟာနီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉).

"ดูกรภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอจงชำระเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายในศาสนานี้ให้หมดจดก่อน อะไรเล่าเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย คือ ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง และทิฏฐิอันตรง ดูกรภิกษุ เมื่อใดแล ศีลของเธอจักบริสุทธิ์ยิ่ง และทิฏฐิจักตรง เมื่อนั้น ดูกรภิกษุ เธออาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ โดยอาการ ๓ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน ดูกรภิกษุ เธอในศาสนานี้ จงเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย หรือพิจารณาเห็นกายในกายภายนอก... (เปยยาล)... หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในและภายนอก... (เปยยาล)... จงเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย ดูกรภิกษุ เมื่อใดแล เธออาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว จักเจริญสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ โดยอาการ ๓ อย่างนี้ เมื่อนั้น ดูกรภิกษุ ราตรีหรือวันที่จักมาถึง เธอพึงหวังได้แต่ความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลายเท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย"

ဧဝံ အာဒိကမ္မိကကုလပုတ္တဿ သီလကထာယ ပရိကမ္မံ ကထေတွာ, အရဟတ္တပဒဋ္ဌာနံ သဏှံ သုခုမံ သုညတံ ဝိပဿနာလက္ခဏံ အာစိက္ခတိ.

ด้วยประการอย่างนี้ ครั้นตรัสบอกบริกรรมด้วยสีลกถาแก่กุลบุตรผู้เป็นอาทิกัมมิกะแล้ว ย่อมทรงแสดงวิปัสสนลักษณะอันเป็นเหตุใกล้แห่งอรหัตผล อันละเอียดอ่อนสุขุม ซึ่งแสดงถึงความเป็นสภาพว่าง (จากสัตว์และอัตตา)

ပရိသုဒ္ဓသီလံ ပန အာရဒ္ဓဝီရိယံ ယုတ္တယောဂံ ဝိပဿကံ လဘိတွာ, နာဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ အာစိက္ခတိ, ဥဇုကမေဝ ပန အရဟတ္တပဒဋ္ဌာနံ သဏှံ သုခုမံ သုညတံ ဝိပဿနာလက္ခဏံ အာစိက္ခတိ. ဣမေ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ပရိသောဓေတွာ ဌိတာ သုဓန္တသုဝဏ္ဏသဒိသာ သုပရိမဇ္ဇိတမဏိက္ခန္ဓသန္နိဘာ, ဧကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါဝ နေသံ အနာဂတော. ဣတိ တဿာဂမနတ္ထာယ သတ္ထာ တေသံ အဇ္ဈာသယံ အပေက္ခမာနော ဣဒံ သုတ္တံ အာရဘိ.

ส่วนว่า ครั้นได้บุคคลผู้เป็นวิปัสสกะ ผู้มีศีลบริสุทธิ์ มีความเพียรปรารภแล้ว ประกอบความเพียรอยู่ ก็จะไม่ทรงแสดงปุพพภาคปฏิปทาแก่ท่าน แต่จะทรงแสดงวิปัสสนลักษณะอันเป็นเหตุใกล้แห่งอรหัตผล อันละเอียดอ่อนสุขุม ซึ่งแสดงถึงความเป็นสภาพว่าง โดยตรงทีเดียว ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ชำระปุพพภาคปฏิปทาให้บริสุทธิ์แล้วตั้งอยู่ เป็นเช่นกับทองคำบริสุทธิ์ที่หลอมดีแล้ว เปรียบดังแท่งแก้วมณีที่ขัดดีแล้ว โลกุตตรมรรคอย่างเดียวเท่านั้นยังไม่มาถึงแก่ท่านเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาเมื่อทรงพิจารณาอัธยาศัยของท่านเหล่านั้น เพื่อประโยชน์แก่การมาแห่งโลกุตตรมรรคนั้น จึงได้ทรงปรารภพระสูตรนี้

တတ္ထ [Pg.6] ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒန္တိ ပစ္စယာကာရံ. ပစ္စယာကာရော ဟိ အညမညံ ပဋိစ္စ သဟိတေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတိ. တသ္မာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ ဝုစ္စတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတော ဂဟေတဗ္ဗော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฏิจจสมุปปาทํ คือ ปัจจยาการ จริงอยู่ ปัจจยาการอาศัยซึ่งกันและกัน ย่อมยังธรรมทั้งหลายที่เกิดร่วมกันให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนความพิสดารพึงถือเอาจากคัมภีร์วิสุทธิมรรค

ဝေါတိ အယံ ဝေါ-သဒ္ဒေါ ပစ္စတ္တ-ဥပယောဂကရဏ-သမ္ပဒါန-သာမိဝစန-ပဒပူရဏေသု ဒိဿတိ. ‘‘ကစ္စိ ပန ဝေါ အနုရုဒ္ဓါ သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၂၆; မဟာဝ. ၄၆၆) ဟိ ပစ္စတ္တေ ဒိဿတိ. ‘‘ဂစ္ဆထ, ဘိက္ခဝေ, ပဏာမေမိ ဝေါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၅၇) ဥပယောဂေ. ‘‘န ဝေါ မမ သန္တိကေ ဝတ္ထဗ္ဗ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၅၇) ကရဏေ. ‘‘ဝနပတ္ထပရိယာယံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၉၀) သမ္ပဒါနေ. ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တ, သုဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၅) သာမိဝစနေ. ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မန္တာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၅) ပဒပူရဏမတ္တေ. ဣဓ ပနာယံ သမ္ပဒါနေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘိက္ခဝေတိ ပတိဿဝေန အဘိမုခီဘူတာနံ ပုန အာလပနံ. ဒေသေဿာမီတိ ဒေသနာပဋိဇာနနံ. တံ သုဏာထာတိ တံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ တံ ဒေသနံ မယာ ဝုစ္စမာနံ သုဏာထ.

บทว่า โว, โว-ศัพท์นี้ ย่อมปรากฏในอรรถคือ ปัจจัตตะ (ประธาน) อุปโยคะ (กรรม) กรณะ (เครื่องมือ) สัมปทาน (ผู้รับ) สามิวจนะ (เจ้าของ) และปทปูรณะ (เพียงเพื่อเต็มบท) จริงอยู่ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา สมฺโมทมานา” (ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ได้ยินว่า ท่านทั้งหลายเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน ชื่นชมกันอยู่หรือ) ย่อมปรากฏในอรรถปัจจัตตะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “คจฺฉถ ภิกฺขเว ปณาเมมิ โว” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไป เราขับไล่พวกเธอ) ย่อมปรากฏในอรรถอุปโยคะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “น โว มม สนฺติเก วตฺถพฺพํ” (พวกเธอไม่พึงอยู่ในสำนักของเรา) ย่อมปรากฏในอรรถกรณะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “วนปตฺถปริยายํ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงวนปัตถปริยายแก่พวกเธอ) ย่อมปรากฏในอรรถสัมปทาน ในตัวอย่างมีอาทิว่า “สพฺเพสํ โว สาริปุตฺต สุภาสิตํ” (ดูก่อนสารีบุตร คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิต) ย่อมปรากฏในอรรถสามิวจนะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา” (จริงอยู่ พระอริยเจ้าเหล่าใดของพวกท่าน เป็นผู้มีกายกรรมบริสุทธิ์) ย่อมปรากฏในอรรถเพียงเพื่อเต็มบท แต่ในที่นี้ พึงเห็นศัพท์นี้ในอรรถสัมปทาน บทว่า ภิกฺขเว เป็นการเรียกซ้ำอีกซึ่งภิกษุทั้งหลายผู้มีหน้าเฉพาะแล้วด้วยการรับสนอง บทว่า เทเสสฺสามิ เป็นการปฏิญาณเทศนา บทว่า ตํ สุณาถ คือ พวกเธอจงฟังปฏิจจสมุปบาทนั้น ซึ่งเป็นเทศนาอันเราผู้กำลังกล่าวอยู่

သာဓုကံ မနသိ ကရောထာတိ ဧတ္ထ ပန သာဓုကံ သာဓူတိ ဧကတ္ထမေတံ. အယဉ္စ သာဓုသဒ္ဒေါ အာယာစန-သမ္ပဋိစ္ဆန-သမ္ပဟံသန-သုန္ဒရ-ဒဠှီကမ္မာဒီသု ဒိဿတိ. ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတူ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၂၅၇; သံ. နိ. ၄.၆၅; ၅.၃၈၁) ဟိ အာယာစနေ ဒိဿတိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေတိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၈၆) သမ္ပဋိစ္ဆနေ. ‘‘သာဓု သာဓု, သာရိပုတ္တာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၉) သမ္ပဟံသနေ.

ส่วนในบทว่า สาธุกํ มนสิ กโรถ นี้ บทว่า สาธุกํ และ สาธุ มีอรรถเป็นอันเดียวกัน และสาธุศัพท์นี้ย่อมปรากฏในอรรถทั้งหลายมี อายาจนะ (การวิงวอน) สัมปฏิฉันนะ (การรับ) สัมปหังสนะ (การทำให้ร่าเริง) สุนทระ (ดีงาม) และทัฬหีกัมมะ (การทำให้มั่นคง) เป็นต้น จริงอยู่ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “สาธุ เม ภนฺเต ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส พระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด) ย่อมปรากฏในอรรถอายาจนะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “สาธุ ภนฺเตติ โข โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา” (ภิกษุนั้นแล ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า สาธุ พระเจ้าข้า) ย่อมปรากฏในอรรถสัมปฏิฉันนะ ในตัวอย่างมีอาทิว่า “สาธุ สาธุ สาริปุตฺตา” (ดีละ ดีละ สารีบุตรทั้งหลาย) ย่อมปรากฏในอรรถสัมปหังสนะ

‘‘သာဓု ဓမ္မရုစီ ရာဇာ, သာဓု ပညာဏဝါ နရော;

သာဓု မိတ္တာနမဒ္ဒုဗ္ဘော, ပါပဿ အကရဏံ သုခ’’န္တိ. –

พระราชาผู้ยินดีในธรรม เป็นการดี, คนผู้มีปัญญา เป็นการดี, การไม่ประทุษร้ายมิตร เป็นการดี, การไม่ทำบาป เป็นสุข

အာဒီသု (ဇာ. ၂.၁၈.၁၀၁) သုန္ဒရေ. ‘‘တေန ဟိ, ဗြာဟ္မဏ, သာဓုကံ သုဏာဟီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၁၉၂) သာဓုကသဒ္ဒေါယေဝ ဒဠှီကမ္မေ အာဏတ္တိယန္တိပိ ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပနာယံ ဧတ္ထေဝ ဒဠှီကမ္မေ အာဏတ္တိယာ စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော, သုန္ဒရတ္ထေပိ ဝဋ္ဋတိ. ဒဠှီကရဏတ္ထေန ဟိ ‘‘ဒဠှံ ဣမံ ဓမ္မံ သုဏာထ, သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တာ’’, အာဏတ္တိအတ္ထေန ‘‘မမ အာဏတ္တိယာ သုဏာထ’’ သုန္ဒရတ္ထေန ‘‘သုန္ဒရမိမံ ဘဒ္ဒကံ ဓမ္မံ သုဏာထာ’’တိ [Pg.7] ဧတံ ဒီပိတံ ဟောတိ. မနသိ ကရောထာတိ အာဝဇ္ဇေထ. သမန္နာဟရထာတိ အတ္ထော. အဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ ဟုတွာ နိသာမေထ, စိတ္တေ ကရောထာတိ အဓိပ္ပာယော.

ในตัวอย่างมีอาทิ (จากอุมมาทันตีชาดก) ย่อมปรากฏในอรรถว่าดีงาม ในตัวอย่างมีอาทิว่า “เตน หิ พฺราหฺมณ สาธุกํ สุณาหิ” (ถ้าเช่นนั้น พราหมณ์ ท่านจงฟังให้ดี) สาธุกศัพท์นั่นเทียว ย่อมปรากฏในอรรถว่าทำให้มั่นคง และเรียกว่าเป็นอรรถว่าบัญชาด้วย ส่วนในที่นี้ พึงทราบอรรถในทัฬหีกัมมะ (การทำให้มั่นคง) และในอาณัติ (บัญชา) นี้แหละ และย่อมควรในอรรถว่าดีงามด้วย จริงอยู่ ด้วยอรรถว่าทำให้มั่นคง ย่อมเป็นอันแสดงความว่า "พวกเธอจงฟังธรรมนี้ให้มั่นคง โดยถือเอาให้ดี" ด้วยอรรถว่าบัญชา ย่อมเป็นอันแสดงความว่า "พวกเธอจงฟังตามบัญชาของเรา" ด้วยอรรถว่าดีงาม ย่อมเป็นอันแสดงความว่า "พวกเธอจงฟังธรรมอันดีงามนี้" บทว่า มนสิ กโรถ คือ จงพิจารณา มีอรรถว่า จงน้อมเข้ามา อธิบายว่า เป็นผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่านแล้วจงฟัง จงทำไว้ในใจ

ဣဒါနေတ္ထ တံ သုဏာထာတိ သောတိန္ဒြိယဝိက္ခေပနိဝါရဏမေတံ. သာဓုကံ မနသိ ကရောထာတိ မနသိကာရေ ဒဠှီကမ္မနိယောဇနေန မနိန္ဒြိယဝိက္ခေပနိဝါရဏံ. ပုရိမဉ္စေတ္ထ ဗျဉ္ဇနဝိပလ္လာသဂါဟနိဝါရဏံ, ပစ္ဆိမံ အတ္ထဝိပလ္လာသဂါဟနိဝါရဏံ. ပုရိမေန စ ဓမ္မဿဝနေ နိယောဇေတိ, ပစ္ဆိမေန သုတာနံ ဓမ္မာနံ ဓာရဏူပပရိက္ခာသု. ပုရိမေန စ ‘‘သဗျဉ္ဇနော အယံ ဓမ္မော, တသ္မာ သဝနီယော’’တိ ဒီပေတိ, ပစ္ဆိမေန ‘‘သာတ္ထော, တသ္မာ မနသိ ကာတဗ္ဗော’’တိ. သာဓုကပဒံ ဝါ ဥဘယပဒေဟိ ယောဇေတွာ, ‘‘ယသ္မာ အယံ ဓမ္မော ဓမ္မဂမ္ဘီရော စ ဒေသနာဂမ္ဘီရော စ, တသ္မာ သုဏာထ သာဓုကံ. ယသ္မာ အတ္ထဂမ္ဘီရော စ ပဋိဝေဓဂမ္ဘီရော စ, တသ္မာ သာဓုကံ မနသိ ကရောထာ’’တိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဘာသိဿာမီတိ ဒေသေဿာမိ. ‘‘တံ သုဏာထာ’’တိ ဧတ္ထ ပဋိညာတံ ဒေသနံ သံခိတ္တတောဝ န ဒေသေဿာမိ, အပိစ ခေါ ဝိတ္ထာရတောပိ နံ ဘာသိဿာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သင်္ခေပဝိတ္ထာရဝါစကာနိ ဟိ ဧတာနိ ပဒါနိ. ယထာဟ ဝင်္ဂီသတ္ထေရော –

บัดนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ตํ สุณาถ นี้ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งโสตินทรีย์ บทว่า สาธุกํ มนสิ กโรถ เป็นการห้ามความฟุ้งซ่านแห่งมนินทรีย์ ด้วยการประกอบในอันทำให้มั่นคงในการมนสิการ และในบททั้งสองนี้ บทหน้าเป็นการห้ามการถือเอาพยัญชนะคลาดเคลื่อน บทหลังเป็นการห้ามการถือเอาอรรถคลาดเคลื่อน และด้วยบทหน้า ย่อมประกอบไว้ในการฟังธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมประกอบไว้ในการทรงจำและพิจารณาธรรมทั้งหลายที่ได้ฟังแล้ว และด้วยบทหน้า ย่อมทรงแสดงว่า "ธรรมนี้มีพร้อมทั้งพยัญชนะ เพราะเหตุนั้นจึงควรฟัง" ด้วยบทหลัง ย่อมทรงแสดงว่า "มีพร้อมทั้งอรรถ เพราะเหตุนั้นจึงควรมสิการ" อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบบทว่า สาธุกํ กับบททั้งสอง แล้วพึงทราบการประกอบความดังนี้ว่า "เพราะเหตุว่าธรรมนี้ลึกซึ้งโดยธรรมและลึกซึ้งโดยเทศนา เพราะเหตุนั้น พวกเธอจงฟังให้ดี เพราะเหตุว่าลึกซึ้งโดยอรรถและลึกซึ้งโดยปฏิเวธ เพราะเหตุนั้น พวกเธอจงมนสิการให้ดี" บทว่า ภาสิสฺสามิ คือ จักแสดง ในบทว่า ตํ สุณาถ เป็นอันกล่าวไว้ว่า เราจักไม่แสดงเทศนาที่ปฏิญาณไว้นั้นโดยย่อเท่านั้น แต่เราจักกล่าวเทศนานั้นโดยพิสดารด้วย จริงอยู่ บทเหล่านี้ (คือ เทเสติ และ ภาสติ) เป็นไวพจน์ของสังเขปและวิตถาร ดังที่พระวังคีสเถระกล่าวไว้ว่า

‘‘သံခိတ္တေနပိ ဒေသေတိ, ဝိတ္ထာရေနပိ ဘာသတိ;

သာဠိကာယိဝ နိဂ္ဃောသော, ပဋိဘာနံ ဥဒီရယီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၁၄;

ထေရဂါ. ၁၂၄၁);

พระองค์ย่อมทรงแสดงโดยย่อบ้าง ย่อมตรัสโดยพิสดารบ้าง ทรงเปล่งปฏิภาณมีเสียงไพเราะดุจเสียงนกสาลิกา

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဥဿာဟဇာတာ ဟုတွာ ဧဝံ, ဘန္တေတိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ သတ္ထု ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု, ပဋိဂ္ဂဟေသုန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความอุตสาหะเกิดขึ้นแล้ว ได้รับสนองต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "อย่างนั้น พระเจ้าข้า" เป็นอันกล่าวไว้ว่า ได้รับพร้อมแล้ว ได้รับเอาแล้วซึ่งพระดำรัสของพระศาสดา

အထ နေသံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ဧတံ ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ’’တိအာဒိံ သကလံ သုတ္တံ အဝေါစ. တတ္ထ ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ. ပဉ္စဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ, တာသံ ဣဒံ နာနတ္တံ –

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่ภิกษุเหล่านั้น คือได้ตรัสพระสูตรทั้งหมดอันจะพึงกล่าวบัดนี้ มีอาทิว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน” ในพระบาลีนั้น คำว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นไฉน” เป็นกเถตุกัมยตาปุจฉา (คำถามที่ทรงประสงค์จะตรัสตอบเอง) จริงอยู่ ปุจฉามี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา วิมติจเฉทนาปุจฉา อนุมติปุจฉา และกเถตุกัมยตาปุจฉา นี้คือความแตกต่างแห่งปุจฉาเหล่านั้น

ကတမာ အဒိဋ္ဌဇောတနာ ပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂)? ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ. တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ [Pg.8] တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ.

อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) เป็นสิ่งที่ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น ยังไม่ได้ชั่ง ยังไม่ได้ตัดสิน ยังไม่ปรากฏชัด ยังไม่ได้ทำให้แจ่มแจ้ง บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อรู้ เพื่อเห็น เพื่อชั่ง เพื่อตัดสิน เพื่อให้ปรากฏชัด เพื่อทำให้แจ่มแจ้งซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่า อทิฏฐโชตนาปุจฉา

ကတမာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ. သော အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ.

ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) เป็นสิ่งที่รู้แล้ว เห็นแล้ว ชั่งแล้ว ตัดสินแล้ว ปรากฏชัดแล้ว ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว บัณฑิตนั้นย่อมถามปัญหาเพื่อเทียบเคียงกับบัณฑิตทั้งหลายอื่น นี้ชื่อว่า ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

ကတမာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော ဒွေဠှကဇာတော – ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ.

วิมติจเฉทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ บุคคลเป็นผู้แล่นไปสู่ความสงสัย แล่นไปสู่ความเคลือบแคลง เกิดความลังเลสองแง่ว่า “อย่างนี้หนอ หรือมิใช่อย่างนี้หนอ เป็นอย่างไรหนอ” ผู้นั้นย่อมถามปัญหาเพื่อตัดความสงสัยเคลือบแคลง นี้ชื่อว่า วิมติจเฉทนาปุจฉา

ကတမာ အနုမတိပုစ္ဆာ? ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ အနုမတိယာ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ, အနိစ္စံ, ဘန္တေ. ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါတိ, ဒုက္ခံ, ဘန္တေ. ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ, နော ဟေတံ ဘန္တေတိ (သံ. နိ. ၃.၇၉). အယံ အနုမတိပုစ္ဆာ.

อนุมติปุจฉาเป็นไฉน? พระผู้มีพระภาคตรัสถามปัญหาเพื่อหยั่งความเห็นของภิกษุทั้งหลายว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” (ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า) “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” (ตรัสถามว่า) “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” (ทูลตอบว่า) “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” (ตรัสถามว่า) “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” (ทูลตอบว่า) “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” นี้ชื่อว่า อนุมติปุจฉา

ကတမာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ? ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ကထေတုကမျတာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ – ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာ. ကတမေ စတ္တာရော’’တိ? အယံ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ.

กเถตุกัมยตาปุจฉาเป็นไฉน? พระผู้มีพระภาคทรงมีความประสงค์จะตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสถามปัญหาว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้มีอยู่ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน” นี้ชื่อว่า กเถตุกัมยตาปุจฉา

တတ္ထ ဗုဒ္ဓါနံ ပုရိမာ တိဿော ပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ကသ္မာ? ဗုဒ္ဓါနဉှိ တီသု အဒ္ဓါသု ကိဉ္စိ သင်္ခတံ အဒ္ဓါဝိမုတ္တံ ဝါ အသင်္ခတံ အဒိဋ္ဌံ အဇောတိတံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ နာမ နတ္ထိ. တေန နေသံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ယံ ပန ဘဂဝတာ အတ္တနော ဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓံ, တဿ အညေန သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနကိစ္စံ နတ္ထိ. တေနဿ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ယသ္မာ ပနေသ အကထံကထီ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိဟတသံသယော. တေနဿ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ နတ္ထိ. ဣတရာ ပန ဒွေ ပုစ္ဆာ ဘဂဝတော အတ္ထိ. တာသု အယံ ကထေတုကမျတာ ပုစ္ဆာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น ปุจฉา ๓ อย่างแรกไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุไร? เพราะว่าสำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว สังขตธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกาลทั้งสาม หรืออสังขตธรรมที่พ้นจากกาล ที่ชื่อว่ายังไม่ทรงเห็น ยังไม่ทรงทำให้สว่าง ยังไม่ทรงชั่ง ยังไม่ทรงตัดสิน ยังไม่ปรากฏชัด ยังไม่ได้ทรงทำให้แจ่มแจ้ง ย่อมไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น อทิฏฐโชตนาปุจฉาจึงไม่มีแก่พระพุทธเจ้าเหล่านั้น อนึ่ง ธรรมใดอันพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดแล้วด้วยพระญาณของพระองค์ กิจที่จะต้องเทียบเคียงธรรมนั้นกับสมณะอื่น พราหมณ์อื่น เทวดาอื่น มารอื่น หรือพรหมอื่น ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาจึงไม่มีแก่พระองค์ ก็เพราะเหตุที่พระองค์เป็นผู้ไม่มีความสงสัยว่าอย่างไร ทรงข้ามความเคลือบแคลงได้แล้ว ทรงมีความสงสัยในธรรมทั้งปวงอันกำจัดได้แล้ว เพราะเหตุนั้น วิมติจเฉทนาปุจฉาจึงไม่มีแก่พระองค์ ส่วนปุจฉา ๒ อย่างที่เหลือมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาค ในปุจฉา ๒ อย่างนั้น พึงทราบว่าปุจฉานี้เป็นกเถตุกัมยตาปุจฉา

ဣဒါနိ တာဝ ပုစ္ဆာယ ပုဋ္ဌံ ပစ္စယာကာရံ ဝိဘဇန္တော အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ယထာ နာမ ‘‘ပိတရံ ကထေဿာမီ’’တိ အာရဒ္ဓေါ [Pg.9] ‘‘တိဿဿ ပိတာ သောဏဿ ပိတာ’’တိ ပဌမတရံ ပုတ္တမ္ပိ ကထေတိ, ဧဝမေဝ ဘဂဝါ ပစ္စယံ ကထေတုံ အာရဒ္ဓေါ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိနာ နယေန သင်္ခါရာဒီနံ ပစ္စယေ အဝိဇ္ဇာဒိဓမ္မေ ကထေန္တော ပစ္စယုပ္ပန္နမ္ပိ ကထေသိ. အာဟာရဝဂ္ဂဿ ပန ပရိယောသာနေ ‘‘ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေ စ ဓမ္မေ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၂၀) ဥဘယံ အာရဘိတွာ ဥဘယမ္ပိ ကထေသိ. ဣဒါနိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိအာဒီသု ပန အဝိဇ္ဇာ စ သာ ပစ္စယော စာတိ အဝိဇ္ဇာပစ္စယော. တသ္မာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ သမ္ဘဝန္တီတိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရေန ပန သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ အနုလောမပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ, တသ္မာ သာ တတ္ထ ကထိတဝသေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงจำแนกปัจจยาการที่ถูกถามด้วยปุจฉานั้น จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” ในข้อนี้ เปรียบเหมือนบุคคลผู้ปรารภว่าจะกล่าวถึงบิดา ย่อมกล่าวถึงบุตรก่อนว่า “บิดาของติสสะ บิดาของโสณะ” ฉันใด พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงปรารภจะตรัสถึงปัจจัย ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อตรัสถึงธรรมมีอวิชชาเป็นต้นอันเป็นปัจจัยของสังขารเป็นต้น โดยนัยมีอาทิว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี” ก็ได้ตรัสถึงปัจจยุปบันนธรรมด้วย แต่ในตอนท้ายแห่งอาหารวรรค ทรงปรารภทั้งสองอย่างว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมแก่เธอทั้งหลาย” แล้วก็ได้ตรัสทั้งสองอย่าง ส่วนในบทมีอาทิว่า “อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา” บัดนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า อวิชชานั้นด้วย และเป็นปัจจัยด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิชชาปัจจัย เพราะอวิชชาปัจจัยนั้น สังขารทั้งหลายจึงเกิดขึ้น นี้เป็นเพียงสังเขปในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร อนุโลมปฏิจจสมุปบาทกถาอันสมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น พึงถือกถาอันพิสดารนั้นตามแนวที่กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรคนั้นเทียว

ပဋိလောမကထာယံ ပန အဝိဇ္ဇာယ တွေဝါတိ အဝိဇ္ဇာယ တု ဧဝ. အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိ ဝိရာဂသင်္ခါတေန မဂ္ဂေန အသေသနိရောဓာ. သင်္ခါရနိရောဓောတိ သင်္ခါရာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟောတိ. ဧဝံနိရောဓာနံ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓာ ဝိညာဏာဒီနဉ္စ နိရောဓာ နာမရူပါဒီနိ နိရုဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓောတိအာဒီနိ ဝတွာ, ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတီတိ အာဟ. တတ္ထ ကေဝလဿာတိ သကလဿ, သုဒ္ဓဿ ဝါ, သတ္တဝိရဟိတဿာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခက္ခန္ဓဿာတိ ဒုက္ခရာသိဿ. နိရောဓော ဟောတီတိ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ဣတိ ဘဂဝါ အနုလောမတော ဒွါဒသဟိ ပဒေဟိ ဝဋ္ဋကထံ ကထေတွာ တမေဝ ဝဋ္ဋံ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ ပဋိလောမတော ဒွါဒသဟိ ပဒေဟိ ဝိဝဋ္ဋံ ကထေန္တော အရဟတ္တေန ဒေသနာယ ကူဋံ ဂဏှိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ တေ ပဉ္စသတာ အာရဒ္ဓဝိပဿကာ ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂလာ သူရိယရသ္မိသမ္ဖုဋ္ဌာနိ ပရိပါကဂတာနိ ပဒုမာနိ ဝိယ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈိတွာ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

ส่วนในปฏิโลมกถา บทว่า “อวิชฺชาย เตฺวว” คือ อวิชฺชาย ตุ เอว (แห่งอวิชชานั่นเทียว) บทว่า “อเสสวิราคนิโรธา” คือ เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคอันชื่อว่าวิราคะ บทว่า “สงฺขารนิโรโธ” คือ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายโดยไม่เกิดขึ้นอีกย่อมมี เพื่อทรงแสดงว่า ก็เพราะความดับแห่งสังขารทั้งหลายที่ดับไปอย่างนี้ และเพราะความดับแห่งวิญญาณเป็นต้น นามรูปเป็นต้นย่อมดับไปโดยแท้ จึงครั้นตรัสคำมีอาทิว่า “เพราะความดับแห่งสังขาร ความดับแห่งวิญญาณจึงมี” แล้วจึงตรัสว่า “ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้” ในบทเหล่านั้น บทว่า “เกวลสฺส” มีความหมายว่า ทั้งสิ้น หรือล้วนๆ หรือปราศจากสัตว์ บทว่า “ทุกฺขกฺขนฺธสฺส” คือ แห่งกองทุกข์ บทว่า “นิโรโธ โหติ” คือ ความไม่เกิดขึ้นย่อมมี ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคครั้นตรัสวัฏฏกถาด้วยบท ๑๒ โดยอนุโลมแล้ว ทรงคลายวัฏฏะนั้นนั่นเทียว เมื่อตรัสวิวัฏฏะด้วยบท ๑๒ โดยปฏิโลม ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอดแห่งเทศนา ในกาลจบเทศนา อุคฆฏิตัญญูบุคคล ๕๐๐ รูปเหล่านั้นผู้ปรารภวิปัสสนา ได้ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายแล้วตั้งอยู่แล้วในอรหัตตผล เปรียบเหมือนดอกบัวที่แก่จัด อันรัศมีพระอาทิตย์ถูกต้องแล้ว (ย่อมเบ่งบาน) ฉะนั้น

ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါတိ ဣဒံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန သကလသုတ္တံ ဘဂဝါ အဝေါစ. အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူတိ တုဋ္ဌစိတ္တာ တေ ပဉ္စသတာ ခီဏာသဝါ ဘိက္ခူ. ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုန္တိ ကရဝီကရုတမဉ္ဇုနာ ကဏ္ဏသုခေန ပဏ္ဍိတဇနဟဒယာနံ အမတာဘိသေကသဒိသေန ဗြဟ္မဿရေန ဘာသတော ဘဂဝတော [Pg.10] ဝစနံ အဘိနန္ဒိံသု, အနုမောဒိံသု စေဝ သမ္ပဋိစ္ဆိံသု စာတိ အတ္ထော. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

บทว่า Idamavoca bhagavā ความว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระสูตรทั้งหมดนี้โดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะ. บทว่า Attamanā te bhikkhū ความว่า ภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้สิ้นอาสวะเหล่านั้นมีจิตยินดีแล้ว. บทว่า Bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti ความว่า ภิกษุเหล่านั้นได้ชื่นชมยิ่งแล้ว อนุโมทนาแล้ว และได้รับไว้แล้วซึ่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคผู้ตรัสอยู่ด้วยพระสุรเสียงอันประเสริฐ ไพเราะดุจเสียงร้องของนกการเวก เป็นที่สบายโสต ดุจการประพรมด้วยน้ำอมฤตแก่หทัยของบัณฑิตชน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ว่า –

‘‘သုဘာသိတံ သုလပိတံ, သာဓု သာဓူတိ တာဒိနော;

အနုမောဒမာနာ သိရသာ, သမ္ပဋိစ္ဆိံသု ဘိက္ခဝေါ’’တိ.

“ภิกษุทั้งหลายอนุโมทนาพระดำรัสที่ตรัสดีแล้ว กล่าวดีแล้ว ของพระผู้มีพระภาคผู้คงที่นั้นว่า ดีแล้ว ดีแล้ว ดังนี้แล้ว ได้รับไว้ด้วยเศียรเกล้า” ดังนี้.

ပဌမပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมปฏิจจสมุปปาทสูตร จบ.

၂. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาวิภังคสูตร

၂. ဒုတိယေပိ ဝုတ္တနယေနေဝ သုတ္တနိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – ပဌမံ ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂလာနံ ဝသေန သင်္ခေပတော ဒဿိတံ, ဣဒံ ဝိပဉ္စိတညူနံ ဝသေန ဝိတ္ထာရတောတိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန သုတ္တေ စတဿော ဝလ္လိဟာရကပုရိသူပမာ ဝတ္တဗ္ဗာ, တာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ ဧဝ. ယထာ ဟိ ဝလ္လိဟာရကော ပုရိသော ဝလ္လိယာ အဂ္ဂံ ဒိသွာ တဒနုသာရေန မူလံ ပရိယေသန္တော တံ ဒိသွာ ဝလ္လိံ မူလေ ဆေတွာ အာဒါယ ကမ္မေ ဥပနေယျ, ဧဝံ ဘဂဝါ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ဒေသေန္တော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဿ အဂ္ဂဘူတာ ဇရာမရဏာ ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလဘူတံ အဝိဇ္ဇာပဒံ, တာဝ ဒေသနံ အာဟရိတွာ ပုန ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ဒေသေန္တော နိဋ္ဌပေသိ.

๒. แม้ในทุติยสูตร พึงทราบการวางพระสูตรโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แต่มีความแตกต่างดังนี้ คือ พระสูตรแรกทรงแสดงโดยย่อโดยอำนาจแห่งอุคฆฏิตัญญูบุคคล ส่วนพระสูตรนี้ทรงแสดงโดยพิสดารโดยอำนาจแห่งวิปจิตัญญูบุคคล. และในพระสูตรนี้ มีอุปมาด้วยบุรุษผู้แสวงหาเถาวัลย์ ๔ อย่างที่พึงกล่าว อุปมาเหล่านั้นท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั่นเทียว. จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้แสวงหาเถาวัลย์ เห็นปลายเถาวัลย์แล้ว ค้นหารากตามลำดับไป เมื่อเห็นรากนั้นแล้ว ก็ตัดเถาวัลย์ที่รากแล้วนำไปใช้ในงาน ฉันใด พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงเทศนาโดยพิสดาร ก็ทรงนำเทศนามาแสดง เริ่มตั้งแต่ชรามรณะอันเป็นส่วนปลายของปฏิจจสมุปบาท จนถึงอวิชชาบทอันเป็นส่วนราก แล้วทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะอีก จึงทรงจบเทศนา ฉันนั้น.

တတြာယံ ဇရာမရဏာဒီနံ ဝိတ္ထာရဒေသနာယ အတ္ထနိစ္ဆယော – ဇရာမရဏနိဒ္ဒေသေ တာဝ တေသံ တေသန္တိ အယံ သင်္ခေပတော အနေကေသံ သတ္တာနံ သာဓာရဏနိဒ္ဒေသောတိ ဝိညာတဗ္ဗော. ယာ ဒေဝဒတ္တဿ ဇရာ, ယာ သောမဒတ္တဿာတိ ဧဝဉှိ ဒိဝသမ္ပိ ကထေန္တဿ နေဝ သတ္တာ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆန္တိ. ဣမေဟိ ပန ဒွီဟိ ပဒေဟိ န ကောစိ သတ္တော အပရိယာဒိန္နော ဟောတိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ, ‘‘အယံ သင်္ခေပတော အနေကေသံ သတ္တာနံ သာဓာရဏနိဒ္ဒေသော’’တိ. တမှိ တမှီတိ အယံ ဂတိဇာတိဝသေန အနေကေသံ သတ္တနိကာယာနံ သာဓာရဏနိဒ္ဒေသော. သတ္တနိကာယေတိ သာဓာရဏနိဒ္ဒေသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ သရူပနိဒဿနံ. ဇရာ ဇီရဏတာတိအာဒီသု ပန ဇရာတိ သဘာဝနိဒ္ဒေသော. ဇီရဏတာတိ အာကာရနိဒ္ဒေသော. ခဏ္ဍိစ္စန္တိအာဒယော တယော ကာလာတိက္ကမေ ကိစ္စနိဒ္ဒေသာ, ပစ္ဆိမာ ဒွေ ပကတိနိဒ္ဒေသာ. အယဉှိ ဇရာတိ ဣမိနာ ပဒေန သဘာဝတော ဒီပိတာ, တေနဿာယံ သဘာဝနိဒ္ဒေသော[Pg.11]. ဇီရဏတာတိ ဣမိနာ အာကာရတော, တေနဿာယံ အာကာရနိဒ္ဒေသော. ခဏ္ဍိစ္စန္တိ ဣမိနာ ကာလာတိက္ကမေ ဒန္တနခါနံ ခဏ္ဍိတဘာဝကရဏကိစ္စတော. ပါလိစ္စန္တိ ဣမိနာ ကေသလောမာနံ ပလိတဘာဝကရဏကိစ္စတော. ဝလိတ္တစတာတိ ဣမိနာ မံသံ မိလာပေတွာ တစဝလိဘာဝကရဏကိစ္စတော ဒီပိတာ. တေနဿာ ဣမေ ခဏ္ဍိစ္စန္တိအာဒယော တယော ကာလာတိက္ကမေ ကိစ္စနိဒ္ဒေသာ. တေဟိ ဣမေသံ ဝိကာရာနံ ဒဿနဝသေန ပါကဋီဘူတာ ပါကဋဇရာ ဒဿိတာ. ယထေဝ ဟိ ဥဒကဿ ဝါ ဝါတဿ ဝါ အဂ္ဂိနော ဝါ တိဏရုက္ခာဒီနံ သံဘဂ္ဂပလိဘဂ္ဂတာယ ဝါ ဈာမတာယ ဝါ ဂတမဂ္ဂေါ ပါကဋော ဟောတိ, န စ သော ဂတမဂ္ဂေါ တာနေဝ ဥဒကာဒီနိ, ဧဝမေဝ ဇရာယ ဒန္တာဒီသု ခဏ္ဍိစ္စာဒိဝသေန ဂတမဂ္ဂေါ ပါကဋော, စက္ခုံ ဥမ္မီလေတွာပိ ဂယှတိ န စ ခဏ္ဍိစ္စာဒီနေဝ ဇရာ. န ဟိ ဇရာ စက္ခုဝိညေယျာ ဟောတိ.

ในบทเหล่านั้น การวินิจฉัยเนื้อความแห่งเทศนาโดยพิสดารของชรามรณะเป็นต้น มีดังนี้ – ในนิทเทสแห่งชรามรณะก่อน บทว่า tesaṃ tesaṃ นี้ พึงทราบว่าเป็นการแสดงโดยทั่วไปแก่สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากโดยย่อ. จริงอยู่ แม้ตรัสอยู่ตลอดทั้งวันว่า “ชราของเทวทัต ชราของโสมทัต” ดังนี้ สัตว์ทั้งหลายก็ไม่สิ้นสุดลงได้เลย. แต่ด้วยสองบทนี้ ไม่มีสัตว์ตนใดเลยที่ไม่ถูกรวบรวมไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นี้เป็นการแสดงโดยทั่วไปแก่สัตว์ทั้งหลายจำนวนมากโดยย่อ”. บทว่า tamhi tamhi นี้ เป็นการแสดงโดยทั่วไปแก่หมู่สัตว์จำนวนมากโดยอำนาจแห่งคติและชาติ. บทว่า sattanikāye เป็นการแสดงสภาวะของหมู่สัตว์ที่ทรงแสดงไว้ด้วยสาธารณนิทเทส. ส่วนในบทว่า jarā jīraṇatā เป็นต้น บทว่า jarā เป็นสภาวนิทเทส. บทว่า jīraṇatā เป็นอาการนิทเทส. สามบทมี khaṇḍiccaṃ เป็นต้น เป็นกิจจนิทเทสในเมื่อกาลล่วงไป, สองบทหลังเป็นปกตินิทเทส. จริงอยู่ ชรานี้ พระองค์ทรงแสดงโดยสภาวะด้วยบทว่า jarā นี้ เพราะเหตุนั้น บทนี้จึงเป็นสภาวนิทเทสของชรานั้น. ทรงแสดงโดยอาการด้วยบทว่า jīraṇatā นี้ เพราะเหตุนั้น บทนี้จึงเป็นอาการนิทเทสของชรานั้น. ด้วยบทว่า khaṇḍiccaṃ ทรงแสดงโดยกิจคือการกระทำให้มีภาวะฟันและเล็บหักในเมื่อกาลล่วงไป. ด้วยบทว่า pāliccaṃ ทรงแสดงโดยกิจคือการกระทำให้มีภาวะผมและขนหงอก. ด้วยบทว่า valittacatā ทรงแสดงโดยกิจคือการกระทำให้เนื้อเหี่ยวแล้วทำให้มีภาวะหนังเหี่ยวย่น. เพราะเหตุนั้น สามบทมี khaṇḍiccaṃ เป็นต้นเหล่านี้ จึงเป็นกิจจนิทเทสของชรานั้นในเมื่อกาลล่วงไป. ด้วยบททั้งสามนั้น ทรงแสดงปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) ซึ่งปรากฏขึ้นโดยการเห็นความเปลี่ยนแปลงเหล่านี้. เปรียบเหมือนทางเดินของน้ำก็ดี ของลมก็ดี ของไฟก็ดี ปรากฏชัดเพราะความหักหรือความไหม้ของหญ้าและต้นไม้เป็นต้น แต่ทางเดินนั้นก็ไม่ใช่น้ำเป็นต้นเหล่านั้นเอง ฉันใด ทางเดินของชราในฟันเป็นต้นก็ปรากฏชัดโดยภาวะมีความหักเป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน (ทางเดินนั้น) แม้ลืมตาก็รับรู้ได้ แต่ความหักเป็นต้นนั่นเองก็ไม่ใช่ชรา เพราะว่า ชราไม่ใช่สิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยจักษุวิญญาณ.

အာယုနော သံဟာနိ ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပါကောတိ ဣမေဟိ ပန ပဒေဟိ ကာလာတိက္ကမေယေဝ အဘိဗျတ္တာယ အာယုက္ခယ-စက္ခာဒိဣန္ဒြိယ-ပရိပါကသညိတာယ ပကတိယာ ဒီပိတာ. တေနဿိမေ ပစ္ဆိမာ ဒွေ ပကတိနိဒ္ဒေသာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ယသ္မာ ဇရံ ပတ္တဿ အာယု ဟာယတိ, တသ္မာ ဇရာ ‘‘အာယုနော သံဟာနီ’’တိ ဖလူပစာရေန ဝုတ္တာ. ယသ္မာ စ ဒဟရကာလေ သုပ္ပသန္နာနိ သုခုမမ္ပိ အတ္တနော ဝိသယံ သုခေနေဝ ဂဏှနသမတ္ထာနိ စက္ခာဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဇရံ ပတ္တဿ ပရိပက္ကာနိ အာလုဠိတာနိ အဝိသဒါနိ, ဩဠာရိကမ္ပိ အတ္တနော ဝိသယံ ဂဟေတုံ အသမတ္ထာနိ ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဣန္ဒြိယာနံ ပရိပါကော’’တိ ဖလူပစာရေနေဝ ဝုတ္တာ.

แต่ด้วยบทเหล่านี้คือ Āyuno saṃhāni และ indriyānaṃ paripāko ทรงแสดงชราโดยสภาพปกติอันกำหนดหมายด้วยความสิ้นไปแห่งอายุและความแก่รอบแห่งอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น ซึ่งปรากฏชัดยิ่งในเมื่อกาลล่วงไปนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น สองบทหลังเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นปกตินิทเทสของชรานั้น. ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุว่า อายุของผู้ถึงความชราย่อมเสื่อมไป เพราะเหตุนั้น ชราจึงถูกเรียกว่า “ความสิ้นไปแห่งอายุ” โดยผลูปจาร. และเพราะเหตุว่า อินทรีย์ทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น ซึ่งในวัยหนุ่มสาวเคยผ่องใสอย่างยิ่ง สามารถรับอารมณ์ของตนแม้ที่ละเอียดได้อย่างง่ายดาย แต่เมื่อบุคคลถึงความชราแล้ว อินทรีย์เหล่านั้นกลับแก่หง่อม สับสน ไม่แจ่มใส ไม่สามารถรับอารมณ์ของตนแม้ที่หยาบได้ เพราะเหตุนั้น ชราจึงถูกเรียกว่า “ความแก่รอบแห่งอินทรีย์” โดยผลูปจารนั่นเทียว.

သာ ပနာယံ ဧဝံ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ သဗ္ဗာပိ ဇရာ ပါကဋာ ပဋိစ္ဆန္နာတိ ဒုဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ ဒန္တာဒီသု ခဏ္ဍာဒိဘာဝဒဿနတော ရူပဓမ္မေသု ဇရာ ပါကဋဇရာ နာမ, အရူပဓမ္မေသု ပန ဇရာ တာဒိသဿ ဝိကာရဿ အဒဿနတော ပဋိစ္ဆန္နဇရာ နာမ. တတ္ထ ယွာယံ ခဏ္ဍာဒိဘာဝေါ ဒိဿတိ, သော တာဒိသာနံ ဒန္တာဒီနံ သုဝိညေယျတ္တာ ဝဏ္ဏောယေဝ, တံ စက္ခုနာ ဒိသွာ မနောဒွါရေန စိန္တေတွာ ‘‘ဣမေ ဒန္တာ ဇရာယ ပဟဋာ’’တိ ဇရံ ဇာနာတိ ဥဒကဋ္ဌာနေ ဗဒ္ဓါနိ ဂေါသီသာဒီနိ ဩလောကေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဥဒကဿ အတ္ထိဘာဝံ ဇာနနံ ဝိယ. ပုန [Pg.12] အဝီစိ သဝီစီတိ ဧဝမ္ပိ ဒုဝိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ မဏိ-ကနက-ရဇတ-ပဝါဠစန္ဒသူရိယာဒီနံ ဝိယ မန္ဒဒသကာဒီသု ပါဏီနံ ဝိယ စ ပုပ္ဖဖလပလ္လဝါဒီသု စ အပါဏီနံ ဝိယ အန္တရန္တရာ ဝဏ္ဏဝိသေသာဒီနံ ဒုဝိညေယျတ္တာ ဇရာ အဝီစိဇရာ နာမ, နိရန္တရဇရာတိ အတ္ထော. တတော အညေသု ပန ယထာဝုတ္တေသု အန္တရန္တရာ ဝဏ္ဏဝိသေသာဒီနံ သုဝိညေယျတ္တာ ဇရာ သဝီစိဇရာ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ก็ชราทั้งหมดที่ทรงแสดงไว้อย่างนี้ มี ๒ อย่าง คือ ปากฏชรา (ชราที่ปรากฏ) และ ปฏิจฉันนชรา (ชราที่ถูกปิดบัง). ใน ๒ อย่างนั้น ชราในรูปธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ปากฏชรา เพราะเห็นภาวะมีความหักเป็นต้นในฟันเป็นต้น, ส่วนชราในอรูปธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ปฏิจฉันนชรา เพราะไม่เห็นความเปลี่ยนแปลงเช่นนั้น. ในเรื่องนั้น ภาวะมีความหักเป็นต้นที่ปรากฏอยู่นั้น เป็นเพียงวรรณะ (สีสัน) เท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่ายในฟันเป็นต้นที่มีลักษณะเช่นนั้น บุคคลเห็นสิ่งนั้นด้วยตาแล้ว คิดทางมโนทวารว่า “ฟันเหล่านี้ถูกชราครอบงำแล้ว” จึงรู้ชัดถึงชรา เปรียบเหมือนการเห็นหัววัวเป็นต้นที่ผูกไว้ในที่ที่มีน้ำ แล้วรู้ว่ามีน้ำอยู่ข้างล่าง. อีกอย่างหนึ่ง ชรายังมี ๒ อย่าง คือ อวีจิชรา (ชราที่ไม่มีระหว่างคั่น) และ สวีจิชรา (ชราที่มีระหว่างคั่น). ใน ๒ อย่างนั้น ชราชื่อว่า อวีจิชรา เพราะความแตกต่างแห่งสีสันเป็นต้นในระหว่างๆ รู้ได้ยาก เหมือนชราของแก้วมณี ทอง เงิน ปะการัง พระจันทร์ พระอาทิตย์เป็นต้น, เหมือนชราของสัตว์ทั้งหลายในมันททสกะเป็นต้น, และเหมือนชราของสิ่งที่ไม่มีวิญญาณในดอกไม้ ผลไม้ ใบไม้อ่อนเป็นต้น ความหมายคือ ชราที่ต่อเนื่อง. ส่วนในสิ่งอื่นๆ นอกจากนั้น ตามที่กล่าวมาแล้ว ชราชื่อว่า สวีจิชรา เพราะความแตกต่างแห่งสีสันเป็นต้นในระหว่างๆ รู้ได้ง่าย พึงทราบดังนี้.

ဣတော ပရံ တေသံ တေသန္တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စုတိ စဝနတာတိအာဒီသု ပန စုတီတိ စဝနကဝသေန ဝုစ္စတိ, ဧကစတုပဉ္စက္ခန္ဓသာမညဝစနမေတံ. စဝနတာတိ ဘာဝဝစနေန လက္ခဏနိဒဿနံ. ဘေဒေါတိ စုတိက္ခန္ဓာနံ ဘင်္ဂုပ္ပတ္တိပရိဒီပနံ. အန္တရဓာနန္တိ ဃဋဿေဝ ဘိန္နဿ ဘိန္နာနံ စုတိက္ခန္ဓာနံ ယေန ကေနစိ ပရိယာယေန ဌာနာဘာဝပရိဒီပနံ. မစ္စု မရဏန္တိ မစ္စုသင်္ခါတံ မရဏံ, တေန သမုစ္ဆေဒမရဏာဒီနိ နိသေဓေတိ. ကာလော နာမ အန္တကော, တဿ ကိရိယာ ကာလကိရိယာ. ဧဝံ တေန လောကသမ္မုတိယာ မရဏံ ဒီပေတိ.

ต่อจากนี้ไป พึงทราบความในบทมีอาทิว่า เตสํ เตสํ โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ส่วนในบทมีอาทิว่า จุติ จวนตา, บทว่า จุติ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งการเคลื่อน, บทนี้เป็นสามานยวจนะ (คำที่ใช้ทั่วไป) แก่ขันธ์ 1, 4 และ 5. บทว่า จวนตา เป็นการแสดงลักษณะด้วยภาววจนะ. บทว่า เภโท เป็นการประกาศความถึงซึ่งภังคขณะของจุติขันธ์. บทว่า อันตรธานํ เป็นการประกาศความไม่มีที่ตั้งอยู่โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่งของจุติขันธ์ทั้งหลายที่แตกแล้ว เหมือนหม้อที่แตกแล้ว. บทว่า มัจจุมรณํ คือความตายที่เรียกว่ามัจจุ, ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงปฏิเสธสมุจเฉทมรณะเป็นต้น. ชื่อว่ากาละคือที่สุด, การกระทำซึ่งที่สุดนั้นชื่อว่ากาลกิริยา. ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงแสดงความตายโดยโลกสมมติด้วยบทนั้น.

ဣဒါနိ ပရမတ္ထေန ဒီပေတုံ ခန္ဓာနံ ဘေဒေါတိအာဒိမာဟ. ပရမတ္ထေန ဟိ ခန္ဓာယေဝ ဘိဇ္ဇန္တိ, န သတ္တော နာမ ကောစိ မရတိ. ခန္ဓေသု ပန ဘိဇ္ဇမာနေသု သတ္တော မရတိ, ဘိန္နေသု မတောတိ ဝေါဟာရော ဟောတိ. ဧတ္ထ စ စတုပဉ္စဝေါကာရဝသေန ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ, ဧကဝေါကာရဝသေန ကဠေဝရဿ နိက္ခေပေါ. စတုဝေါကာရဝသေန စ ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ, သေသဒွယဝသေန ကဠေဝရဿ နိက္ခေပေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကသ္မာ? ဘဝဒွယေပိ ရူပကာယသင်္ခါတဿ ကဠေဝရဿ သဗ္ဘာဝတော. အထ ဝါ ယသ္မာ စာတုမဟာရာဇိကာဒီသု ခန္ဓာ ဘိဇ္ဇန္တေဝ, န ကိဉ္စိ နိက္ခိပတိ, တသ္မာ တေသံ ဝသေန ခန္ဓာနံ ဘေဒေါ, မနုဿာဒီသု ကဠေဝရဿ နိက္ခေပေါ. ဧတ္ထ စ ကဠေဝရဿ နိက္ခေပကာရဏတော မရဏံ ‘‘ကဠေဝရဿ နိက္ခေပေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတိ အယဉ္စ ဇရာ ဣဒဉ္စ မရဏံ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေတိ ဣဒံ ဥဘယမ္ပိ ဧကတော ကတွာ ဇရာမရဏန္တိ ကထီယတိ.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโดยปรมัตถ์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ขันฺธานํ เภโท. จริงอยู่ โดยปรมัตถ์ ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นย่อมแตกไป, สัตว์ชื่อไรๆ ย่อมไม่ตาย. แต่เมื่อขันธ์ทั้งหลายกำลังแตกอยู่ โวหารว่า "สัตว์ตาย", เมื่อขันธ์ทั้งหลายแตกแล้ว โวหารว่า "ตายแล้ว" ย่อมมี. และในบทนี้ พึงทราบว่า การแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยนัยแห่งจตุโวการภพและปัญจโวการภพ, การทอดทิ้งซากศพโดยนัยแห่งเอกโวการภพ. และพึงทราบว่า การแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยนัยแห่งจตุโวการภพ, การทอดทิ้งซากศพโดยนัยแห่งภพที่เหลือสอง. ถามว่าเพราะเหตุไร? ตอบว่าเพราะในภพทั้งสองก็มีซากศพที่เรียกว่ารูปกายอยู่. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ในภูมิมีจาตุมหาราชิกาเป็นต้น ขันธ์ทั้งหลายย่อมแตกไปเท่านั้น ไม่มีการทอดทิ้งอะไรไว้เลย, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า การแตกแห่งขันธ์ทั้งหลายโดยนัยแห่งเทวดาเหล่านั้น, การทอดทิ้งซากศพในหมู่มนุษย์เป็นต้น. และในที่นี้ ท่านกล่าวความตายว่า "การทอดทิ้งซากศพ" เพราะเป็นเหตุแห่งการทอดทิ้งซากศพ, พึงเห็นอรรถอย่างนี้. ชรานี้ด้วย มรณะนี้ด้วย, ภิกษุทั้งหลาย สิ่งนี้เรียกว่า... พระองค์ทรงกระทำทั้งสองอย่างนี้รวมเป็นอันเดียวกันแล้ว ตรัสเรียกว่า ชรามรณะ.

ဇာတိနိဒ္ဒေသေ [Pg.13] ဇာတိ သဉ္ဇာတီတိအာဒီသု ဇာယနဋ္ဌေန ဇာတိ, သာ အပရိပုဏ္ဏာယတနဝသေန ယုတ္တာ. သဉ္ဇာယနဋ္ဌေန သဉ္ဇာတိ, သာ ပရိပုဏ္ဏာယတနဝသေန ယုတ္တာ. ဩက္ကမနဋ္ဌေန ဩက္ကန္တိ, သာ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇဝသေန ယုတ္တာ. တေ ဟိ အဏ္ဍကောသဉ္စ ဝတ္ထိကောသဉ္စ ဩက္ကမန္တာ ပဝိသန္တာ ဝိယ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှန္တိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တနဋ္ဌေန အဘိနိဗ္ဗတ္တိ, သာ သံသေဒဇဩပပါတိကဝသေန ယုတ္တာ. တေ ဟိ ပါကဋာယေဝ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. အယံ တာဝ ဝေါဟာရဒေသနာ.

ในชาตินิทเทส ในบทมีอาทิว่า ชาติ สญฺชาติ, ชื่อว่า ชาติ เพราะอรรถว่ากำลังเกิด, ชาตินั้นย่อมสมควรโดยนัยแห่งสัตว์ผู้มีอายตนะยังไม่บริบูรณ์. ชื่อว่า สญฺชาติ เพราะอรรถว่าการเกิดพร้อม, สัญชาตินั้นย่อมสมควรโดยนัยแห่งสัตว์ผู้มีอายตนะบริบูรณ์แล้ว. ชื่อว่า โอกฺกนฺติ เพราะอรรถว่าการก้าวลง, โอกกันตินั้นย่อมสมควรโดยนัยแห่งอัณฑชะและชลาพุชะ. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นเมื่อก้าวลงสู่ฟองไข่และสู่มดลูก ย่อมถือเอาปฏิสนธิประหนึ่งว่าเข้าไปอยู่. ชื่อว่า อภินิพฺพตฺติ เพราะอรรถว่าการบังเกิดจำเพาะ, อภินิพพัตตินั้นย่อมสมควรโดยนัยแห่งสังเสทชะและโอปปาติกะ. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นบังเกิดขึ้นโดยเป็นตัวตนที่ปรากฏชัดแล้วทีเดียว. นี้เป็นโวหารเทศนาก่อน.

ဣဒါနိ ပရမတ္ထဒေသနာ ဟောတိ. ခန္ဓာယေဝ ဟိ ပရမတ္ထတော ပါတုဘဝန္တိ, န သတ္တော. တတ္ထ စ ခန္ဓာနန္တိ ဧကဝေါကာရဘဝေ ဧကဿ, စတုဝေါကာရဘဝေ စတုန္နံ, ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ ပဉ္စန္နမ္ပိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပါတုဘာဝေါတိ ဥပ္ပတ္တိ. အာယတနာနန္တိ ဧတ္ထ တတြ တတြ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယတနဝသေန သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိလာဘောတိ သန္တတိယံ ပါတုဘာဝေါယေဝ. ပါတုဘဝန္တာနေဝ ဟိ တာနိ ပဋိလဒ္ဓါနိ နာမ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဇာတီတိ ဣမိနာ ပဒေန ဝေါဟာရတော ပရမတ္ထတော စ ဒေသိတာယ ဇာတိယာ နိဂမနံ ကရောတီတိ.

บัดนี้ เป็นปรมัตถเทศนา. จริงอยู่ โดยปรมัตถ์ ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นย่อมปรากฏ, สัตว์หาปรากฏไม่. และในบทว่า ขันฺธานํ นั้น พึงทราบการถือเอาขันธ์ 1 ในเอกโวการภพ, ขันธ์ 4 ในจตุโวการภพ, และขันธ์ 5 ในปัญจโวการภพ. บทว่า ปาตุภาโว คือ การเกิดขึ้น. ในบทว่า อายตนานํ นี้ พึงทราบการสงเคราะห์โดยนัยแห่งอายตนะที่กำลังเกิดขึ้นในภพนั้นๆ. บทว่า ปฏิลาโภ คือ การปรากฏขึ้นในสันตตินั่นเอง. จริงอยู่ อายตนะเหล่านั้นชื่อว่าอันสัตว์ได้เฉพาะแล้ว ก็เพราะกำลังปรากฏขึ้นนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคทรงกระทำนิคมะคือการสรุปชาติที่ทรงแสดงแล้วโดยโวหารและโดยปรมัตถ์ ด้วยบทนี้ว่า อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ชาติ.

ဘဝနိဒ္ဒေသေ ကာမဘဝေါတိ ကမ္မဘဝေါ စ ဥပပတ္တိဘဝေါ စ. တတ္ထ ကမ္မဘဝေါ နာမ ကာမဘဝူပဂကမ္မမေဝ. တဉှိ တတ္ထ ဥပပတ္တိဘဝဿ ကာရဏတ္တာ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနံ ဥပ္ပာဒေါ (ဓ. ပ. ၁၉၄) ဒုက္ခော ပါပဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီနိ (ဓ. ပ. ၁၁၇) ဝိယ ဖလဝေါဟာရေန ဘဝေါတိ ဝုတ္တံ. ဥပပတ္တိဘဝေါ နာမ တေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တံ ဥပါဒိဏ္ဏက္ခန္ဓပဉ္စကံ. တဉှိ တတ္ထ ဘဝတီတိ ကတွာ ဘဝေါတိ ဝုတ္တံ. သဗ္ဗထာပိ ဣဒံ ကမ္မဉ္စ ဥပပတ္တိဉ္စ ဥဘယမ္ပေတမိဓ ‘‘ကာမဘဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ရူပါရူပဘဝေသူတိ.

ในภวนิทเทส บทว่า กามภโว ได้แก่ กรรมภพและอุปปัตติภพ. ในภพทั้งสองนั้น ชื่อว่ากรรมภพ ได้แก่ กรรมที่จะนำไปสู่กามภพเท่านั้น. จริงอยู่ กรรมภพนั้น เพราะเป็นเหตุแห่งอุปปัตติภพในกามภพนั้น ท่านจึงเรียกว่าภพ โดยใช้โวหารที่เป็นผล เหมือนในบทมีอาทิว่า "สุโข พุทฺธานํ อุปฺปาโท, ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย". ชื่อว่าอุปปัตติภพ ได้แก่ อุปาทินนขันธ์ 5 ที่เกิดขึ้นเพราะกรรมนั้น. จริงอยู่ อุปปัตติภพนั้น ท่านเรียกว่าภพ เพราะย่อมมี (ภวติ) ในกามภพนั้น. โดยทุกประการ ทั้งกรรมนี้และอุปปัตตินี้ ทั้งสองอย่างนี้ ท่านเรียกว่า "กามภพ" ในที่นี้. นี้เป็นนัยในรูปภพและอรูปภพ.

ဥပါဒါနနိဒ္ဒေသေ ကာမုပါဒါနန္တိအာဒီသု ဝတ္ထုကာမံ ဥပါဒိယန္တိ ဧတေန, သယံ ဝါ တံ ဥပါဒိယတီတိ ကာမုပါဒါနံ, ကာမော စ သော ဥပါဒါနဉ္စာတိ ကာမုပါဒါနံ. ဥပါဒါနန္တိ ဒဠှဂ္ဂဟဏံ ဝုစ္စတိ. ဒဠှတ္ထော ဟိ ဧတ္ထ ဥပသဒ္ဒေါ ဥပါယာသဥပကဋ္ဌာဒီသု ဝိယ. ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿေတံ အဓိဝစနံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပနေတံ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ ကာမုပါဒါနံ? ယော ကာမေသု ကာမစ္ဆန္ဒော’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၂၀; ဝိဘ. ၉၃၈) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในอุปาทานนิทเทส ในบทมีอาทิว่า กามุปาทานํ, สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นซึ่งวัตถุกามด้วยสิ่งนี้ หรือว่าสิ่งนั้นเองย่อมยึดมั่น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน, หรือเป็นกามด้วย เป็นอุปาทานด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่ากามุปาทาน. บทว่า อุปาทานํ ท่านกล่าวว่าคือการยึดมั่น. จริงอยู่ อุปสรรคในที่นี้มีอรรถว่ามั่นคง เหมือนในบทมีอาทิว่า อุปายาส อุปกัฏฐะ. นี้เป็นชื่อของราคะที่มีกามคุณ 5 เป็นอารมณ์. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบกามุปาทานนั้นโดยนัยที่ตรัสไว้ว่า "ในอุปาทาน 4 นั้น กามุปาทานเป็นไฉน? ได้แก่ กามฉันทะในกามทั้งหลาย" นั่นเทียว.

တထာ [Pg.14] ဒိဋ္ဌိ စ သာ ဥပါဒါနဉ္စာတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. အထ ဝါ ဒိဋ္ဌိံ ဥပါဒိယတိ, ဥပါဒိယန္တိ ဝါ ဧတေန ဒိဋ္ဌိန္တိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ. ဥပါဒိယတိ ဟိ ပုရိမဒိဋ္ဌိံ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိ, ဥပါဒိယန္တိ စ တာယ ဒိဋ္ဌိံ. ယထာဟ – ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၂၇). သီလဗ္ဗတုပါဒါနအတ္တဝါဒုပါဒါနဝဇ္ဇဿ သဗ္ဗဒိဋ္ဌိဂတဿေတံ အဓိဝစနံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေတံ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ ဒိဋ္ဌုပါဒါနံ? နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၂၂၁) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นทิฏฐิด้วย และทิฏฐินั้นเป็นอุปาทานด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง ย่อมยึดมั่นซึ่งทิฏฐิ หรือสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นซึ่งทิฏฐิด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าทิฏฐุปาทาน. จริงอยู่ ทิฏฐิที่เกิดหลังย่อมยึดมั่นซึ่งทิฏฐิที่เกิดก่อน, และสัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นซึ่งทิฏฐิด้วยทิฏฐินั้น. ดังที่พระองค์ตรัสไว้มีอาทิว่า "อัตตาและโลกเที่ยง, นี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า". นี้เป็นชื่อของทิฏฐิคตะทั้งปวงที่เว้นจากสีลัพพตุปาทานและอัตตวาทุปาทาน. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบทิฏฐุปาทานนั้นโดยนัยที่ตรัสไว้ว่า "ในอุปาทาน 4 นั้น ทิฏฐุปาทานเป็นไฉน? (ทิฏฐิที่ว่า) ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" นั่นเทียว.

တထာ သီလဗ္ဗတမုပါဒိယန္တိ ဧတေန, သယံ ဝါ တံ ဥပါဒိယတိ, သီလဗ္ဗတဉ္စ တံ ဥပါဒါနဉ္စာတိ ဝါ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ. ဂေါသီလဂေါဝတာဒီနိ ဟိ ‘‘ဧဝံ သုဒ္ဓီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၂၂၂; ဝိဘ. ၉၃၈) အဘိနိဝေသတော သယမေဝ ဥပါဒါနာနီတိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေတံ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ? ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သီလေန သုဒ္ဓီ’’တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นซึ่งสีลัพพตด้วยสิ่งนี้, หรือว่าสิ่งนั้นเองย่อมยึดมั่น, หรือเป็นสีลัพพตด้วย เป็นอุปาทานด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าสีลัพพตุปาทาน. จริงอยู่ ข้อปฏิบัติมีโคสีละและโควัตรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นอุปาทานทั้งหลายนั่นเอง เพราะความน้อมใจเชื่อไปว่า "ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยอาการอย่างนี้". นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบสีลัพพตุปาทานนั้นโดยนัยที่ตรัสไว้ว่า "ในอุปาทาน 4 นั้น สีลัพพตุปาทานเป็นไฉน? (ความเห็นที่ว่า) ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยศีลของสมณพราหมณ์ทั้งหลายภายนอกศาสนานี้" นั่นเทียว.

ဣဒါနိ ဝဒန္တိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ, ဥပါဒိယန္တိ ဧတေနာတိ ဥပါဒါနံ, ကိံ ဝဒန္တိ ဥပါဒိယန္တိ ဝါ? အတ္တာနံ. အတ္တနော ဝါဒုပါဒါနံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ. အတ္တဝါဒမတ္တမေဝ ဝါ အတ္တာတိ ဥပါဒိယန္တိ ဧတေနာတိ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ. ဝီသတိဝတ္ထုကာယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေတံ, ‘‘တတ္ထ ကတမံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ? ဣဓ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ’’တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บัดนี้ (จะอธิบายคำว่า อัตตวาทุปาทาน) สัตว์ทั้งหลายย่อมกล่าวด้วยทิฏฐินี้ ฉะนั้น ทิฏฐินี้จึงชื่อว่า วาทะ, สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นด้วยทิฏฐินี้ ฉะนั้น ทิฏฐินี้จึงชื่อว่า อุปาทาน. ถามว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมกล่าวหรือยึดมั่นซึ่งอะไร? ตอบว่า ซึ่งอัตตา. วาทะและอุปาทานของอัตตา ชื่อว่า อัตตวาทุปาทาน. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดมั่นสักว่าเป็นวาทะว่าอัตตา ด้วยทิฏฐินี้ ฉะนั้น ทิฏฐินี้จึงชื่อว่า อัตตวาทุปาทาน. คำว่า อัตตวาทุปาทาน นี้ เป็นชื่อของสักกายทิฏฐิอันมีวัตถุ ๒๐. นี้เป็นการกล่าวโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบเนื้อความนี้ตามนัยที่ตรัสไว้ว่า “ในอุปาทาน ๔ นั้น อัตตวาทุปาทานเป็นไฉน? ปุถุชนในโลกนี้ผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย” ดังนี้.

တဏှာနိဒ္ဒေသေ ရူပတဏှာ…ပေ… ဓမ္မတဏှာတိ ဧတံ စက္ခုဒွါရာဒီသု ဇဝနဝီထိယာ ပဝတ္တာယ တဏှာယ ‘‘သေဋ္ဌိပုတ္တော ဗြာဟ္မဏပုတ္တော’’တိ ဧဝမာဒီသု ပိတိတော နာမံ ဝိယ ပိတိသဒိသာရမ္မဏတော နာမံ. ဧတ္ထ စ ရူပါရမ္မဏာ တဏှာ, ရူပေ တဏှာတိ ရူပတဏှာ. သာ ကာမရာဂဘာဝေန ရူပံ အဿာဒေန္တီ ပဝတ္တမာနာ ကာမတဏှာ, သဿတဒိဋ္ဌိသဟဂတရာဂဘာဝေန ‘‘ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတ’’န္တိ ဧဝံ အဿာဒေန္တီ ပဝတ္တမာနာ ဘဝတဏှာ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသဟဂတရာဂဘာဝေန ‘‘ရူပံ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ ပေစ္စ န ဘဝတီ’’တိ ဧဝံ အဿာဒေန္တီ ပဝတ္တမာနာ ဝိဘဝတဏှာတိ ရူပတဏှာ ဧဝံ တိဝိဓာ ဟောတိ. ယထာ စ ရူပတဏှာ, တထာ သဒ္ဒတဏှာဒယောပီတိ ဧဝံ တာနိ အဋ္ဌာရသ တဏှာဝိစရိတာနိ ဟောန္တိ. တာနိ အဇ္ဈတ္တရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသ, ဗဟိဒ္ဓါရူပါဒီသု အဋ္ဌာရသာတိ ဆတ္တိံသ. ဣတိ အတီတာနိ ဆတ္တိံသ, အနာဂတာနိ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နာနိ [Pg.15] ဆတ္တိံသာတိ ဧဝံ အဋ္ဌသတံ တဏှာဝိစရိတာနိ ဟောန္တိ. ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဿ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, ဣတ္ထသ္မီတိ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၉၇၃) ဝါ ဧဝမာဒီနိ အဇ္ဈတ္တိကရူပါဒိနိဿိတာနိ အဋ္ဌာရသ, ‘‘ဗာဟိရဿ ဥပါဒါယ ဣမိနာ အသ္မီတိ ဟောတိ, ဣမိနာ ဣတ္ထသ္မီတိ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၉၇၅) ဝါ ဧဝမာဒီနိ ဗာဟိရရူပါဒိနိဿိတာနိ အဋ္ဌာရသာတိ ဆတ္တိံသ, ဣတိ အတီတာနိ ဆတ္တိံသ, အနာဂတာနိ ဆတ္တိံသ, ပစ္စုပ္ပန္နာနိ ဆတ္တိံသာတိ ဧဝမ္ပိ အဋ္ဌသတံ တဏှာဝိစရိတာနိ ဟောန္တိ. ပုန သင်္ဂဟေ ကရိယမာနေ ရူပါဒီသု အာရမ္မဏေသု ဆဠေဝ တဏှာကာယာ တိဿောယေဝ ကာမတဏှာဒယော ဟောန္တီတိ. ဧဝံ –

ในตัณหานิทเทส คำว่า รูปตัณหา...ฯลฯ...ธรรมตัณหา นี้ เป็นชื่อที่ตั้งตามอารมณ์ซึ่งเป็นที่คล้ายคลึงกับเหตุ เหมือนการตั้งชื่อว่า “บุตรเศรษฐี บุตรพราหมณ์” เป็นต้น ตามชื่อบิดา ฉะนั้น ชื่อนี้จึงหมายถึงตัณหาที่เกิดขึ้นในชวนวิถีในจักขุทวารเป็นต้น. และในคำนั้น ตัณหาที่มีรูปเป็นอารมณ์ หรือตัณหาในรูป ชื่อว่า รูปตัณหา. ตัณหานั้น เมื่อเกิดขึ้นเสวยอารมณ์คือรูป โดยความเป็นกามราคะ ชื่อว่า กามตัณหา, เมื่อเกิดขึ้นเสวยอารมณ์โดยความเป็นราคะที่เกิดร่วมกับสัสสตทิฏฐิว่า “รูปเที่ยง ยั่งยืน คงที่” ดังนี้ ชื่อว่า ภวตัณหา, เมื่อเกิดขึ้นเสวยอารมณ์โดยความเป็นราคะที่เกิดร่วมกับอุจเฉททิฏฐิว่า “รูปย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ตายแล้วไม่เกิดอีก” ดังนี้ ชื่อว่า วิภวตัณหา. รูปตัณหามี ๓ อย่างดังนี้. รูปตัณหามี ๓ อย่างฉันใด สัททตัณหาเป็นต้นก็มี ๓ อย่างฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ตัณหาวิจริตเหล่านั้นจึงมี ๑๘ อย่าง. ตัณหาวิจริตเหล่านั้นเป็นไปในอัชฌัตตรูปเป็นต้น ๑๘, เป็นไปในพหิทธารูปเป็นต้น ๑๘ รวมเป็น ๓๖. ด้วยประการนี้ ตัณหาวิจริตที่เป็นอดีต ๓๖, ที่เป็นอนาคต ๓๖, ที่เป็นปัจจุบัน ๓๖, รวมเป็นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ประการ. อีกนัยหนึ่ง ตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างที่อาศัยอัชฌัตติกรูปเป็นต้น มีอาทิว่า “ความยึดถือว่า เรามี เพราะอาศัยขันธ์ภายในย่อมมี, ความยึดถือว่า เราเป็นอย่างนี้ย่อมมี”, และตัณหาวิจริต ๑๘ อย่างที่อาศัยพหิทธรูปเป็นต้น มีอาทิว่า “ความยึดถือว่า เรามีด้วยสิ่งนี้ เพราะอาศัยขันธ์ภายนอกย่อมมี, ความยึดถือว่า เราเป็นอย่างนี้ด้วยสิ่งนี้ย่อมมี” รวมเป็น ๓๖. ด้วยประการนี้ ตัณหาวิจริตที่เป็นอดีต ๓๖, ที่เป็นอนาคต ๓๖, ที่เป็นปัจจุบัน ๓๖, รวมเป็นตัณหาวิจริต ๑๐๘ ประการได้เช่นกัน. เมื่อทำการรวบรวมอีกครั้ง ตัณหากายในอารมณ์มีรูปเป็นต้นมีเพียง ๖ และกามตัณหาเป็นต้นมีเพียง ๓ เท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้

‘‘နိဒ္ဒေသတ္ထေန နိဒ္ဒေသ, ဝိတ္ထာရာ ဝိတ္ထာရဿ စ;

ပုန သင်္ဂဟတော တဏှာ, ဝိညာတဗ္ဗာ ဝိဘာဝိနာ’’တိ.

“ผู้มีปัญญาพึงทราบตัณหา โดยนัยแห่งนิเทศ (การแสดง) และโดยนัยแห่งวิตถาร (การขยายความ) อีกทั้งโดยนัยแห่งสังคหะ (การรวบยอด) เถิด” ดังนี้.

ဝေဒနာနိဒ္ဒေသေ ဝေဒနာကာယာတိ ဝေဒနာသမူဟာ. စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇာဝေဒနာတိ ဧတံ ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာဝေဒနာ အတ္ထိ ကုသလာ, အတ္ထိ အကုသလာ, အတ္ထိ အဗျာကတာ’’တိ ဧဝံ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၃၄) အာဂတတ္တာ စက္ခုဒွါရာဒီသု ပဝတ္တာနံ ကုသလာကုသလာဗျာကတဝေဒနာနံ ‘‘သာရိပုတ္တော မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ ဧဝမာဒီသု မာတိတော နာမံ ဝိယ မာတိသဒိသတော ဝတ္ထုတော နာမံ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ – စက္ခုသမ္ဖဿဟေတု ဇာတာ ဝေဒနာ စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာတိ. ဧသေဝ နယော သဗ္ဗတ္ထ. အယံ တာဝေတ္ထ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ ကထာ. ဝိပါကဝသေန ပန စက္ခုဒွါရေ ဒွေ စက္ခုဝိညာဏာနိ, ဒွေ မနောဓာတုယော, တိဿော မနောဝိညာဏဓာတုယောတိ ဧတာဟိ သမ္ပယုတ္တဝသေန ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသေဝ နယော သောတဒွါရာဒီသု. မနောဒွါရေ မနောဝိညာဏဓာတုသမ္ပယုတ္တာဝ.

ในเวทนานิทเทส คำว่า เวทนากายา หมายถึง หมู่แห่งเวทนา. คำว่า เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดจากมโนสัมผัส นี้ เป็นชื่อที่ตั้งตามวัตถุซึ่งเป็นที่คล้ายคลึงกับเหตุ คือ มารดา เหมือนการตั้งชื่อว่า “สารีบุตร (บุตรของนางสารี) มันตาณีบุตร (บุตรของนางมันตาณี)” เป็นต้น ตามชื่อมารดา ฉะนั้น ชื่อนี้จึงหมายถึงกุศลเวทนา อกุศลเวทนา และอัพยากตเวทนาที่เกิดขึ้นในจักขุทวารเป็นต้น เพราะมาในวิภังคปกรณ์ว่า “เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากตก็มี” ดังนี้. ส่วนอรรถแห่งวิเคราะห์ในคำนี้มีว่า เวทนาที่เกิดเพราะจักขุสัมผัสเป็นเหตุ ชื่อว่า จักขุสัมผัสสชาเวทนา. นัยนี้พึงทราบในทุกบท. คำกล่าวนี้เป็นคำกล่าวที่รวบรวมทั้งหมดในที่นี้ก่อน. ส่วนโดยนัยแห่งวิบาก พึงทราบเวทนาโดยความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ ๒, มโนธาตุ ๒, มโนวิญญาณธาตุ ๓ ในจักขุทวาร. นัยนี้พึงทราบในโสตทวารเป็นต้น. ในมโนทวาร พึงทราบเฉพาะเวทนาที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุ.

ဖဿနိဒ္ဒေသေ စက္ခုသမ္ဖဿောတိ စက္ခုမှိ သမ္ဖဿော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. စက္ခုသမ္ဖဿော…ပေ… ကာယသမ္ဖဿောတိ ဧတ္တာဝတာ စ ကုသလာကုသလဝိပါကာ ပဉ္စဝတ္ထုကာ ဒသ ဖဿာ ဝုတ္တာ ဟောန္တိ. မနောသမ္ဖဿောတိ ဣမိနာ သေသဗာဝီသတိလောကိယဝိပါကမနသမ္ပယုတ္တာ ဖဿာ.

ในผัสสนิทเทส คำว่า จักขุสัมผัสโส หมายถึง สัมผัสในจักขุ. นัยนี้พึงทราบในทุกบท. ด้วยคำเพียงเท่านี้ คือ จักขุสัมผัสโส...ฯลฯ...กายสัมผัสโส เป็นอันกล่าวถึงผัสสะ ๑๐ ที่เป็นกุศลวิบากและอกุศลวิบาก มีวัตถุ ๕. ด้วยบทว่า มโนสัมผัสโส เป็นอันกล่าวถึงผัสสะที่สัมปยุตด้วยโลกิยวิบากจิตที่เหลือ ๒๒ ดวง.

သဠာယတနနိဒ္ဒေသေ စက္ခာယတနန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ စေဝ အာယတနနိဒ္ဒေသေ စ ဝုတ္တမေဝ.

ในสฬายตนินิทเทส สิ่งที่พึงกล่าวในบททั้งหลายมีอาทิว่า จักขวายตนํ นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ทั้งในขันธนิทเทสและในอายตนนิทเทส.

နာမရူပနိဒ္ဒေသေ [Pg.16] နမနလက္ခဏံ နာမံ. ရုပ္ပနလက္ခဏံ ရူပံ. ဝိဘဇနေ ပနဿ ဝေဒနာတိ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာတိ သညာက္ခန္ဓော, စေတနာ ဖဿော မနသိကာရောတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာမဉ္စ အညေပိ သင်္ခါရက္ခန္ဓသင်္ဂဟိတာ ဓမ္မာ သန္တိ, ဣမေ ပန တယော သဗ္ဗဒုဗ္ဗလေသုပိ စိတ္တေသု သန္တိ, တသ္မာ ဧတေသံယေဝ ဝသေနေတ္ထ သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဒဿိတော. စတ္တာရော စ မဟာဘူတာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. မဟာဘူတာတိ ပထဝီအာပတေဇဝါယာနမေတံ အဓိဝစနံ. ယေန ပန ကာရဏေန တာနိ မဟာဘူတာနီတိ ဝုစ္စန္တိ, ယော စေတ္ထ အညော ဝိနိစ္ဆယနယော, သော သဗ္ဗော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ရူပက္ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တော. စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယာတိ ဧတ္ထ ပန စတုန္နန္တိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ, စတ္တာရိ မဟာဘူတာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥပါဒါယာတိ ဥပါဒိယိတွာ, ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. နိဿာယာတိပိ ဧကေ. ‘‘ဝတ္တမာန’’န္တိ အယဉ္စေတ္ထ ပါဌသေသော. သမူဟတ္ထေ ဝါ ဧတံ သာမိဝစနံ, စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ သမူဟံ ဥပါဒါယ ဝတ္တမာနံ ရူပန္တိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ ယာနိ စ စတ္တာရိ ပထဝီအာဒီနိ မဟာဘူတာနိ, ယဉ္စ စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ဝတ္တမာနံ စက္ခာယတနာဒိဘေဒေန အဘိဓမ္မပါဠိယမေဝ ဝုတ္တံ တေဝီသတိဝိဓံ ရူပံ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ ရူပန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในนามรูปนิทเทส สภาวะที่มีการน้อมไปสู่อารมณ์เป็นลักษณะ ชื่อว่า นาม. สภาวะที่มีการสลายไปเป็นลักษณะ ชื่อว่า รูป. ส่วนในการจำแนกนามรูปนั้น พึงทราบว่า บทว่า เวทนา หมายถึง เวทนาขันธ์, บทว่า สัญญา หมายถึง สัญญาขันธ์, บทว่า เจตนา ผัสโส มนสิการ หมายถึง สังขารขันธ์. จริงอยู่ แม้ธรรมอื่นที่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ก็มีอยู่ แต่ธรรม ๓ อย่างนี้มีอยู่แม้ในจิตที่อ่อนกำลังที่สุดทั้งปวง เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงสังขารขันธ์ด้วยอำนาจแห่งธรรม ๓ อย่างนี้เท่านั้น. ในบทว่า จตฺตาโร จ มหาภูตา นี้ บทว่า จตฺตาโร เป็นการกำหนดจำนวน. บทว่า มหาภูตา เป็นชื่อของปฐวี อาโป เตโช และวาโย. ส่วนเหตุที่ทำให้ธาตุเหล่านั้นถูกเรียกว่า มหาภูต และวินิจฉัยนัยอื่นในเรื่องนี้ ทั้งหมดนั้นข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในรูปขันธนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ส่วนในบทว่า จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย นี้ บทว่า จตุนฺนํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ (ทุติยาวิภัตติ) มีความว่า ซึ่งมหาภูต ๔. บทว่า อุปาทาย มีอรรถว่า อาศัย, ยึดถือ. บางท่านกล่าวว่า มีอรรถว่า เพราะอาศัย. และในที่นี้มีบทที่เหลืออยู่คือ “วตฺตมานํ”. อีกอย่างหนึ่ง สามีวิภัตตินี้มีอรรถว่า สมูหะ (การประชุม) พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า รูปที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยการประชุมแห่งมหาภูต ๔. ด้วยประการฉะนี้ โดยทุกประการ พึงทราบว่า มหาภูต ๔ คือ ปฐวีเป็นต้น และรูป ๒๓ ประเภท มีจักขวายตนะเป็นต้น ที่เกิดขึ้นอาศัยมหาภูต ๔ ซึ่งตรัสไว้ในอภิธรรมปกรณ์เท่านั้น ทั้งหมดนั้นเรียกว่า รูป.

ဝိညာဏနိဒ္ဒေသေ စက္ခုဝိညာဏန္တိ စက္ခုမှိ ဝိညာဏံ, စက္ခုတော ဝါ ဇာတံ ဝိညာဏန္တိ စက္ခုဝိညာဏံ. ဧဝံ သောတဃာနဇိဝှာကာယဝိညာဏာနိ. ဣတရံ ပန မနောယေဝ ဝိညာဏန္တိ မနောဝိညာဏံ. ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇိတတေဘူမကဝိပါကစိတ္တဿေတံ အဓိဝစနံ.

ในวิญญาณนิทเทส คำว่า จักขุวิญญาณ คือ วิญญาณในจักขุ หรือวิญญาณที่เกิดจากจักขุ จึงชื่อว่าจักขุวิญญาณ. โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ และกายวิญญาณ ก็มีนัยอย่างนี้. ส่วนวิญญาณที่เหลือ คือ มโนนั่นเองเป็นวิญญาณ จึงชื่อว่ามโนวิญญาณ. นี้เป็นชื่อของเตภูมกวิปากจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณ.

သင်္ခါရနိဒ္ဒေသေ အဘိသင်္ခရဏလက္ခဏော သင်္ခါရော. ဝိဘဇနေ ပနဿ ကာယသင်္ခါရောတိ ကာယတော ပဝတ္တသင်္ခါရော. ကာယဒွါရေ စောပနဝသေန ပဝတ္တာနံ ကာမာဝစရကုသလတော အဋ္ဌန္နံ, အကုသလတော ဒွါဒသန္နန္တိ ဝီသတိယာ ကာယသဉ္စေတနာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဝစီသင်္ခါရောတိ ဝစနတော ပဝတ္တသင်္ခါရော, ဝစီဒွါရေ ဝစနဘေဒဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝီသတိယာ ဧဝ ဝစီသဉ္စေတနာနမေတံ အဓိဝစနံ. စိတ္တသင်္ခါရောတိ စိတ္တတော ပဝတ္တသင်္ခါရော, ကာယဝစီဒွါရေ စောပနံ အကတွာ ရဟော နိသီဒိတွာ စိန္တေန္တဿ ပဝတ္တာနံ လောကိယကုသလာကုသလဝသေန ဧကူနတိံသမနောသဉ္စေတနာနမေတံ အဓိဝစနံ.

ในสังขารนิทเทส สังขารมีลักษณะคือการปรุงแต่ง. ก็ในการจำแนกสังขารนั้น คำว่า กายสังขาร คือ สังขารที่เกิดขึ้นทางกาย. นี้เป็นชื่อของกายสัญเจตนา ๒๐ ดวง คือ เจตนาในกามาวจรกุศล ๘ ดวง และในอกุศล ๑๒ ดวง ที่เกิดขึ้นโดยอาการที่ยัง (กายวิญญาณ) ให้ไหวในกายทวาร. คำว่า วจีสังขาร คือ สังขารที่เกิดขึ้นทางวาจา, นี้เป็นชื่อของวจีสัญเจตนา ๒๐ ดวงนั่นเอง ที่เกิดขึ้นโดยอาการที่ทำวจีวิญญัติให้แตกไปในวจีทวาร. คำว่า จิตตสังขาร คือ สังขารที่เกิดขึ้นจากจิต, นี้เป็นชื่อของมโนสัญเจตนา ๒๙ ดวง ที่เป็นไปโดยเป็นโลกิยกุศลและอกุศล ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่กระทำการไหวในกายทวารและวจีทวาร นั่งคิดอยู่ในที่สงัด.

အဝိဇ္ဇာနိဒ္ဒေသေ [Pg.17] ဒုက္ခေ အညာဏန္တိ ဒုက္ခသစ္စေ အညာဏံ, မောဟဿေတံ အဓိဝစနံ. ဧသ နယော ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏန္တိအာဒီသု. တတ္ထ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခေ အညာဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ အန္တောဂဓတော ဝတ္ထုတော အာရမ္မဏတော ပဋိစ္ဆာဒနတော စ. တထာ ဟိ တံ ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နတ္တာ ဒုက္ခေ အန္တောဂဓံ, ဒုက္ခသစ္စဉ္စဿ နိဿယပစ္စယဘာဝေန ဝတ္ထု, အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန အာရမ္မဏံ, ဒုက္ခသစ္စံ ဧတံ ပဋိစ္ဆာဒေတိ တဿ ယာထာဝလက္ခဏပဋိဝေဓနိဝါရဏေန ဉာဏပ္ပဝတ္တိယာ စေတ္ထ အပ္ပဒါနေန.

ในอวิชชานิทเทส คำว่า "ความไม่รู้ในทุกข์" คือ ความไม่รู้ในทุกขสัจจะ นี้เป็นชื่อของโมหะ. นัยนี้พึงทราบในบททั้งหลายมีอาทิว่า "ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย". ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบความไม่รู้ในทุกข์โดยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยความเป็นธรรมที่นับเนื่องในภายใน ๑ โดยความเป็นวัตถุ ๑ โดยความเป็นอารมณ์ ๑ และโดยการปกปิด ๑. จริงอย่างนั้น ความไม่รู้นั้นนับเนื่องในทุกข์ เพราะนับเข้าในทุกขสัจจะ, และทุกขสัจจะเป็นวัตถุของความไม่รู้นั้นโดยความเป็นนิสสยปัจจัย, เป็นอารมณ์โดยความเป็นอารัมมณปัจจัย, ความไม่รู้นี้ย่อมปกปิดทุกขสัจจะ ด้วยการห้ามการแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริงของทุกขสัจจะนั้น และด้วยการไม่ให้ญาณเป็นไปในทุกขสัจจะนี้.

ဒုက္ခသမုဒယေ အညာဏံ တီဟိ ကာရဏေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗံ ဝတ္ထုတော အာရမ္မဏတော ပဋိစ္ဆာဒနတော စ. နိရောဓေ ပဋိပဒါယ စ အညာဏံ ဧကေနေဝ ကာရဏေန ဝေဒိတဗ္ဗံ ပဋိစ္ဆာဒနတော. နိရောဓပဋိပဒါနဉှိ ပဋိစ္ဆာဒကမေဝ အညာဏံ တေသံ ယာထာဝလက္ခဏပဋိဝေဓနိဝါရဏေန တေသု စ ဉာဏပ္ပဝတ္တိယာ အပ္ပဒါနေန. န ပန တံ တတ္ထ အန္တောဂဓံ တသ္မိံ သစ္စဒွယေ အပရိယာပန္နတ္တာ, န တဿ တံ သစ္စဒွယံ ဝတ္ထု အသဟဇာတတ္တာ, နာရမ္မဏံ, တဒါရဗ္ဘ အပ္ပဝတ္တနတော. ပစ္ဆိမဉှိ သစ္စဒွယံ ဂမ္ဘီရတ္တာ ဒုဒ္ဒသံ, န တတ္ထ အန္ဓဘူတံ အညာဏံ ပဝတ္တတိ. ပုရိမံ ပန ဝစနီယတ္တေန သဘာဝလက္ခဏဿ ဒုဒ္ဒသတ္တာ ဂမ္ဘီရံ, တတ္ထ ဝိပလ္လာသဂါဟဝသေန ပဝတ္တတိ.

ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย พึงทราบโดยเหตุ ๓ ประการ คือ โดยความเป็นวัตถุ ๑ โดยความเป็นอารมณ์ ๑ และโดยการปกปิด ๑. ส่วนความไม่รู้ในนิโรธและในปฏิปทา พึงทราบโดยเหตุอย่างเดียว คือ โดยการปกปิด. จริงอยู่ ความไม่รู้ย่อมปกปิดนิโรธและปฏิปทานั่นเทียว ด้วยการห้ามการแทงตลอดลักษณะตามความเป็นจริงของธรรมทั้งสองนั้น และด้วยการไม่ให้ญาณเป็นไปในธรรมทั้งสองนั้น. แต่ความไม่รู้นั้น ไม่ได้นับเนื่องในธรรมทั้งสองนั้น เพราะไม่ได้นับเข้าในสัจจะทั้งสองนั้น, สัจจะทั้งสองนั้นไม่เป็นวัตถุของความไม่รู้นั้น เพราะไม่ได้เกิดร่วมกัน, และไม่เป็นอารมณ์ เพราะความไม่รู้นั้นไม่ได้ปรารภสัจจะทั้งสองนั้นเกิดขึ้น. จริงอยู่ สัจจะ ๒ อย่างหลังเห็นได้ยาก เพราะมีความลึกซึ้ง, ความไม่รู้ที่ทำให้มืดบอด ย่อมไม่เป็นไปในสัจจะทั้งสองนั้น. ส่วนสัจจะ ๒ อย่างแรก ลึกซึ้งเพราะสภาวลักษณะของตนอันเป็นสิ่งที่กล่าวถึงได้นั้นเห็นได้ยาก, (ความไม่รู้) ย่อมเป็นไปในสัจจะทั้งสองนั้น โดยอำนาจแห่งการยึดถือด้วยวิปลาส.

အပိစ ‘‘ဒုက္ခေ’’တိ ဧတ္တာဝတာ သင်္ဂဟတော ဝတ္ထုတော အာရမ္မဏတော ကိစ္စတော စ အဝိဇ္ဇာ ဒီပိတာ. ‘‘ဒုက္ခသမုဒယေ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ဝတ္ထုတော အာရမ္မဏတော ကိစ္စတော စ. ‘‘ဒုက္ခနိရောဓေ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယာ’’တိ ဧတ္တာဝတာ ကိစ္စတော. အဝိသေသတော ပန ‘‘အညာဏ’’န္တိ ဧတေန သဘာဝတော နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ဉာတဗ္ဗာ.

อีกอย่างหนึ่ง เพียงด้วยบทว่า "ในทุกข์" เท่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอวิชชาไว้โดยการสงเคราะห์ ๑ โดยความเป็นวัตถุ ๑ โดยความเป็นอารมณ์ ๑ และโดยกิจ ๑. เพียงด้วยบทว่า "ในทุกขสมุทัย" เท่านี้ (ทรงแสดงไว้) โดยความเป็นวัตถุ ๑ โดยความเป็นอารมณ์ ๑ และโดยกิจ ๑. เพียงด้วยบทว่า "ในทุกขนิโรธ ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา" เท่านี้ (ทรงแสดงไว้) โดยกิจ. ส่วนโดยไม่เจาะจง พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอวิชชาโดยสภาวะ ด้วยบทว่า "ความไม่รู้" นี้.

ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ. နိရောဓော ဟောတီတိ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. အပိစေတ္ထ သဗ္ဗေဟေဝ တေဟိ နိရောဓပဒေဟိ နိဗ္ဗာနံ ဒေသိတံ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာဂမ္မ တေ တေ ဓမ္မာ နိရုဇ္ဈန္တိ, တသ္မာ တံ တေသံ တေသံ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒွါဒသဟိ ပဒေဟိ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ဒေသေန္တော အရဟတ္တနိကူဋေနေဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသူတိ.

บทว่า "อิติ โข ภิกฺขเว" คือ "เอวํ โข ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล). บทว่า "นิโรโธ โหติ" คือ "อนุปฺปาโท โหติ" (ความไม่เกิดขึ้น ย่อมมี). อีกอย่างหนึ่ง ในปฏิโลมปฏิจจสมุปบาทนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระนิพพานด้วยบทว่านิโรธทั้งหมดเหล่านั้นนั่นเทียว. จริงอยู่ เพราะอาศัยพระนิพพาน ธรรมเหล่านั้นๆ จึงดับไป เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั้นจึงถูกเรียกว่าเป็นความดับ (นิโรธ) ของธรรมเหล่านั้นๆ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะด้วยบท ๑๒ บทในพระสูตรนี้ ได้ทรงจบพระธรรมเทศนาลงด้วยยอดคือพระอรหัตตผลนั่นเทียว. ในกาลจบพระธรรมเทศนา ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้ตั้งอยู่แล้วในพระอรหัตผลโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ดังนี้แล.

ဝိဘင်္ဂသုတ္တံ ဒုတိယံ.

วิภังคสูตรที่ ๒ จบ.

၃. ပဋိပဒါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาปฏิปทาสูตร

၃. တတိယေ [Pg.18] မိစ္ဆာပဋိပဒန္တိ အယံ တာဝ အနိယျာနိကပဋိပဒါ. နနု စ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ပုညာဘိသင်္ခါရောပိ အတ္ထိ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရောပိ, သော ကထံ မိစ္ဆာပဋိပဒါ ဟောတီတိ. ဝဋ္ဋသီသတ္တာ. ယဉှိ ကိဉ္စိ ဘဝတ္တယသင်္ခါတံ ဝဋ္ဋံ ပတ္ထေတွာ ပဝတ္တိတံ, အန္တမသော ပဉ္စာဘိညာ အဋ္ဌ ဝါ ပန သမာပတ္တိယော, သဗ္ဗံ တံ ဝဋ္ဋပက္ခိယံ ဝဋ္ဋသီသန္တိ ဝဋ္ဋသီသတ္တာ မိစ္ဆာပဋိပဒါဝ ဟောတိ. ယံ ပန ကိဉ္စိ ဝိဝဋ္ဋံ နိဗ္ဗာနံ ပတ္ထေတွာ ပဝတ္တိတံ, အန္တမသော ဥဠုင်္ကယာဂုမတ္တဒါနမ္ပိ ပဏ္ဏမုဋ္ဌိဒါနမတ္တမ္ပိ, သဗ္ဗံ တံ ဝိဝဋ္ဋပက္ခိယံ ဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ, ဝိဝဋ္ဋပက္ခိကတ္တာ သမ္မာပဋိပဒါဝ ဟောတိ. အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဟိ ပဏ္ဏမုဋ္ဌိမတ္တဒါနကုသလံ ဝါ ဟောတု မဟန္တံ ဝေလာမဒါနာဒိကုသလံ ဝါ, သစေ ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိံ ပတ္ထေတွာ ဝဋ္ဋနိဿိတဝသေန မိစ္ဆာ ဌပိတံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋမေဝ အာဟရိတုံ သက္ကောတိ, နော ဝိဝဋ္ဋံ. ‘‘ဣဒံ မေ ဒါနံ အာသဝက္ခယာဝဟံ ဟောတူ’’တိ ဧဝံ ပန ဝိဝဋ္ဋံ ပတ္ထေန္တေန ဝိဝဋ္ဋဝသေန သမ္မာ ဌပိတံ အရဟတ္တမ္ပိ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ဒါတုံ သက္ကောတိယေဝ, န အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ. ဣတိ အနုလောမဝသေန မိစ္ဆာပဋိပဒါ, ပဋိလောမဝသေန သမ္မာပဋိပဒါ ဒေသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နနု စေတ္ထ ပဋိပဒါ ပုစ္ဆိတာ, နိဗ္ဗာနံ ဘာဇိတံ, နိယျာတနေပိ ပဋိပဒါဝ နိယျာတိတာ. န စ နိဗ္ဗာနဿ ပဋိပဒါတိ နာမံ, သဝိပဿနာနံ ပန စတုန္နံ မဂ္ဂါနမေတံ နာမံ, တသ္မာ ပုစ္ဆာနိယျာတနေဟိ ပဒဘာဇနံ န သမေတီတိ. နော န သမေတိ, ကသ္မာ? ဖလေန ပဋိပဒါယ ဒဿိတတ္တာ. ဖလေန ဟေတ္ထ ပဋိပဒါ ဒဿိတာ. ‘‘အဝိဇ္ဇာယ တွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော’’တိ ဧတံ နိရောဓသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ ယဿာ ပဋိပဒါယ ဖလံ, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာပဋိပဒါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣမသ္မိဉ္စ အတ္ထေ အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေါ နိရောဓဿေဝ ဝေဝစနံ, အသေသဝိရာဂါ အသေသနိရောဓာတိ အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. ယေန ဝါ ဝိရာဂသင်္ခါတေန မဂ္ဂေန အသေသနိရောဓော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ဧတံ ပဒဘာဇနံ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ သတိ သာနုဘာဝါ ပဋိပဒါ ဝိဘတ္တာ ဟောတိ. ဣတိ ဣမသ္မိမ္ပိ သုတ္တေ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတန္တိ. တတိယံ.

๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า มิจฉาปฏิปทา นี้ เป็นปฏิปทาที่มิใช่ทางออกจากวัฏฏะก่อน ก็เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย ปุญญาภิสังขารก็มี อเนญชาภิสังขารก็มี สังขารนั้นเป็นมิจฉาปฏิปทาได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะเป็นประธานแห่งวัฏฏะ ด้วยว่า กุศลสังขารใดๆ ก็ตาม ที่บุคคลปรารถนาวัฏฏะอันนับเนื่องในภพ ๓ แล้วให้เป็นไป โดยที่สุด แม้ปัญจอภิญญา หรือสมาบัติ ๘ สังขารทั้งหมดนั้นเป็นฝ่ายวัฏฏะ เป็นประธานแห่งวัฏฏะ เพราะเหตุที่เป็นประธานแห่งวัฏฏะ จึงเป็นมิจฉาปฏิปทาทั้งนั้น ส่วนกุศลสังขารใดๆ ก็ตาม ที่บุคคลปรารถนานิพพานอันเป็นวิวัฏฏะแล้วให้เป็นไป โดยที่สุด แม้การให้ทานเพียงข้าวต้มหนึ่งทัพพี หรือการให้ทานเพียงผักกำมือหนึ่ง สังขารทั้งหมดนั้นเป็นฝ่ายวิวัฏฏะ อาศัยวิวัฏฏะ เพราะเป็นฝ่ายวิวัฏฏะ จึงเป็นสัมมาปฏิปทาทั้งนั้น ด้วยว่า แม้กุศลเล็กน้อย คือกุศลจากการให้ทานเพียงผักกำมือหนึ่งก็ตาม หรือกุศลอันยิ่งใหญ่มีการให้ทานของเวฬามพราหมณ์เป็นต้นก็ตาม ถ้าหากบุคคลปรารถนาวัฏฏสมบัติ ตั้งไว้ผิดโดยอาศัยวัฏฏะ ก็ย่อมสามารถนำมาซึ่งวัฏฏะเท่านั้น ไม่สามารถนำมาซึ่งวิวัฏฏะ แต่ถ้าตั้งไว้ชอบโดยอาศัยวิวัฏฏะ ด้วยผู้ปรารถนาวิวัฏฏะว่า "ขอทานของเรานี้จงเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะเถิด" ก็ย่อมสามารถให้ได้แม้ซึ่งพระอรหัต แม้ซึ่งปัจเจกโพธิญาณ แม้ซึ่งสัพพัญญุตญาณทีเดียว ย่อมไม่ถึงที่สุดตราบเท่าที่ยังไม่บรรลุพระอรหัต พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงมิจฉาปฏิปทาโดยอนุโลม (ปฏิจจสมุปบาท) ทรงแสดงสัมมาปฏิปทาโดยปฏิโลม (ปฏิจจสมุปบาท) ดังนี้ ก็ในเรื่องนี้ พระองค์ถูกทูลถามถึงปฏิปทา แต่ทรงจำแนกนิพพาน แม้ในบทสรุปก็ทรงสรุปปฏิปทานั่นเอง และคำว่า ปฏิปทา ก็มิใช่ชื่อของนิพพาน แต่คำนี้เป็นชื่อของมรรค ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนา เพราะฉะนั้น บทภาชนีย์จึงไม่สอดคล้องกับคำถามและบทสรุป (ตอบว่า) ไม่ใช่ไม่สอดคล้อง เพราะเหตุไร? เพราะทรงแสดงปฏิปทาด้วยผล ในที่นี้ พระองค์ทรงแสดงปฏิปทาด้วยผล ความว่า "เพราะความสำรอกดับโดยไม่เหลือแห่งอวิชชานั่นเทียว สังขารจึงดับ" นิพพานอันชื่อว่านิโรธนี้ เป็นผลของปฏิปทาใด "ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาปฏิปทา" นี้คือเนื้อความในที่นี้ และในเนื้อความนี้ ในบทว่า อเสสวิราคนิโรธา นี้ คำว่า วิราคะ เป็นไวพจน์ของคำว่า นิโรธ นั่นเอง อธิบายในที่นี้ว่า เพราะสำรอกโดยไม่เหลือ คือเพราะดับโดยไม่เหลือ หรืออีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสบทภาชนีย์นี้เพื่อทรงแสดงมรรคนั้นอันชื่อว่าวิราคะ ซึ่งเป็นเหตุให้มีความดับโดยไม่เหลือ เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ ปฏิปทาชื่อว่าอันพระองค์ทรงจำแนกไว้โดยมีอานุภาพ เพราะฉะนั้น แม้ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเอง จบสูตรที่ ๓

၄. ဝိပဿီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาวิปัสสีสูตร

၄. စတုတ္ထေ [Pg.19] ဝိပဿိဿာတိ တဿ ကိရ ဗောဓိသတ္တဿ ယထာ လောကိယမနုဿာနံ ကိဉ္စိဒေဝ ပဿန္တာနံ ပရိတ္တကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တဿ ကမ္မဇပသာဒဿ ဒုဗ္ဗလတ္တာ အက္ခီနိ ဝိပ္ဖန္ဒန္တိ, န ဧဝံ ဝိပ္ဖန္ဒိံသု. ဗလဝကမ္မနိဗ္ဗတ္တဿ ပန ကမ္မဇပသာဒဿ ဗလဝတ္တာ အဝိပ္ဖန္ဒန္တေဟိ အနိမိသေဟိ ဧဝ အက္ခီဟိ ပဿိ သေယျထာပိ ဒေဝါ တာဝတိံသာ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အနိမိသန္တော ကုမာရော ပေက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိပဿိဿ ကုမာရဿ ‘ဝိပဿီ ဝိပဿီ’တွေဝ သမညာ ဥဒပါဒီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀). အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – အန္တရန္တရာ နိမိသဇနိတန္ဓကာရဝိရဟေန ဝိသုဒ္ဓံ ပဿတိ, ဝိဝဋေဟိ ဝါ အက္ခီဟိ ပဿတီတိ ဝိပဿီ. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာနံ ဗလဝကမ္မနိဗ္ဗတ္တဿ ကမ္မဇပသာဒဿ ဗလဝတ္တာ အက္ခီနိ န ဝိပ္ဖန္ဒန္တိ, သော ပန ဗောဓိသတ္တော ဧတေနေဝ နာမံ လဘိ.

๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า วิปัสสี ได้ยินว่า นัยน์ตาทั้งสองของพระโพธิสัตว์นั้นย่อมกะพริบ เพราะความอ่อนกำลังแห่งกัมมชประสาทอันเกิดจากกรรมเล็กน้อย ของพวกมนุษย์ปุถุชนผู้กำลังมองดูอะไรๆ อยู่ฉันใด (นัยน์ตาของพระโพธิสัตว์นั้น) ก็หาได้กะพริบฉันนั้นไม่ แต่เพราะความมีกำลังแห่งกัมมชประสาทอันเกิดจากกรรมที่มีกำลัง จึงทอดพระเนตรด้วยนัยน์ตาทั้งสองที่ไม่กะพริบ ไม่หลับเลย เปรียบเหมือนเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงเพ่งมองโดยไม่กะพริบพระเนตร สมัญญาว่า 'วิปัสสี วิปัสสี' จึงเกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมาร" อธิบายในที่นี้ว่า พระองค์ทรงเห็นได้อย่างหมดจด เพราะปราศจากความมืดอันเกิดจากการกะพริบตาในระหว่างๆ หรือชื่อว่า วิปัสสี เพราะทรงเห็นด้วยนัยน์ตาที่เบิกโพลง และในเรื่องนี้ แม้ว่านัยน์ตาทั้งสองของพระโพธิสัตว์ทั้งปวงผู้มีภพสุดท้ายจะไม่กะพริบ เพราะความมีกำลังแห่งกัมมชประสาทอันเกิดจากกรรมที่มีกำลัง แต่พระโพธิสัตว์พระองค์นั้นได้พระนามด้วยเหตุนี้เอง

အပိစ ဝိစေယျ ဝိစေယျ ပဿတီတိ ဝိပဿီ, ဝိစိနိတွာ ဝိစိနိတွာ ပဿတီတိ အတ္ထော. ဧကဒိဝသံ ကိရ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ အတ္ထေ အနုသာသန္တဿ ရညော အလင်္ကတပဋိယတ္တံ မဟာပုရိသံ အာဟရိတွာ အင်္ကေ ဌပယိံသု. တဿ တံ အင်္ကေ ကတွာ ပလာဠယမာနဿေဝ အမစ္စာ သာမိကံ အဿာမိကံ အကံသု. ဗောဓိသတ္တော အနတ္တမနသဒ္ဒံ နိစ္ဆာရေသိ. ရာဇာ ‘‘ကိမေတံ ဥပဓာရေထာ’’တိ အာဟ. ဥပဓာရယမာနာ အညံ အဒိသွာ ‘‘အဋ္ဋဿ ဒုဗ္ဗိနိစ္ဆိတတ္တာ ဧဝံ ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပုန သာမိကမေဝ သာမိကံ ကတွာ ‘‘ဉတွာ နု ခေါ ကုမာရော ဧဝံ ကရောတီ’’တိ? ဝီမံသန္တာ ပုန သာမိကံ အဿာမိကမကံသု. ပုန ဗောဓိသတ္တော တထေဝ သဒ္ဒံ နိစ္ဆာရေသိ. အထ ရာဇာ ‘‘ဇာနာတိ မဟာပုရိသော’’တိ တတော ပဋ္ဌာယ အပ္ပမတ္တော အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝိစေယျ ဝိစေယျ ကုမာရော အတ္ထေ ပနာယတိ ဉာယေနာတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိပဿိဿ ကုမာရဿ ဘိယျောသောမတ္တာယ ‘ဝိပဿီ ဝိပဿီ’တွေဝ သမညာ ဥဒပါဒီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၁).

อีกประการหนึ่ง ชื่อว่า วิปัสสี เพราะทรงเห็นหลังจากใคร่ครวญแล้วๆ เล่าๆ ความว่า ทรงเห็นหลังจากพิจารณาแล้วๆ เล่าๆ ได้ยินว่า วันหนึ่ง ขณะที่พระราชากำลังประทับนั่งสั่งสอนอรรถคดี ณ สถานที่วินิจฉัย (ข้าราชบริพาร) ได้นำพระมหาบุรุษผู้ทรงประดับตกแต่งแล้วมาทูลถวาย และทรงวางไว้บนพระเพลา ขณะที่พระองค์ทรงวางพระกุมารนั้นไว้บนพระเพลาและกำลังทรงหยอกเย้าอยู่นั่นเอง พวกอำมาตย์ได้ตัดสินให้เจ้าของ (ที่แท้จริง) กลายเป็นผู้ไม่ใช่เจ้าของ พระโพธิสัตว์ทรงเปล่งเสียงแสดงความไม่พอพระทัย พระราชาตรัสว่า "นี่อะไรกัน พวกท่านจงตรวจสอบดู" เมื่อตรวจสอบแล้วไม่เห็นเหตุอื่น (จึงคิดว่า) "คงจะเป็นเพราะการวินิจฉัยอรรถคดีที่ไม่ดี จึงทรงทำเช่นนี้" แล้วจึงตัดสินให้เจ้าของที่แท้จริงเป็นเจ้าของอีกครั้ง (แล้ว) ด้วยประสงค์จะทดลองว่า "พระกุมารทรงทราบแล้วจึงทำเช่นนี้ หรือหนอแล" จึงได้ตัดสินให้เจ้าของที่แท้จริงกลายเป็นผู้ไม่ใช่เจ้าของอีก พระโพธิสัตว์ก็ทรงเปล่งเสียงเช่นนั้นอีก ครั้งนั้น พระราชา (ทรงดำริว่า) "พระมหาบุรุษทรงทราบ" ตั้งแต่นั้นมา ก็ทรงเป็นผู้ไม่ประมาท เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงใคร่ครวญแล้วๆ เล่าๆ จึงทรงเข้าถึงเนื้อความโดยนัย สมัญญาว่า 'วิปัสสี วิปัสสี' จึงเกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมารโดยความพอพระทัยยิ่งขึ้นไป"

ဘဂဝတောတိ ဘာဂျသမ္ပန္နဿ. အရဟတောတိ ရာဂါဒိအရီနံ ဟတတ္တာ, သံသာရစက္ကဿ ဝါ အရာနံ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာနံ ဝါ အရဟတ္တာ အရဟာတိ ဧဝံ ဂုဏတော ဥပ္ပန္နနာမဓေယျဿ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာတိ သမ္မာ နယေန ဟေတုနာ သာမံ ပစ္စတ္တပုရိသကာရေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဒ္ဓဿ. ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာတိ [Pg.20] သမ္ဗောဓော ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏံ, တတော ပုဗ္ဗေဝ. ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတောတိ ဧတ္ထ ဗောဓီတိ ဉာဏံ, ဗောဓိမာ သတ္တော ဗောဓိသတ္တော, ဉာဏဝါ ပညဝါ ပဏ္ဍိတောတိ အတ္ထော. ပုရိမဗုဒ္ဓါနဉှိ ပါဒမူလေ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ပဏ္ဍိတောဝ သော သတ္တော, န အန္ဓဗာလောတိ ဗောဓိသတ္တော. ယထာ ဝါ ဥဒကတော ဥဂ္ဂန္တွာ ဌိတံ ပရိပါကဂတံ ပဒုမံ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿေန အဝဿံ ဗုဇ္ဈိဿတီတိ ဗုဇ္ဈနကပဒုမန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကေ ဗျာကရဏဿ လဒ္ဓတ္တာ အဝဿံ အနန္တရာယေန ပါရမိယော ပူရေတွာ ဗုဇ္ဈိဿတီတိ ဗုဇ္ဈနကသတ္တောတိပိ ဗောဓိသတ္တော. ယာ စ ဧသာ စတုမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတာ ဗောဓိ, တံ ပတ္ထယမာနော ပဝတ္တတီတိ ဗောဓိယံ သတ္တော အာသတ္တောတိပိ ဗောဓိသတ္တော. ဧဝံ ဂုဏတော ဥပ္ပန္နနာမဝသေန ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော. ကိစ္ဆန္တိ ဒုက္ခံ. အာပန္နောတိ အနုပ္ပတ္တော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အဟော အယံ သတ္တလောကော ဒုက္ခံ အနုပ္ပတ္တောတိ. စဝတိ စ ဥပပဇ္ဇတိ စာတိ ဣဒံ အပရာပရံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. နိဿရဏန္တိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ ဇရာမရဏဒုက္ခတော နိဿဋတ္တာ တဿ နိဿရဏန္တိ ဝုစ္စတိ. ကုဒါဿု နာမာတိ ကတရသ္မိံ နု ခေါ ကာလေ.

บทว่า ภควโต ความว่า ผู้ถึงพร้อมแล้วด้วยโชค บทว่า อรหโต ความว่า (แห่งพระผู้มีพระภาค) ผู้มีพระนามเกิดขึ้นโดยคุณอย่างนี้ว่า อรหา เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือราคะเป็นต้น หรือเพราะทรงทำลายซี่กำแห่งวงล้อคือสังสารวัฏ หรือเพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยทั้งหลาย บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ความว่า (แห่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้า) ผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยพระองค์เอง โดยชอบ โดยนัย โดยเหตุ ด้วยความบากบั่นเฉพาะพระองค์ บทว่า ปุพฺเพว สมฺโพธา ความว่า ญาณในมรรค ๔ เรียกว่า สัมโพธะ, (ทรงมีพระดำริ) ก่อนแต่นั้น ในบทว่า โพธิสตฺตสฺเสว สโต นี้ บทว่า โพธิ คือ ญาณ สัตว์ผู้มีโพธิ ชื่อว่า โพธิสัตว์ อธิบายว่า ผู้มีญาณ ผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต จริงอยู่ สัตว์นั้นเป็นบัณฑิตทีเดียว จำเดิมแต่กระทำอภินิหาร ณ เบื้องบาทมูลของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ มิใช่อันธพาล เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โพธิสัตว์ หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนดอกปทุมที่ตั้งขึ้นพ้นน้ำ ถึงความแก่รอบแล้ว จักบานแน่นอนเพราะสัมผัสรัศมีพระอาทิตย์ จึงเรียกว่า "บุชฌนกปทุม" (ปทุมที่จักบาน) ฉันใด เพราะเหตุที่ได้รับพยากรณ์ในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว จักตรัสรู้แน่นอนโดยไม่มีอันตราย ด้วยการบำเพ็ญบารมีให้บริบูรณ์ ฉันนั้น แม้เพราะเป็นสัตว์ผู้จักตรัสรู้ จึงชื่อว่า โพธิสัตว์ และโพธิใดนี้ที่นับว่าเป็นญาณในมรรค ๔ ท่านย่อมเป็นไปโดยปรารถนาโพธินั้น เพราะเหตุนั้น แม้เพราะเป็นสัตว์ผู้ข้องอยู่ ติดอยู่แล้วในโพธิ จึงชื่อว่า โพธิสัตว์ (ทรงมีพระดำริ) เมื่อเป็นพระโพธิสัตว์ผู้มีนามเกิดขึ้นโดยคุณอย่างนี้ บทว่า กิจฺฉํ คือ ทุกข์ บทว่า อาปนฺโน คือ ถึงแล้ว ความนี้ท่านกล่าวไว้ว่า "โอหนอ สัตวโลกนี้ถึงแล้วซึ่งทุกข์" บทว่า จวติ จ อุปปชฺชติ จ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิสืบๆ กันไป บทว่า นิสฺสรณํ คือ พระนิพพาน จริงอยู่ พระนิพพานนั้น เพราะเป็นสภาวะที่ออกไปแล้วจากทุกข์คือชราและมรณะ จึงเรียกว่าเป็นเครื่องสลัดออกจากชราและมรณะนั้น บทว่า กุทสฺสุ นาม คือ ในกาลไหนหนอแล

ယောနိသော မနသိကာရာတိ ဥပါယမနသိကာရေန ပထမနသိကာရေန. အဟု ပညာယ အဘိသမယောတိ ပညာယ သဒ္ဓိံ ဇရာမရဏကာရဏဿ အဘိသမယော သမဝါယော သမာယောဂေါ အဟောသိ, ‘‘ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ဣဒံ တေန ဒိဋ္ဌန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယောနိသော မနသိကာရာ အဟု ပညာယာတိ ယောနိသော မနသိကာရေန စ ပညာယ စ အဘိသမယော အဟု. ‘‘ဇာတိယာ ခေါ သတိ ဇရာမရဏ’’န္တိ, ဧဝံ ဇရာမရဏကာရဏဿ ပဋိဝေဓော အဟောသီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

บทว่า โยนิโส มนสิการา คือ ด้วยอุบายมนสิการ ด้วยปถมนสิการ (การมนสิการถึงเหตุ) ในบทว่า อหุ ปญฺญาย อภิสมโย ความว่า การรู้แจ้ง การประชุมพร้อม การประกอบพร้อมซึ่งเหตุแห่งชราและมรณะ ได้มีแล้ว พร้อมด้วยปัญญา อธิบายว่า "ชรามรณะมีเพราะชาติเป็นปัจจัย" ดังนี้ อันพระองค์ทรงเห็นแล้ว หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า โยนิโส มนสิการา อหุ ปญฺญาย ความว่า การรู้แจ้งได้มีแล้วด้วยโยนิโสมนสิการและด้วยปัญญา อธิบายว่า "เมื่อชาติมีอยู่แล ชรามรณะจึงมี" ดังนี้ การแทงตลอดซึ่งเหตุแห่งชราและมรณะได้มีแล้ว นัยนี้พึงเห็นในที่ทั้งปวง

ဣတိ ဟိဒန္တိ ဧဝမိဒံ. သမုဒယော သမုဒယောတိ ဧကာဒသသု ဌာနေသု သင်္ခါရာဒီနံ သမုဒယံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ နိဒ္ဒိသတိ. ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသူတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာနံ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ ဣတော ပုဗ္ဗေ အနနုဿုတေသု ဓမ္မေသု, စတူသု ဝါ အရိယသစ္စဓမ္မေသု. စက္ခုန္တိအာဒီနိ ဉာဏဝေဝစနာနေဝ. ဉာဏမေဝ ဟေတ္ထ ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခု, ဉာတဋ္ဌေန ဉာဏံ, ပဇာနနဋ္ဌေန ပညာ, ပဋိဝေဓနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ, ဩဘာသနဋ္ဌေန အာလောကောတိ ဝုတ္တံ[Pg.21]. တံ ပနေတံ စတူသု သစ္စေသု လောကိယလောကုတ္တရမိဿကံ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နိရောဓဝါရေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. စတုတ္ထံ.

บทว่า อิติ หิทํ คือ อย่างนี้ นี้ บทว่า สมุทโย สมุทโย คือ ทรงรวบรวมแล้วแสดงความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นต้นในฐานะ ๑๑ แห่ง บทว่า ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ คือ "ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย" (จักษุเกิดขึ้นแล้ว) ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนแต่นี้อย่างนี้ หรือในอริยสัจธรรม ๔ บทว่า จกฺขุ เป็นต้น เป็นไวพจน์ของญาณนั่นเอง ในบทนี้ ญาณนั่นเอง ท่านเรียกว่า จักษุ เพราะอรรถว่าเห็น, เรียกว่า ญาณ เพราะอรรถว่ารู้, เรียกว่า ปัญญา เพราะอรรถว่ารู้ทั่ว, เรียกว่า วิชชา เพราะอรรถว่าแทงตลอด, เรียกว่า อาโลกะ เพราะอรรถว่าส่องสว่าง ก็ญาณนั้นแล อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ระคนกันทั้งโลกิยะและโลกุตตระในสัจจะ ๔ ดังนี้ พึงทราบ แม้ในนิโรธวาร ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้นั่นเทียว (วิปัสสีสูตรที่ ๔ จบ)

၅-၁၀. သိခီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕-๑๐. อรรถกถาสิขีสูตรเป็นต้น

၅-၁၀. ပဉ္စမာဒီသု သိခိဿ, ဘိက္ခဝေတိအာဒီနံ ပဒါနံ ‘‘သိခိဿပိ, ဘိက္ခဝေ’’တိ န ဧဝံ ယောဇေတွာ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကသ္မာ? ဧကာသနေ အဒေသိတတ္တာ. နာနာဌာနေသု ဟိ ဧတာနိ ဒေသိတာနိ, အတ္ထော ပန သဗ္ဗတ္ထ သဒိသောယေဝ. သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာနဉှိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နာနံ န အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ အာစိက္ခတိ – ‘‘အတီတေ ဗောဓိသတ္တာ ပစ္စယာကာရံ သမ္မသိတွာ ဗုဒ္ဓါ ဇာတာ’’တိ. ယထာ ပန ပဌမကပ္ပိကကာလေ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဥဒကဿ ဂတမဂ္ဂေနေဝ အပရာပရံ ဝုဋ္ဌိဥဒကံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ တေဟိ တေဟိ ပုရိမဗုဒ္ဓေဟိ ဂတမဂ္ဂေနေဝ ပစ္ဆိမာ ပစ္ဆိမာ ဂစ္ဆန္တိ. သဗ္ဗဗောဓိသတ္တာ ဟိ အာနာပါနစတုတ္ထဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စယာကာရေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ တံ အနုလောမပဋိလောမံ သမ္မသိတွာ ဗုဒ္ဓါ ဟောန္တီတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တသု သုတ္တေသု ဗုဒ္ဓဝိပဿနာ နာမ ကထိတာတိ.

๕-๑๐. ในสูตรที่ ๕ เป็นต้น ไม่พึงประกอบบททั้งหลายมีอาทิว่า สิขิสฺส ภิกฺขเว ว่า "สิขิสฺสปิ ภิกฺขเว" แล้วทราบเนื้อความอย่างนั้น เพราะเหตุไร? เพราะมิได้ทรงแสดงในอาสนะเดียวกัน จริงอยู่ สูตรเหล่านี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ในที่ต่างๆ กัน แต่เนื้อความในที่ทั้งหมดเหมือนกันนั่นเทียว จริงอยู่ เมื่อพระโพธิสัตว์ทั้งปวงประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ หรือเทวดา หรือมาร หรือพรหมอื่นใดมาบอกว่า "ในอดีต พระโพธิสัตว์ทั้งหลายทรงพิจารณาปัจจยาการแล้วได้เป็นพระพุทธเจ้า" แต่เปรียบเหมือนในสมัยปฐมกัปป์ เมื่อฝนตกแล้ว น้ำฝนที่ตกมาภายหลังๆ ย่อมไหลไปตามทางที่น้ำเคยไหลไปแล้วนั่นเอง ฉันใด พระโพธิสัตว์รุ่นหลังๆ ย่อมดำเนินไปตามทางที่พระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ เหล่านั้นๆ ทรงดำเนินไปแล้วนั่นเอง ฉันนั้น จริงอยู่ พระโพธิสัตว์ทั้งปวงออกจากจตุตถฌานมีอานาปานะเป็นอารมณ์แล้ว หยั่งญาณลงในปัจจยาการ ทรงพิจารณาปัจจยาการนั้นโดยอนุโลมและปฏิโลมแล้วย่อมเป็นพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสพุทธวิปัสสนาไว้ใน ๗ สูตรโดยลำดับ

ဗုဒ္ဓဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

พุทธวรรคที่ ๑ จบ

၂. အာဟာရဝဂ္ဂေါ

๒. อาหารวรรค

၁. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอาหารสูตร

၁၁. အာဟာရဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အာဟာရာတိ ပစ္စယာ. ပစ္စယာ ဟိ အာဟရန္တိ အတ္တနော ဖလံ, တသ္မာ အာဟာရာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနန္တိအာဒီသု ဘူတာတိ ဇာတာ နိဗ္ဗတ္တာ. သမ္ဘဝေသိနောတိ ယေ သမ္ဘဝံ ဇာတိံ နိဗ္ဗတ္တိံ ဧသန္တိ ဂဝေသန္တိ. တတ္ထ စတူသု ယောနီသု အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာ သတ္တာ ယာဝ အဏ္ဍကောသံ ဝတ္ထိကောသဉ္စ န ဘိန္ဒန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသိနော နာမ, အဏ္ဍကောသံ ဝတ္ထိကောသဉ္စ ဘိန္ဒိတွာ ဗဟိ နိက္ခန္တာ ဘူတာ နာမ. သံသေဒဇာ ဩပပါတိကာ စ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ သမ္ဘဝေသိနော နာမ, ဒုတိယစိတ္တက္ခဏတော ပဘုတိ ဘူတာ နာမ. ယေန ဝါ ဣရိယာပထေန ဇာယန္တိ, ယာဝ တတော အညံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသိနော နာမ, တတော ပရံ ဘူတာ နာမ. အထ ဝါ ဘူတာတိ ဇာတာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာ, ယေ ဘူတာ အဘိနိဗ္ဗတ္တာယေဝ, န ပုန [Pg.22] ဘဝိဿန္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ, တေသံ ခီဏာသဝါနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. သမ္ဘဝမေသန္တီတိ သမ္ဘဝေသိနော. အပ္ပဟီနဘဝသံယောဇနတ္တာ အာယတိမ္ပိ သမ္ဘဝံ ဧသန္တာနံ သေက္ခပုထုဇ္ဇနာနမေတံ အဓိဝစနံ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သဗ္ဗသတ္တေ ပရိယာဒိယတိ. ဝါသဒ္ဒေါ စေတ္ထ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော, တသ္မာ ဘူတာနဉ္စ သမ္ဘဝေသီနဉ္စာတိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งอาหารวรรค บทว่า อาหารา คือ ปัจจัย จริงอยู่ ปัจจัยทั้งหลายย่อมนำมาซึ่งผลของตน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า อาหาร ในบทมีอาทิว่า ภูตานํ วา สตฺตานํ บทว่า ภูตา คือ สัตว์ที่เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว บทว่า สมฺภเวสิโน คือ สัตว์เหล่าใด ย่อมแสวงหา ค้นหา ซึ่งภพ ชาติ ความบังเกิด ในบทนั้น บรรดาโยนิ ๔ สัตว์ที่เป็นอัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดที่ยังไม่ทำลายฟองไข่และมดลูก ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี เมื่อทำลายฟองไข่และมดลูกแล้วออกมาภายนอก ชื่อว่า ภูตะ ส่วนสังเสทชะและโอปปาติกะ ในปฐมจิตตขณะ ชื่อว่า สัมภเวสี จำเดิมแต่ทุติยจิตตขณะไป ชื่อว่า ภูตะ หรืออีกอย่างหนึ่ง สัตว์ทั้งหลายเกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดที่ยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากอิริยาบถนั้น ตราบนั้นชื่อว่า สัมภเวสี หลังจากนั้นไป ชื่อว่า ภูตะ หรืออีกอย่างหนึ่ง บทว่า ภูตา คือ เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว สัตว์เหล่าใดเป็นผู้เกิดแล้ว บังเกิดแล้วเท่านั้น จักไม่เกิดอีก ดังนี้ ย่อมถึงซึ่งการนับ คำนี้เป็นชื่อของพระขีณาสพเหล่านั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมแสวงหาภพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมภเวสี คำนี้เป็นชื่อของพระเสขะและปุถุชนผู้ยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ ผู้แสวงหาภพแม้ในกาลต่อไป ด้วยบททั้งสองนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงรวบรวมสัตว์ทั้งปวงไว้ได้โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ และ วา ศัพท์ในบทนี้มีอรรถว่ารวบรวม เพราะเหตุนั้น พึงทราบเนื้อความนี้ว่า "เพื่อสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นภูตะด้วย และผู้เป็นสัมภเวสีด้วย"

ဌိတိယာတိ ဌိတတ္ထံ. အနုဂ္ဂဟာယာတိ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ. ဝစနဘေဒေါယေဝ စေသ, အတ္ထော ပန ဒွိန္နမ္ပိ ပဒါနံ ဧကောယေဝ. အထ ဝါ ဌိတိယာတိ တဿ တဿ သတ္တဿ ဥပ္ပန္နဓမ္မာနံ အနုပ္ပဗန္ဓဝသေန အဝိစ္ဆေဒါယ. အနုဂ္ဂဟာယာတိ အနုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပာဒါယ. ဥဘောပိ စေတာနိ ‘‘ဘူတာနံ ဝါ ဌိတိယာ စေဝ အနုဂ္ဂဟာယ စ, သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ ဌိတိယာ စေဝ အနုဂ္ဂဟာယ စာ’’တိ ဧဝံ ဥဘယတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနီတိ.

คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อความตั้งอยู่ คำว่า อนุคฺคหาย คือ เพื่อการอนุเคราะห์ บทนี้เป็นเพียงความแตกต่างแห่งคำพูดเท่านั้น แต่ความหมายของบททั้งสองก็เป็นอย่างเดียวกันนั่นแหละ หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า ฐิติยา คือ เพื่อความไม่ขาดสาย โดยความเป็นไปอย่างต่อเนื่องแห่งธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วในสันดานของสัตว์นั้นๆ คำว่า อนุคฺคหาย คือ เพื่อการเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้น พึงเห็นบททั้งสองแม้นี้สัมพันธ์กันในทั้งสองกรณีอย่างนี้ว่า "เพื่อความตั้งอยู่และเพื่อการอนุเคราะห์แก่เหล่าสัตว์ที่เกิดแล้ว" และ "เพื่อความตั้งอยู่และเพื่อการอนุเคราะห์แก่เหล่าสัตว์ผู้แสวงหาภพ" ดังนี้

ကဗဠီကာရော အာဟာရောတိ ကဗဠံ ကတွာ အဇ္ဈောဟရိတဗ္ဗကော အာဟာရော, ဩဒနကုမ္မာသာဒိဝတ္ထုကာယ ဩဇာယေတံ အဓိဝစနံ. ဩဠာရိကော ဝါ သုခုမော ဝါတိ ဝတ္ထုဩဠာရိကတာယ ဩဠာရိကော, သုခုမတာယ သုခုမော. သဘာဝေန ပန သုခုမရူပပရိယာပန္နတ္တာ ကဗဠီကာရော အာဟာရော သုခုမောဝ ဟောတိ. သာပိ စဿ ဝတ္ထုတော ဩဠာရိကတာ သုခုမတာ စ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုမ္ဘီလာနဉှိ အာဟာရံ ဥပါဒါယ မောရာနံ အာဟာရော သုခုမော. ကုမ္ဘီလာ ကိရ ပါသာဏေ ဂိလန္တိ, တေ စ နေသံ ကုစ္ဆိပ္ပတ္တာ ဝိလီယန္တိ. မောရာ သပ္ပဝိစ္ဆိကာဒိပါဏေ ခါဒန္တိ. မောရာနံ ပန အာဟာရံ ဥပါဒါယ တရစ္ဆာနံ အာဟာရော သုခုမော. တေ ကိရ တိဝဿဆဍ္ဍိတာနိ ဝိသာဏာနိ စေဝ အဋ္ဌီနိ စ ခါဒန္တိ, တာနိ စ နေသံ ခေဠေန တေမိတမတ္တာနေဝ ကန္ဒမူလံ ဝိယ မုဒုကာနိ ဟောန္တိ. တရစ္ဆာနံ အာဟာရံ ဥပါဒါယ ဟတ္ထီနံ အာဟာရော သုခုမော. တေ ဟိ နာနာရုက္ခသာခါဒယော ခါဒန္တိ. ဟတ္ထီနံ အာဟာရတော ဂဝယဂေါကဏ္ဏမိဂါဒီနံ အာဟာရော သုခုမော. တေ ကိရ နိဿာရာနိ နာနာရုက္ခပဏ္ဏာဒီနိ ခါဒန္တိ. တေသမ္ပိ အာဟာရတော ဂုန္နံ အာဟာရော သုခုမော. တေ အလ္လသုက္ခတိဏာနိ ခါဒန္တိ. တေသံ အာဟာရတော သသာနံ အာဟာရော သုခုမော. သသာနံ အာဟာရတော သကုဏာနံ အာဟာရော သုခုမော. သကုဏာနံ အာဟာရတော ပစ္စန္တဝါသီနံ အာဟာရော သုခုမော. ပစ္စန္တဝါသီနံ အာဟာရတော ဂါမဘောဇကာနံ အာဟာရော [Pg.23] သုခုမော. ဂါမဘောဇကာနံ အာဟာရတော ရာဇရာဇမဟာမတ္တာနံ အာဟာရော သုခုမော. တေသမ္ပိ အာဟာရတော စက္ကဝတ္တိနော အာဟာရော သုခုမော. စက္ကဝတ္တိနော အာဟာရတော ဘုမ္မာနံ ဒေဝါနံ အာဟာရော သုခုမော. ဘုမ္မာနံ ဒေဝါနံ အာဟာရတော စာတုမဟာရာဇိကာနံ. ဧဝံ ယာဝ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနံ အာဟာရာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ. တေသံ ပနာဟာရော သုခုမောတွေဝ နိဋ္ဌံ ပတ္တော.

คำว่า กวฬิงการาหาร คือ อาหารที่ต้องทำเป็นคำๆ แล้วกลืนกิน นี้เป็นชื่อของโอชาที่มีข้าวสุกและขนมกุมมาสเป็นต้นเป็นวัตถุ คำว่า หยาบหรือละเอียด คือ ชื่อว่าหยาบ เพราะวัตถุหยาบ ชื่อว่าละเอียด เพราะวัตถุละเอียด แต่โดยสภาวะแล้ว กวฬิงการาหารเป็นของละเอียดเท่านั้น เพราะนับเนื่องในสุขุมรูป อนึ่ง ความที่อาหารนั้นหยาบและละเอียด พึงทราบโดยอาศัยวัตถุเป็นลำดับไป จริงอยู่ เมื่ออาศัยอาหารของจระเข้ อาหารของนกยูงย่อมละเอียด ได้ยินว่า จระเข้กลืนก้อนหิน และหินเหล่านั้นเมื่อถึงท้องของมันก็ย่อยไป ส่วนนกยูงกินสัตว์มีงูและแมงป่องเป็นต้น แต่เมื่ออาศัยอาหารของนกยูง อาหารของหมาในย่อมละเอียด ได้ยินว่า สัตว์เหล่านั้นกินเขาและกระดูกที่ถูกทิ้งไว้สามปี และสิ่งเหล่านั้นพอถูกน้ำลายของมันก็อ่อนนุ่มเหมือนหัวเผือกหัวมัน เมื่ออาศัยอาหารของหมาใน อาหารของช้างย่อมละเอียด เพราะช้างเหล่านั้นกินกิ่งไม้ต่างๆ เป็นต้น เมื่อเทียบกับอาหารของช้าง อาหารของสัตว์มีโคไพร โคกัณณมฤคเป็นต้นย่อมละเอียด ได้ยินว่า สัตว์เหล่านั้นกินใบไม้ต่างๆ ที่ไม่มีแก่นสาร เมื่อเทียบกับอาหารของสัตว์เหล่านั้น อาหารของโคย่อมละเอียด โคเหล่านั้นกินหญ้าสดและหญ้าแห้ง เมื่อเทียบกับอาหารของโคเหล่านั้น อาหารของกระต่ายย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของกระต่าย อาหารของนกย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของนก อาหารของชาวปัจจันตชนบทย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของชาวปัจจันตชนบท อาหารของผู้ปกครองหมู่บ้านย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของผู้ปกครองหมู่บ้าน อาหารของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของท่านเหล่านั้น อาหารของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของพระเจ้าจักรพรรดิ อาหารของภุมมเทวดาย่อมละเอียด เมื่อเทียบกับอาหารของภุมมเทวดา อาหารของท้าวจาตุมหาราชย่อมละเอียด พึงขยายความไปจนถึงอาหารของเหล่าปรนิมมิตวสวัตตีเทวดาด้วยประการฉะนี้ แต่อาหารของเทวดาเหล่านั้น ถึงที่สุดว่าเป็นของละเอียดอย่างเดียว

ဧတ္ထ စ ဩဠာရိကေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဩဇာ ပရိတ္တာ ဟောတိ ဒုဗ္ဗလာ, သုခုမေ ဗလဝတီ. တထာ ဟိ ဧကပတ္တပူရမ္ပိ ယာဂုံ ပီတော မုဟုတ္တေနေဝ ဇိဃစ္ဆိတော ဟောတိ ယံကိဉ္စိဒေဝ ခါဒိတုကာမော, သပ္ပိံ ပန ပသတမတ္တံ ပိဝိတွာ ဒိဝသံ အဘောတ္တုကာမော ဟောတိ. တတ္ထ ဝတ္ထု ကမ္မဇတေဇသင်္ခါတံ ပရိဿယံ ဝိနောဒေတိ, န ပန သက္ကောတိ ပါလေတုံ. ဩဇာ ပန ပါလေတိ, န သက္ကောတိ ပရိဿယံ ဝိနောဒေတုံ. ဒွေ ပန ဧကတော ဟုတွာ ပရိဿယဉ္စေဝ ဝိနောဒေန္တိ ပါလေန္တိ စာတိ.

และในเรื่องนี้ ในวัตถุที่หยาบ โอชาย่อมมีน้อย มีกำลังอ่อน ในวัตถุที่ละเอียด โอชาย่อมมีกำลังมาก จริงอย่างนั้น คนดื่มข้าวต้มแม้เต็มบาตรหนึ่ง ก็หิวในชั่วครู่เดียว ย่อมต้องการจะเคี้ยวกินอะไรๆ ก็ตาม แต่เมื่อดื่มเนยใสเพียงหนึ่งช้อน ก็ไม่ต้องการบริโภคตลอดทั้งวัน ในสองอย่างนั้น วัตถุ (อาหาร) ย่อมบรรเทาอันตรายที่เรียกว่ากัมมชเตโชได้ แต่ไม่สามารถจะคุ้มครอง (รูปกาย) ได้ ส่วนโอชา ย่อมคุ้มครองได้ แต่ไม่สามารถจะบรรเทาอันตรายได้ แต่ทั้งสองอย่าง เมื่อรวมกันแล้ว ย่อมบรรเทาอันตรายและคุ้มครอง (รูปกาย) ได้ด้วย ดังนี้

ဖဿော ဒုတိယောတိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိ ဆဗ္ဗိဓောပိ ဖဿော ဧတေသု စတူသု အာဟာရေသု ဒုတိယော အာဟာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒေသနာနယော ဧဝ စေသ, တသ္မာ ဣမိနာ နာမ ကာရဏေန ဒုတိယော တတိယော စာတိ ဣဒမေတ္ထ န ဂဝေသိတဗ္ဗံ. မနောသဉ္စေတနာတိ စေတနာဝ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏန္တိ စိတ္တံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဥပါဒိဏ္ဏကအနုပါဒိဏ္ဏကဝသေန ဧကရာသိံ ကတွာ စတ္တာရော အာဟာရေ ဒဿေသိ. ကဗဠီကာရာဟာရော ဟိ ဥပါဒိဏ္ဏကောပိ အတ္ထိ အနုပါဒိဏ္ဏကောပိ, တထာ ဖဿာဒယော. တတ္ထ သပ္ပာဒီဟိ ဂိလိတာနံ မဏ္ဍူကာဒီနံ ဝသေန ဥပါဒိဏ္ဏကကဗဠီကာရာဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မဏ္ဍူကာဒယော ဟိ သပ္ပာဒီဟိ ဂိလိတာ အန္တောကုစ္ဆိဂတာပိ ကိဉ္စိ ကာလံ ဇီဝန္တိယေဝ. တေ ယာဝ ဥပါဒိဏ္ဏကပက္ခေ တိဋ္ဌန္တိ, တာဝ အာဟာရတ္ထံ န သာဓေန္တိ. ဘိဇ္ဇိတွာ ပန အနုပါဒိဏ္ဏကပက္ခေ ဌိတာ သာဓေန္တိ. တဒါပိ ဥပါဒိဏ္ဏကာဟာရောတိ ဝုစ္စန္တီတိ. ဣဒံ ပန အာစရိယာနံ န ရုစ္စတီတိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ပဋိက္ခိပိတွာ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ဣမေသံ သတ္တာနံ ခါဒန္တာနမ္ပိ အခါဒန္တာနမ္ပိ ဘုဉ္ဇန္တာနမ္ပိ အဘုဉ္ဇန္တာနမ္ပိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေနေဝ သဟဇာတာ ကမ္မဇာ ဩဇာ နာမ အတ္ထိ, သာ ယာဝပိ သတ္တမာ ဒိဝသာ ပါလေတိ, အယမေဝ [Pg.24] ဥပါဒိဏ္ဏကကဗဠီကာရာဟာရောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေဘူမကဝိပါကဝသေန ပန ဥပါဒိဏ္ဏကဖဿာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ, တေဘူမကကုသလာကုသလကိရိယဝသေန အနုပါဒိဏ္ဏကာ. လောကုတ္တရာ ပန ရုဠှီဝသေန ကထိတာတိ.

คำว่า ผัสสะเป็นที่สอง คือ พึงทราบว่า ผัสสะแม้ทั้ง ๖ ชนิด มีจักขุสัมผัสเป็นต้น เป็นอาหารอย่างที่สองในอาหาร ๔ อย่างนี้ นี้เป็นเพียงนัยแห่งเทศนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้ไม่พึงค้นหาเหตุว่า "เป็นที่สอง เป็นที่สาม ด้วยเหตุชื่อนี้" คำว่า มโนสัญเจตนา หมายถึงเจตนานั่นเอง คำว่า วิญญาณ หมายถึงจิต ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอาหาร ๔ โดยทำเป็นหมวดเดียวกันด้วยอำนาจอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะในที่นี้ จริงอยู่ กวฬิงการาหารมีทั้งที่เป็นอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะ ผัสสะเป็นต้นก็เช่นกัน ในเรื่องนั้น พึงเห็นอุปาทินนกกวฬิงการาหาร โดยนัยแห่งกบเป็นต้นที่ถูกงูเป็นต้นกลืนกิน จริงอยู่ กบเป็นต้นที่ถูกงูเป็นต้นกลืนกิน แม้เข้าไปอยู่ในท้องแล้ว ก็ยังมีชีวิตอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง ตราบใดที่มันยังอยู่ในฝ่ายอุปาทินนกะ ตราบนั้นก็ยังไม่สำเร็จประโยชน์เป็นอาหาร แต่เมื่อแตกสลายไป ตั้งอยู่ในฝ่ายอนุปาทินนกะ จึงสำเร็จประโยชน์เป็นอาหาร แม้ในเวลานั้น ก็ยังเรียกว่าอุปาทินนกาหาร แต่อาจารย์ทั้งหลายไม่ชอบใจความข้อนี้ เพราะฉะนั้น ในอรรถกถาจึงปฏิเสธความข้อนั้นแล้วกล่าวไว้ดังนี้ว่า "สำหรับสัตว์เหล่านี้ ไม่ว่าจะเคี้ยวกินหรือไม่เคี้ยวกิน บริโภคหรือไม่บริโภค ก็มีโอชาที่เกิดแต่กรรม เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต โอชานั้นย่อมคุ้มครอง (รูปสันตติ) ไปได้แม้จนถึงวันที่เจ็ด โอชานี้แหละพึงทราบว่าเป็นอุปาทินนกกวฬิงการาหาร" อนึ่ง พึงทราบผัสสะเป็นต้นที่เป็นอุปาทินนกะ โดยอำนาจแห่งวิบากในภูมิ ๓ พึงทราบว่าเป็นอนุปาทินนกะ โดยอำนาจแห่งกุศล อกุศล และกิริยาในภูมิ ๓ ส่วนโลกุตตรธรรม ท่านกล่าวว่าเป็นอาหารโดยอำนาจแห่งรูฬหีศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้กันมาจนเป็นที่รู้จัก) ดังนี้

ဧတ္ထာဟ – ‘‘ယဒိ ပစ္စယဋ္ဌော အာဟာရဋ္ဌော, အထ ကသ္မာ အညေသုပိ သတ္တာနံ ပစ္စယေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဣမေယေဝ စတ္တာရော ဝုတ္တာ’’တိ? ဝုစ္စတေ – အဇ္ဈတ္တိကသန္တတိယာ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ. ဝိသေသပစ္စယော ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနံ သတ္တာနံ ရူပကာယဿ ကဗဠီကာရော အာဟာရော, နာမကာယေ ဝေဒနာယ ဖဿော, ဝိညာဏဿ မနောသဉ္စေတနာ, နာမရူပဿ ဝိညာဏံ. ယထာဟ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အယံ ကာယော အာဟာရဋ္ဌိတိကော အာဟာရံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ, အနာဟာရော နော တိဋ္ဌတိ (သံ. နိ. ၅.၁၈၃), တထာ ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ, သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁; ဝိဘ. ၂၂၅).

ในเรื่องนี้ มีผู้กล่าวว่า "หากความหมายของอาหารคือความหมายของปัจจัย ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไร เมื่อปัจจัยอื่นๆ ของสัตว์ทั้งหลายก็ยังมีอยู่ พระองค์จึงตรัสไว้เพียง ๔ อย่างนี้เท่านั้น" ตอบว่า เพราะเป็นปัจจัยพิเศษแก่สันตติภายใน จริงอยู่ กวฬิงการาหารเป็นปัจจัยพิเศษแก่รูปกายของสัตว์ทั้งหลายที่บริโภกกวฬิงการาหาร ผัสสะเป็นปัจจัยพิเศษแก่เวทนาในนามกาย มโนสัญเจตนาเป็นปัจจัยพิเศษแก่วิญญาณ วิญญาณเป็นปัจจัยพิเศษแก่นามรูป ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกายนี้มีความดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร อาศัยอาหารจึงดำรงอยู่ได้ ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันใด เวทนาย่อมมีเพราะผัสสะเป็นปัจจัย วิญญาณย่อมมีเพราะสังขารเป็นปัจจัย นามรูปย่อมมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย ฉันนั้น"

ကော ပနေတ္ထ အာဟာရော ကိံ အာဟရတီတိ? ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါနိ အာဟရတိ ဖဿာဟာရော တိဿော ဝေဒနာ, မနောသဉ္စေတနာဟာရော တယော ဘဝေ, ဝိညာဏာဟာရော ပဋိသန္ဓိနာမရူပန္တိ.

ถามว่า ในอาหารเหล่านี้ อาหารอะไรนำมาซึ่งอะไร? ตอบว่า กวฬิงการาหารนำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูป, ผัสสาหารนำมาซึ่งเวทนา ๓, มโนสัญเจตนาหารนำมาซึ่งภพ ๓, วิญญาณาหารนำมาซึ่งปฏิสนธินามรูป

ကထံ? ကဗဠီကာရာဟာရော တာဝ မုခေ ဌပိတမတ္တေယေဝ အဋ္ဌ ရူပါနိ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဒန္တဝိစုဏ္ဏိတံ ပန အဇ္ဈောဟရိယမာနံ ဧကေကံ သိတ္ထံ အဋ္ဌဋ္ဌရူပါနိ သမုဋ္ဌာပေတိယေဝ. ဧဝံ ကဗဠီကာရာဟာရော ဩဇဋ္ဌမကရူပါနိ အာဟရတိ. ဖဿာဟာရော ပန သုခဝေဒနီယော ဖဿော ဥပ္ပဇ္ဇမာနောယေဝ သုခံ ဝေဒနံ အာဟရတိ, ဒုက္ခဝေဒနီယော ဒုက္ခံ, အဒုက္ခမသုခဝေဒနီယော အဒုက္ခမသုခန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ ဖဿာဟာရော တိဿော ဝေဒနာ အာဟရတိ.

อย่างไร? คือ เบื้องต้น กวฬิงการาหารเพียงแค่วางไว้ในปากก็ยังรูป ๘ ให้เกิดขึ้น, อนึ่ง คำข้าวแต่ละคำที่ถูกฟันบดเคี้ยวแล้วกลืนกินเข้าไป ก็ย่อมยังรูป ๘ หมวดๆ ให้เกิดขึ้นทีเดียว ด้วยประการฉะนี้ กวฬิงการาหารจึงชื่อว่านำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูป. ส่วนผัสสาหารนั้น สุขเวทนียผัสสะเมื่อเกิดขึ้นนั่นแหละ ย่อมนำสุขเวทนามาให้, ทุกขเวทนียผัสสะก็นำทุกขเวทนามาให้, อทุกขมสุขเวทนียผัสสะก็นำอทุกขมสุขเวทนามาให้ ด้วยประการฉะนี้ โดยทุกประการ ผัสสาหารจึงชื่อว่านำมาซึ่งเวทนา ๓.

မနောသဉ္စေတနာဟာရော ကာမဘဝူပဂံ ကမ္မံ ကာမဘဝံ အာဟရတိ, ရူပါရူပဘဝူပဂါနိ တံ တံ ဘဝံ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ မနောသဉ္စေတနာဟာရော တယော ဘဝေ အာဟရတိ. ဝိညာဏာဟာရော ပန ယေ စ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တံသမ္ပယုတ္တကာ တယော ခန္ဓာ, ယာနိ စ တိသန္တတိဝသေန တိံသ ရူပါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သဟဇာတာဒိပစ္စယနယေန တာနိ အာဟရတီတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဝိညာဏာဟာရော ပဋိသန္ဓိနာမရူပံ အာဟရတီတိ. ဧတ္ထ စ ‘‘မနောသဉ္စေတနာ တယော ဘဝေ အာဟရတီ’’တိ သာသဝကုသလာကုသလစေတနာဝ ဝုတ္တာ. ‘‘ဝိညာဏံ [Pg.25] ပဋိသန္ဓိနာမရူပံ အာဟရတီ’’တိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏမေဝ ဝုတ္တံ. အဝိသေသေန ပန တံသမ္ပယုတ္တတံသမုဋ္ဌာနဓမ္မာနံ အာဟရဏတောပေတေ ‘‘အာဟာရာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

มโนสัญเจตนาหาร คือ กรรมที่นำไปสู่กามภพ ย่อมนำกามภพมาให้, กรรมที่นำไปสู่รูปภพและอรูปภพ ย่อมนำภพนั้นๆ มาให้. ด้วยประการฉะนี้ โดยทุกประการ มโนสัญเจตนาหารจึงชื่อว่านำมาซึ่งภพ ๓. ส่วนวิญญาณาหารนั้น ท่านกล่าวว่า ย่อมนำมาซึ่งขันธ์ ๓ ที่เป็นสัมปยุตตธรรมในปฏิสนธิขณะ และรูป ๓๐ ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสันตติ ๓ โดยนัยแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ วิญญาณาหารจึงชื่อว่านำมาซึ่งปฏิสนธินามรูป. และในคำว่า "มโนสัญเจตนานำมาซึ่งภพ ๓" นี้ ท่านหมายเอาเฉพาะสาสวกุศลและอกุศลเจตนาเท่านั้น. ในคำว่า "วิญญาณนำมาซึ่งปฏิสนธินามรูป" นี้ ท่านหมายเอาเฉพาะปฏิสนธิวิญญาณเท่านั้น. อนึ่ง พึงทราบว่า ธรรมเหล่านี้ชื่อว่า "อาหาร" แม้เพราะนำมาซึ่งธรรมที่เป็นสัมปยุตตธรรมและธรรมที่มีธรรมนั้นๆ เป็นสมุฏฐาน โดยไม่มีความแตกต่างกัน.

ဧတေသု စတူသု အာဟာရေသု ကဗဠီကာရာဟာရော ဥပတ္ထမ္ဘေန္တော အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတိ, ဖဿော ဖုသန္တောယေဝ မနောသဉ္စေတနာ အာယူဟမာနာဝ, ဝိညာဏံ ဝိဇာနန္တမေဝ. ကထံ? ကဗဠီကာရာဟာရော ဟိ ဥပတ္ထမ္ဘေန္တောယေဝ ကာယဋ္ဌပနေန သတ္တာနံ ဌိတိယာ ဟောတိ. ကမ္မဇနိတောပိ ဟိ အယံ ကာယော ကဗဠီကာရာဟာရေန ဥပတ္ထဒ္ဓေါ ဒသပိ ဝဿာနိ ဝဿသတမ္ပိ ယာဝ အာယုပရိမာဏာ တိဋ္ဌတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ မာတုယာ ဇနိတောပိ ဒါရကော ဓာတိယာ ထညာဒီနိ ပါယေတွာ ပေါသိယမာနော စိရံ တိဋ္ဌတိ, ယထာ စ ဥပတ္ထမ္ဘေန ဥပတ္ထမ္ဘိတံ ဂေဟံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ในอาหาร ๔ อย่างนี้ กวฬิงการาหารย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหารโดยการค้ำจุน, ผัสสะสำเร็จกิจโดยการกระทบ, มโนสัญเจตนาสำเร็จกิจโดยการสั่งสม, วิญญาณสำเร็จกิจโดยการรู้. อย่างไร? คือ กวฬิงการาหารย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลายโดยการค้ำจุนกายไว้. จริงอยู่ กายนี้แม้เกิดจากกรรม แต่เมื่อได้รับการค้ำจุนด้วยกวฬิงการาหาร ก็ย่อมดำรงอยู่ได้ ๑๐ ปีบ้าง ๑๐๐ ปีบ้าง ตลอดจนสิ้นอายุขัย. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนทารกแม้เกิดจากมารดา แต่เมื่อแม่นมเลี้ยงดูโดยให้ดื่มน้ำนมเป็นต้น ก็ย่อมมีชีวิตอยู่ได้นาน และเปรียบเหมือนเรือนที่ถูกค้ำไว้ด้วยเสาค้ำ. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘ယထာ, မဟာရာဇ, ဂေဟေ ပပတန္တေ အညေန ဒါရုနာ ဥပတ္ထမ္ဘိတံ သန္တံ ဧဝ တံ ဂေဟံ န ပတတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, မဟာရာဇ, အယံ ကာယော အာဟာရဋ္ဌိတိကော အာဟာရံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီ’’တိ.

"มหาบพิตร เปรียบเหมือนเรือนที่กำลังจะพัง เมื่อมีไม้ท่อนอื่นค้ำไว้ เรือนนั้นก็ย่อมไม่พังลง ฉันใด, มหาบพิตร กายนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีอาหารเป็นที่ตั้ง อาศัยอาหารจึงดำรงอยู่ได้"

ဧဝံ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဥပတ္ထမ္ဘေန္တော အာဟာရကိစ္စံ သာဓေတိ.

ด้วยประการฉะนี้ กวฬิงการาหารย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหารโดยการค้ำจุน.

ဧဝံ သာဓေန္တောပိ စ ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဒွိန္နံ ရူပသန္တတီနံ ပစ္စယော ဟောတိ အာဟာရသမုဋ္ဌာနဿ စ ဥပါဒိဏ္ဏကဿ စ. ကမ္မဇာနံ အနုပါလကော ဟုတွာ ပစ္စယော ဟောတိ, အာဟာရသမုဋ္ဌာနာနံ ဇနကော ဟုတွာတိ. ဖဿော ပန သုခါဒိဝတ္ထုဘူတံ အာရမ္မဏံ ဖုသန္တောယေဝ သုခါဒိဝေဒနာပဝတ္တနေန သတ္တာနံ ဌိတိယာ ဟောတိ. မနောသဉ္စေတနာ ကုသလာကုသလကမ္မဝသေန အာယူဟမာနာယေဝ ဘဝမူလနိပ္ဖာဒနတော သတ္တာနံ ဌိတိယာ ဟောတိ. ဝိညာဏံ ဝိဇာနန္တမေဝ နာမရူပပ္ပဝတ္တနေန သတ္တာနံ ဌိတိယာ ဟောတီတိ.

และกวฬิงการาหารแม้จะสำเร็จกิจอย่างนี้ ก็ยังเป็นปัจจัยแก่สันตติแห่งรูป ๒ อย่าง คือ รูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน และรูปที่เป็นอุปาทินนกะ. คือ เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากกรรมโดยเป็นผู้ตามรักษา และเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐานโดยเป็นผู้ให้เกิด. ส่วนผัสสะ ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย โดยการเป็นไปแห่งสุขเวทนาเป็นต้น ด้วยการกระทบอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเป็นต้นนั่นเอง. มโนสัญเจตนา ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย โดยการยังรากเหง้าแห่งภพให้สำเร็จ ด้วยการสั่งสมด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรมนั่นเอง. วิญญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย โดยการเป็นไปแห่งนามรูป ด้วยการรู้นั่นเอง.

ဧဝံ ဥပတ္ထမ္ဘနာဒိဝသေန အာဟာရကိစ္စံ သာဓယမာနေသု ပနေတေသု စတ္တာရိ ဘယာနိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ. သေယျထိဒံ – ကဗဠီကာရာဟာရေ နိကန္တိယေဝ ဘယံ, ဖဿေ ဥပဂမနမေဝ, မနောသဉ္စေတနာယ အာယူဟနမေဝ, ဝိညာဏေ အဘိနိပါတောယေဝ ဘယန္တိ. ကိံ ကာရဏာ? ကဗဠီကာရာဟာရေ ဟိ နိကန္တိံ [Pg.26] ကတွာ သီတာဒီနံ ပုရက္ခတာ သတ္တာ အာဟာရတ္ထာယ မုဒ္ဒါဂဏနာဒိကမ္မာနိ ကရောန္တာ အနပ္ပကံ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆန္တိ. ဧကစ္စေ စ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒိကာယ အနေသနာယ အာဟာရံ ပရိယေသန္တာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဂါရယှာ ဟောန္တိ, သမ္ပရာယေပိ, ‘‘တဿ သံဃာဋိပိ အာဒိတ္တာ သမ္ပဇ္ဇလိတာ’’တိအာဒိနာ လက္ခဏသံယုတ္တေ (သံ. နိ. ၂.၂၁၈) ဝုတ္တနယေန သမဏပေတာ ဟောန္တိ. ဣမိနာ တာဝ ကာရဏေန ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ နိကန္တိ ဧဝ ဘယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

อนึ่ง ในอาหารเหล่านี้ที่กำลังสำเร็จกิจแห่งอาหารด้วยอำนาจแห่งการค้ำจุนเป็นต้น พึงเห็นภัย ๔ อย่าง. ได้แก่สิ่งเหล่านี้ คือ ในกวฬิงการาหาร ความกำหนัดยินดีนั่นแหละเป็นภัย, ในผัสสะ การเข้าไปหานั่นแหละเป็นภัย, ในมโนสัญเจตนา การสั่งสมนั่นแหละเป็นภัย, ในวิญญาณ การหยั่งลงนั่นแหละเป็นภัย. เพราะเหตุไร? เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายทำความกำหนัดยินดีในกวฬิงการาหารแล้ว ถูกความหนาวเป็นต้นครอบงำ ย่อมถึงซึ่งทุกข์ไม่น้อย โดยกระทำการงานมีวิชาดูฤกษ์ยามเป็นต้นเพื่ออาหาร. และบางพวกแม้บวชในศาสนานี้แล้ว แสวงหาอาหารด้วยการแสวงหาที่ไม่สมควรมีการประกอบเวชกรรมเป็นต้น ย่อมเป็นผู้ที่ถูกติเตียนในปัจจุบันทันตาเห็น, แม้ในสัมปรายภพ ก็ย่อมเป็นสมณเปรต ตามนัยที่ตรัสไว้ในลักขณสังยุตต์ (สํ.นิ. ๒.๒๑๘) ด้วยคำเป็นต้นว่า "แม้ผ้าสังฆาฏิของภิกษุนั้นก็ลุกเป็นไฟลุกโชน". ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ในกวฬิงการาหาร ความกำหนัดยินดีนั่นแหละเป็นภัย.

ဖဿံ ဥပဂစ္ဆန္တာပိ ဖဿဿာဒိနော ပရေသံ ရက္ခိတဂေါပိတေသု ဒါရာဒီသု ဘဏ္ဍေသု အပရဇ္ဈန္တိ, တေ သဟ ဘဏ္ဍေန ဘဏ္ဍသာမိကာ ဂဟေတွာ ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဝါ ဆိန္ဒိတွာ သင်္ကာရကူဋေ ဆဍ္ဍေန္တိ, ရညော ဝါ နိယျာဒေန္တိ. တတော တေ ရာဇာ ဝိဝိဓာ ကမ္မကာရဏာ ကာရာပေတိ. ကာယဿ စ ဘေဒါ ဒုဂ္ဂတိ တေသံ ပါဋိကင်္ခါ ဟောတိ. ဣတိ ဖဿဿာဒမူလကံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမ္ပိ သမ္ပရာယိကမ္ပိ ဘယံ သဗ္ဗမာဂတမေဝ ဟောတိ. ဣမိနာ ကာရဏေန ဖဿာဟာရေ ဥပဂမနမေဝ ဘယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

แม้ผู้ที่ยินดีในผัสสะ เข้าไปหาผัสสะ ย่อมประพฤติผิดในภรรยาเป็นต้นและทรัพย์สินของผู้อื่นที่เขาหวงแหนคุ้มครองไว้, เจ้าของทรัพย์สินจับพวกเขาได้พร้อมกับของกลาง แล้วตัดเป็นท่อนเล็กท่อนน้อยทิ้งที่กองขยะ หรือมอบให้พระราชา. ลำดับนั้น พระราชาก็จะทรงให้กระทำการลงทัณฑ์ต่างๆ. และเมื่อกายแตก ทุคติก็เป็นอันหวังได้สำหรับพวกเขา. ด้วยเหตุนี้ ภัยทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ อันมีรสแห่งผัสสะเป็นมูล ย่อมมาถึงพร้อมแล้วทั้งสิ้น. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ในผัสสาหาร การเข้าไปหานั่นแหละเป็นภัย.

ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနေ ပန တမ္မူလကံ တီသု ဘဝေသု ဘယံ သဗ္ဗံ အာဂတမေဝ ဟောတိ. ဣမိနာ ကာရဏေန မနောသဉ္စေတနာဟာရေ အာယူဟနမေဝ ဘယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อนึ่ง ในการสั่งสมกุศลกรรมและอกุศลกรรม ภัยทั้งปวงในภพทั้งสามอันมีการสั่งสมนั้นเป็นมูล ย่อมมาถึงพร้อมแล้ว. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ในมโนสัญเจตนาหาร การสั่งสมนั่นแหละเป็นภัย.

ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဉ္စ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဌာနေ အဘိနိပတတိ, တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ ပဋိသန္ဓိနာမရူပံ ဂဟေတွာဝ နိဗ္ဗတ္တတိ. တသ္မိဉ္စ နိဗ္ဗတ္တေ သဗ္ဗဘယာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိယေဝ ဟောန္တိ တမ္မူလကတ္တာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဝိညာဏာဟာရေ အဘိနိပါတောယေဝ ဘယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

และปฏิสนธิวิญญาณหยั่งลงในสถานใดๆ ก็ย่อมเกิดขึ้นในสถานนั้นๆ โดยยึดถือปฏิสนธินามรูปนั่นเอง. และเมื่อปฏิสนธินามรูปนั้นเกิดขึ้นแล้ว ภัยทั้งปวงก็ย่อมเกิดขึ้นแล้วทีเดียว เพราะมีปฏิสนธินามรูปนั้นเป็นมูล. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ในวิญญาณาหาร การหยั่งลงนั่นแหละเป็นภัย.

ကိံနိဒါနာတိအာဒီသု နိဒါနာဒီနိ သဗ္ဗာနေဝ ကာရဏဝေဝစနာနိ. ကာရဏဉှိ ယသ္မာ ဖလံ နိဒေတိ, ‘‘ဟန္ဒ နံ ဂဏှထာ’’တိ အပ္ပေတိ ဝိယ, တသ္မာ နိဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ တံ တတော သမုဒေတိ ဇာယတိ ပဘဝတိ, တသ္မာ သမုဒယော ဇာတိ ပဘဝေါတိ ဝုစ္စတိ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော – ကိံနိဒါနံ ဧတေသန္တိ ကိံနိဒါနာ. ကော သမုဒယော ဧတေသန္တိ ကိံသမုဒယာ. ကာ ဇာတိ ဧတေသန္တိ ကိံဇာတိကာ. ကော ပဘဝေါ ဧတေသန္တိ ကိံပဘဝါ. ယသ္မာ ပန တေသံ တဏှာ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန နိဒါနဉ္စေဝ သမုဒယော [Pg.27] စ ဇာတိ စ ပဘဝေါ စ, တသ္မာ ‘‘တဏှာနိဒါနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในบททั้งหลายมีอาทิว่า กึนิทานา ศัพท์ทั้งหลายมีนิทานเป็นต้นทั้งหมด ล้วนเป็นไวพจน์ของคำว่าการณะ (เหตุ) จริงอยู่ เพราะเหตุใดย่อมนำมาซึ่งผล ราวกับมอบให้ว่า "เอาเถิด ท่านทั้งหลายจงรับเอาสิ่งนั้นไป" เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า นิทาน เพราะเหตุใด ผลนั้นย่อมเกิดขึ้น เกิดขึ้น เกิดขึ้นโดยพิเศษจากเหตุนั้น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สมุทัย ชาติ ประภวะ นี้คือเนื้อความของบทในที่นี้ คือ อะไรเป็นนิทานของอาหารเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กึนิทานา (มีอะไรเป็นนิทาน) อะไรเป็นสมุทัยของอาหารเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กึสมุทยา (มีอะไรเป็นสมุทัย) อะไรเป็นชาติของอาหารเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กึชาติกา (มีอะไรเป็นชาติ) อะไรเป็นประภวะของอาหารเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กึปภวา (มีอะไรเป็นแดนเกิด) ก็เพราะเหตุใด ตัณหาเป็นทั้งนิทาน สมุทัย ชาติ และประภวะของอาหารเหล่านั้น ด้วยอรรถดังที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมีอาทิว่า ตัณหานิทานา พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้

ဧတ္ထ စ ဣမေ စတ္တာရော အာဟာရာ တဏှာနိဒါနာတိ ပဋိသန္ဓိံ အာဒိံ ကတွာ အတ္တဘာဝသင်္ခါတာနံ အာဟာရာနံ ပုရိမတဏှာနံ ဝသေန နိဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထံ? ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ တာဝ ပရိပုဏ္ဏာယတနာနံ သတ္တာနံ သတ္တသန္တတိဝသေန, သေသာနံ တတော ဦနဦနသန္တတိဝသေန ဥပ္ပန္နရူပဗ္ဘန္တရံ ဇာတာ ဩဇာ အတ္ထိ, အယံ တဏှာနိဒါနော ဥပါဒိဏ္ဏကကဗဠီကာရာဟာရော. ပဋိသန္ဓိစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ပန ဖဿစေတနာ သယဉ္စ စိတ္တံ ဝိညာဏန္တိ ဣမေ တဏှာနိဒါနာ ဥပါဒိဏ္ဏက-ဖဿမနောသဉ္စေတနာ-ဝိညာဏာဟာရာတိ ဧဝံ တာဝ ပုရိမတဏှာနိဒါနာ ပဋိသန္ဓိကာ အာဟာရာ. ယထာ စ ပဋိသန္ဓိကာ, ဧဝံ တတော ပရံ ပဌမဘဝင်္ဂစိတ္တက္ခဏာဒိနိဗ္ဗတ္တာပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

และในคำว่า "อาหาร ๔ เหล่านี้มีตัณหาเป็นนิทาน" ในที่นี้ พึงทราบเหตุแห่งอาหารทั้งหลายอันเรียกว่าอัตภาพ โดยทำปฏิสนธิให้เป็นเบื้องต้น ด้วยอำนาจแห่งตัณหาในภพก่อน อย่างไร? คือ ในปฏิสนธิกาลก่อน สำหรับสัตว์ผู้มีอายตนะบริบูรณ์ ด้วยอำนาจแห่งสันตติ ๗ และสำหรับสัตว์ที่เหลือ ด้วยอำนาจแห่งสันตติที่หย่อนกว่านั้นลงมา มีโอชาที่เกิดภายในรูปที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ โอชานี้คือกวฬิงการาหารอันเป็นอุปาทินนกะ มีตัณหาเป็นนิทาน ส่วนผัสสะและเจตนาที่สัมปยุตด้วยปฏิสนธิจิต และจิตนั้นเองคือวิญญาณ ธรรมเหล่านี้คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร และวิญญาณาหาร อันเป็นอุปาทินนกะ มีตัณหาเป็นนิทาน ด้วยประการฉะนี้ อาหารในปฏิสนธิกาลมีตัณหาในภพก่อนเป็นนิทานก่อน และอาหารในปฏิสนธิกาลเป็นฉันใด แม้อาหารที่เกิดขึ้นในปฐมภวังคจิตตขณะเป็นต้นไปในลำดับถัดจากนั้น ก็พึงทราบฉันนั้น

ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ န ကေဝလံ အာဟာရာနမေဝ နိဒါနံ ဇာနာတိ, အာဟာရနိဒါနဘူတာယ တဏှာယပိ, တဏှာယ နိဒါနာနံ ဝေဒနာဒီနမ္ပိ နိဒါနံ ဇာနာတိယေဝ, တသ္မာ တဏှာ စာယံ, ဘိက္ခဝေ, ကိံနိဒါနာတိအာဒိနာ နယေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေသိ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန ဌာနေ ဘဂဝါ အတီတာဘိမုခံ ဒေသနံ ကတွာ အတီတေန ဝဋ္ဋံ ဒဿေတိ. ကထံ? အာဟာရဝသေန ဟိ အယံ အတ္တဘာဝေါ ဂဟိတော.

ก็เพราะเหตุใด พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทราบเฉพาะเหตุแห่งอาหารเท่านั้น แต่ทรงทราบแม้เหตุแห่งตัณหาอันเป็นเหตุของอาหาร และทรงทราบแม้เหตุแห่งธรรมทั้งหลายมีเวทนาเป็นต้น อันเป็นเหตุของตัณหาด้วย เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงวัฏฏะแล้วทรงแสดงวิวัฏฏะ ด้วยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานี้มีอะไรเป็นนิทาน" ก็ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนามุ่งหน้าไปสู่อดีต ทรงแสดงวัฏฏะด้วยส่วนที่เป็นอดีต อย่างไร? คือ อัตภาพนี้ทรงถือเอาด้วยอำนาจแห่งอาหาร

တဏှာတိ ဣမဿတ္တဘာဝဿ ဇနကံ ကမ္မံ, ဝေဒနာဖဿသဠာယတနနာမရူပဝိညာဏာနိ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဌတွာ ကမ္မံ အာယူဟိတံ, တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တာနိ, အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ တဿတ္တဘာဝဿ ဇနကံ ကမ္မံ. ဣတိ ဒွီသု ဌာနေသု အတ္တဘာဝေါ, ဒွီသု တဿ ဇနကံ ကမ္မန္တိ သင်္ခေပေန ကမ္မဉ္စေဝ ကမ္မဝိပါကဉ္စာတိ, ဒွေပိ ဓမ္မေ ဒဿေန္တေန အတီတာဘိမုခံ ဒေသနံ ကတွာ အတီတေန ဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ.

คำว่า ตัณหา หมายถึง กรรมอันเป็นตัวทำให้เกิดอัตภาพนี้ ส่วนเวทนา ผัสสะ สฬายตนะ นามรูป และวิญญาณ ตรัสไว้เพื่อแสดงอัตภาพนั้นที่บุคคลตั้งอยู่แล้วสั่งสมกรรมไว้ อวิชชาและสังขาร คือ กรรมอันเป็นตัวทำให้เกิดอัตภาพนั้น ด้วยเหตุนี้ ใน ๒ แห่งทรงแสดงอัตภาพ ใน ๒ แห่งทรงแสดงกรรมอันเป็นตัวทำให้เกิดอัตภาพนั้น โดยสรุปคือ เมื่อทรงแสดงธรรมทั้งสองอย่าง ได้แก่ กรรมและวิบากของกรรม จึงได้ชื่อว่าทรงกระทำเทศนามุ่งหน้าไปสู่อดีต ทรงแสดงวัฏฏะด้วยส่วนที่เป็นอดีต

တတြာယံ ဒေသနာ အနာဂတဿ အဒဿိတတ္တာ အပရိပုဏ္ဏာတိ န ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. နယတော ပန ပရိပုဏ္ဏာတွေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ စက္ခုမာ ပုရိသော ဥဒကပိဋ္ဌေ နိပန္နံ သုံသုမာရံ ဒိသွာ တဿ ပရဘာဂံ ဩလောကေန္တော ဂီဝံ ပဿေယျ, ဩရတော ပိဋ္ဌိံ, ပရိယောသာနေ နင်္ဂုဋ္ဌမူလံ, ဟေဋ္ဌာ ကုစ္ဆိံ ဩလောကေန္တော ပန ဥဒကဂတံ အဂ္ဂနင်္ဂုဋ္ဌဉ္စေဝ စတ္တာရော စ ဟတ္ထပါဒေ န ပဿေယျ, သော န ဧတ္တာဝတာ ‘‘အပရိပုဏ္ဏော သုံသုမာရော’’တိ ဂဏှာတိ, နယတော ပန ပရိပုဏ္ဏောတွေဝ ဂဏှာတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในเรื่องนั้น ไม่พึงเห็นว่าเทศนานี้ไม่บริบูรณ์ เพราะไม่ได้แสดงส่วนอนาคต แต่พึงเห็นว่าเป็นเทศนาที่บริบูรณ์แล้วโดยนัยนั่นเทียว เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุเห็นจระเข้นอนอยู่บนผิวน้ำ เมื่อมองดูส่วนบนของมัน ก็จะเห็นคอ ถัดมาก็เห็นหลัง ในที่สุดก็เห็นโคนหาง แต่เมื่อมองดูท้องด้านล่าง ก็จะไม่เห็นปลายหางและเท้าทั้งสี่ที่อยู่ในน้ำ เขาไม่ถือเอาด้วยเหตุเพียงเท่านั้นว่า "จระเข้ไม่สมบูรณ์" แต่ย่อมถือเอาโดยนัยว่าเป็นสัตว์ที่สมบูรณ์แล้วนั่นเทียว พึงทราบอุปมานี้ให้ถึงพร้อมอย่างนี้

ဥဒကပိဋ္ဌေ [Pg.28] နိပန္နသုံသုမာရော ဝိယ ဟိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ. တီရေ ဌိတော စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ယောဂါဝစရော. တေန ပုရိသေန ဥဒကပိဋ္ဌေ သုံသုမာရဿ ဒိဋ္ဌကာလော ဝိယ ယောဂိနာ အာဟာရဝသေန ဣမဿတ္တဘာဝဿ ဒိဋ္ဌကာလော. ပရတော ဂီဝါယ ဒိဋ္ဌကာလော ဝိယ ဣမဿတ္တဘာဝဿ ဇနိကာယ တဏှာယ ဒိဋ္ဌကာလော. ပိဋ္ဌိယာ ဒိဋ္ဌကာလော ဝိယ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ တဏှာသင်္ခါတံ ကမ္မံ ကတံ, ဝေဒနာဒိဝသေန တဿ ဒိဋ္ဌကာလော. နင်္ဂုဋ္ဌမူလဿ ဒိဋ္ဌကာလော ဝိယ တဿတ္တဘာဝဿ ဇနကာနံ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာနံ ဒိဋ္ဌကာလော. ဟေဋ္ဌာ ကုစ္ဆိံ ဩလောကေန္တဿ ပန အဂ္ဂနင်္ဂုဋ္ဌဉ္စေဝ စတ္တာရော စ ဟတ္ထပါဒေ အဒိသွာပိ ‘‘အပရိပုဏ္ဏော သုံသုမာရော’’တိ အဂဟေတွာ နယတော ပရိပုဏ္ဏောတွေဝ ဂဟဏံ ဝိယ ယတ္ထ ယတ္ထ ပစ္စယဝဋ္ဋံ ပါဠိယံ န အာဂတံ, တတ္ထ တတ္ထ ‘‘ဒေသနာ အပရိပုဏ္ဏာ’’တိ အဂဟေတွာ နယတော ပရိပုဏ္ဏာတွေဝ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ စ အာဟာရတဏှာနံ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, တဏှာဝေဒနာနံ အန္တရေ ဧကော, ဝိညာဏသင်္ခါရာနံ အန္တရေ ဧကောတိ ဧဝံ တိသန္ဓိစတုသင်္ခေပမေဝ ဝဋ္ဋံ ဒဿိတန္တိ. ပဌမံ.

จริงอยู่ ไตรภูมิวัฏฏ์เปรียบเหมือนจระเข้ที่นอนอยู่บนผิวน้ำ โยคาวจรเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุที่ยืนอยู่บนฝั่ง กาลที่โยคีเห็นอัตภาพนี้ด้วยอำนาจแห่งอาหาร เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษนั้นเห็นจระเข้บนผิวน้ำ กาลที่เห็นตัณหาอันเป็นตัวทำให้เกิดอัตภาพนี้ เปรียบเหมือนกาลที่เห็นคอในส่วนบน กาลที่เห็นกรรมอันเรียกว่าตัณหาที่ได้ทำไว้ในอัตภาพใด ด้วยอำนาจแห่งเวทนาเป็นต้น เปรียบเหมือนกาลที่เห็นหลัง กาลที่เห็นอวิชชาและสังขารอันเป็นตัวทำให้เกิดอัตภาพนั้น เปรียบเหมือนกาลที่เห็นโคนหาง เปรียบเหมือนการที่บุรุษผู้มองดูท้องด้านล่าง แม้ไม่เห็นปลายหางและเท้าทั้งสี่ ก็ไม่ถือเอาว่า "จระเข้ไม่สมบูรณ์" แต่ถือเอาโดยนัยว่าเป็นสัตว์ที่สมบูรณ์แล้วนั่นเทียว ฉันใด ในที่ใดๆ ที่ปัจจยวัฏฏ์ไม่มาในบาลี ในที่นั้นๆ ก็ไม่พึงถือเอาว่า "เทศนาไม่บริบูรณ์" แต่พึงทราบว่าเป็นการถือเอาความบริบูรณ์โดยนัย ฉันนั้น และในปัจจยวัฏฏ์นั้น มีสนธิหนึ่งในระหว่างอาหารกับตัณหา มีสนธิหนึ่งในระหว่างตัณหากับเวทนา มีสนธิหนึ่งในระหว่างวิญญาณกับสังขาร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงวัฏฏะมี ๓ สนธิ ๔ สังเขปเท่านั้น (สูตรที่ ๑ จบ)

၂. မောဠိယဖဂ္ဂုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาโมฬิยผัคคุณสูตร

၁၂. ဒုတိယေ သမ္ဘဝေသီနံ ဝါ အနုဂ္ဂဟာယာတိ ဣမသ္မိံယေဝ ဌာနေ ဘဂဝါ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ကသ္မာ? ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ နိသိန္နတ္တာ. တဿဉှိ ပရိသတိ မောဠိယဖဂ္ဂုနော နာမ ဘိက္ခု ဒိဋ္ဌိဂတိကော နိသိန္နော. အထ သတ္ထာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဥဋ္ဌဟိတွာ မံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတိ, အထဿာဟံ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ မောဠီတိ စူဠာ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

๑๒. ในสูตรที่ ๒ พระผู้มีพระภาคทรงจบเทศนาในที่นี้เอง คือในบทว่า "หรือเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสัมภเวสี" เพราะเหตุไร? เพราะผู้มีทิฏฐินั่งอยู่ จริงอยู่ ในบริษัทนั้น มีภิกษุชื่อโมฬิยผัคคุณะ ผู้มีทิฏฐิ นั่งอยู่ ลำดับนั้น พระศาสดาทรงดำริว่า "ภิกษุนี้จะลุกขึ้นถามปัญหากะเรา ลำดับนั้น เราจักวิสัชนาแก่เธอ" จึงทรงจบเทศนาเพื่อประทานโอกาสแก่การถาม ในบทว่า โมฬิยผัคคุโน คำว่า โมฬิ หมายถึง มวยผม ดังที่ตรัสไว้ว่า

‘‘ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံဝေဟာယသံ ဥက္ခိပိ သကျပုင်္ဂဝေါ;

ရတနစင်္ကောဋဝရေန ဝါသဝေါ,သဟဿနေတ္တော သိရသာ ပဋိဂ္ဂဟီ’’တိ.

"พระศากยบุตรผู้ประเสริฐ ทรงตัดพระเมาลีอันอบด้วยของหอมอย่างดีแล้ว ทรงโยนขึ้นไปในอากาศ ท้าววาสวะผู้มีพันเนตร ทรงรับไว้ด้วยพระเศียร โดยใช้ผอบแก้วอันประเสริฐ"

သာ တဿ ဂိဟိကာလေ မဟန္တာ အဟောသိ. တေနဿ ‘‘မောဠိယဖဂ္ဂုနော’’တိ သင်္ခါ ဥဒပါဒိ. ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ နံ တေနေဝ နာမေန သဉ္ဇာနန္တိ. ဧတဒဝေါစာတိ ဒေသနာနုသန္ဓိံ ဃဋေန္တော ဧတံ ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝိညာဏာဟာရံ [Pg.29] အာဟာရေတီ’’တိ ဝစနံ အဝေါစ. တဿတ္ထော – ဘန္တေ, ကော နာမ သော, ယော ဧတံ ဝိညာဏာဟာရံ ခါဒတိ ဝါ ဘုဉ္ဇတိ ဝါတိ?

จุฬา (จุกผม) นั้นของท่านในสมัยเป็นคฤหัสถ์มีขนาดใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงได้ชื่อว่า ‘โมฬิยผัคคุนะ’ แม้เมื่อท่านบวชแล้ว ชนทั้งหลายก็รู้จักท่านด้วยชื่อนั้นนั่นแหละ คำว่า ‘ได้ทูลถามดังนี้’ หมายความว่า ท่านโมฬิยผัคคุนะเชื่อมต่อลำดับแห่งเทศนา จึงได้ทูลถามคำนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแล ย่อมบริโภกวิญญาณาหาร’ อธิบายความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้นั้นชื่ออะไร ซึ่งเป็นผู้เคี้ยวกินหรือบริโภกวิญญาณาหารนี้

ကသ္မာ ပနာယံ ဣတရေ တယော အာဟာရေ အပုစ္ဆိတွာ ဣမမေဝ ပုစ္ဆတီတိ? ဇာနာမီတိ လဒ္ဓိယာ. သော ဟိ မဟန္တေ ပိဏ္ဍေ ကတွာဝ ကဗဠီကာရာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တေ ပဿတိ, တေနဿ တံ ဇာနာမီတိ လဒ္ဓိ. တိတ္တိရဝဋ္ဋကမောရကုက္ကုဋာဒယော ပန မာတုသမ္ဖဿေန ယာပေန္တေ ဒိသွာ ‘‘ဧတေ ဖဿာဟာရေန ယာပေန္တီ’’တိ တဿ လဒ္ဓိ. ကစ္ဆပါ ပန အတ္တနော ဥတုသမယေ မဟာသမုဒ္ဒတော နိက္ခမိတွာ သမုဒ္ဒတီရေ ဝါလိကန္တရေ အဏ္ဍာနိ ဌပေတွာ ဝါလိကာယ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ မဟာသမုဒ္ဒမေဝ ဩတရန္တိ. တာနိ မာတုအနုဿရဏဝသေန န ပူတီနိ ဟောန္တိ. တာနိ မနောသဉ္စေတနာဟာရေန ယာပေန္တီတိ တဿ လဒ္ဓိ. ကိဉ္စာပိ ထေရဿ အယံ လဒ္ဓိ, န ပန ဧတာယ လဒ္ဓိယာ ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဟိ ဥမ္မတ္တကသဒိသော. ယထာ ဥမ္မတ္တကော ပစ္ဆိံ ဂဟေတွာ အန္တရဝီထိံ ဩတိဏ္ဏော ဂေါမယမ္ပိ ပါသာဏမ္ပိ ဂူထမ္ပိ ခဇ္ဇခဏ္ဍမ္ပိ တံ တံ မနာပမ္ပိ အမနာပမ္ပိ ဂဟေတွာ ပစ္ဆိယံ ပက္ခိပတိ. ဧဝမေဝ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ယုတ္တမ္ပိ အယုတ္တမ္ပိ ပုစ္ဆတိ. သော ‘‘ကသ္မာ ဣမံ ပုစ္ဆသီ’’တိ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော, ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတဋ္ဌာနေ ပန ဂဟဏမေဝ နိသေဓေတဗ္ဗံ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ပုစ္ဆသီ’’တိ အဝတွာ ဂဟိတဂါဟမေဝ တဿ မောစေတုံ နော ကလ္လော ပဉှောတိအာဒိမာဟ.

ก็เหตุไฉน ท่านพระโมฬิยผัคคุนะนี้ไม่ทูลถามถึงอาหาร ๓ อย่างนอกนี้ แต่กลับทูลถามถึงวิญญาณาหารนี้อย่างเดียวเล่า? (ตอบว่า) เพราะท่านมีความเห็นว่า ‘เรารู้’ จริงอยู่ ท่านเห็นคนทั้งหลายทำคำข้าวใหญ่ๆ แล้วบริโภกกวฬิงการาหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมีความเห็นว่า ‘เรารู้อาหารนั้น’ อนึ่ง ท่านเห็นสัตว์มีนกกระทา นกคุ่ม นกยูง และไก่เป็นต้น ยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยสัมผัสของแม่ จึงมีความเห็นว่า ‘สัตว์เหล่านี้ยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยผัสสาหาร’ อนึ่ง พวกเต่าในฤดูของตน ออกจากมหาสมุทรแล้ว วางไข่ไว้ในระหว่างทรายที่ฝั่งสมุทร เอาทรายกลบแล้วก็ลงสู่มหาสมุทรทีเดียว ไข่เหล่านั้นไม่เน่าเสียด้วยอำนาจแห่งการระลึกถึงของแม่ ท่านจึงมีความเห็นว่า ‘ไข่เหล่านั้นยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยมโนสัญเจตนาหาร’ แม้ว่าพระเถระจะมีความเห็นอย่างนี้ แต่ท่านก็ไม่ได้ทูลถามปัญหานี้ด้วยความเห็นนั้น จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิเป็นคติ ย่อมเหมือนคนบ้า เหมือนอย่างว่า คนบ้าถือกระเช้าลงไปสู่ระหว่างถนนแล้ว ย่อมเก็บเอาทั้งมูลโค ทั้งก้อนหิน ทั้งอุจจาระ ทั้งชิ้นขนม ทั้งของที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจนั้นๆ ใส่ลงในกระเช้า ฉันใด ผู้มีทิฏฐิเป็นคติก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมถามทั้งเรื่องที่สมควรและไม่สมควร ไม่ควรข่มผู้นั้นว่า ‘ท่านถามเรื่องนี้ทำไม’ แต่อันใดที่เขาถามแล้วๆ พึงห้ามการยึดถือผิดนั้นเสียทีเดียว ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสกับท่านว่า ‘เธอถามอย่างนี้ทำไม’ แต่ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ปัญหาไม่สมควร’ เพื่อทรงเปลื้องท่านจากการยึดถือที่ท่านยึดถือแล้วนั่นเอง

တတ္ထ နော ကလ္လောတိ အယုတ္တော. အာဟာရေတီတိ အဟံ န ဝဒါမီတိ အဟံ ကောစိ သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ အာဟာရေတီတိ န ဝဒါမိ. အာဟာရေတီတိ စာဟံ ဝဒေယျန္တိ ယဒိ အဟံ အာဟာရေတီတိ ဝဒေယျံ. တတြဿ ကလ္လော ပဉှောတိ တသ္မိံ မယာ ဧဝံ ဝုတ္တေ အယံ ပဉှော ယုတ္တော ဘဝေယျ. ကိဿ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝိညာဏာဟာရောတိ, ဘန္တေ, အယံ ဝိညာဏာဟာရော ကတမဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယောတိ အတ္ထော. တတြ ကလ္လံ ဝေယျာကရဏန္တိ တသ္မိံ ဧဝံ ပုစ္ဆိတေ ပဉှေ ဣမံ ဝေယျာကရဏံ ယုတ္တံ ‘‘ဝိညာဏာဟာရော အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ ပစ္စယော’’တိ. ဧတ္ထ စ ဝိညာဏာဟာရောတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တံ. အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ တေနေဝ ဝိညာဏေန သဟုပ္ပန္နနာမရူပံ. တသ္မိံ ဘူတေ သတိ သဠာယတနန္တိ တသ္မိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိသင်္ခါတေ နာမရူပေ ဇာတေ သတိ သဠာယတနံ ဟောတီတိ အတ္ထော.

ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘ไม่สมควร’ (โน กัลโล) หมายถึง ไม่เหมาะ คำว่า ‘เราไม่กล่าวว่า ย่อมบริโภก’ (อาหาเรตีติ อหํ น วทามิ) หมายความว่า เราไม่กล่าวว่า สัตว์หรือบุคคลไรๆ ย่อมบริโภก คำว่า ‘ก็ถ้าเราพึงกล่าวว่า ย่อมบริโภก’ (อาหาเรตีติ จาหํ วเทยฺยํ) หมายความว่า หากเราพึงกล่าวว่า ย่อมบริโภก คำว่า ‘ในกรณีนี้นั้น ปัญหาจึงจะสมควร’ (ตตรสฺส กัลฺโล ปญฺโห) หมายความว่า เมื่อเรากล่าวอย่างนั้นแล้ว ปัญหานี้จึงจะเหมาะสม คำว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณาหารเป็นปัจจัยแก่ธรรมอะไรหนอแล’ (กิสฺส นุ โข ภนฺเต วิญฺญาณาหาโร) มีความหมายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณาหารนี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมอะไร คำว่า ‘ในกรณีนี้นั้น คำพยากรณ์จึงจะสมควร’ (ตตฺร กัลฺลํ เวยฺยากรณํ) หมายความว่า เมื่อปัญหาถูกถามอย่างนั้น คำพยากรณ์นี้จึงจะเหมาะสมว่า ‘วิญญาณาหารเป็นปัจจัยเพื่อการบังเกิดใหม่แห่งภพใหม่ในอนาคต’ และในที่นี้ คำว่า ‘วิญญาณาหาร’ หมายถึง ปฏิสนธิจิต คำว่า ‘การบังเกิดใหม่แห่งภพใหม่ในอนาคต’ หมายถึง นามรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกับวิญญาณนั้นนั่นเอง คำว่า ‘เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ อายตนะ ๖ จึงมี’ (ตสฺมึ ภูเต สติ สฬายตนํ) มีความหมายว่า เมื่อนามรูปอันนับได้ว่าเป็นการบังเกิดใหม่แห่งภพใหม่นั้นเกิดขึ้นแล้ว อายตนะ ๖ ย่อมมี

သဠာယတနပစ္စယာ [Pg.30] ဖဿောတိ ဣဓာပိ ဘဂဝါ ဥတ္တရိ ပဉှဿ ဩကာသံ ဒေန္တော ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကော ဟိ နဝပုစ္ဆံ ဥပ္ပာဒေတုံ န သက္ကောတိ, နိဒ္ဒိဋ္ဌံ နိဒ္ဒိဋ္ဌံယေဝ ပန ဂဏှိတွာ ပုစ္ဆတိ, တေနဿ ဘဂဝါ ဩကာသံ အဒါသိ. အတ္ထော ပနဿ သဗ္ဗပဒေသု ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဝတီ’’တိ ကသ္မာ န ပုစ္ဆတိ? ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဟိ သတ္တော နာမ ဘူတော နိဗ္ဗတ္တောယေဝါတိ လဒ္ဓိ, တသ္မာ အတ္တနော လဒ္ဓိဝိရုဒ္ဓံ ဣဒန္တိ န ပုစ္ဆတိ. အပိစ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဣဒံ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဣဒန္တိ ဗဟူသု ဌာနေသု ကထိတတ္တာ သညတ္တိံ ဥပဂတော, တေနာပိ န ပုစ္ဆတိ. သတ္ထာပိ ‘‘ဣမဿ ဗဟုံ ပုစ္ဆန္တဿာပိ တိတ္တိ နတ္ထိ, တုစ္ဆပုစ္ဆမေဝ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဣတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနံ ဧကာဗဒ္ဓံ ကတွာ ဒေသေသိ. ဆန္နံ တွေဝါတိ ယတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနာရုဠှံ, တမေဝ ဂဟေတွာ ဒေသနံ ဝိဝဋ္ဋေန္တော ဧဝမာဟ. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဝိညာဏနာမရူပါနံ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, ဝေဒနာတဏှာနံ အန္တရေ ဧကော, ဘဝဇာတီနံ အန္တရေ ဧကောတိ. ဒုတိယံ.

ในคำว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ (สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส) แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงจบเทศนาลง เพื่อประทานโอกาสแก่ปัญหาต่อไป จริงอยู่ ผู้มีทิฏฐิเป็นคติไม่สามารถจะตั้งคำถามใหม่ขึ้นได้ แต่ย่อมยึดถือเอาสิ่งที่ทรงแสดงแล้วๆ มาทูลถาม ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงประทานโอกาสแก่ท่าน ส่วนอรรถกถาในบททั้งปวง พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล เหตุไฉนท่านจึงไม่ทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใครหนอแล ย่อมมีภพ’ (โก นุ โข ภนฺเต ภวติ)? เพราะผู้มีทิฏฐิเป็นคติมีความเห็นว่า สัตว์มีอยู่จริง เกิดขึ้นแล้วนั่นเทียว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ทูลถามคำว่า ‘สิ่งนี้’ ซึ่งขัดกับความเห็นของตน อีกอย่างหนึ่ง เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในหลายแห่งว่า ‘เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น’ ท่านจึงถึงความเข้าใจแล้ว ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงไม่ทูลถาม แม้พระศาสดาก็ทรงดำริว่า ‘ภิกษุรูปนี้ แม้ถามมากก็ไม่มีความอิ่มใจ ย่อมถามแต่คำถามที่ว่างเปล่าเท่านั้น’ ตั้งแต่บัดนี้ไป จึงทรงกระทำเทศนาให้เป็นเรื่องเดียวกันแล้วทรงแสดง คำว่า ‘ก็แห่งอายตนะ ๖ แล’ (ฉนฺนํ เตฺวว) คือ ทรงยึดเอาบทใดอันเป็นที่ตั้งขึ้นแห่งเทศนาแล้ว ทรงประสงค์จะหมุนเทศนาไป จึงตรัสอย่างนั้น ก็ในสูตรนี้ (ทรงแสดง) สันธิ (ข้อต่อ) หนึ่งในระหว่างวิญญาณกับนามรูป, หนึ่งในระหว่างเวทนากับตัณหา, หนึ่งในระหว่างภพกับชาติ (จบสูตรที่ ๒)

၃. သမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

၁၃. တတိယေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါတိ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထာ ဗာဟိရကသမဏဗြာဟ္မဏာ. ဇရာမရဏံ နပ္ပဇာနန္တီတိအာဒီသု ဇရာမရဏံ န ဇာနန္တိ ဒုက္ခသစ္စဝသေန, ဇရာမရဏသမုဒယံ န ဇာနန္တိ သဟ တဏှာယ ဇာတိ ဇရာမရဏဿ သမုဒယောတိ သမုဒယသစ္စဝသေန, ဇရာမရဏနိရောဓံ န ဇာနန္တိ နိရောဓသစ္စဝသေန, ပဋိပဒံ န ဇာနန္တိ မဂ္ဂသစ္စဝသေန. ဇာတိံ န ဇာနန္တိ ဒုက္ခသစ္စဝသေန, ဇာတိသမုဒယံ န ဇာနန္တိ သဟ တဏှာယ ဘဝေါ ဇာတိသမုဒယောတိ သမုဒယသစ္စဝသေန. ဧဝံ သဟ တဏှာယ သမုဒယံ ယောဇေတွာ သဗ္ဗပဒေသု စတုသစ္စဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သာမညတ္ထံ ဝါ ဗြဟ္မညတ္ထံ ဝါတိ ဧတ္ထ အရိယမဂ္ဂေါ သာမညဉ္စေဝ ဗြဟ္မညဉ္စ. ဥဘယတ္ထာပိ ပန အတ္ထော နာမ အရိယဖလံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဧကာဒသသု ဌာနေသု စတ္တာရိ သစ္စာနိ ကထေသီတိ. တတိယံ.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์’ (สมณา วา พฺราหฺมณา วา) หมายถึง สมณพราหมณ์ภายนอกผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้ ในคำเป็นต้นว่า ‘ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งชรามรณะ’ (ชรามรณํ นปฺปชานนฺติ) คือ ย่อมไม่รู้ชรามรณะโดยความเป็นทุกขสัจ, ย่อมไม่รู้สมุทัยแห่งชรามรณะโดยความเป็นสมุทัยสัจว่า ชาติพร้อมด้วยตัณหาเป็นสมุทัยแห่งชรามรณะ, ย่อมไม่รู้นิโรธแห่งชรามรณะโดยความเป็นนิโรธสัจ, ย่อมไม่รู้ปฏิปทาโดยความเป็นมรรคสัจ ย่อมไม่รู้ชาติโดยความเป็นทุกขสัจ, ย่อมไม่รู้สมุทัยแห่งชาติโดยความเป็นสมุทัยสัจว่า ภพพร้อมด้วยตัณหาเป็นสมุทัยแห่งชาติ พึงทราบอรรถโดยความเป็นสัจจะ ๔ ในบททั้งปวง โดยประกอบสมุทัยเข้ากับตัณหาอย่างนี้ ในคำว่า ‘ประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์’ (สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วา) ในที่นี้ อริยมรรคเป็นทั้งสามัญญะและพรหมัญญะ แต่ในทั้งสองบทนั้น พึงทราบว่า ประโยชน์ (อัตถะ) หมายถึง อริยผล ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสสัจจะ ๔ ใน ๑๑ แห่งในสูตรนี้ (จบสูตรที่ ๓)

၄. ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยสมณพราหมณสูตร

၁၄. စတုတ္ထေ [Pg.31] ဣမေ ဓမ္မေ ကတမေ ဓမ္မေတိ ဧတ္တကံ ပပဉ္စံ ကတွာ ကထိတံ, ဒေသနံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန ဣမေ ဓမ္မေ နပ္ပဇာနန္တီတိအာဒိ ဝုတ္တံ. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. စတုတ္ထံ.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า ‘ธรรมเหล่านี้... ธรรมเหล่าไหน’ (อิเม ธมฺเม กตเม ธมฺเม) เท่านี้ ตรัสไว้โดยพิสดาร คำเป็นต้นว่า ‘ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งธรรมเหล่านี้’ (อิเม ธมฺเม นปฺปชานนฺติ) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยอัธยาศัยของบุคคลผู้สามารถจะแทงตลอดเทศนาได้ ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับสูตรก่อนนั่นเอง (จบสูตรที่ ๔)

၅. ကစ္စာနဂေါတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถากัจจานโคตตสูตร

၁၅. ပဉ္စမေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ယံ ပဏ္ဍိတာ ဒေဝမနုဿာ တေသု တေသု ဌာနေသု သမ္မာဒဿနံ ဝဒန္တိ, သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သင်္ခိပိတွာ ပုစ္ဆတိ. ဒွယနိဿိတောတိ ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ နိဿိတော. ယေဘုယျေနာတိ ဣမိနာ ဌပေတွာ အရိယပုဂ္ဂလေ သေသမဟာဇနံ ဒဿေတိ. အတ္ထိတန္တိ သဿတံ. နတ္ထိတန္တိ ဥစ္ဆေဒံ. လောကသမုဒယန္တိ လောကော နာမ သင်္ခါရလောကော, တဿ နိဗ္ဗတ္တိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ သမ္မာပညာ နာမ သဝိပဿနာ မဂ္ဂပညာ, တာယ ပဿန္တဿာတိ အတ္ထော. ယာ လောကေ နတ္ထိတာတိ သင်္ခါရလောကေ နိဗ္ဗတ္တေသု ဓမ္မေသု ပညာယန္တေသွေဝ ယာ နတ္ထီတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သာ န ဟောတီတိ အတ္ထော. လောကနိရောဓန္တိ သင်္ခါရာနံ ဘင်္ဂံ. ယာ လောကေ အတ္ထိတာတိ သင်္ခါရလောကေ ဘိဇ္ဇမာနေသု ဓမ္မေသု ပညာယန္တေသွေဝ ယာ အတ္ထီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သာ န ဟောတီတိ အတ္ထော.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ (พระกัจจานโคตตะ) ทูลถามโดยย่อสัมมาทัสสนะทั้งหมดที่บัณฑิตทั้งหลายคือเทวดาและมนุษย์กล่าวในที่นั้นๆ ว่า สัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐิ ด้วยบท ๒ บท. บทว่า ทฺวยนิสฺสิโต ความว่า อาศัยส่วน ๒ อย่าง. ด้วยบทว่า เยภุยฺเยน นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงมหาชนที่เหลือ เว้นพระอริยบุคคล. บทว่า อตฺถิตํ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิ. บทว่า นตฺถิตํ ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิ. ในบทว่า โลกสมุทยํ ชื่อว่าโลก ได้แก่ สังขารโลก, (สมุทัย) คือความเกิดขึ้นแห่งสังขารโลกนั้น. ในบทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ชื่อว่าสัมมาปัญญา ได้แก่ มรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา, ความว่า ของผู้เห็นอยู่ด้วยปัญญานั้น. ในบทว่า ยา โลเก นตฺถิตา ความว่า เมื่อธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นในสังขารโลกปรากฏอยู่โดยความเป็นของสืบต่อกันเท่านั้น อุจเฉททิฏฐิใดที่ว่า "ไม่มี" พึงเกิดขึ้น, อุจเฉททิฏฐินั้นย่อมไม่มี. บทว่า โลกนิโรธํ ได้แก่ ความแตกดับแห่งสังขารทั้งหลาย. ในบทว่า ยา โลเก อตฺถิตา ความว่า เมื่อธรรมทั้งหลายที่กำลังแตกดับไปในสังขารโลกโดยขณะนิโรธปรากฏอยู่เท่านั้น สัสสตทิฏฐิใดที่ว่า "มีอยู่" พึงเกิดขึ้น, สัสสตทิฏฐินั้นย่อมไม่มี.

အပိစ လောကသမုဒယန္တိ အနုလောမပစ္စယာကာရံ. လောကနိရောဓန္တိ ပဋိလောမပစ္စယာကာရံ. လောကနိဿယေ ပဿန္တဿာပိ ဟိ ပစ္စယာနံ အနုစ္ဆေဒေန ပစ္စယုပ္ပန္နဿ အနုစ္ဆေဒံ ပဿတော ယာ နတ္ထီတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သာ န ဟောတိ. ပစ္စယနိရောဓံ ပဿန္တဿာပိ ပစ္စယနိရောဓေန ပစ္စယုပ္ပန္နနိရောဓံ ပဿတော ယာ အတ္ထီတိ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သာ န ဟောတီတိ အယမ္ပေတ္ထ အတ္ထော.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า โลกสมุทยํ ได้แก่ อนุโลมปัจจยาการ. บทว่า โลกนิโรธํ ได้แก่ ปฏิโลมปัจจยาการ. จริงอยู่ แม้เมื่อบุคคลเห็นโลกนิสสัย (คืออนุโลมปัจจยาการ) เพราะเห็นความไม่ขาดสายแห่งปัจจยุปบันธรรม โดยความไม่ขาดสายแห่งปัจจัย อุจเฉททิฏฐิใดที่ว่า "ไม่มี" พึงเกิดขึ้น, อุจเฉททิฏฐินั้นย่อมไม่มี. แม้เมื่อบุคคลเห็นปัจจยนิโรธ (คือปฏิโลมปัจจยาการ) เพราะเห็นความดับแห่งปัจจยุปบันธรรม โดยความดับแห่งปัจจัย สัสสตทิฏฐิใดที่ว่า "มีอยู่" พึงเกิดขึ้น, สัสสตทิฏฐินั้นย่อมไม่มี, นี้ก็เป็นอรรถในที่นี้.

ဥပယုပါဒါနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓောတိ ဥပယေဟိ စ ဥပါဒါနေဟိ စ အဘိနိဝေသေဟိ စ ဝိနိဗန္ဓော. တတ္ထ ဥပယာတိ ဒွေ ဥပယာ တဏှုပယော စ ဒိဋ္ဌုပယော စ. ဥပါဒါနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တဏှာဒိဋ္ဌိယော ဟိ ယသ္မာ အဟံ မမန္တိအာဒီဟိ အာကာရေဟိ တေဘူမကဓမ္မေ ဥပေန္တိ ဥပဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဥပယာတိ [Pg.32] ဝုစ္စန္တိ. ယသ္မာ ပန တေ ဓမ္မေ ဥပါဒိယန္တိ စေဝ အဘိနိဝိသန္တိ စ, တသ္မာ ဥပါဒါနာတိ စ အဘိနိဝေသာတိ စ ဝုစ္စန္တိ. တာဟိ စာယံ လောကော ဝိနိဗန္ဓော. တေနာဟ ‘‘ဥပယုပါဒါနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓော’’တိ.

บทว่า อุปยุปาทานาภินิเวสวินิพนฺโธ ความว่า ถูกผูกไว้ด้วยอุปยะ อุปาทาน และอภินิเวส. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุปยา ความว่า อุปยะมี ๒ อย่าง คือ ตัณหูปยะ และทิฏฐูปยะ. แม้ในอุปาทานเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ตัณหาและทิฏฐิย่อมเข้าไป เข้าถึงธรรมในไตรภูมิ โดยอาการมี "เรา" "ของเรา" เป็นต้น ฉะนั้น จึงเรียกว่า อุปยะ. ก็เพราะเหตุที่ (ตัณหาและทิฏฐิ) ย่อมยึดมั่นและย่อมยึดถือธรรมเหล่านั้นด้วย ฉะนั้น จึงเรียกว่า อุปาทาน และ อภินิเวส. และโลกนี้ถูก (ตัณหาและทิฏฐิ) เหล่านั้นผูกไว้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อุปยุปาทานาภินิเวสวินิพนฺโธ".

တဉ္စာယန္တိ တဉ္စ ဥပယုပါဒါနံ အယံ အရိယသာဝကော. စေတသော အဓိဋ္ဌာနန္တိ စိတ္တဿ ပတိဋ္ဌာနဘူတံ. အဘိနိဝေသာနုသယန္တိ အဘိနိဝေသဘူတဉ္စ အနုသယဘူတဉ္စ. တဏှာဒိဋ္ဌီသု ဟိ အကုသလစိတ္တံ ပတိဋ္ဌာတိ, တာ စ တသ္မိံ အဘိနိဝိသန္တိ စေဝ အနုသေန္တိ စ, တသ္မာ တဒုဘယံ စေတသော အဓိဋ္ဌာနံ အဘိနိဝေသာနုသယန္တိ စ အာဟ. န ဥပေတီတိ န ဥပဂစ္ဆတိ. န ဥပါဒိယတီတိ န ဂဏှာတိ. နာဓိဋ္ဌာတီတိ န အဓိဋ္ဌာတိ, ကိန္တိ? အတ္တာ မေတိ. ဒုက္ခမေဝါတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓမတ္တမေဝ. န ကင်္ခတီတိ ‘‘ဒုက္ခမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ, န အညော ဧတ္ထ သတ္တော နာမ အတ္ထီ’’တိ ကင်္ခံ န ကရောတိ. န ဝိစိကိစ္ဆတီတိ န ဝိစိကိစ္ဆံ ဥပ္ပာဒေတိ.

บทว่า ตญฺจายํ ความว่า พระอริยสาวกนี้ (ไม่เข้าถึง) อุปยุปาทานนั้น. บทว่า เจตโส อธิฏฺฐานํ ความว่า เป็นที่ตั้งแห่งจิต. บทว่า อภินิเวสานุสยํ ความว่า เป็นอภินิเวสด้วย เป็นอนุสัยด้วย. จริงอยู่ อกุศลจิตย่อมตั้งอยู่ในตัณหาและทิฏฐิ และตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นย่อมยึดถือและนอนเนื่องอยู่ในอกุศลจิตนั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสธรรมทั้งสองนั้นว่า เจตโส อธิฏฺฐานํ และ อภินิเวสานุสยํ. บทว่า น อุเปติ ความว่า ไม่เข้าไปใกล้. บทว่า น อุปาทิยติ ความว่า ไม่ยึดมั่น. บทว่า นาธิฏฺฐาติ ความว่า ไม่ตั้งมั่น ว่า "อัตตาของเรา". บทว่า ทุกฺขเมว ได้แก่ เพียงอุปาทานขันธ์ ๕ เท่านั้น. บทว่า น กงฺขติ ความว่า ย่อมไม่ทำความสงสัยว่า "ทุกข์เท่านั้นเกิดขึ้น ทุกข์ย่อมดับไป สัตว์อื่นชื่อว่าอัตตาไม่มีในขันธ์นี้". บทว่า น วิจิกิจฺฉติ ความว่า ไม่ยังความลังเลให้เกิดขึ้น.

အပရပ္ပစ္စယာတိ န ပရပ္ပစ္စယေန, အညဿ အပတ္တိယာယေတွာ အတ္တပစ္စက္ခဉာဏမေဝဿ ဧတ္ထ ဟောတီတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ကစ္စာန, သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတီတိ ဧဝံ သတ္တသညာယ ပဟီနတ္တာ ဧတ္တကေန သမ္မာဒဿနံ နာမ ဟောတီတိ မိဿကသမ္မာဒိဋ္ဌိံ အာဟ. အယမေကော အန္တောတိ ဧသ ဧကော နိကူဋန္တော လာမကန္တော ပဌမကံ သဿတံ. အယံ ဒုတိယောတိ ဧသ ဒုတိယော သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ဥပ္ပဇ္ဇနကဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော နိကူဋန္တော လာမကန္တော ဒုတိယကော ဥစ္ဆေဒေါတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ပဉ္စမံ.

บทว่า อปรปฺปจฺจยา ความว่า ไม่ใช่ด้วยปัจจัยคือผู้อื่น ไม่ต้องเชื่อถือผู้อื่น ญาณที่ประจักษ์แก่ตนของอริยสาวกนั้นเท่านั้นย่อมมีในทุกข์คืออุปาทานขันธ์นี้. ด้วยพระบาลีว่า "ดูก่อนกัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สัมมาทิฏฐิย่อมมี" พระผู้มีพระภาคตรัสถึงมิสสกสัมมาทิฏฐิว่า ชื่อว่าสัมมาทัสสนะย่อมมีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เพราะละสัตตสัญญาได้แล้วอย่างนี้. ในบทว่า อยเมโก อนฺโต ความว่า มิจฉาทิฏฐิที่ว่า "ทุกสิ่งมีอยู่" นี้ เป็นส่วนสุดที่เลวทรามอย่างหนึ่ง คือสัสสตทิฏฐิที่น่ารังเกียจเป็นอันดับแรก. ในบทว่า อยํ ทุติโย ความว่า มิจฉาทิฏฐินี้ กล่าวคือทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "ทุกสิ่งไม่มี" เป็นส่วนสุดที่เลวทรามอย่างที่สอง คืออุจเฉททิฏฐิที่น่ารังเกียจเป็นอันดับที่สอง. บทที่เหลือในสูตรนี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ ๕.

၆. ဓမ္မကထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาธัมมกถิกสูตร

၁၆. ဆဋ္ဌေ နိဗ္ဗိဒါယာတိ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ. ဝိရာဂါယာတိ ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ. နိရောဓာယာတိ နိရုဇ္ဈနတ္ထာယ. ပဋိပန္နော ဟောတီတိ ဧတ္ထ သီလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ပဋိပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နောတိ လောကုတ္တရဿ နိဗ္ဗာနဓမ္မဿ အနုဓမ္မဘူတံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော. အနုဓမ္မဘူတန္တိ အနုရူပသဘာဝဘူတံ. နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာတိ နိဗ္ဗိဒါယ စေဝ ဝိရာဂေန စ နိရောဓေန စ. အနုပါဒါ ဝိမုတ္တောတိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ကိဉ္စိ ဓမ္မံ အနုပါဒိယိတွာ ဝိမုတ္တော. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော. အလံ ဝစနာယာတိ, ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, ယုတ္တော အနုစ္ဆဝိကောတိ အတ္ထော[Pg.33]. ဧဝမေတ္ထ ဧကေန နယေန ဓမ္မကထိကဿ ပုစ္ဆာ ကထိတာ, ဒွီဟိ တံ ဝိသေသေတွာ သေက္ခာသေက္ခဘူမိယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นิพฺพิทาย ความว่า เพื่อความเบื่อหน่าย. บทว่า วิราคาย ความว่า เพื่อความคลายกำหนัด. บทว่า นิโรธาย ความว่า เพื่อความดับ. ในบทว่า ปฏิปนฺโน โหติ นี้ พึงทราบว่า ชื่อว่าปฏิบัติแล้ว ตั้งแต่กาลที่ตั้งมั่นในศีลจนถึงอรหัตตมรรค. บทว่า ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺโน ความว่า ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันเป็นธรรมสมควรแก่พระนิพพานธรรมอันเป็นโลกุตตระ. บทว่า อนุธมฺมภูตํ ความว่า เป็นธรรมมีสภาวะสมควร. บทว่า นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา ความว่า ด้วยนิพพิทา ด้วยวิราคะ และด้วยนิโรธ. บทว่า อนุปาทา วิมุตฺโต ความว่า ไม่ยึดมั่นสังขารธรรมอะไรๆ ด้วยอุปาทาน ๔ แล้วหลุดพ้น. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ความว่า ผู้บรรลุพระนิพพานในอัตภาพที่เห็นอยู่นั่นเทียว. บทว่า อลํ วจนาย ความว่า สมควร เหมาะสม คู่ควร เพื่อจะกล่าวอย่างนี้. ในสูตรที่ ๖ นี้ ปัญหาของพระธรรมกถึก พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วโดยนัยหนึ่งอย่างนี้, ทรงจำแนกปัญหานั้นโดยพิเศษด้วยสองนัย แล้วทรงแสดงเสกขภูมิและอเสกขภูมิ. จบสูตรที่ ๖.

၇. အစေလကဿပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอเจลกัสสปสูตร

၁၇. သတ္တမေ အစေလော ကဿပေါတိ လိင်္ဂေန အစေလော နိစ္စေလော, နာမေန ကဿပေါ. ဒူရတောဝါတိ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန ပရိဝုတံ အာဂစ္ဆန္တံ ဒူရတော ဧဝ အဒ္ဒသ. ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသန္တိ ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏံ. ဩကာသန္တိ ပဉှဗျာကရဏဿ ခဏံ ကာလံ. အန္တရဃရန္တိ ‘‘န ပလ္လတ္ထိကာယ အန္တရဃရေ နိသီဒိဿာမီ’’တိ ဧတ္ထ အန္တောနိဝေသနံ အန္တရဃရံ. ‘‘ဩက္ခိတ္တစက္ခု အန္တရဃရေ ဂမိဿာမီ’’တိ ဧတ္ထ ဣန္ဒခီလတော ပဋ္ဌာယ အန္တောဂါမော. ဣဓာပိ အယမေဝ အဓိပ္ပေတော. ယဒါကင်္ခသီတိ ယံ ဣစ္ဆသိ.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อเจโล กสฺสโป ความว่า เป็นอเจลกะ คือ เปลือยกายโดยเพศ ชื่อว่ากัสสปะโดยชื่อ. บทว่า ทูรโตวา ความว่า ได้เห็น (พระผู้มีพระภาค) ผู้เสด็จมา มีภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แวดล้อมแล้วแต่ไกลเทียว. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ ได้แก่ เหตุอะไรๆ บางอย่าง. บทว่า โอกาสํ ได้แก่ ขณะ เวลาแห่งการตอบปัญหา. บทว่า อนฺตรฆรํ, ในพระบาลีว่า "เราจักไม่นั่งโดยบัลลังก์ในระหว่างบ้าน" นี้ ภายในเรือน ชื่อว่า อันตรฆระ. ในพระบาลีว่า "เราจักมีจักษุทอดลงไปในระหว่างบ้าน" นี้ ภายในหมู่บ้าน ตั้งแต่ธรณีประตูไป (ชื่อว่า อันตรฆระ). แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาความหมายนี้เหมือนกัน. บทว่า ยทากงฺขสิ ความว่า ท่านปรารถนาสิ่งใด.

ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ကထေတုကာမော ယာဝတတိယံ ပဋိက္ခိပီတိ? ဂါရဝဇနနတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိဂတိကာ ဟိ ခိပ္ပံ ကထိယမာနေ ဂါရဝံ န ကရောန္တိ, ‘‘သမဏံ ဂေါတမံ ဥပသင်္ကမိတုမ္ပိ ပုစ္ဆိတုမ္ပိ သုကရံ, ပုစ္ဆိတမတ္တေယေဝ ကထေတီ’’တိ ဝစနမ္ပိ န သဒ္ဒဟန္တိ. ဒွေ တယော ဝါရေ ပဋိက္ခိတ္တေ ပန ဂါရဝံ ကရောန္တိ, ‘‘သမဏံ ဂေါတမံ ဥပသင်္ကမိတုမ္ပိ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုမ္ပိ ဒုက္ကရ’’န္တိ ယာဝတတိယံ ယာစိတေ ကထိယမာနံ သုဿူသန္တိ သဒ္ဒဟန္တိ. ဣတိ ဘဂဝါ ‘‘အယံ သုဿူသိဿတိ သဒ္ဒဟိဿတီ’’တိ ယာဝတတိယံ ယာစာပေတွာ ကထေသိ. အပိစ ယထာ ဘိသက္ကော တေလံ ဝါ ဖာဏိတံ ဝါ ပစန္တော မုဒုပါကခရပါကာနံ ပါကကာလံ အာဂမယမာနော ပါကကာလံ အနတိက္ကမိတွာဝ ဩတာရေတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ သတ္တာနံ ဉာဏပရိပါကံ အာဂမယမာနော ‘‘ဧတ္တကေန ကာလေန ဣမဿ ဉာဏံ ပရိပါကံ ဂမိဿတီ’’တိ ဉတွာဝ ယာဝတတိယံ ယာစာပေသိ.

(ถามว่า) ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะตรัสตอบ จึงทรงปฏิเสธถึงสามครั้ง? (ตอบว่า) เพื่อทรงก่อความเคารพ. จริงอยู่ พวกมีทิฏฐิ เมื่อมีผู้บอกอย่างรวดเร็ว ย่อมไม่ทำความเคารพ (คิดว่า) "การเข้าไปหาสมณโคดมก็ดี การทูลถามก็ดี ทำได้ง่าย พอทูลถามเท่านั้นก็ตรัสตอบ" แล้วย่อมไม่เชื่อถือแม้พระดำรัส. แต่เมื่อทรงปฏิเสธสองสามครั้ง ย่อมทำความเคารพ (คิดว่า) "การเข้าไปหาสมณโคดมก็ดี การทูลถามปัญหาก็ดี ทำได้ยาก" เมื่อมีผู้ทูลอ้อนวอนถึงสามครั้งจึงตรัสตอบ ย่อมตั้งใจฟัง ย่อมเชื่อถือ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ผู้นี้จักตั้งใจฟัง จักเชื่อถือ" จึงทรงให้ทูลอ้อนวอนถึงสามครั้งแล้วจึงตรัสตอบ. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนนายแพทย์เมื่อเคี่ยวน้ำมันหรืองบอ้อย รอคอยเวลาที่สุกพอดี ทั้งที่ยังอ่อนและที่แก่ ไม่ให้ล่วงเลยเวลาที่สุกพอดีแล้วจึงยกลง ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ทรงรอคอยความแก่รอบแห่งญาณของสัตว์ทั้งหลาย ทรงทราบว่า "ญาณของผู้นี้จักถึงความแก่รอบด้วยกาลเพียงเท่านี้" จึงทรงให้ทูลอ้อนวอนถึงสามครั้ง.

မာ ဟေဝံ, ကဿပါတိ, ကဿပ, မာ ဧဝံ ဘဏိ. သယံကတံ ဒုက္ခန္တိ ဟိ ဝတ္တုံ န ဝဋ္ဋတိ, အတ္တာ နာမ ကောစိ ဒုက္ခဿ ကာရကော နတ္ထီတိ ဒီပေတိ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. အဓိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ အကာရဏေန ယဒိစ္ဆာယ ဥပ္ပန္နံ. ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနောတိ ကသ္မာ ဧဝမာဟ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အယံ ‘သယံကတံ ဒုက္ခ’န္တိအာဒိနာ ပုဋ္ဌော ‘မာ ဟေဝ’န္တိ ဝဒတိ, ‘နတ္ထီ’တိ ပုဋ္ဌော ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒတိ. ‘ဘဝံ ဂေါတမော ဒုက္ခံ န ဇာနာတိ န ပဿတီ’တိ ပုဋ္ဌော ‘ဇာနာမိ ခွာဟ’န္တိ ဝဒတိ. ကိဉ္စိ နု ခေါ မယာ ဝိရဇ္ဈိတွာ ပုစ္ဆိတော’’တိ မူလတော [Pg.34] ပဋ္ဌာယ အတ္တနော ပုစ္ဆမေဝ သောဓေန္တော ဧဝမာဟ. အာစိက္ခတု စ မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါတိ ဣဓ သတ္ထရိ သဉ္ဇာတဂါရဝေါ ‘‘ဘဝ’’န္တိ အဝတွာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝဒတိ.

บทว่า "มา เหวํ กสฺสป" ความว่า ดูก่อนกัสสปะ ท่านอย่ากล่าวอย่างนั้น. จริงอยู่ การกล่าวว่า "ทุกข์ตนทำเอง" ย่อมไม่ควร (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงว่า ชื่อว่าอัตตาผู้ใดผู้หนึ่งที่เป็นผู้กระทำทุกข์ไม่มี. แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้แหละ. บทว่า "อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ" คือ เกิดขึ้นโดยไม่มีเหตุ ตามความพอใจ. (ถามว่า) อเจลกัสสปะถูกทูลถามอย่างนี้แล้ว เพราะเหตุไรจึงกล่าวอย่างนี้? (ตอบว่า) ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้ เมื่อเราถามด้วยคำเป็นต้นว่า 'ทุกข์ตนทำเอง' ก็กล่าวว่า 'อย่ากล่าวอย่างนั้น' เมื่อเราถามว่า 'ไม่มีหรือ' ก็กล่าวว่า 'มี' เมื่อเราถามว่า 'ท่านพระโคดมย่อมไม่รู้ ไม่เห็นทุกข์' ก็กล่าวว่า 'เราย่อมรู้ ย่อมเห็น' เราถามผิดพลาดอะไรไปหนอแล" (คิดดังนี้) จึงชำระคำถามของตนนั่นแหละตั้งแต่ต้น จึงกล่าวอย่างนี้. ในบทว่า "อาจิกฺขตุ จ เม ภนฺเต ภควา" นี้ (อเจลกัสสปะ) เกิดความเคารพในพระศาสดาแล้ว จึงไม่กล่าวว่า "ภวํ" แต่กล่าวว่า "ภควา".

သော ကရောတီတိအာဒိ, ‘‘သယံကတံ ဒုက္ခ’’န္တိ လဒ္ဓိယာ ပဋိသေဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ သတောတိ ဣဒံ ဘုမ္မတ္ထေ သာမိဝစနံ, တသ္မာ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – သော ကရောတိ သော ပဋိသံဝေဒယတီတိ ခေါ, ကဿပ, အာဒိမှိယေဝ ဧဝံ သတိ ပစ္ဆာ သယံကတံ ဒုက္ခန္တိ အယံ လဒ္ဓိ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ ဒုက္ခန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အဓိပ္ပေတံ. ဣတိ ဝဒန္တိ ဧတဿ ပုရိမေန အာဒိသဒ္ဒေန အနန္တရေန စ သဿတသဒ္ဒေန သမ္ဗန္ဓော ဟောတိ. ‘‘ဒီပေတိ ဂဏှာတီ’’တိ အယံ ပနေတ္ထ ပါဌသေသော. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣတိ ဧဝံ ဝဒန္တော အာဒိတောဝ သဿတံ ဒီပေတိ, သဿတံ ဂဏှာတိ. ကသ္မာ? တဿ ဟိ တံ ဒဿနံ ဧတံ ပရေတိ, ကာရကဉ္စ ဝေဒကဉ္စ ဧကမေဝ ဂဏှန္တံ ဧတံ သဿတံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

พระบาลีเป็นต้นว่า "โส กโรติ" พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทรงปฏิเสธลัทธิว่า "ทุกข์ตนทำเอง". และในพระบาลีนี้ บทว่า "สโต" นี้ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งภูมิ เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ว่า "ดูก่อนกัสสปะ เมื่อเป็นอย่างนี้ในเบื้องต้นนั่นเทียวว่า 'ผู้นั้นทำ ผู้นั้นเสวยผล' ภายหลัง ลัทธินี้ว่า 'ทุกข์ตนทำเอง' จึงเกิดขึ้น". และในที่นี้ คำว่า "ทุกข์" ทรงประสงค์เอาวัฏทุกข์. บทว่า "อิติ วทํ" นี้ มีความเกี่ยวข้องกับอาทิศัพท์ที่อยู่ข้างหน้า และกับสัสสตศัพท์ที่อยู่ถัดไป. บทว่า "ทีเปติ คณฺหาติ" นี้ เป็นส่วนที่เหลือของพระบาลีในที่นี้. ความจริง ความข้อนี้เป็นอันตรัสไว้แล้วว่า ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ ย่อมแสดงสัสสตทิฏฐิ ย่อมยึดถือสัสสตทิฏฐิ ตั้งแต่ต้นทีเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ทัสสนะนั้นของเขาย่อมแล่นไปสู่ทิฏฐินี้ คือ เมื่อยึดถือว่าผู้ทำและผู้เสวยเป็นคนเดียวกัน ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐินี้ ดังนี้เป็นเนื้อความ.

အညော ကရောတီတိအာဒိ ပန ‘‘ပရံကတံ ဒုက္ခ’’န္တိ လဒ္ဓိယာ ပဋိသေဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ‘‘အာဒိတော သတော’’တိ ဣဒံ ပန ဣဓာပိ အာဟရိတဗ္ဗံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – အညော ကရောတိ အညော ပဋိသံဝေဒိယတီတိ ခေါ ပန, ကဿပ, အာဒိမှိယေဝ ဧဝံ သတိ, ပစ္ဆာ ‘‘ကာရကော ဣဓေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, တေန ကတံ အညော ပဋိသံဝေဒိယတီ’’တိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နာယ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တာယ ဝေဒနာယ အဘိတုန္နဿ ဝိဒ္ဓဿ သတော ‘‘ပရံကတံ ဒုက္ခ’’န္တိ အယံ လဒ္ဓိ ဟောတီတိ. ဣတိ ဝဒန္တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတြာယံ ယောဇနာ – ဧဝဉ္စ ဝဒန္တော အာဒိတောဝ ဥစ္ဆေဒံ ဒီပေတိ, ဥစ္ဆေဒံ ဂဏှာတိ. ကသ္မာ? တဿ ဟိ တံ ဒဿနံ ဧတံ ပရေတိ, ဧတံ ဥစ္ဆေဒံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

ส่วนพระบาลีเป็นต้นว่า "อญฺโญ กโรติ" พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทรงปฏิเสธลัทธิว่า "ทุกข์ผู้อื่นทำ". ส่วนบทว่า "อาทิโต สโต" นี้ พึงนำมาในที่นี้ด้วย. นี้เป็นเนื้อความในที่นี้ว่า ดูก่อนกัสสปะ ก็เมื่อเป็นอย่างนี้ในเบื้องต้นนั่นเทียวว่า "คนหนึ่งทำ อีกคนหนึ่งเสวยผล" ภายหลัง เมื่อบุคคลถูกเวทนาที่ประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิซึ่งเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ผู้ทำย่อมขาดสูญในภพนี้เอง กรรมที่ผู้นั้นทำไว้ คนอื่นย่อมเสวยผล" เสียดแทงอยู่ ลัทธินี้ว่า "ทุกข์ผู้อื่นทำ" จึงเกิดขึ้น. บทเป็นต้นว่า "อิติ วทํ" พึงประกอบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ในเรื่องนั้น มีการประกอบความดังนี้ และผู้ที่กล่าวอย่างนี้ ย่อมแสดงอุจเฉททิฏฐิ ย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิ ตั้งแต่ต้นทีเดียว. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ทัสสนะนั้นของเขาย่อมแล่นไปสู่ทิฏฐินี้ ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐินี้ ดังนี้เป็นเนื้อความ.

ဧတေ တေတိ ယေ သဿတုစ္ဆေဒသင်္ခါတေ ဥဘော အန္တေ (အနုပဂမ္မ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဧတေ တေ, ကဿပ, ဥဘော အန္တေ) အနုပဂမ္မ ပဟာယ အနလ္လီယိတွာ မဇ္ဈေန တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, မဇ္ဈိမာယ ပဋိပဒါယ ဌိတော ဒေသေတီတိ အတ္ထော. ကတရံ ဓမ္မန္တိ စေ? ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ. ဧတ္ထ ဟိ ကာရဏတော ဖလံ, ကာရဏနိရောဓေန စဿ နိရောဓော ဒီပိတော, န ကောစိ ကာရကော ဝါ ဝေဒကော ဝါ [Pg.35] နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဧတ္တာဝတာ သေသပဉှာ ပဋိသေဓိတာ ဟောန္တိ. ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မာတိ ဣမိနာ ဟိ တတိယပဉှော ပဋိက္ခိတ္တော. အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဣမိနာ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နတာ စေဝ အဇာနနဉ္စ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า "เอเต เต" ความว่า ตถาคตไม่เข้าไปอาศัยส่วนสุดทั้งสองเหล่าใด ที่ชื่อว่าสัสสตะและอุจเฉทะ ย่อมแสดงธรรม. ดูก่อนกัสสปะ ตถาคตไม่เข้าไปอาศัย ละ ไม่ยึดมั่น ซึ่งส่วนสุดทั้งสองเหล่านั้น ย่อมแสดงธรรมโดยสายกลาง ความว่า ดำรงอยู่ในมัชฌิมาปฏิปทาแล้วแสดงธรรม. หากถามว่า ธรรมบทไหน? คือ ธรรมนี้ว่า "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา". เพราะว่าในพระบาลีนี้ ผล (เกิดขึ้น) จากเหตุ และความดับของผลนั้นเพราะความดับของเหตุ ก็ทรงแสดงไว้ ผู้ทำหรือผู้เสวยคนใดคนหนึ่งมิได้ทรงระบุไว้. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ปัญหาที่เหลือจึงเป็นอันทรงปฏิเสธแล้ว. จริงอยู่ ด้วยบทว่า "อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม" นี้ ปัญหาที่สามจึงเป็นอันทรงปฏิเสธแล้ว. ด้วยบทว่า "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา" นี้ ความเป็นอธิจจสมุปปันนะและความไม่รู้ ก็เป็นอันทรงปฏิเสธแล้ว พึงทราบดังนี้.

လဘေယျန္တိ ဣဒံ သော ဘဂဝတော သန္တိကေ ဘိက္ခုဘာဝံ ပတ္ထယမာနော အာဟ. အထ ဘဂဝါ ယောနေန ခန္ဓကေ တိတ္ထိယပရိဝါသော (မဟာဝ. ၈၆) ပညတ္တော, ယံ အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗော သာမဏေရဘူမိယံ ဌိတော ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမော အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗော ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အာကင်္ခါမိ ဥပသမ္ပဒံ. သွာဟံ, ဘန္တေ, သံဃံ စတ္တာရော မာသေ ပရိဝါသံ ယာစာမီ’’တိအာဒိနာ နယေန သမာဒိယိတွာ ပရိဝသတိ, တံ သန္ဓာယ ယော ခေါ, ကဿပ, အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဗ္ဗဇ္ဇန္တိ ဝစနသိလိဋ္ဌတာဝသေန ဝုတ္တံ. အပရိဝသိတွာယေဝ ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ လဘတိ. ဥပသမ္ပဒတ္ထိကေန ပန နာတိကာလေန ဂါမပ္ပဝေသနာဒီနိ အဋ္ဌ ဝတ္တာနိ ပူရေန္တေန ပရိဝသိတဗ္ဗံ. အာရဒ္ဓစိတ္တာတိ အဋ္ဌဝတ္တပူရဏေန တုဋ္ဌစိတ္တာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပနေသ တိတ္ထိယပရိဝါသော သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ပဗ္ဗဇ္ဇက္ခန္ဓကဝဏ္ဏနာယံ (မဟာဝ. အဋ္ဌ. ၈၆) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

อเจลกัสสปะนั้น ปรารถนาความเป็นภิกษุในสำนักของพระผู้มีพระภาค จึงได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าพระองค์พึงได้" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า "โย โข กสฺสป อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ" (ดูก่อนกัสสปะ ก็ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์...) โดยทรงหมายถึงติตถิยปริวาสที่ทรงบัญญัติไว้ในขันธกะ (มหาวรรค ๘๖) ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง ซึ่งผู้เคยเป็นอัญเดียรถีย์ เมื่ออยู่ในภูมิสามเณรแล้ว ขออยู่ปริวาสโดยนัยเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อนี้ เคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน ประสงค์อุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าผู้นั้น ขอปริวาส ๔ เดือนต่อสงฆ์" แล้วสมาทานอยู่ปริวาส ในคำนั้น คำว่า "ปัพพัชชา" พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยความสละสลวยแห่งถ้อยคำ เพราะว่า บุคคลย่อมได้บรรพชาแม้ยังมิได้อยู่ปริวาสเลย แต่ผู้ต้องการอุปสมบทพึงอยู่ปริวาสโดยไม่เร็วเกินไป ด้วยการบำเพ็ญวัตร ๘ ประการ มีการเข้าไปสู่บ้านเป็นต้นให้บริบูรณ์ คำว่า "อารัทธจิตตา" (มีจิตยินดีแล้ว) คือ มีจิตยินดีแล้วด้วยการบำเพ็ญวัตร ๘ ประการให้บริบูรณ์ นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ติตถิยปริวาสนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวรรณนาปัพพัชชาขันธกะ ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา (อรรถกถามหาวรรค ๘๖) นั่นเทียว

အပိစ မယာတိ အယမေတ္ထ ပါဌော, အညတ္ထ ပန ‘‘အပိစ မေတ္ထာ’’တိ. ပုဂ္ဂလဝေမတ္တတာ ဝိဒိတာတိ ပုဂ္ဂလနာနတ္တံ ဝိဒိတံ. ‘‘အယံ ပုဂ္ဂလော ပရိဝါသာရဟော, အယံ န ပရိဝါသာရဟော’’တိ ဣဒံ မယှံ ပါကဋန္တိ ဒဿေတိ. တတော ကဿပေါ စိန္တေသိ – ‘‘အဟော အစ္ဆရိယံ ဗုဒ္ဓသာသနံ, ယတ္ထ ဧဝံ ဃံသိတွာ ကောဋ္ဋေတွာ ယုတ္တမေဝ ဂဏှန္တိ, အယုတ္တံ ဆဍ္ဍေန္တီ’’တိ. တတော သုဋ္ဌုတရံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ သဉ္ဇာတုဿာဟော သစေ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. အထ ဘဂဝါ တဿ တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒတံ ဝိဒိတွာ ‘‘န ကဿပေါ ပရိဝါသံ အရဟတီ’’တိ အညတရံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဂစ္ဆ, ဘိက္ခု, ကဿပံ နဟာပေတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ အာနေဟီ’’တိ. သော တထာ ကတွာ တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ ဂဏေ နိသီဒိတွာ ဥပသမ္ပာဒေသိ. တေန ဝုတ္တံ အလတ္ထ ခေါ အစေလော ကဿပေါ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, အလတ္ထ ဥပသမ္ပဒန္တိ. အစိရူပသမ္ပန္နောတိအာဒိ သေသံ ဗြာဟ္မဏသံယုတ္တေ (သံ. နိ. ၁.၁၈၇) ဝုတ္တမေဝါတိ. သတ္တမံ.

ในที่นี้มีบทว่า "อปิจ มยา" แต่ในที่อื่นมีบทว่า "อปิจ เมตฺถ" คำว่า "ปุคคลเวมตฺตตา วิติทา" (ความแตกต่างแห่งบุคคลอันเรารู้แล้ว) คือ ความแตกต่างแห่งบุคคลอันเรารู้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า "ข้อนี้ปรากฏแก่เราว่า 'บุคคลนี้สมควรแก่ปริวาส บุคคลนี้ไม่สมควรแก่ปริวาส'" ลำดับนั้น กัสสปะได้คิดว่า "โอ พระพุทธศาสนาน่าอัศจรรย์หนอ ในศาสนานี้ ท่านขัดสีและทุบตีอย่างนี้แล้วจึงรับเอาแต่ผู้ที่สมควร ทิ้งผู้ที่ไม่สมควรไป" ลำดับนั้น ท่านมีความอุตสาหะในการบวชเกิดขึ้นอย่างยิ่งยวด จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "สเจ ภนฺเต" (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าหาก...) ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความมีฉันทะอันแรงกล้าของท่านแล้ว (ทรงดำริว่า) "กัสสปะไม่สมควรแก่ปริวาส" จึงตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาว่า "ไปเถิดภิกษุ เธอจงให้กัสสปะอาบน้ำแล้วให้บวช พามาเถิด" ภิกษุนั้นทำตามนั้นแล้ว ให้ท่านบวชแล้วได้ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในท่ามกลางหมู่สงฆ์แล้วทรงให้อุปสมบท เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "อเจลกัสสปะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วแล" ส่วนที่เหลือมีคำเป็นต้นว่า "อจิรูปสมฺปนฺโน" (อุปสมบทแล้วไม่นาน) ก็เป็นเช่นเดียวกับที่กล่าวไว้แล้วในพราหมณสังยุตต์ (สังยุตตนิกาย ๑.๑๘๗) นั่นเอง จบสูตรที่ ๗

၈. တိမ္ဗရုကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาติมพรุกสูตร

၁၈. အဋ္ဌမေ [Pg.36] သာ ဝေဒနာတိအာဒိ ‘‘သယံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ လဒ္ဓိယာ နိသေဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာပိ သတောတိ ဘုမ္မတ္ထေယေဝ သာမိဝစနံ. တတြာယံ အတ္ထဒီပနာ – ‘‘သာ ဝေဒနာ, သော ဝေဒိယတီ’’တိ ခေါ, တိမ္ဗရုက, အာဒိမှိယေဝ ဧဝံ သတိ ‘‘သယံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ အယံ လဒ္ဓိ ဟောတိ. ဧဝဉှိ သတိ ဝေဒနာယ ဧဝ ဝေဒနာ ကတာ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ဝဒန္တော ဣမိဿာ ဝေဒနာယ ပုဗ္ဗေပိ အတ္ထိတံ အနုဇာနာတိ, သဿတံ ဒီပေတိ သဿတံ ဂဏှာတိ. ကသ္မာ? တဿ ဟိ တံ ဒဿနံ ဧတံ ပရေတိ, ဧတံ သဿတံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ပုရိမဉှိ အတ္ထံ သန္ဓာယေဝေတံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တံ ဘဝိဿတိ, တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ တံ ယောဇေတွာဝဿ အတ္ထော ဒီပိတော. ဧဝမ္ပာဟံ န ဝဒါမီတိ အဟံ ‘‘သာ ဝေဒနာ, သော ဝေဒိယတီ’’တိ ဧဝမ္ပိ န ဝဒါမိ. ‘‘သယံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ ဧဝမ္ပိ န ဝဒါမီတိ အတ္ထော.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า "สา เวทนา" (เวทนานั้น) เพื่อทรงห้ามลัทธิที่ว่า "สุขและทุกข์ ตนทำเอง" แม้ในสูตรนี้ คำว่า "สโต" เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ในข้อนั้น มีการอธิบายความดังนี้: "ดูก่อนติมพรุกะ เมื่อเป็นเช่นนี้ในเบื้องต้นทีเดียวว่า 'เวทนานั้น (เป็นอัตตา) อัตตานั้นเสวยอารมณ์' ลัทธิที่ว่า 'สุขและทุกข์ ตนทำเอง' นี้ย่อมเกิดขึ้น เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่า เวทนาทำเวทนาเอง และผู้ที่กล่าวเช่นนี้ ย่อมอนุญาตความมีอยู่ของเวทนานี้แม้ในกาลก่อน (การเกิดขึ้น) ย่อมแสดงลัทธิสัสสตทิฏฐิ ย่อมยึดถือสัสสตทิฏฐิ ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะทิฏฐิของเขานั้นย่อมแล่นไปสู่สัสสตทิฏฐินั้น ย่อมเข้าถึงสัสสตทิฏฐินั้น ความจริง พระผู้มีพระภาคคงจะตรัสคำนี้โดยทรงหมายถึงเนื้อความในสูตรก่อนนั่นเอง เพราะฉะนั้น ในอรรถกถา ท่านจึงอธิบายความแห่งสูตรนี้โดยเชื่อมโยงกับเนื้อความนั้น ในคำว่า "เอวมฺปาหํ น วทามิ" (เราไม่กล่าวอย่างนั้น) มีความว่า เราไม่กล่าวแม้กระทั่งว่า "เวทนานั้น (เป็นอัตตา) อัตตานั้นเสวยอารมณ์" และเราก็ไม่กล่าวว่า "สุขและทุกข์ ตนทำเอง"

အညာ ဝေဒနာတိအာဒိ ‘‘ပရံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ လဒ္ဓိယာ ပဋိသေဓနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဣဓာပိ အယံ အတ္ထယောဇနာ –‘‘အညာ ဝေဒနာ အညော ဝေဒိယတီ’’တိ ခေါ, တိမ္ဗရုက, အာဒိမှိယေဝ ဧဝံ သတိ ပစ္ဆာ ယာ ပုရိမပက္ခေ ကာရကဝေဒနာ, သာ ဥစ္ဆိန္နာ. တာယ ပန ကတံ အညော ဝေဒိယတီတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နာယ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ သဒ္ဓိံ သမ္ပယုတ္တာယ ဝေဒနာယ အဘိတုန္နဿ သတော ‘‘ပရံကတံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ အယံ လဒ္ဓိ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ဝဒန္တော ကာရကော ဥစ္ဆိန္နော, အညေန ပဋိသန္ဓိ ဂဟိတာတိ ဥစ္ဆေဒံ ဒီပေတိ, ဥစ္ဆေဒံ ဂဏှာတိ. ကသ္မာ? တဿ ဟိ တံ ဒဿနံ ဧတံ ပရေတိ, ဧတံ ဥစ္ဆေဒံ ဥပဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ဣဓာပိ ဟိ ဣမာနိ ပဒါနိ အဋ္ဌကထာယံ အာဟရိတွာ ယောဇိတာနေဝ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝေဒနာသုခဒုက္ခံ ကထိတံ. တဉ္စ ခေါ ဝိပါကသုခဒုက္ခမေဝ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌမံ.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำเป็นต้นว่า "อญฺญา เวทนา" (เวทนาเป็นอื่น) เพื่อทรงห้ามลัทธิที่ว่า "สุขและทุกข์ ผู้อื่นทำ" แม้ในข้อนี้ ก็มีการโยงความดังนี้: "ดูก่อนติมพรุกะ เมื่อเป็นเช่นนี้ในเบื้องต้นทีเดียวว่า 'เวทนาเป็นอย่างหนึ่ง ผู้เสวยเป็นอีกอย่างหนึ่ง' ในภายหลัง การกเวทนา (เวทนาที่เป็นผู้กระทำ) ในปักษ์ก่อนก็ขาดสูญไป แต่ผู้อื่นมาเสวย (ผล) ที่เวทนานั้นทำไว้ เมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลผู้ถูกเวทนาที่สัมปยุตด้วยอุจเฉททิฏฐิอันเกิดขึ้นแล้วครอบงำอยู่ ลัทธิที่ว่า 'สุขและทุกข์ ผู้อื่นทำ' นี้ย่อมเกิดขึ้น และผู้ที่กล่าวเช่นนี้ ย่อมแสดงอุจเฉททิฏฐิ ย่อมยึดถืออุจเฉททิฏฐิว่า 'ผู้ทำขาดสูญไปแล้ว ผู้อื่นมาถือปฏิสนธิ' ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะทิฏฐิของเขานั้นย่อมแล่นไปสู่อุจเฉททิฏฐินั้น ย่อมเข้าถึงอุจเฉททิฏฐินั้น จริงอยู่ แม้ในที่นี้ บทเหล่านี้พระอรรถกถาจารย์นำมาเชื่อมโยงไว้ในอรรถกถาแล้ว ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงเวทนาคือสุขและทุกข์ และท่านกล่าวว่า สุขและทุกข์นั้นย่อมหมายถึงวิปากสุขและวิปากทุกข์เท่านั้น จบสูตรที่ ๘

၉. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาพาลบัณฑิตสูตร

၁၉. နဝမေ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏဿာတိ အဝိဇ္ဇာယ နိဝါရိတဿ. ဧဝမယံ ကာယော သမုဒါဂတောတိ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာယ နိဝါရိတတ္တာ တဏှာယ စ သမ္ပယုတ္တတ္တာယေဝ အယံ ကာယော နိဗ္ဗတ္တော. အယဉ္စေဝ ကာယောတိ အယဉ္စဿ အတ္တနော သဝိညာဏကော ကာယော. ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ စ ပရေသံ သဝိညာဏကော ကာယော. အတ္တနော စ ပရဿ စ ပဉ္စဟိ [Pg.37] ခန္ဓေဟိ ဆဟိ အာယတနေဟိ စာပိ အယံ အတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗောဝ. ဣတ္ထေတံ ဒွယန္တိ ဧဝမေတံ ဒွယံ. ဒွယံ ပဋိစ္စ ဖဿောတိ အညတ္ထ စက္ခုရူပါဒီနိ ဒွယာနိ ပဋိစ္စ စက္ခုသမ္ဖဿာဒယော ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာနိ အာယတနာနိ. မဟာဒွယံ နာမ ကိရေတံ. သဠေဝါယတနာနီတိ သဠေဝ ဖဿာယတနာနိ ဖဿကာရဏာနိ. ယေဟိ ဖုဋ္ဌောတိ ယေဟိ ကာရဏဘူတေဟိ အာယတနေဟိ ဥပ္ပန္နေန ဖဿေန ဖုဋ္ဌော. အညတရေနာတိ ဧတ္ထ ပရိပုဏ္ဏဝသေန အညတရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတြာတိ တသ္မိံ ဗာလပဏ္ဍိတာနံ ကာယနိဗ္ဗတ္တနာဒိမှိ. ကော အဓိပ္ပယာသောတိ ကော အဓိကပယောဂေါ.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า "อวิชฺชานีวรณสฺส" คือ ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น คำว่า "เอวมยํ กาโย สมุทาคโต" (กายนี้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้) คือ กายนี้เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ เพราะถูกอวิชชากั้นไว้และเพราะสัมปยุตด้วยตัณหานั่นเอง คำว่า "อยญฺเจว กาโย" (ก็กายนี้ด้วย) คือ กายอันมีวิญญาณครองนี้ของตน คำว่า "พหิทฺธา จ นามรูปํ" (และนามรูปภายนอกด้วย) คือ กายอันมีวิญญาณครองของผู้อื่นในภายนอก เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยขันธ์ ๕ และอายตนะ ๖ ทั้งของตนและของผู้อื่น คำว่า "อิตฺเถตํ ทฺวยํ" (ทวานี้มีด้วยประการฉะนี้) คือ ทวา (ธรรมะคู่) นี้มีด้วยประการฉะนี้ คำว่า "ทฺวยํ ปฏิจฺจ ผสฺโส" (อาศัยทวาจึงมีผัสสะ) ในที่อื่น ท่านกล่าวถึงจักขุสัมผัสเป็นต้นโดยอาศัยทวา มีจักขุและรูปเป็นต้น แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวถึง (ผัสสะ) โดยอาศัยอายตนะภายในและภายนอก (ทั้งหมด) ว่ากันว่า คำนี้ชื่อว่า มหาทวา คำว่า "สเฬวายตนานิ" (อายตนะ ๖) คือ ผัสสายตนะ ๖ ซึ่งเป็นเหตุแห่งผัสสะ คำว่า "เยหิ ผุฏฺโฐ" (อันผัสสะใดถูกต้องแล้ว) คือ อันผัสสะที่เกิดขึ้นจากอายตนะเหล่าใดที่เป็นเหตุ ถูกต้องแล้ว ในคำว่า "อญฺญตเรน" (อย่างใดอย่างหนึ่ง) พึงทราบความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งโดยนัยแห่ง (อายตนะที่) บริบูรณ์และไม่บริบูรณ์ คำว่า "ตตฺร" (ในข้อนั้น) คือ ในการเกิดขึ้นแห่งกายเป็นต้นของคนพาลและบัณฑิตนั้น คำว่า "โก อธิปฺปยาโส" (อะไรเป็นความแตกต่าง) คือ อะไรเป็นเหตุที่ยิ่งกว่า

ဘဂဝံမူလကာတိ ဘဂဝါ မူလံ ဧတေသန္တိ ဘဂဝံမူလကာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဓမ္မာ ပုဗ္ဗေ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဥပ္ပာဒိတာ, တသ္မိံ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣမေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတုံ သမတ္ထော နာမ နာဟောသိ, ဘဂဝတာ ပန နော ဣမေ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒိတာ. ဘဂဝန္တဉှိ နိဿာယ မယံ ဣမေ ဓမ္မေ အာဇာနာမ ပဋိဝိဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာတိ. ဘဂဝံနေတ္တိကာတိ ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မာနံ နေတာ ဝိနေတာ အနုနေတာ, ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဟေတွာ ဒဿေတာတိ ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ နာမ ဟောန္တိ. ဘဂဝံပဋိသရဏာတိ စတုဘူမကဓမ္မာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆမာနာ ဘဂဝတိ ပဋိသရန္တိ နာမာတိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ပဋိသရန္တီတိ သမောသရန္တိ. အပိစ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော ပဋိဝေဓဝသေန ဖဿော အာဂစ္ဆတိ ‘‘အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမော’’တိ? တွံ ဖုသနဋ္ဌေန ဖဿော နာမ. ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရာ, ဝိညာဏံ အာဂစ္ဆတိ ‘‘အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမ’’န္တိ, တွံ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဏှန္တော ဘဂဝါ ဓမ္မေ ပဋိသရတီတိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ဘဂဝန္တံယေဝ ပဋိဘာတူတိ ဘဂဝတောဝ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော ဥပဋ္ဌာတု, တုမှေယေဝ နော ကထေတွာ ဒေထာတိ အတ္ထော.

คำว่า ภควํมูลกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล) คือ ธรรมเหล่านี้มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํมูลกา อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดพุทธันดรหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะสามารถให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นได้มิได้มีเลย แต่ว่าธรรมเหล่านี้พระผู้มีพระภาคทรงให้เกิดขึ้นแล้วแก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย เพราะอาศัยพระผู้มีพระภาคนั่นเทียว ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงรู้จึงแทงตลอดธรรมเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล คำว่า ภควํเนตฺติกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ) คือ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้แนะนำโดยอนุโลมซึ่งธรรมทั้งหลาย ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นมาทีละอย่างๆ ตามสภาวะของธรรมนั้นๆ เหตุนั้น ธรรมทั้งหลายจึงชื่อว่ามีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ คำว่า ภควํปฏิสรณา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง) คือ ธรรมในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมแล่นไปสู่พระผู้มีพระภาค เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา คำว่า ปฏิสรนฺติ (ย่อมแล่นไปสู่) คือ ย่อมประชุมกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ มหาโพธิมณฑล ผัสสะได้มาปรากฏโดยอำนาจแห่งการตรัสรู้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีสภาวะกระทบ” เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ได้มาปรากฏว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีสภาวะรู้แจ้ง” ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงยกชื่อของธรรมในภูมิ ๔ ขึ้นมาทีละอย่างๆ ตามสภาวะของธรรมนั้นๆ ชื่อว่าย่อมทรงเข้าถึงธรรมทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา คำว่า ภควนฺตํเยว ปฏิภาตุ (ขอจงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด) ความว่า ขอเนื้อความแห่งพระดำรัสนี้จงปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเท่านั้นเถิด ขอพระองค์ทั้งหลายนั่นแหละจงตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลาย

သာ စေဝ အဝိဇ္ဇာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ သာ အဝိဇ္ဇာ စ တဏှာ စ ကမ္မံ ဇဝါပေတွာ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎိတွာ နိရုဒ္ဓါ, ယထာ ပန အဇ္ဇာပိ ယံ ဟိယျော ဘေသဇ္ဇံ ပီတံ, တဒေဝ ဘောဇနံ ဘုဉ္ဇာတိ သရိက္ခကတ္တေန တဒေဝါတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ သာ စေဝ အဝိဇ္ဇာ သာ စ တဏှာတိ ဣဒမ္ပိ သရိက္ခကတ္တေန ဝုတ္တံ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ [Pg.38] မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ခယတ္ထာယ. ကာယူပဂေါ ဟောတီတိ အညံ ပဋိသန္ဓိကာယံ ဥပဂန္တာ ဟောတိ. ယဒိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ ယော အယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသော, အယံ ဗာလတော ပဏ္ဍိတဿ ဝိသေသောတိ ဒဿေတိ. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဗ္ဗောပိ သပဋိသန္ဓိကော ပုထုဇ္ဇနော ‘‘ဗာလော’’တိ, အပ္ပဋိသန္ဓိကော ခီဏာသဝေါ ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိ ဝုတ္တော. သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမိနော ပန ‘‘ပဏ္ဍိတာ’’တိ ဝါ ‘‘ဗာလာ’’တိ ဝါ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ဘဇမာနာ ပန ပဏ္ဍိတပက္ခံ ဘဇန္တိ. နဝမံ.

ในคำว่า สา เจว อวิชฺชา (อวิชชานั่นแหละ) นี้ แม้ว่าอวิชชาและตัณหานั้นยังกรรมให้เป็นไป แล้วชักนำปฏิสนธิมา ดับไปแล้วก็จริง แต่เหมือนอย่างที่ในปัจจุบันนี้ก็ยังกล่าวว่า “ยาที่ดื่มไปเมื่อวานนั่นแหละ” “โภชนะที่บริโภคไปนั่นแหละ” โดยความเป็นของที่คล้ายคลึงกัน ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น คำว่า สา เจว อวิชฺชา สา จ ตณฺหา (อวิชชานั่นแหละ ตัณหานั่นแหละ) นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสโดยความเป็นของที่คล้ายคลึงกัน คำว่า พฺรหฺมจริยํ (พรหมจรรย์) คือ มรรคพรหมจรรย์ คำว่า ทุกฺขกฺขยาย (เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์) คือ เพื่อประโยชน์แก่ความสิ้นไปแห่งวัฏทุกข์ คำว่า กายูปโค โหติ (ย่อมเข้าถึงกาย) คือ ย่อมเป็นผู้เข้าถึงปฏิสนธิกายอื่น คำว่า ยทิทํ พฺรหฺมจริยวาโส (การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ใด) คือ การอยู่ประพฤติมรรคพรหมจรรย์นี้ใด การอยู่นี้เป็นความแตกต่างของบัณฑิตจากคนพาล ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงไว้ ด้วยเหตุนี้ ในพระสูตรนี้ ปุถุชนทั้งหมดผู้ยังมีปฏิสนธิ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า “คนพาล” พระขีณาสพผู้ไม่มีปฏิสนธิ ตรัสเรียกว่า “บัณฑิต” ส่วนพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี ไม่ควรเรียกว่า “บัณฑิต” หรือ “คนพาล” แต่เมื่อคบหา ย่อมคบหาฝ่ายบัณฑิต นวมะ (สูตรที่ ๙ จบ)

၁၀. ပစ္စယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาปัจจยสูตร

၂၀. ဒသမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဉ္စ ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နေ စ ဓမ္မေတိ သတ္ထာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ပစ္စယေ စ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တေ စ သဘာဝဓမ္မေ ဒေသေဿာမီတိ ဥဘယံ အာရဘိ. ဥပ္ပာဒါ ဝါ တထာဂတာနန္တိ တထာဂတာနံ ဥပ္ပာဒေပိ, ဗုဒ္ဓေသု ဥပ္ပန္နေသု အနုပ္ပန္နေသုပိ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ, ဇာတိယေဝ ဇရာမရဏဿ ပစ္စယော. ဌိတာဝ သာ ဓာတူတိ ဌိတောဝ သော ပစ္စယသဘာဝေါ, န ကဒါစိ ဇာတိ ဇရာမရဏဿ ပစ္စယော န ဟောတိ. ဓမ္မဋ္ဌိတတာ ဓမ္မနိယာမတာတိ ဣမေဟိပိ ဒွီဟိ ပစ္စယမေဝ ကထေတိ. ပစ္စယေန ဟိ ပစ္စယုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာ ပစ္စယောဝ ‘‘ဓမ္မဋ္ဌိတတာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပစ္စယော ဓမ္မေ နိယမေတိ, တသ္မာ ‘‘ဓမ္မနိယာမတာ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣဒပ္ပစ္စယတာတိ ဣမေသံ ဇရာမရဏာဒီနံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဣဒပ္ပစ္စယာဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ. တန္တိ တံ ပစ္စယံ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတီတိ ဉာဏေန အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ. အဘိသမေတီတိ ဉာဏေန အဘိသမာဂစ္ဆတိ. အာစိက္ခတီတိ ကထေတိ. ဒေသေတီတိ ဒဿေတိ. ပညာပေတီတိ ဇာနာပေတိ. ပဋ္ဌပေတီတိ ဉာဏမုခေ ဌပေတိ. ဝိဝရတီတိ ဝိဝရိတွာ ဒဿေတိ. ဝိဘဇတီတိ ဝိဘာဂတော ဒဿေတိ. ဥတ္တာနီကရောတီတိ ပါကဋံ ကရောတိ. ပဿထာတိ စာဟာတိ ပဿထ ဣတိ စ ဝဒတိ. ကိန္တိ? ဇာတိပစ္စယာ, ဘိက္ခဝေ, ဇရာမရဏန္တိအာဒိ.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ พระศาสดาได้ทรงปรารภทั้งสองอย่าง คือ ปัจจัยธรรมและปัจจยุปบันนธรรม ด้วยพระดำริว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งหลายแก่เธอทั้งหลาย” ในพระสูตรนี้ คำว่า อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ (เพราะการเกิดขึ้นแห่งพระตถาคตทั้งหลาย) คือ แม้เมื่อพระตถาคตทั้งหลายทรงอุบัติขึ้น หรือแม้เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงอุบัติขึ้นแล้วหรือยังมิได้ทรงอุบัติขึ้น ชรามรณะย่อมมีเพราะชาติเป็นปัจจัย ชาตินั่นแหละเป็นปัจจัยแห่งชรามรณะ คำว่า ฐิตาว สา ธาตุ (ธาตุนั้นตั้งอยู่แล้วเทียว) คือ สภาวะที่เป็นปัจจัยนั้นตั้งอยู่แล้วเทียว ไม่เคยมีกาลใดที่ชาติจะไม่เป็นปัจจัยแห่งชรามรณะเลย แม้ด้วยบททั้งสองนี้ คือ ธมฺมฏฺฐิตตา (ความตั้งอยู่แห่งธรรม) และ ธมฺมนิยามตา (ความเป็นกฎแห่งธรรม) พระองค์ก็ตรัสถึงปัจจัยนั่นเอง เพราะว่า ปัจจยุปบันนธรรมทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยปัจจัย เหตุนั้น ปัจจัยนั่นแหละจึงถูกเรียกว่า “ธัมมัฏฐิตตา” ปัจจัยย่อมกำหนดธรรมทั้งหลาย เหตุนั้นจึงถูกเรียกว่า “ธัมมนิยามตา” คำว่า อิทปฺปจฺจยตา (ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้) คือ ปัจจัยทั้งหลายของชรามรณะเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจัย อิทัปปัจจัยนั่นแหละคือ อิทัปปัจจยตา คำว่า ตํ (นั้น) คือ ปัจจัยนั้น คำว่า อภิสมฺพุชฺฌติ (ย่อมตรัสรู้พร้อม) คือ ย่อมตรัสรู้พร้อมด้วยพระญาณ คำว่า อภิสเมติ (ย่อมตรัสรู้) คือ ย่อมเสด็จเข้าไปถึงพร้อมด้วยพระญาณ คำว่า อาจิกฺขติ (ย่อมบอก) คือ ย่อมตรัสบอก คำว่า เทเสติ (ย่อมแสดง) คือ ย่อมทรงชี้แจง คำว่า ปญฺญาเปติ (ย่อมบัญญัติ) คือ ย่อมทรงให้รู้ คำว่า ปฏฺฐเปติ (ย่อมตั้งไว้) คือ ย่อมทรงตั้งไว้ในเบื้องต้นแห่งพระญาณ คำว่า วิวรติ (ย่อมเปิดเผย) คือ ย่อมทรงเปิดเผยแสดง คำว่า วิภชติ (ย่อมจำแนก) คือ ย่อมทรงแสดงโดยจำแนก คำว่า อุตฺตานีกโรติ (ย่อมทำให้ตื้น) คือ ย่อมทรงทำให้ปรากฏชัด คำว่า ปสฺสถาติ จาห (และตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงดู) คือ และตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงดู อย่างไรเล่า คือ (ตรัส) ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี” เป็นต้น

ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ. ယာ တတြာတိ ယာ တေသု ‘‘ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏ’’န္တိအာဒီသု. တထတာတိအာဒီနိ ပစ္စယာကာရဿေဝ ဝေဝစနာနိ. သော တေဟိ တေဟိ ပစ္စယေဟိ အနူနာဓိကေဟေဝ တဿ တဿ ဓမ္မဿ သမ္ဘဝတော တထတာတိ, သာမဂ္ဂိံ ဥပဂတေသု ပစ္စယေသု မုဟုတ္တမ္ပိ တတော နိဗ္ဗတ္တာနံ ဓမ္မာနံ အသမ္ဘဝါဘာဝတော အဝိတထတာတိ, အညဓမ္မပစ္စယေဟိ [Pg.39] အညဓမ္မာနုပ္ပတ္တိတော အနညထတာတိ, ဇရာမရဏာဒီနံ ပစ္စယတော ဝါ ပစ္စယသမူဟတော ဝါ ဣဒပ္ပစ္စယတာတိ ဝုတ္တော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ဣမေသံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ, ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ, ဣဒပ္ပစ္စယာနံ ဝါ သမူဟော ဣဒပ္ပစ္စယတာ. လက္ခဏံ ပနေတ္ထ သဒ္ဒသတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า อิติ โข ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการอย่างนี้แล คำว่า ยา ตตฺร (ใด ในธรรมนั้น) คือ ความเป็นอย่างนั้นใด ในธรรมเหล่านั้น มีอาทิว่า “เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี” บททั้งหลายมี ตถตา เป็นต้น เป็นไวพจน์ของปัจจยาการนั่นเอง ปัจจยาการนั้น ชื่อว่า ตถตา (ความเป็นอย่างนั้น) เพราะความเกิดขึ้นแห่งธรรมนั้นๆ จากปัจจัยนั้นๆ ที่ไม่ขาดไม่เกิน ชื่อว่า อวิตถตา (ความไม่ผิดไปจากความเป็นอย่างนั้น) เพราะเมื่อปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันแล้ว ความไม่เกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้นแม้ชั่วขณะหนึ่งย่อมไม่มี ชื่อว่า อนญฺญถตา (ความไม่เป็นไปโดยประการอื่น) เพราะธรรมอื่นย่อมไม่เกิดขึ้นจากปัจจัยของธรรมอื่น ชื่อว่า อิทปฺปจฺจยตา (ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้) เพราะเป็นปัจจัยหรือเป็นกลุ่มปัจจัยของชรามรณะเป็นต้น ในคำว่า อิทัปปัจจยตา นั้น มีอธิบายดังนี้ ปัจจัยของธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจัย อิทัปปัจจัยนั่นแหละคือ อิทัปปัจจยตา หรือกลุ่มแห่งอิทัปปัจจัย ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา ส่วนลักษณะในที่นี้พึงทราบจากคัมภีร์ไวยากรณ์

အနိစ္စန္တိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စံ. ဧတ္ထ စ အနိစ္စန္တိ န ဇရာမရဏံ အနိစ္စံ, အနိစ္စသဘာဝါနံ ပန ခန္ဓာနံ ဇရာမရဏတ္တာ အနိစ္စံ နာမ ဇာတံ. သင်္ခတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သင်္ခတန္တိ ပစ္စယေဟိ သမာဂန္တွာ ကတံ. ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နန္တိ ပစ္စယေ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ. ခယဓမ္မန္တိ ခယသဘာဝံ. ဝယဓမ္မန္တိ ဝိဂစ္ဆနကသဘာဝံ. ဝိရာဂဓမ္မန္တိ ဝိရဇ္ဇနကသဘာဝံ. နိရောဓဓမ္မန္တိ နိရုဇ္ဈနကသဘာဝံ. ဇာတိယာပိ ဝုတ္တနယေနေဝ အနိစ္စတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဇနကပစ္စယာနံ ဝါ ကိစ္စာနုဘာဝက္ခဏေ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဧကေန ပရိယာယေနေတ္ထ အနိစ္စာတိအာဒီနိ ယုဇ္ဇန္တိယေဝ. ဘဝါဒယော အနိစ္စာဒိသဘာဝါယေဝ.

คำว่า อนิจจัง คือ มีแล้วกลับไม่มี เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอนิจจัง. และในคำว่าอนิจจังนี้ ชราและมรณะไม่ชื่อว่าอนิจจัง (โดยตรง) แต่เพราะเป็นชราและมรณะของขันธ์ทั้งหลายอันมีสภาวะไม่เที่ยง จึงได้ชื่อว่าอนิจจัง. แม้ในบทว่าสังขตะเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. และในบทเหล่านั้น บทว่าสังขตะ คือสิ่งที่ปัจจัยทั้งหลายประชุมกันทำขึ้น. บทว่าปฏิจจสมุปปันนะ คือสิ่งที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น. บทว่าขยธัมมะ คือมีความสิ้นไปเป็นสภาวะ. บทว่าวยธัมมะ คือมีความเสื่อมไปเป็นสภาวะ. บทว่าวิราคธัมมะ คือมีความคลายกำหนัดเป็นสภาวะ. บทว่านิโรธธัมมะ คือมีความดับไปเป็นสภาวะ. แม้ในชาติ ก็พึงทราบความเป็นของไม่เที่ยงโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเห็นได้ในขณะที่กิจและอานุภาพของชนกปัจจัยปรากฏ บทว่าอนิจจังเป็นต้นในที่นี้ ย่อมควรโดยปริยายอย่างหนึ่งนั่นเทียว. ภพเป็นต้น มีสภาวะไม่เที่ยงเป็นต้นนั่นเทียว.

သမ္မပ္ပညာယာတိ သဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ. ပုဗ္ဗန္တန္တိ ပုရိမံ အတီတန္တိ အတ္ထော. အဟောသိံ နု ခေါတိအာဒီသု ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ နနု ခေါ’’တိ သဿတာကာရဉ္စ အဓိစ္စသမုပ္ပတ္တိအာကာရဉ္စ နိဿာယ အတီတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ ကင်္ခတိ. ကိံ ကာရဏန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဥမ္မတ္တကော ဝိယ ဗာလပုထုဇ္ဇနော ယထာ ဝါ တထာ ဝါ ပဝတ္တတိ. ကိံ နု ခေါ အဟောသိန္တိ ဇာတိလိင်္ဂုပပတ္တိယော နိဿာယ ‘‘ခတ္တိယော နု ခေါ အဟောသိံ, ဗြာဟ္မဏဝေဿသုဒ္ဒဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတဒေဝမနုဿာနံ အညတရော’’တိ ကင်္ခတိ. ကထံ နု ခေါတိ သဏ္ဌာနာကာရံ နိဿာယ ‘‘ဒီဃော နု ခေါ အဟောသိံ ရဿဩဒါတကဏှပမာဏိကအပ္ပမာဏိကာဒီနံ အညတရော’’တိ ကင်္ခတိ. ကေစိ ပန ‘‘ဣဿရနိမ္မာနာဒီနိ နိဿာယ ‘ကေန နု ခေါ ကာရဏေန အဟောသိ’န္တိ ဟေတုတော ကင်္ခတီ’’တိ ဝဒန္တိ. ကိံ ဟုတွာ ကိံ အဟောသိန္တိ ဇာတိအာဒီနိ နိဿာယ ‘‘ခတ္တိယော ဟုတွာ နု ခေါ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိံ…ပေ… ဒေဝေါ ဟုတွာ မနုဿော’’တိ အတ္တနော ပရမ္ပရံ ကင်္ခတိ. သဗ္ဗတ္ထေဝ ပန အဒ္ဓါနန္တိ ကာလာဓိဝစနမေတံ. အပရန္တန္တိ အနာဂတံ အန္တံ. ဘဝိဿာမိ နု ခေါ နနု ခေါတိ သဿတာကာရဉ္စ ဥစ္ဆေဒါကာရဉ္စ နိဿာယ အနာဂတေ အတ္တနော ဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ အဝိဇ္ဇမာနတဉ္စ ကင်္ခတိ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝ.

บทว่า สัมมัปปัญญายะ ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า ปุพพันตะ คือ ส่วนเบื้องต้น ได้แก่ อดีต. ในบทว่า อโหสึ นุ โข เป็นต้น (บัณฑิต) ย่อมสงสัยในความมีอยู่และความไม่มีอยู่ของตนในอดีตว่า "เราได้มีแล้วหนอ หรือว่า เราไม่ได้มีแล้วหนอ" โดยอาศัยสัสสตทิฏฐิและอธิจจสมุปปันนทิฏฐิ. ไม่ควรกล่าวว่า "เพราะเหตุไร" เพราะปุถุชนผู้เขลาเป็นดุจคนบ้า ย่อมเป็นไปตามที่เป็นจริงบ้าง ไม่เป็นจริงบ้าง. ในบทว่า กึ นุ โข อโหสึ (เราได้เป็นอะไรหนอ) ย่อมสงสัยโดยอาศัยชาติ เพศ และกำเนิดว่า "เราได้เป็นกษัตริย์หนอ หรือเป็นคนใดคนหนึ่งในจำพวกพราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา มนุษย์". ในบทว่า กถํ นุ โข (เราได้เป็นอย่างไรหนอ) ย่อมสงสัยโดยอาศัยสัณฐานและอาการว่า "เราได้เป็นคนสูงหนอ หรือเป็นคนใดคนหนึ่งในจำพวกคนเตี้ย ผิวขาว ผิวดำ มีประมาณปานกลาง ไม่มีประมาณ เป็นต้น". แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ย่อมสงสัยในเหตุว่า 'เราได้มีแล้วด้วยเหตุอะไรหนอ' โดยอาศัยลัทธิว่าด้วยพระผู้เป็นเจ้าสร้างเป็นต้น". ในบทว่า กึ หุตฺวา กึ อโหสึ (เราเป็นอะไรแล้วจึงได้เป็นอะไร) ย่อมสงสัยในลำดับของตนโดยอาศัยชาติเป็นต้นว่า "เราเป็นกษัตริย์แล้วได้เป็นพราหมณ์หนอ...ฯลฯ...เป็นเทวดาแล้วได้เป็นมนุษย์หนอ". แต่ในทุกแห่ง คำว่า อัทธานะ นี้ เป็นชื่อของกาล. บทว่า อปรันตะ คือ ส่วนเบื้องปลาย ได้แก่ อนาคต. (บัณฑิต) ย่อมสงสัยในความมีอยู่และความไม่มีอยู่ของตนในอนาคตว่า "เราจักมีหนอ หรือว่า เราจักไม่มีหนอ" โดยอาศัยสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

ဧတရဟိ [Pg.40] ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နံ အဒ္ဓါနန္တိ ဣဒါနိ ဝါ ပဋိသန္ဓိမာဒိံ ကတွာ စုတိပရိယန္တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝတ္တမာနကာလံ ဂဟေတွာ. အဇ္ဈတ္တံ ကထံကထီ ဘဝိဿတီတိ အတ္တနော ခန္ဓေသု ဝိစိကိစ္ဆီ ဘဝိဿတိ. အဟံ နု ခေါသ္မီတိ အတ္တနော အတ္ထိဘာဝံ ကင်္ခတိ. ယုတ္တံ ပနေတန္တိ? ယုတ္တံ အယုတ္တန္တိ ကာ ဧတ္ထ စိန္တာ. အပိစေတ္ထ ဣဒံ ဝတ္ထုမ္ပိ ဥဒါဟရန္တိ – စူဠမာတာယ ကိရ ပုတ္တော မုဏ္ဍော, မဟာမာတာယ ပုတ္တော အမုဏ္ဍော, တံ ပုတ္တံ မုဏ္ဍေသုံ, သော ဥဋ္ဌာယ ‘‘အဟံ နု ခေါ စူဠမာတာယ ပုတ္တော’’တိ စိန္တေသိ. ဧဝံ အဟံ နု ခေါသ္မီတိ ကင်္ခါ ဟောတိ. နော နု ခေါသ္မီတိ အတ္တနော နတ္ထိဘာဝံ ကင်္ခတိ. တတြာပိ ဣဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ မစ္ဆေ ဂဏှန္တော ဥဒကေ စိရဋ္ဌာနေန သီတိဘူတံ အတ္တနော ဦရုံ မစ္ဆောတိ စိန္တေတွာ ပဟရိ. အပရော သုသာနပဿေ ခေတ္တံ ရက္ခန္တော ဘီတော သင်္ကုဋိတော သယိ, သော ပဋိဗုဇ္ဈိတွာ အတ္တနော ဇဏ္ဏုကာနိ ဒွေ ယက္ခာတိ စိန္တေတွာ ပဟရိ. ဧဝံ နော နု ခေါသ္မီတိ ကင်္ခတိ.

บทว่า เอตรหิ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ คือ ถือเอาปัจจุบันกาลทั้งหมดซึ่งมีปฏิสนธิเป็นเบื้องต้น มีจุติเป็นที่สุด แม้ในบัดนี้. บทว่า อชฺฌตฺตํ กถํกถี ภวิสฺสติ คือ จักเป็นผู้มีความสงสัยในขันธ์ของตน. ในบทว่า อหํ นุ โขสฺมิ (เรามีอยู่หนอ) คือ ย่อมสงสัยในความมีอยู่ของตน. การสงสัยเช่นนี้สมควรหรือ? จะมีความคิดอะไรในเรื่องนี้ว่าสมควรหรือไม่สมควร. อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องนี้ ท่านยกอุทาหรณ์เรื่องนี้ขึ้นแสดง - ได้ยินว่า บุตรของแม่น้อยศีรษะโล้น บุตรของแม่ใหญ่ไม่มีศีรษะโล้น เขาโกนผมบุตรนั้นแล้ว เขาตื่นขึ้นมาก็คิดว่า "เราเป็นบุตรของแม่น้อยหนอ". ความสงสัยว่า "เรามีอยู่หนอ" ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้. ในบทว่า โน นุ โขสฺมิ (เราไม่มีอยู่หนอ) คือ ย่อมสงสัยในความไม่มีอยู่ของตน. แม้ในเรื่องนั้น ก็มีเรื่องนี้ - ได้ยินว่า ชายคนหนึ่งกำลังจับปลา เมื่อยืนอยู่ในน้ำนานจนขาอ่อนของตนเย็นเฉียบ ก็คิดว่าเป็นปลาแล้วก็ตี. อีกคนหนึ่ง เฝ้านาอยู่ข้างป่าช้า นอนขดตัวด้วยความกลัว เมื่อตื่นขึ้นมาเห็นหัวเข่าทั้งสองของตน ก็คิดว่าเป็นยักษ์สองตนแล้วก็ตี. ย่อมสงสัยว่า "เราไม่มีอยู่หนอ" ด้วยประการฉะนี้.

ကိံ နု ခေါသ္မီတိ ခတ္တိယောဝ သမာနော အတ္တနော ခတ္တိယဘာဝံ ကင်္ခတိ. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ. ဒေဝေါ ပန သမာနော ဒေဝဘာဝံ အဇာနန္တော နာမ နတ္ထိ, သောပိ ပန ‘‘အဟံ ရူပီ နု ခေါ အရူပီ နု ခေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ကင်္ခတိ. ခတ္တိယာဒယော ကသ္မာ န ဇာနန္တီတိ စေ? အပစ္စက္ခာ တေသံ တတ္ထ တတ္ထ ကုလေ ဥပ္ပတ္တိ. ဂဟဋ္ဌာပိ စ ပေါတ္ထလိကာဒယော ပဗ္ဗဇိတသညိနော, ပဗ္ဗဇိတာပိ ‘‘ကုပ္ပံ နု ခေါ မေ ကမ္မ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဂဟဋ္ဌသညိနော. မနုဿာပိ စ ရာဇာနော ဝိယ အတ္တနိ ဒေဝသညိနော ဟောန္တိ. ကထံ နု ခေါသ္မီတိ ဝုတ္တနယမေဝ. ကေဝလဉှေတ္ထ အဗ္ဘန္တရေ ဇီဝေါ နာမ အတ္ထီတိ ဂဟေတွာ တဿ သဏ္ဌာနာကာရံ နိဿာယ ‘‘ဒီဃော နု ခေါသ္မိ ရဿစတုရဿဆဠံသအဋ္ဌံသသောဠသံသာဒီနံ အညတရပ္ပကာရော’’တိ ကင်္ခန္တော ကထံ နု ခေါသ္မီတိ? ကင်္ခတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သရီရသဏ္ဌာနံ ပန ပစ္စုပ္ပန္နံ အဇာနန္တော နာမ နတ္ထိ. ကုတော အာဂတော သော ကုဟိံ ဂါမီ ဘဝိဿတီတိ အတ္တဘာဝဿ အာဂတိဂတိဋ္ဌာနံ ကင်္ခန္တော ဧဝံ ကင်္ခတိ. အရိယသာဝကဿာတိ ဣဓ သောတာပန္နော အဓိပ္ပေတော, ဣတရေပိ ပန တယော အဝါရိတာယေဝါတိ. ဒသမံ.

ในบทว่า กึ นุ โขสฺมิ (เราเป็นอะไรหนอ) คือ เป็นกษัตริย์อยู่แท้ๆ ก็สงสัยในความเป็นกษัตริย์ของตน. แม้ในพวกที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แต่เทวดาที่เป็นเทวดาอยู่ ไม่รู้ความเป็นเทวดาของตนนั้นไม่มี, แต่แม้เทวดานั้นก็สงสัยโดยนัยเป็นต้นว่า "เราเป็นรูปพรหมหนอ หรือเป็นอรูปพรหมหนอ". หากถามว่า "เพราะเหตุไร กษัตริย์เป็นต้นจึงไม่รู้?" ตอบว่า "การเกิดในตระกูลนั้นๆ ของพวกเขา ไม่เป็นที่ประจักษ์". และแม้คฤหัสถ์เช่นโปตถลิกะเป็นต้น ก็มีความสำคัญว่าเป็นบรรพชิต, แม้บรรพชิตก็มีความสำคัญว่าเป็นคฤหัสถ์โดยนัยเป็นต้นว่า "กรรมของเรากำเริบแล้วหนอ". และแม้มนุษย์ก็มีความสำคัญในตนว่าเป็นเทวดาเหมือนพระราชา. ในบทว่า กถํ นุ โขสฺมิ (เราเป็นอย่างไรหนอ) ก็นัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. เพียงแต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ผู้ที่ยึดถือว่ามีสิ่งที่เรียกว่าชีวะอยู่ภายใน แล้วอาศัยสัณฐานและอาการของชีวะนั้นสงสัยว่า "เราสูงหนอ หรือเป็นประเภทใดประเภทหนึ่งในจำพวกเตี้ย สี่เหลี่ยม หกเหลี่ยม แปดเหลี่ยม สิบหกเหลี่ยม เป็นต้น" ชื่อว่าสงสัยว่า "เราเป็นอย่างไรหนอ". แต่ผู้ที่ไม่รู้สัณฐานของร่างกายในปัจจุบันนั้นไม่มี. ผู้ที่สงสัยในที่มาและที่ไปของอัตภาพว่า "สัตว์นี้มาจากไหน จักไปที่ไหน" ย่อมสงสัยอย่างนี้. ในบทว่า อริยสาวกสฺส ในที่นี้ ประสงค์เอาพระโสดาบัน, แต่แม้พระอริยบุคคลอีก ๓ จำพวกที่เหลือก็มิได้ทรงห้ามไว้. จบสูตรที่ ๑๐.

အာဟာရဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

อาหารวรรคที่ ๒ จบ.

၃. ဒသဗလဝဂ္ဂေါ

๓. ทสพลวรรค

၁. ဒသဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาทสพลสูตร

၂၁. ဒသဗလဝဂ္ဂဿ [Pg.41] ပဌမံ ဒုတိယဿေဝ သင်္ခေပေါ.

๒๑. สูตรที่ ๑ แห่งทสพลวรรค เป็นเพียงบทสรุปของสูตรที่ ๒ เท่านั้น.

၂. ဒုတိယဒသဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยทสพลสูตร

၂၂. ဒုတိယံ ဘဂဝတာ အတ္တနော အဇ္ဈာသယဿ ဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဒသဗလသမန္နာဂတောတိ ဒသဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတော. ဗလဉ္စ နာမေတံ ဒုဝိဓံ ကာယဗလဉ္စ ဉာဏဗလဉ္စ. တေသု တထာဂတဿ ကာယဗလံ ဟတ္ထိကုလာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ –

๒๒. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสูตรที่ ๒ ตามอัธยาศัยของพระองค์. ในสูตรนั้น บทว่า ทสพลสมนฺนาคโต คือ ผู้ประกอบด้วยกำลัง ๑๐ ประการ. และกำลังนั้นมี ๒ อย่าง คือ กายกำลังและญาณกำลัง. ในกำลังทั้งสองนั้น กายกำลังของพระตถาคตพึงทราบตามตระกูลช้าง. คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า –

‘‘ကာဠာဝကဉ္စ ဂင်္ဂေယျံ, ပဏ္ဍရံ တမ္ဗပိင်္ဂလံ;

ဂန္ဓမင်္ဂလဟေမဉ္စ, ဥပေါသထဆဒ္ဒန္တိမေ ဒသာ’’တိ.(မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၈;

ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၆၀);

–

"ช้างตระกูลกาฬาวกะ คังเคยยะ ปัณฑระ ตัมพะ ปิงคละ คันธะ มังคละ เหมะ อุโบสถ และฉัททันต์ เหล่านี้คือ ๑๐ ตระกูล"

ဣမာနိ ဒသ ဟတ္ထိကုလာနိ. တတ္ထ ကာဠာဝကန္တိ ပကတိဟတ္ထိကုလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ကာယဗလံ, တံ ဧကဿ ကာဠာဝကဿ ဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ကာဠာဝကာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဂင်္ဂေယျဿ. ယံ ဒသန္နံ ဂင်္ဂေယျာနံ, တံ ဧကဿ ပဏ္ဍရဿ. ယံ ဒသန္နံ ပဏ္ဍရာနံ, တံ ဧကဿ တမ္ဗဿ. ယံ ဒသန္နံ တမ္ဗာနံ, တံ ဧကဿ ပိင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ ပိင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဂန္ဓဟတ္ထိနော. ယံ ဒသန္နံ ဂန္ဓဟတ္ထီနံ, တံ ဧကဿ မင်္ဂလဿ. ယံ ဒသန္နံ မင်္ဂလာနံ, တံ ဧကဿ ဟေမဝတဿ. ယံ ဒသန္နံ ဟေမဝတာနံ, တံ ဧကဿ ဥပေါသထဿ. ယံ ဒသန္နံ ဥပေါသထာနံ, တံ ဧကဿ ဆဒ္ဒန္တဿ. ယံ ဒသန္နံ ဆဒ္ဒန္တာနံ, တံ ဧကဿ တထာဂတဿ. နာရာယနသံဃာတဗလန္တိပိ ဣဒမေဝ ဝုစ္စတိ. တဒေတံ ပကတိဟတ္ထိဂဏနာယ ဟတ္ထီနံ ကောဋိသဟဿာနံ, ပုရိသဂဏနာယ ဒသန္နံ ပုရိသကောဋိသဟဿာနံ ဗလံ ဟောတိ. ဣဒံ တာဝ တထာဂတဿ ကာယဗလံ. ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော’’တိ ဧတ္ထ ပန ဧတံ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆတိ. ဧတဉှိ ဗာဟိရကံ လာမကံ တိရစ္ဆာနဂတာနံ သီဟာဒီနမ္ပိ ဟောတိ. ဧတဉှိ နိဿာယ ဒုက္ခပရိညာ ဝါ သမုဒယပ္ပဟာနံ ဝါ မဂ္ဂဘာဝနာ ဝါ ဖလသစ္ဆိကိရိယာ ဝါ နတ္ထိ. အညံ ပန ဒသသု ဌာနေသု အကမ္ပနတ္ထေန ဥပတ္ထမ္ဘနတ္ထေန စ ဒသဝိဓံ ဉာဏဗလံ နာမ အတ္ထိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော’’တိ.

ตระกูลช้าง ๑๐ ตระกูลเหล่านี้ ในบรรดาตระกูลช้างเหล่านั้น พึงทราบว่า กาฬาวกะ เป็นตระกูลช้างปกติ กำลังกายของบุรุษ ๑๐ คน เป็นกำลังของช้างกาฬาวกะ ๑ เชือก กำลังของช้างกาฬาวกะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคังเคยยะ ๑ เชือก กำลังของช้างคังเคยยะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างบัณฑระ ๑ เชือก กำลังของช้างบัณฑระ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างตัมพะ ๑ เชือก กำลังของช้างตัมพะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างปิงคละ ๑ เชือก กำลังของช้างปิงคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคันธะ ๑ เชือก กำลังของช้างคันธะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างมังคละ ๑ เชือก กำลังของช้างมังคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างเหมวตะ ๑ เชือก กำลังของช้างเหมวตะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างอุโบสถ ๑ เชือก กำลังของช้างอุโบสถ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างฉัททันต์ ๑ เชือก กำลังของช้างฉัททันต์ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของพระตถาคต ๑ พระองค์ แม้กำลังที่เรียกว่า นารายณสังฆาตพละ ก็หมายถึงกำลังนี้เอง กำลังนั้น เมื่อนับโดยจำนวนช้างปกติ ย่อมเป็นกำลังของช้างหนึ่งพันโกฏิเชือก เมื่อนับโดยจำนวนบุรุษ ย่อมเป็นกำลังของบุรุษหนึ่งหมื่นโกฏิคน นี้คือกำลังพระวรกายของพระตถาคตก่อน แต่ในคำว่า "ทสพลสมันนาคโต" (ผู้ประกอบด้วยกำลัง ๑๐) กำลังนี้ไม่ถูกนับรวมเข้าไปด้วย เพราะว่ากำลังกายนี้เป็นสิ่งภายนอก เป็นของต่ำทราม แม้สัตว์เดรัจฉานมีราชสีห์เป็นต้นก็มีได้ เพราะอาศัยกำลังกายนี้ การกำหนดรู้ทุกข์ก็ดี การละสมุทัยก็ดี การเจริญมรรคก็ดี การทำให้แจ้งซึ่งผลก็ดี ย่อมไม่มี แต่ว่ามีญาณพล (กำลังคือพระญาณ) ชื่อว่ากำลัง ๑๐ ประการอย่างอื่น ซึ่งมีความหมายว่าไม่หวั่นไหวและมีความหมายว่าค้ำจุนในฐานะ ๑๐ อย่าง คำว่า "ทสพลสมันนาคโต" พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงญาณพลนั้น

ကတမံ [Pg.42] ပန တန္တိ? ဌာနာဋ္ဌာနာဒီနံ ယထာဘူတံ ဇာနနံ. သေယျထိဒံ – ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ဇာနနံ ဧကံ, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ယထာဘူတံ ဝိပါကဇာနနံ ဧကံ, သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိပဋိပဒါဇာနနံ ဧကံ, အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကဇာနနံ ဧကံ, ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ နာနာဓိမုတ္တိကတာဇာနနံ ဧကံ, တေသံယေဝ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဇာနနံ ဧကံ, ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ သံကိလေသဝေါဒါနဝုဋ္ဌာနဇာနနံ ဧကံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဇာနနံ ဧကံ, သတ္တာနံ စုတူပပါတဇာနနံ ဧကံ, အာသဝက္ခယဇာနနံ ဧကန္တိ. အဘိဓမ္မေ ပန –

ก็ญาณพลนั้นเป็นไฉน? คือ การรู้ตามความเป็นจริงซึ่งฐานะและอฐานะเป็นต้น ได้แก่ญาณเหล่านี้คือ การรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ๑, การรู้วิบากของกรรมสมาทานทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน ตามความเป็นจริงโดยฐานะและโดยเหตุ ๑, การรู้ปฏิปทาที่จะนำไปสู่คติทั้งปวง ๑, การรู้โลกอันมีธาตุหลายอย่างและธาตุต่าง ๆ ๑, การรู้ความที่สัตว์และบุคคลอื่นมีอัธยาศัยต่าง ๆ กัน ๑, การรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์และบุคคลเหล่านั้นนั่นเอง ๑, การรู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกจากฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ๑, การระลึกชาติก่อนได้ ๑, การรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ๑, การรู้ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะ ๑ ส่วนในพระอภิธรรม (มีดังนี้)

‘‘ဣဓ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ယမ္ပိ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ တထာဂတဗလံ ဟောတိ, ယံ ဗလံ အာဂမ္မ တထာဂတော အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ, ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတိ, ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီ’’တိ.

“ในโลกนี้ พระตถาคตย่อมทรงรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ การที่พระตถาคตทรงรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ แม้นี้ก็เป็นตถาคตพลของพระตถาคต พระตถาคตอาศัยกำลังใด ย่อมทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ ย่อมทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย ย่อมทรงยังพรหมจักรให้เป็นไป”

အာဒိနာ (ဝိဘ. ၇၆၀) နယေန ဝိတ္ထာရတော အာဂတာနေဝ. အတ္ထဝဏ္ဏနာပိ နေသံ ဝိဘင်္ဂဋ္ဌကထာယဉ္စေဝ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၇၆၀) ပပဉ္စသူဒနိယာ စ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၈) သဗ္ဗာကာရတော ဝုတ္တာ. သာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ.

มาแล้วโดยพิสดารโดยนัยมีอาทิ (ในคัมภีร์วิภังค์ ข้อ ๗๖๐) แม้อรรถกถาอธิบายความแห่งบาลีเหล่านั้น ข้าพเจ้าก็ได้กล่าวไว้แล้วโดยอาการทั้งปวงในวิภังคัฏฐกถา (วิภงฺค. อฏฺฐ. ๗๖๐) และในปปัญจสูทนี มัชฌิมัฏฐกถา (ม. นิก. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘) พึงถือเอาอรรถกถาอธิบายความนั้นตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเหล่านั้นนั่นเทียว

စတူဟိ စ ဝေသာရဇ္ဇေဟီတိ ဧတ္ထ သာရဇ္ဇပဋိပက္ခံ ဝေသာရဇ္ဇံ, စတူသု ဌာနေသု ဝေသာရဇ္ဇဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နသောမနဿမယဉာဏဿေတံ နာမံ. ကတမေသု စတူသု? ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိအာဒီသု စောဒနာဝတ္ထူသု. တတြာယံ ပါဠိ –

ในคำว่า "จตูหิ จ เวสารัชเชหิ" นี้ ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความครั่นคร้าม ชื่อว่า เวสารัชชะ นี้เป็นชื่อของญาณอันประกอบด้วยโสมนัสที่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงพิจารณาถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าในฐานะ ๔ อย่าง ในฐานะ ๔ อย่างไหนบ้าง? ในเหตุแห่งการโจทนา มีอาทิว่า "ธรรมเหล่านี้ท่านผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังมิได้ตรัสรู้" ในเรื่องนั้น มีพระบาลีดังนี้

‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿ ဝေသာရဇ္ဇာနိ…ပေ…. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ တေ ပဋိဇာနတော ဣမေ ဓမ္မာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’တိ တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ ကောစိ ဝါ လောကသ္မိံ သဟ ဓမ္မေန ပဋိစောဒေဿတီတိ နိမိတ္တမေတံ, ဘိက္ခဝေ, န သမနုပဿာမိ. ဧတမဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိမိတ္တံ အသမနုပဿန္တော ခေမပ္ပတ္တော အဘယပ္ပတ္တော ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမိ. ‘ခီဏာသဝဿ တေ ပဋိဇာနတော [Pg.43] ဣမေ အာသဝါ အပရိက္ခီဏာ’တိ တတြ ဝတ မံ…ပေ… ‘ယေ ခေါ ပန တေ အန္တရာယိကာ ဓမ္မာ ဝုတ္တာ, တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာ’တိ တတြ ဝတ မံ…ပေ… ‘ယဿ ခေါ ပန တေ အတ္ထာယ ဓမ္မော ဒေသိတော, သော န နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာ’တိ တတြ ဝတ မံ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ…ပေ… ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော ဝိဟရာမီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၈).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวสารัชชญาณของตถาคต ๔ ประการนี้...ฯลฯ... ๔ ประการเป็นไฉน? คือ ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นเหตุนี้เลยว่า สมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลก จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมได้ว่า ธรรมเหล่านี้ ท่านผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ยังมิได้ตรัสรู้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อไม่เล็งเห็นเหตุนั้น เราจึงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่ ‘เราไม่เล็งเห็นเหตุนี้เลยว่า...จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมได้ว่า อาสวะเหล่านี้ของท่านผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นพระขีณาสพ ยังมิได้สิ้นไป’...ฯลฯ... ‘เราไม่เล็งเห็นเหตุนี้เลยว่า...จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมได้ว่า ธรรมทั้งหลายที่ท่านกล่าวว่าเป็นอันตรายิกธรรม เมื่อบุคคลเสพเข้าแล้ว ไม่สามารถทำอันตรายได้จริง’...ฯลฯ... ‘เราไม่เล็งเห็นเหตุนี้เลยว่า สมณะหรือพราหมณ์...จักทักท้วงเราโดยชอบธรรมได้ว่า ธรรมที่ท่านแสดงแล้วเพื่อประโยชน์แก่ผู้ใด ธรรมนั้นไม่นำผู้ทำตามให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบได้จริง’...ฯลฯ... เราจึงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าอยู่” (องฺ. นิก. ๔.๘)

အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ ဥတ္တမဋ္ဌာနံ. အာသဘာ ဝါ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါ, တေသံ ဌာနန္တိ အတ္ထော. အပိစ ဂဝသတဇေဋ္ဌကော ဥသဘော, ဂဝသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော, ဝဇသတဇေဋ္ဌကော ဝါ ဥသဘော, ဝဇသဟဿဇေဋ္ဌကော ဝသဘော, သဗ္ဗဂဝသေဋ္ဌော သဗ္ဗပရိဿယသဟော သေတော ပါသာဒိကော မဟာဘာရဝဟော အသနိသတသဒ္ဒေဟိပိ အသမ္ပကမ္ပိယော နိသဘော, သော ဣဓ ဥသဘောတိ အဓိပ္ပေတော. ဣဒမ္ပိ ဟိ တဿ ပရိယာယဝစနံ. ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ. ဌာနန္တိ စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အဝဋ္ဌာနံ (မ. နိ. ၁.၁၅၀). ဣဒံ ပန အာသဘံ ဝိယာတိ အာသဘံ. ယထေဝ ဟိ နိသဘသင်္ခါတော ဥသဘော ဥသဘဗလေန သမန္နာဂတော စတူဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ တထာဂတောပိ ဒသဟိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော စတူဟိ ဝေသာရဇ္ဇပါဒေဟိ အဋ္ဌပရိသပထဝိံ ဥပ္ပီဠေတွာ သဒေဝကေ လောကေ ကေနစိ ပစ္စတ္ထိကေန ပစ္စာမိတ္တေန အကမ္ပိယော အစလဋ္ဌာနေန တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ တိဋ္ဌမာနော စ တံ အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ ဥပဂစ္ဆတိ န ပစ္စက္ခာတိ, အတ္တနိ အာရောပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတီ’’တိ.

บทว่า āsabhaṃ ṭhānaṃ (อาสภํ ฐานํ) คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนทั้งหลายชื่อว่า อาสภะ, อธิบายว่า ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น. อีกประการหนึ่ง โคจ่าฝูง ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ, โคจ่าฝูง ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ, หรือโคจ่าฝูงในคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ, โคจ่าฝูงในคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ, โคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนทานต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส แบกภาระหนักได้ แม้เสียงฟ้าผ่าร้อยครั้งก็ไม่สะทกสะท้าน ชื่อว่า นิสภะ, ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาโคตัวนั้นว่า อุสภะ. จริงอยู่ แม้คำนี้ก็เป็นชื่อที่ใช้แทนกันได้ของโคตัวนั้น. คำว่า āsabhaṃ (อาสภํ) คือ ของอุสภะ. บทว่า ṭhānaṃ (ฐานํ) คือ การยืนหยัดมั่นคงโดยย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้งสี่. อนึ่ง (เวสารัชชญาณ) นี้เป็นประดุจอาสภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ. จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ประกอบด้วยกำลังแห่งโคอุสภะ ยืนหยัดมั่นคงไม่หวั่นไหวโดยย่ำแผ่นดินด้วยเท้าทั้งสี่ฉันใด, พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงประกอบด้วยพระตถาคตพล ๑๐ ประการ ทรงย่ำปฐพีคือบริษัท ๘ ด้วยพระบาทคือเวสารัชชะ ๔ ประการ ไม่ทรงหวั่นไหวเพราะปัจจัตถิกหรือปัจจามิตรใดๆ ในโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับยืนด้วยฐานะอันมั่นคงไม่หวั่นไหว. และเมื่อประทับยืนอยู่อย่างนี้ ก็ทรงปฏิญญา เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ซึ่งฐานะอันองอาจนั้น ทรงตั้งไว้ในพระองค์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทรงปฏิญญาซึ่งฐานะอันองอาจ (āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti)”.

ပရိသာသူတိ ‘‘အဋ္ဌ ခေါ ဣမာ, သာရိပုတ္တ, ပရိသာ. ကတမာ အဋ္ဌ? ခတ္တိယပရိသာ ဗြာဟ္မဏပရိသာ ဂဟပတိပရိသာ သမဏပရိသာ စာတုမဟာရာဇိကပရိသာ တာဝတိံသပရိသာ မာရပရိသာ ဗြဟ္မပရိသာ’’တိ, ဣမာသု အဋ္ဌသု ပရိသာသု. သီဟနာဒံ နဒတီတိ သေဋ္ဌနာဒံ အဘီတနာဒံ နဒတိ, သီဟနာဒသဒိသံ ဝါ နာဒံ နဒတိ. အယမတ္ထော သီဟနာဒသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော. ယထာ ဝါ သီဟော သဟနတော စေဝ ဟနနတော စ သီဟောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ တထာဂတော လောကဓမ္မာနံ သဟနတော ပရပ္ပဝါဒါနဉ္စ ဟနနတော သီဟောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ဝုတ္တဿ သီဟဿ နာဒံ သီဟနာဒံ. တတ္ထ ယထာ သီဟော သီဟဗလေန သမန္နာဂတော သဗ္ဗတ္ထ ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော သီဟနာဒံ [Pg.44] နဒတိ, ဧဝံ တထာဂတသီဟောပိ တထာဂတဗလေဟိ သမန္နာဂတော အဋ္ဌသု ပရိသာသု ဝိသာရဒေါ ဝိဂတလောမဟံသော, ‘‘ဣတိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ နယေန နာနာဝိဓဒေသနာဝိလာသသမ္ပန္နံ သီဟနာဒံ နဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတီ’’တိ.

บทว่า parisāsu (ปริสาสุ) คือ ในบริษัท ๘ เหล่านี้ ดังที่ตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร บริษัทเหล่านี้มี ๘ อย่างแล. ๘ อย่างคืออะไร? คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท สมณบริษัท จาตุมหาราชิกบริษัท ดาวดึงสบริษัท มารบริษัท พรหมบริษัท”. บทว่า sīhanādaṃ nadati (สีหนาทํ นทติ) คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ เสียงอันไม่หวาดหวั่น, หรือทรงเปล่งเสียงดุจเสียงของราชสีห์. เนื้อความนี้พึงแสดงให้ชัดเจนด้วยสีหนาทสูตร. อีกอย่างหนึ่ง ราชสีห์ (สีหะ) ได้ชื่อว่า สีหะ เพราะความอดทน (สหะ) และเพราะการประหาร (หนะ) ฉันใด, พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ชื่อว่า สีหะ เพราะทรงอดทนต่อโลกธรรมทั้งหลาย และเพราะทรงข่มขี่ปรัปปวาท (วาทะของผู้อื่น). เสียงบันลือของพระองค์ผู้เป็นสีหะดังที่กล่าวมานี้ ชื่อว่า สีหนาท. ในข้อนั้น ราชสีห์ผู้ประกอบด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ขนไม่ลุกชัน บันลือสีหนาทอยู่ฉันใด, พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงประกอบด้วยพระตถาคตพลทั้งหลาย เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ขนไม่ลุกชัน ทรงบันลือสีหนาทอันประกอบด้วยความงดงามแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ ด้วยนัยมีอาทิว่า “รูปเป็นดังนี้” (iti rūpaṃ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย (parisāsu sīhanādaṃ nadati)”.

ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မန္တိ သေဋ္ဌံ ဥတ္တမံ, ဝိသုဒ္ဓဿ ဓမ္မစက္ကဿေတံ အဓိဝစနံ. တံ ပန ဓမ္မစက္ကံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ ပဋိဝေဓဉာဏဉ္စ ဒေသနာဉာဏဉ္စ. တတ္ထ ပညာပဘာဝိတံ အတ္တနော အရိယဖလာဝဟံ ပဋိဝေဓဉာဏံ, ကရုဏာပဘာဝိတံ သာဝကာနံ အရိယဖလာဝဟံ ဒေသနာဉာဏံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ အဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. တုသိတဘဝနတော ဝါ ယာဝ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒီပင်္ကရတော ဝါ ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ပဝတ္တမာနံ ပဝတ္တန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ ယာဝ အညာသိကောဏ္ဍညဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါ ပဝတ္တမာနံ, ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမ. တေသု ပဋိဝေဓဉာဏံ လောကုတ္တရံ, ဒေသနာဉာဏံ လောကိယံ. ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဩရသဉာဏံ.

ในบทว่า brahmacakkaṃ pavatteti (พรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ) นี้ บทว่า brahma (พรหฺม) คือ ประเสริฐ, สูงสุด, เป็นชื่อของธรรมจักรอันบริสุทธิ์. ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปฏิเวธญาณ (ญาณหยั่งรู้) และเทศนาญาณ (ญาณในการแสดงธรรม). ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมนำอริยผลมาให้แก่พระองค์เอง, เทศนาญาณอันกรุณาอบรมแล้ว ย่อมนำอริยผลมาให้แก่พระสาวก. ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่าง คือ กำลังเกิดขึ้น (อุปฺปชฺชมานํ) และเกิดขึ้นแล้ว (อุปฺปนฺนํ). จริงอยู่ ญาณนั้นนับตั้งแต่การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์จนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. หรือนับตั้งแต่ทุสิตภพจนถึงอรหัตตมรรค ณ โพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. หรือนับตั้งแต่สมัยพระทีปังกรพุทธเจ้าจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. แม้เทศนาญาณก็มี ๒ อย่าง คือ กำลังเป็นไป (ปวตฺตมานํ) และเป็นไปแล้ว (ปวตฺตํ). จริงอยู่ ญาณนั้นจนถึงโสดาปัตติมรรคของท่านอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. ในญาณทั้งสองนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ, เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ก็ญาณทั้งสองนี้เป็นโอรสญาณ (ญาณที่เกิดในพระอุระ) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่ชนเหล่าอื่น.

ဣဒါနိ ယံ ဣမိနာ ဉာဏေန သမန္နာဂတော သီဟနာဒံ နဒတိ, တံ ဒဿေတုံ ဣတိ ရူပန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣတိ ရူပန္တိ ဣဒံ ရူပံ ဧတ္တကံ ရူပံ, ဣတော ဥဒ္ဓံ ရူပံ နတ္ထီတိ ရုပ္ပနသဘာဝဉ္စေဝ ဘူတုပါဒါယဘေဒဉ္စ အာဒိံ ကတွာ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဝသေန အနဝသေသရူပပရိဂ္ဂဟော ဝုတ္တော. ဣတိ ရူပဿ သမုဒယောတိ ဣမိနာ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟိတဿ ရူပဿ သမုဒယော ဝုတ္တော. တတ္ထ ဣတီတိ ဧဝံ သမုဒယော ဟောတီတိ အတ္ထော. တဿ ဝိတ္ထာရော ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော တဏှာသမုဒယာ, ကမ္မသမုဒယာ အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယောတိ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထင်္ဂမေပိ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော…ပေ… ဝိပရိဏာမလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရူပက္ခန္ဓဿ နိရောဓံ ပဿတီ’’တိ အယံ ဝိတ္ထာရော.

บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสีหนาทที่พระองค์ผู้ประกอบด้วยพระญาณนี้ทรงบันลือ จึงตรัสคำมีอาทิว่า iti rūpaṃ (อิติ รูปํ). ในบทเหล่านั้น บทว่า iti rūpaṃ (อิติ รูปํ) หมายถึง การกำหนดรู้รูปโดยไม่มีส่วนเหลือ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยทรงทำสภาวะที่แตกสลายได้ (รุปฺปนสภาว) และความแตกต่างแห่งภูตรูปและอุปาทายรูปเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งลักษณะ กิจ อาการปรากฏ และเหตุใกล้. (การกำหนดรู้นั้นคือ) รูปคือสิ่งนี้ รูปมีเท่านี้ รูปที่นอกเหนือไปจากนี้ไม่มี. ด้วยบทว่า iti rūpassa samudayo (อิติ รูปสฺส สมุทโย) นี้ พระองค์ตรัสถึงความเกิดขึ้นแห่งรูปที่ทรงกำหนดรู้แล้วอย่างนี้. ในบทนั้น บทว่า iti (อิติ) มีความหมายว่า ความเกิดขึ้นย่อมมีอย่างนี้. คำอธิบายโดยพิสดารของบทนั้น พึงทราบอย่างนี้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย, เพราะตัณหาเป็นสมุทัย, เพราะกรรมเป็นสมุทัย, เพราะอาหารเป็นสมุทัย รูปจึงเป็นสมุทัย ดังนี้ แม้ผู้เห็นลักษณะแห่งความเกิด ก็ย่อมชื่อว่าเห็นความเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์”. แม้ในส่วนแห่งความดับไป คำอธิบายโดยพิสดารนี้ก็คือ “เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ… (ละ)… แม้ผู้เห็นลักษณะแห่งความแปรปรวน ก็ย่อมชื่อว่าเห็นความดับแห่งรูปขันธ์”.

ဣတိ ဝေဒနာတိအာဒီသုပိ အယံ ဝေဒနာ ဧတ္တကာ ဝေဒနာ, ဣတော ဥဒ္ဓံ ဝေဒနာ နတ္ထိ, အယံ သညာ, ဣမေ သင်္ခါရာ, ဣဒံ ဝိညာဏံ ဧတ္တကံ ဝိညာဏံ[Pg.45], ဣတော ဥဒ္ဓံ ဝိညာဏံ နတ္ထီတိ ဝေဒယိတသဉ္ဇာနနအဘိသင်္ခရဏဝိဇာနနသဘာဝဉ္စေဝ သုခါဒိရူပသညာဒိဖဿာဒိစက္ခုဝိညာဏာဒိဘေဒဉ္စ အာဒိံ ကတွာ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနဝသေန အနဝသေသဝေဒနာသညာသင်္ခါရဝိညာဏပရိဂ္ဂဟော ဝုတ္တော. ဣတိ ဝေဒနာယ သမုဒယောတိအာဒီဟိ ပန ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟိတာနံ ဝေဒနာသညာသင်္ခါရဝိညာဏာနံ သမုဒယော ဝုတ္တော. တတြာပိ ဣတီတိ ဧဝံ သမုဒယော ဟောတီတိ အတ္ထော. တေသမ္ပိ ဝိတ္ထာရော ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) ရူပေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – တီသု ခန္ဓေသု ‘‘အာဟာရသမုဒယာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဖဿသမုဒယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဝိညာဏက္ခန္ဓေ ‘‘နာမရူပသမုဒယာ’’တိ. အတ္ထင်္ဂမပဒမ္ပိ တေသံယေဝ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဥဒယဗ္ဗယဝိနိစ္ဆယော သဗ္ဗာကာရပရိပူရော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တော.

แม้ในบาลีเป็นต้นว่า อิติ เวทนา พระผู้มีพระภาคตรัสการกำหนดรู้เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณโดยไม่เหลือไว้ โดยทรงกระทำสภาวะคือการเสวยอารมณ์ การจำ การปรุงแต่ง และการรู้แจ้ง และความแตกต่างแห่งสุขเวทนาเป็นต้น รูปสัญญาเป็นต้น ผัสสะเป็นต้น จักขุวิญญาณเป็นต้น เป็นเบื้องต้น แล้วตรัสโดยนัยแห่งลักษณะ กิจ อาการปรากฏ และเหตุใกล้ว่า "นี้คือเวทนา เวทนามีประมาณเท่านี้ เวทนาที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี นี้คือสัญญา เหล่านี้คือสังขาร นี้คือวิญญาณ วิญญาณมีประมาณเท่านี้ วิญญาณที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มี" ส่วนด้วยบทเป็นต้นว่า อิติ เวทนาย สมุทโย พระองค์ตรัสสมุทัย (ความเกิดขึ้น) แห่งเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณที่ทรงกำหนดแล้วอย่างนี้ แม้ในบทนั้น บทว่า อิติ มีความหมายว่า "ความเกิดขึ้นย่อมมีด้วยเหตุอย่างนี้" คำอธิบายโดยพิสดารแม้ของบทเหล่านั้น พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในรูปขันธ์ว่า "เพราะอวิชชาเป็นสมุทัย เวทนาจึงเป็นสมุทัย" ส่วนนี้เป็นข้อแตกต่าง คือ ในขันธ์ ๓ ไม่ตรัสว่า "เพราะอาหารเป็นสมุทัย" แต่พึงกล่าวว่า "เพราะผัสสะเป็นสมุทัย" ในวิญญาณขันธ์ (พึงกล่าวว่า) "เพราะนามรูปเป็นสมุทัย" แม้บทว่าด้วยความดับไป ก็พึงประกอบโดยนัยแห่งปัจจัยเหล่านั้นนั่นเทียว นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดารนั้น การวินิจฉัยความเกิดและความดับอันบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เราได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီတိ အယမ္ပိ အပရော သီဟနာဒေါ. တဿတ္ထော – ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ သတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဟောတိ. ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ ပစ္စယဿ ဥပ္ပာဒါ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣမသ္မိံ အသတိ ဣဒံ န ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ အသတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ န ဟောတိ. ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီတိ ဣမဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ နိရုဇ္ဈတိ. ဣဒါနိ ယထာ တံ ဟောတိ စေဝ နိရုဇ္ဈတိ စ, တံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိအာဒိမာဟ.

แม้บาลีว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี" นี้ ก็เป็นสีหนาทอีกอย่างหนึ่ง อรรถแห่งบาลีนั้นคือ เมื่อปัจจัยนี้ คือ อวิชชาเป็นต้น มีอยู่ ผลนี้ คือ สังขารเป็นต้น ย่อมมี บาลีว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" มีความว่า เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้ คือ อวิชชาเป็นต้น ผลนี้ คือ สังขารเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น บาลีว่า "เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี" มีความว่า เมื่อปัจจัยนี้ คือ อวิชชาเป็นต้น ไม่มีอยู่ ผลนี้ คือ สังขารเป็นต้น ย่อมไม่มี บาลีว่า "เพราะความดับแห่งสิ่งนี้ สิ่งนี้จึงดับไป" มีความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนี้ คือ อวิชชาเป็นต้น ผลนี้ คือ สังขารเป็นต้น ย่อมดับไป บัดนี้ เพื่อทรงแสดงโดยพิสดารว่า ผลนั้นย่อมเกิดขึ้นและย่อมดับไปได้อย่างไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ได้แก่สิ่งนี้คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี"

ဧဝံ သွာက္ခာတောတိ ဧဝံ ပဉ္စက္ခန္ဓဝိဘဇနာဒိဝသေန သုဋ္ဌု အက္ခာတော ကထိတော. ဓမ္မောတိ ပဉ္စက္ခန္ဓပစ္စယာကာရဓမ္မော. ဥတ္တာနောတိ အနိကုဇ္ဇိတော. ဝိဝဋောတိ ဝိဝရိတွာ ဌပိတော. ပကာသိတောတိ ဒီပိတော ဇောတိတော. ဆိန္နပိလောတိကောတိ ပိလောတိကာ ဝုစ္စတိ ဆိန္နံ ဘိန္နံ တတ္ထ တတ္ထ သိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိတံ ဇိဏ္ဏဝတ္ထံ, တံ ယဿ နတ္ထီတိ အဋ္ဌဟတ္ထံ နဝဟတ္ထံ ဝါ အဟတသာဋကံ နိဝတ္ထော, သော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ. အယမ္ပိ ဓမ္မော တာဒိသော. န ဟေတ္ထ ကောဟညာဒိဝသေန ဆိန္နဘိန္နသိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိတဘာဝေါ အတ္ထိ. အပိစ ခုဒ္ဒကသာဋကောပိ ပိလောတိကာတိ ဝုစ္စတိ, သာ ယဿ နတ္ထိ, အဋ္ဌနဝဟတ္ထော မဟာပဋော အတ္ထိ, သောပိ ဆိန္နပိလောတိကော, အပဂတပိလောတိကောတိ အတ္ထော. တာဒိသော အယံ ဓမ္မော. ယထာ ဟိ စတုဟတ္ထံ သာဋကံ [Pg.46] ဂဟေတွာ ပရိဂ္ဂဟဏံ ကရောန္တော ပုရိသော ဣတော စိတော စ အဉ္ဆန္တော ကိလမတိ, ဧဝံ ဗာဟိရကသမယေ ပဗ္ဗဇိတာ အတ္တနော ပရိတ္တကံ ဓမ္မံ ‘‘ဧဝံ သတိ ဧဝံ ဘဝိဿတီ’’တိ ကပ္ပေတွာ ကပ္ပေတွာ ဝဍ္ဎေန္တာ ကိလမန္တိ. ယထာ ပန အဋ္ဌဟတ္ထနဝဟတ္ထေန ပရိဂ္ဂဟဏံ ကရောန္တော ယထာရုစိ ပါရုပတိ န ကိလမတိ, နတ္ထိ တတ္ထ အဉ္ဆိတွာ ဝဍ္ဎနကိစ္စံ; ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ ဓမ္မေ ကပ္ပေတွာ ကပ္ပေတွာ ဝိဘဇနကိစ္စံ နတ္ထိ, တေဟိ တေဟိ ကာရဏေဟိ မယာဝ အယံ ဓမ္မော သုဝိဘတ္တော သုဝိတ္ထာရိတောတိ ဣဒမ္ပိ သန္ဓာယ ‘‘ဆိန္နပိလောတိကော’’တိ အာဟ. အပိစ ကစဝရောပိ ပိလောတိကာတိ ဝုစ္စတိ, ဣမသ္မိဉ္စ သာသနေ သမဏကစဝရံ နာမ ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ. တေနေဝါဟ –

บทว่า เอวํ สฺวากฺขาโต คือ (พระธรรม) อันเรากล่าวไว้ดีแล้ว บอกไว้ดีแล้วอย่างนี้ โดยนัยแห่งการจำแนกปัญจขันธ์เป็นต้น บทว่า ธมฺโม คือ ธรรมคือปัจจยาการแห่งปัญจขันธ์ บทว่า อุตฺตาโน คือ ไม่ได้คว่ำไว้ บทว่า วิวโฏ คือ เปิดเผยไว้แล้ว บทว่า ปกาสิโต คือ ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว ทำให้รุ่งเรืองแล้ว บทว่า ฉินฺนปิโลติโก คือ ผ้าเก่าที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บปะชุนในที่นั้นๆ เรียกว่า ปิโลติกา ผ้านั้นไม่มีแก่ผู้ใด คือ ผู้นุ่งห่มผ้าสาฎกใหม่ขนาด ๘ ศอกหรือ ๙ ศอก ผู้นั้นชื่อว่าผู้มีผ้าเก่าขาดอันตัดแล้ว แม้พระธรรมนี้ก็เช่นนั้น ในพระธรรมนี้ไม่มีสภาพที่ขาด ที่ทะลุ ที่ต้องเย็บปะชุนโดยนัยแห่งการหลอกลวงเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง แม้ผ้าสาฎกผืนเล็กก็เรียกว่า ปิโลติกา ผ้านั้นไม่มีแก่ผู้ใด มีแต่ผ้าผืนใหญ่ขนาด ๘-๙ ศอกอยู่ แม้ผู้นั้นก็ชื่อว่า ฉินนปิโลติโก มีความหมายว่า ผู้ปราศจากผ้าผืนเล็ก พระธรรมนี้ก็เช่นนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือผ้าสาฎกขนาด ๔ ศอกมานุ่งห่ม ย่อมลำบากเพราะต้องดึงจากข้างโน้นข้างนี้ ฉันใด นักบวชนอกศาสนาย่อมลำบากเมื่อพยายามขยายธรรมะอันน้อยนิดของตน โดยคิดไปต่างๆ นานาว่า "เมื่อเป็นอย่างนี้ ก็จักเป็นอย่างนั้น" ฉันนั้น ส่วนบุรุษผู้นุ่งห่มด้วยผ้าขนาด ๘-๙ ศอก ย่อมคลุมได้ตามความพอใจ ไม่ลำบาก ไม่มีความจำเป็นต้องดึงเพื่อขยายในผ้านั้น ฉันใด ในพระธรรมนี้ก็ไม่มีความจำเป็นต้องจำแนกโดยการคิดไปต่างๆ นานา ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงแม้อรรถนี้จึงตรัสว่า ฉินฺนปิโลติโก ว่า "ธรรมนี้เราจำแนกไว้ดีแล้ว ทำให้พิสดารดีแล้วด้วยเหตุนั้นๆ" อีกอย่างหนึ่ง แม้หยากเยื่อก็เรียกว่า ปิโลติกา และในศาสนานี้ สมณหยากเยื่อ (สมณะปลอม) ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า

‘‘ကာရဏ္ဍဝံ နိဒ္ဓမထ, ကသမ္ဗုံ အပကဿထ;

တတော ပလာပေ ဝါဟေထ, အဿမဏေ သမဏမာနိနေ.

"เธอทั้งหลายจงกำจัดกาฬัณฑวะ (ผู้เปรียบด้วยหยากเยื่อ) เสีย จงนำกสัมพุ (ผู้เปรียบด้วยใบไม้เน่า) ออกไป จากนั้นจงกำจัดปลาปะ (ผู้เปรียบด้วยแกลบ) คือผู้ที่ไม่ใช่สมณะ แต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะเสีย"

‘‘နိဒ္ဓမိတွာန ပါပိစ္ဆေ, ပါပအာစာရဂေါစရေ;

သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ, ကပ္ပယဝှော ပတိဿတာ;

တတော သမဂ္ဂါ နိပကာ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿထာ’’တိ. (အ. နိ. ၈.၁၀);

"ครั้นกำจัดภิกษุผู้มีความปรารถนาลามก มีอาจารและโคจรลามกแล้ว เธอทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ มีความเคารพยำเกรงกัน จงอยู่ร่วมกับผู้บริสุทธิ์ทั้งหลายเถิด เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายผู้สามัคคีกัน มีปัญญา จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้"

ဣတိ သမဏကစဝရဿ ဆိန္နတ္တာပိ အယံ ဓမ္မော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ ဟောတိ.

ด้วยประการฉะนี้ แม้เพราะความเป็นธรรมที่ตัดสมณหยากเยื่อออกไปแล้ว พระธรรมนี้จึงชื่อว่า ฉินนปิโลติโก

အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ. သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတေနာတိ သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇိတေန. ကုလပုတ္တေနာတိ ဒွေ ကုလပုတ္တာ အာစာရကုလပုတ္တော ဇာတိကုလပုတ္တော စ. တတ္ထ ယော ယတော ကုတောစိ ကုလာ ပဗ္ဗဇိတွာ သီလာဒယော ပဉ္စ ဓမ္မက္ခန္ဓေ ပူရေတိ, အယံ အာစာရကုလပုတ္တော နာမ. ယော ပန ယသကုလပုတ္တာဒယော ဝိယ ဇာတိသမ္ပန္နကုလာ ပဗ္ဗဇိတော, အယံ ဇာတိကုလပုတ္တော နာမ. တေသု ဣဓ အာစာရကုလပုတ္တော အဓိပ္ပေတော. သစေ ပန ဇာတိကုလပုတ္တော အာစာရဝါ ဟောတိ, အယံ ဥတ္တမောယေဝ. ဧဝရူပေန ကုလပုတ္တေန. ဝီရိယံ အာရဘိတုန္တိ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဝီရိယံ ကာတုံ. ဣဒါနိဿ စတုရင်္ဂံ ဒဿေန္တော ကာမံ တစော စာတိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ ဟိ တစော ဧကံ အင်္ဂံ, နှာရု ဧကံ, အဋ္ဌိ ဧကံ, မံသလောဟိတံ ဧကန္တိ. ဣဒဉ္စ ပန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတံ ဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟန္တေန နဝသု ဌာနေသု သမာဓာတဗ္ဗံ ပုရေဘတ္တေ ပစ္ဆာဘတ္တေ ပုရိမယာမေ မဇ္ဈိမယာမေ ပစ္ဆိမယာမေ ဂမနေ ဌာနေ နိသဇ္ဇာယ သယနေတိ.

บทว่า อลเมว คือ สมควรทีเดียว บทว่า สทฺธาปพฺพชิเตน คือ ผู้บวชด้วยศรัทธา ในบทว่า กุลปุตฺเตน นั้น กุลบุตรมี ๒ ประเภท คือ อาจารกุลบุตร และ ชาติกุลบุตร ในกุลบุตร ๒ ประเภทนั้น ผู้ใดบวชจากตระกูลใดๆ ก็ตาม แล้วบำเพ็ญธรรมขันธ์ ๕ มีศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ ผู้นี้ชื่อว่า อาจารกุลบุตร ส่วนผู้ใดบวชจากตระกูลที่สมบูรณ์ด้วยชาติ เหมือนยสกุลบุตรเป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า ชาติกุลบุตร ในกุลบุตร ๒ ประเภทนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาอาจารกุลบุตร แต่ถ้าชาติกุลบุตรเป็นผู้มีอาจาระด้วย ผู้นี้เป็นกุลบุตรผู้สูงสุดทีเดียว (สมควร) แก่กุลบุตรเช่นนี้ บทว่า วีริยํ อารภิตุํ คือ เพื่อกระทำความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงองค์ ๔ ของความเพียรนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กามํ ตโจ จ ในบทนั้น หนังเป็นองค์หนึ่ง เอ็นเป็นองค์หนึ่ง กระดูกเป็นองค์หนึ่ง เนื้อและเลือดเป็นองค์หนึ่ง ส่วนความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ นี้ อันผู้ตั้งใจมั่นพึงให้เกิดขึ้นในฐานะ ๙ คือ ในเวลาก่อนฉัน ในเวลาหลังฉัน ในปฐมยาม ในมัชฌิมยาม ในปัจฉิมยาม ในการเดิน การยืน การนั่ง และการนอน

ဒုက္ခံ[Pg.47], ဘိက္ခဝေ, ကုသီတော ဝိဟရတီတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ယော ကုသီတော ပုဂ္ဂလော, သော ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. ဗာဟိရသမယေ ပန ယော ကုသီတော, သော သုခံ ဝိဟရတိ. ဝေါကိဏ္ဏောတိ မိဿီဘူတော. သဒတ္ထန္တိ သောဘနံ ဝါ အတ္ထံ သကံ ဝါ အတ္ထံ, ဥဘယေနာပိ အရဟတ္တမေဝ အဓိပ္ပေတံ. ပရိဟာပေတီတိ ဟာပေတိ န ပါပုဏာတိ. ကုသီတပုဂ္ဂလဿ ဟိ ဆ ဒွါရာနိ အဂုတ္တာနိ ဟောန္တိ, တီဏိ ကမ္မာနိ အပရိသုဒ္ဓါနိ, အာဇီဝဋ္ဌမကံ သီလံ အပရိယောဒါတံ, ဘိန္နာဇီဝေါ ကုလူပကော ဟောတိ. သော သဗြဟ္မစာရီနံ အက္ခိမှိ ပတိတရဇံ ဝိယ ဥပဃာတကရော ဟုတွာ ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ, ပီဌမဒ္ဒနော စေဝ ဟောတိ လဏ္ဍပူရကော စ, သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဒုလ္လဘံ ခဏံ ဝိရာဓေတိ, တေန ဘုတ္တော ရဋ္ဌပိဏ္ဍောပိ န မဟပ္ဖလော ဟောတိ.

บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเกียจคร้านย่อมอยู่เป็นทุกข์" ความว่า บุคคลใดเป็นผู้เกียจคร้านในศาสนานี้ บุคคลนั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ บทว่า โวกิณฺโณ (เจือปน) คือ เจือปนแล้ว บทว่า สทตฺถํ ได้แก่ ประโยชน์ที่งาม หรือประโยชน์ของตน แม้ทั้งสองอย่างก็ทรงประสงค์เอาอรหัตตผลนั่นเอง บทว่า ปริหาเปติ คือ ย่อมให้เสื่อม คือ ย่อมไม่บรรลุ จริงอยู่ ทวาร ๖ ของบุคคลผู้เกียจคร้าน ย่อมเป็นทวารที่ไม่ได้คุ้มครอง กรรม ๓ ย่อมไม่บริสุทธิ์ ศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ ย่อมไม่ผ่องแผ้ว เป็นผู้เข้าไปสู่สกุลมีอาชีวะแตก ผู้นั้นเป็นผู้ทำความเบียดเบียนแก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ดุจธุลีที่ตกลงในนัยน์ตา ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ย่อมเป็นผู้บดขยี้เตียงตั่งด้วย และเป็นผู้ทำส้วมให้เต็มด้วย ไม่สามารถจะถือเอาอัธยาศัยของพระศาสดาได้ ย่อมทำขณะที่หาได้ยากให้พลาดไป แม้ก้อนข้าวของชาวแว่นแคว้นที่เธอบริโภคแล้ว ก็ไม่มีผลมาก

အာရဒ္ဓဝီရိယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ပုဂ္ဂလော ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ သုခံ ဝိဟရတိ. ဗာဟိရသမယေ ပန ယော အာရဒ္ဓဝီရိယော, သော ဒုက္ခံ ဝိဟရတိ. ပဝိဝိတ္တောတိ ဝိဝိတ္တော ဝိယုတ္တော ဟုတွာ. သဒတ္ထံ ပရိပူရေတီတိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အာရဒ္ဓဝီရိယဿ ဟိ ဆ ဒွါရာနိ သုဂုတ္တာနိ ဟောန္တိ, တီဏိ ကမ္မာနိ ပရိသုဒ္ဓါနိ, အာဇီဝဋ္ဌမကံ သီလံ ပရိယောဒါတံ သဗြဟ္မစာရီနံ အက္ခိမှိ သုသီတလဉ္ဇနံ ဝိယ ဓာတုဂတစန္ဒနံ ဝိယ စ မနာပေါ ဟုတွာ သုခံ ဝိဟရတိ, သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ. သတ္ထာ ဟိ –

บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ปรารภความเพียร" ความว่า บุคคลผู้ปรารภความเพียรย่อมอยู่เป็นสุขในศาสนานี้เท่านั้น ส่วนในลัทธิภายนอก บุคคลใดปรารภความเพียร บุคคลนั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ บทว่า ปวิวิตฺโต (สงัด) คือ เป็นผู้สงัดแล้ว ปราศจากแล้ว บทว่า สทตฺถํ ปริปูเรติ คือ ย่อมบรรลุอรหัตตผล จริงอยู่ ทวาร ๖ ของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ย่อมเป็นทวารที่คุ้มครองดีแล้ว กรรม ๓ ย่อมบริสุทธิ์ ศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ ย่อมผ่องแผ้ว เป็นที่พอใจของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ดุจยาหยอดตาที่เย็นสนิท และดุจแก่นจันทน์ที่ซึมซาบถึงธาตุ ย่อมอยู่เป็นสุข สามารถจะถือเอาอัธยาศัยของพระศาสดาได้ จริงอยู่ พระศาสดา...

‘‘စိရံ ဇီဝ မဟာဝီရ, ကပ္ပံ တိဋ္ဌ မဟာမုနီ’’တိ –

"ข้าแต่พระมหาวีระ ขอพระองค์ทรงพระชนม์ยืนนาน ข้าแต่พระมหาฤษี ขอพระองค์จงดำรงอยู่ตลอดกัป" ดังนี้

ဧဝံ ဂေါတမိယာ ဝန္ဒိတော, ‘‘န ခေါ, ဂေါတမိ, တထာဂတာ ဧဝံ ဝန္ဒိတဗ္ဗာ’’တိ ပဋိက္ခိပိတွာ တာယ ယာစိတော ဝန္ဒိတဗ္ဗာကာရံ အာစိက္ခန္တော ဧဝမာဟ –

พระศาสดาอันพระนางโคตมีถวายบังคมแล้วอย่างนี้ จึงทรงปฏิเสธว่า "ดูก่อนโคตมี ตถาคตทั้งหลายไม่ควรจะถวายบังคมอย่างนี้" เมื่อพระนางทูลอ้อนวอนแล้ว จึงทรงแสดงอาการที่ควรจะถวายบังคม ได้ตรัสอย่างนี้ว่า

‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယေ ပဟိတတ္တေ, နိစ္စံ ဒဠှပရက္ကမေ;

သမဂ္ဂေ သာဝကေ ပဿ, ဧသာ ဗုဒ္ဓါန ဝန္ဒနာ’’တိ. (အပ. ထေရီ ၂.၂.၁၇၁);

"ขอจงทอดพระเนตรเหล่าสาวกผู้สามัคคีกัน ผู้ปรารภความเพียร มีตนส่งไปแล้ว มีความบากบั่นมั่นคงเป็นนิตย์ นี้เป็นการถวายบังคมพระพุทธเจ้าทั้งหลาย" ดังนี้

ဧဝံ အာရဒ္ဓဝီရိယော သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, ဒုလ္လဘံ ခဏံ န ဝိရာဓေတိ. တဿ ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ ဓမ္မဒေသနာ သံဃသုပ္ပဋိပတ္တိ သဖလာ ဟောတိ သဥဒြယာ, ရဋ္ဌပိဏ္ဍောပိ တေန ဘုတ္တော မဟပ္ဖလော ဟောတိ.

ผู้ปรารภความเพียรอย่างนี้ ย่อมสามารถถือเอาอัธยาศัยของพระศาสดาได้ ย่อมไม่ทำขณะที่หาได้ยากให้พลาดไป จริงอยู่ การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า การแสดงธรรม ความเป็นผู้ปฏิบัติดีของสงฆ์ ย่อมมีผล มีความเจริญแก่ผู้นั้น แม้ก้อนข้าวของชาวแว่นแคว้นที่เธอบริโภคแล้ว ก็มีผลมาก

ဟီနေန [Pg.48] အဂ္ဂဿာတိ ဟီနာယ သဒ္ဓါယ ဟီနေန ဝီရိယေန ဟီနာယ သတိယာ ဟီနေန သမာဓိနာ ဟီနာယ ပညာယ အဂ္ဂသင်္ခါတဿ အရဟတ္တဿ ပတ္တိ နာမ န ဟောတိ. အဂ္ဂေန စ ခေါတိ အဂ္ဂေဟိ သဒ္ဓါဒီဟိ အဂ္ဂဿ အရဟတ္တဿ ပတ္တိ ဟောတိ. မဏ္ဍပေယျန္တိ ပသန္နဋ္ဌေန မဏ္ဍံ, ပါတဗ္ဗဋ္ဌေန ပေယျံ. ယဉှိ ပိဝိတွာ အန္တရဝီထိယံ ပတိတော ဝိသညီ အတ္တနော သာဋကာဒီနမ္ပိ အဿာမိကော ဟောတိ, တံ ပသန္နမ္ပိ န ပါတဗ္ဗံ, မယှံ ပန သာသနံ ဧဝံ ပသန္နဉ္စ ပါတဗ္ဗဉ္စာတိ ဒဿေန္တော ‘‘မဏ္ဍပေယျ’’န္တိ အာဟ.

บทว่า หีเนน อคฺคสฺส ความว่า การบรรลุอรหัตตผลอันนับว่าเป็นเลิศ ด้วยศรัทธาที่เลว ด้วยความเพียรที่เลว ด้วยสติที่เลว ด้วยสมาธิที่เลว ด้วยปัญญาที่เลว ย่อมไม่มี บทว่า อคฺเคน จ โข ความว่า การบรรลุอรหัตตผลอันเลิศ ด้วยธรรมมีศรัทธาเป็นต้นอันเลิศ ย่อมมี บทว่า มณฺฑเปยฺยํ คือ ชื่อว่า มัณฑะ เพราะอรรถว่าใส ชื่อว่า เปยยะ เพราะอรรถว่าควรดื่ม จริงอยู่ สุราใดที่บุคคลดื่มแล้ว ล้มลงในระหว่างถนน สลบไป ไม่เป็นเจ้าของแม้ผ้าสาฎกเป็นต้นของตน สุรานั้นแม้ใสก็ไม่ควรดื่ม แต่เมื่อทรงแสดงว่า ศาสนาของเรานี้ใสด้วย ควรดื่มด้วยอย่างนี้ จึงตรัสว่า "มณฺฑเปยฺยํ"

တတ္ထ တိဝိဓော မဏ္ဍော – ဒေသနာမဏ္ဍော, ပဋိဂ္ဂဟမဏ္ဍော, ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍောတိ. ကတမော ဒေသနာမဏ္ဍော? စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အာစိက္ခနာ ဒေသနာ ပညာပနာ ပဋ္ဌပနာ ဝိဝရဏာ ဝိဘဇနာ ဥတ္တာနီကမ္မံ, စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ…ပေ… အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အာစိက္ခနာ…ပေ… ဥတ္တာနီကမ္မံ, အယံ ဒေသနာမဏ္ဍော. ကတမော ပဋိဂ္ဂဟမဏ္ဍော? ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ဥပါသကာ ဥပါသိကာယော ဒေဝါ မနုဿာ ယေ ဝါ ပနညေပိ ကေစိ ဝိညာတာရော, အယံ ပဋိဂ္ဂဟမဏ္ဍော. ကတမော ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍော? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ, အယံ ဗြဟ္မစရိယမဏ္ဍော. အပိစ အဓိမောက္ခမဏ္ဍော သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, အဿဒ္ဓိယံ ကသဋော, အဿဒ္ဓိယံ ကသဋံ ဆဍ္ဍေတွာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမောက္ခမဏ္ဍံ ပိဝတီတိ မဏ္ဍပေယျန္တိအာဒိနာပိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၃၈) နယေနေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သတ္ထာ သမ္မုခီဘူတောတိ ဣဒမေတ္ထ ကာရဏဝစနံ. ယသ္မာ သတ္ထာ သမ္မုခီဘူတော, တသ္မာ ဝီရိယသမ္ပယောဂံ ကတွာ ပိဝထ ဧတံ မဏ္ဍံ. ဗာဟိရကဉှိ ဘေသဇ္ဇမဏ္ဍမ္ပိ ဝေဇ္ဇဿ အသမ္မုခါ ပိဝန္တာနံ ပမာဏံ ဝါ ဥဂ္ဂမနံ ဝါ နိဂ္ဂမနံ ဝါ န ဇာနာမာတိ အာသင်္ကာ ဟောတိ. ဝေဇ္ဇသမ္မုခါ ပန ‘‘ဝေဇ္ဇော ဇာနိဿတီ’’တိ နိရာသင်္ကာ ပိဝန္တိ. ဧဝမေဝ အမှာကံ ဓမ္မဿာမိ သတ္ထာ သမ္မုခီဘူတောတိ ဝီရိယံ ကတွာ ပိဝထာတိ မဏ္ဍပါနေ နေသံ နိယောဇေန္တော တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဖလာတိ သာနိသံသာ. သဥဒြယာတိ သဝဍ္ဎိ. ဣဒါနိ နိယောဇနာနုရူပံ သိက္ခိတဗ္ဗတံ နိဒ္ဒိသန္တော အတ္တတ္ထံ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အတ္တတ္ထန္တိ အတ္တနော အတ္ထဘူတံ အရဟတ္တံ. အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေတုန္တိ အပ္ပမာဒေန သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကာတုံ. ပရတ္ထန္တိ ပစ္စယဒါယကာနံ မဟပ္ဖလာနိသံသံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဒုတိယံ.

ในบทนั้น มัณฑะมี ๓ อย่าง คือ เทสนามัณฑะ ปฏิคคหมัณฑะ พรหมจริยมัณฑะ เทสนามัณฑะเป็นไฉน? การบอก การแสดง การบัญญัติ การตั้งไว้ การเปิดเผย การจำแนก การทำให้ตื้น ซึ่งอริยสัจ ๔, การบอก...ฯลฯ...การทำให้ตื้น ซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘...ฯลฯ... นี้ชื่อว่าเทสนามัณฑะ ปฏิคคหมัณฑะเป็นไฉน? ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ หรือวิญญูชนเหล่าอื่นใดก็ตาม นี้ชื่อว่าปฏิคคหมัณฑะ พรหมจริยมัณฑะเป็นไฉน? ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง กล่าวคือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ นี้ชื่อว่าพรหมจริยมัณฑะ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบเนื้อความในบทนี้โดยนัยเป็นต้นว่า อธิโมกขมัณฑะคือสัทธินทรีย์, อสัทธิยะคือของเลว, บุคคลละอสัทธิยะอันเป็นของเลวแล้ว ย่อมดื่มอธิโมกขมัณฑะของสัทธินทรีย์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า มัณฑเปยยะ บทว่า สตฺถา สมฺมุขีภูโต นี้เป็นคำแสดงเหตุในที่นี้ เพราะเหตุที่พระศาสดาปรากฏอยู่เฉพาะหน้า ฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงประกอบความเพียรแล้วดื่มมัณฑะนี้ จริงอยู่ แม้เภสัชมัณฑะภายนอก เมื่อบุคคลดื่มในที่ลับหลังหมอ ย่อมมีความรังเกียจว่า เราไม่รู้ประมาณ หรือการอาเจียนออก หรือการถ่ายออก แต่เมื่ออยู่ต่อหน้าหมอ ย่อมดื่มโดยไม่รังเกียจว่า "หมอจักรู้" ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อทรงชักชวนพวกเขาในการดื่มมัณฑะว่า "พระธรรมสามีผู้เป็นศาสดาของเราปรากฏอยู่เฉพาะหน้า" ดังนี้แล้ว จงทำความเพียรแล้วดื่มเถิด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺมาติห ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า สผลา คือ มีอานิสงส์ บทว่า สอุทฺรยา คือ มีความเจริญ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงข้อที่ควรศึกษาให้สมควรแก่การชักชวน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺถตฺถํ วา หิ ภิกฺขเว ในบทนั้น บทว่า อตฺถตฺถํ คือ อรหัตตผลอันเป็นประโยชน์ของตน บทว่า อปฺปมาเทน สมฺปาเทตุํ คือ เพื่อทำกิจทั้งปวงด้วยความไม่ประมาท บทว่า ปรตฺถํ คือ เพื่อผลานิสงส์อันยิ่งใหญ่ของปัจจัยทายกทั้งหลาย บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล จบสูตรที่สอง

၃. ဥပနိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอุปนิสสูตร

၂၃. တတိယေ [Pg.49] ‘‘ဇာနတော အဟ’’န္တိအာဒီသု ဇာနတောတိ ဇာနန္တဿ. ပဿတောတိ ပဿန္တဿ. ဒွေပိ ပဒါနိ ဧကတ္ထာနိ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. ဧဝံ သန္တေပိ ‘‘ဇာနတော’’တိ ဉာဏလက္ခဏံ ဥပါဒါယ ပုဂ္ဂလံ နိဒ္ဒိသတိ. ဇာနနလက္ခဏဉှိ ဉာဏံ. ‘‘ပဿတော’’တိ ဉာဏပ္ပဘာဝံ ဥပါဒါယ. ပဿနပ္ပဘာဝဉှိ ဉာဏံ, ဉာဏသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော စက္ခုမာ ဝိယ စက္ခုနာ ရူပါနိ, ဉာဏေန ဝိဝဋေ ဓမ္မေ ပဿတိ. အာသဝါနံ ခယန္တိ ဧတ္ထ အာသဝါနံ ပဟာနံ အသမုပ္ပာဒေါ ခီဏာကာရော နတ္ထိဘာဝေါတိ အယမ္ပိ အာသဝက္ခယောတိ ဝုစ္စတိ, ဘင်္ဂေါပိ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိပိ. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၃၈; ဝိဘ. ၈၃၁) ဟိ ခီဏာကာရော အာသဝက္ခယောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ယော အာသဝါနံ ခယော ဝယော ဘေဒေါ ပရိဘေဒေါ အနိစ္စတာ အန္တရဓာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၃၅၄) ဧတ္ထ ဘင်္ဂေါ.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ ในบทมีอาทิว่า "jānato ahaṃ" บทว่า jānato คือ แก่ผู้รู้ บทว่า passato คือ แก่ผู้เห็น บททั้งสองมีอรรถเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น แม้เป็นเช่นนั้น บทว่า "jānato" ทรงแสดงบุคคลโดยอาศัยลักษณะแห่งญาณ เพราะว่าญาณมีลักษณะคือการรู้ บทว่า "passato" (ทรงแสดงบุคคล) โดยอาศัยอานุภาพแห่งญาณ เพราะว่าญาณมีอานุภาพคือการเห็น บุคคลผู้พร้อมด้วยญาณ ย่อมเห็นธรรมที่ปราศจากวัฏฏะด้วยญาณ เหมือนบุคคลผู้มีจักษุเห็นรูปทั้งหลายด้วยจักษุ ในบทว่า āsavānaṃ khayaṃ นี้ การละอาสวะ ความไม่เกิดขึ้นอีก อาการที่สิ้นไป ความไม่มี แม้นี้ก็เรียกว่า อาสวักขยะ แม้ภังคะ แม้มรรคผลและนิพพาน (ก็เรียกว่า อาสวักขยะ) จริงอยู่ ในบทมีอาทิว่า "āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ" อาการที่สิ้นไป เรียกว่า อาสวักขยะ ในบทว่า "yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ" (หมายถึง) ภังคะ

‘‘သေက္ခဿ သိက္ခမာနဿ, ဥဇုမဂ္ဂါနုသာရိနော;

ခယသ္မိံ ပဌမံ ဉာဏံ, တတော အညာ အနန္တရာ’’တိ. (ဣတိဝု. ၆၂);

–

(ในคาถามีอาทิว่า) "ญาณย่อมเกิดขึ้นก่อนในความสิ้นไป (คืออรหัตตมรรค) แก่พระเสขะผู้กำลังศึกษา ผู้ดำเนินตามมรรคอันตรง, จากนั้น อัญญา (อรหัตตผล) ย่อมเกิดขึ้นในลำดับถัดไป"

ဧတ္ထ မဂ္ဂေါ. သော ဟိ အာသဝေ ခေပေန္တော ဝူပသမေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တော. ‘‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဖလံ. တဉှိ အာသဝါနံ ခီဏန္တေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တံ.

ในคาถานี้ (อาสวักขยะ) หมายถึง มรรค เพราะว่ามรรคนั้น เมื่อทำให้สิ้นไปซึ่งอาสวะทั้งหลาย เมื่อทำให้สงบระงับ ย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ในบทว่า "บุคคลย่อมเป็นสมณะเพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย" (อาสวักขยะ) หมายถึง ผล เพราะว่าผลนั้น ย่อมเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย

‘‘အာသဝါ တဿ ဝဍ္ဎန္တိ, အာရာ သော အာသဝက္ခယာ’’တိ;

(ဓ. ပ. ၂၅၃) –

(ในคาถามีอาทิว่า) "อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่บุคคลนั้น, บุคคลนั้นอยู่ห่างไกลจากความสิ้นไปแห่งอาสวะ"

ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ အာဂမ္မ အာသဝါ ခီယန္တိ, တသ္မာ အာသဝါနံ ခယောတိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ပန မဂ္ဂဖလာနိ အဓိပ္ပေတာနိ. နော အဇာနတော နော အပဿတောတိ ယော ပန န ဇာနာတိ န ပဿတိ, တဿ နော ဝဒါမီတိ အတ္ထော. ဧတေန ယေ အဇာနတော အပဿတောပိ သံသာရာဒီဟိယေဝ သုဒ္ဓိံ ဝဒန္တိ, တေ ပဋိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ. ပုရိမေန ပဒဒွယေန ဥပါယော ဝုတ္တော, ဣမိနာ အနုပါယံ ပဋိသေဓေတိ.

ในคาถานี้ (อาสวักขยะ) หมายถึง นิพพาน เพราะว่า อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปเพราะอาศัยนิพพานนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย แต่ในที่นี้ (ในสูตรนี้) ประสงค์เอามรรคและผล บทว่า no ajānato no apassato มีความว่า เราไม่กล่าวแก่บุคคลใดที่ไม่รู้ ไม่เห็น ด้วยบทนี้ ทิฏฐิของชนเหล่าใดที่กล่าวความบริสุทธิ์จากสังสารวัฏเป็นต้น แม้เพราะไม่รู้ ไม่เห็น ย่อมเป็นอันถูกปฏิเสธ ด้วยบทสองบทก่อน (jānato, passato) ทรงตรัสบอกอุบายไว้ ด้วยบทนี้ (no ajānato no apassato) ทรงปฏิเสธสิ่งที่ไม่ใช่อุบาย

ဣဒါနိ ယံ ဇာနတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုကာမော ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတောတိ ပုစ္ဆံ အာရဘိ. တတ္ထ ဇာနနာ ဗဟုဝိဓာ. ဒဗ္ဗဇာတိကော ဧဝ ဟိ ကောစိ ဘိက္ခု ဆတ္တံ ကာတုံ ဇာနာတိ, ကောစိ စီဝရာဒီနံ အညတရံ, တဿ ဤဒိသာနိ ကမ္မာနိ ဝတ္တသီသေ ဌတွာ ကရောန္တဿ သာ [Pg.50] ဇာနနာ သဂ္ဂမဂ္ဂဖလာနံ ပဒဋ္ဌာနံ န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ယော ပန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝေဇ္ဇကမ္မာဒီနိ ကာတုံ ဇာနာတိ, တဿေဝံ ဇာနတော အာသဝါ ဝဍ္ဎန္တိယေဝ. တသ္မာ ယံ ဇာနတော ပဿတော စ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ, တဒေဝ ဒဿေန္တော ဣတိ ရူပန္တိအာဒိမာဟ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတောတိ ဧဝံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ ဇာနန္တဿ. အာသဝါနံ ခယော ဟောတီတိ အာသဝါနံ ခယန္တေ ဇာတတ္တာ ‘‘အာသဝါနံ ခယော’’တိ လဒ္ဓနာမံ အရဟတ္တံ ဟောတိ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะแสดงธรรมที่เมื่อบุคคลรู้แล้ว ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมี จึงทรงเริ่มคำถามว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อบุคคลรู้อะไรเล่า" ในเรื่องนั้น การรู้มีหลายอย่าง จริงอยู่ ภิกษุบางรูปผู้เป็นช่างฝีมือ ย่อมรู้จักทำร่ม บางรูปย่อมรู้จักทำกิจอย่างใดอย่างหนึ่งมีจีวรเป็นต้น ไม่ควรกล่าวว่า การรู้ของภิกษุนั้นผู้ตั้งอยู่ในวัตรแล้วกระทำการงานเช่นนี้ จะไม่เป็นเหตุใกล้ให้เกิดสวรรค์ มรรค และผล ส่วนภิกษุใดบวชในพระศาสนาแล้ว รู้จักกระทำเวชกรรมเป็นต้น อาสวะทั้งหลายย่อมเจริญแก่ภิกษุผู้รู้อย่างนั้นนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงเฉพาะธรรมที่เมื่อบุคคลรู้และเห็นแล้ว ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมี จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อย่างนี้คือรูป" บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลรู้อย่างนี้แล" คือ เมื่อรู้ความเกิดและความดับแห่งขันธ์ ๕ อย่างนี้ บทว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมี" คือ อรหัตตผลซึ่งได้ชื่อว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย" เพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสิ้นไปของอาสวะทั้งหลาย ย่อมมี

ဧဝံ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေတွာ ဣဒါနိ ခီဏာသဝဿ အာဂမနီယံ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒံ ဒဿေတုံ ယမ္ပိဿ တံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခယသ္မိံ ခယေဉာဏန္တိ အာသဝက္ခယသင်္ခါတေ အရဟတ္တဖလေ ပဋိလဒ္ဓေ သတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တဉှိ အရဟတ္တဖလသင်္ခါတေ ခယသ္မိံ ပဌမဝါရံ ဥပ္ပန္နေ ပစ္ဆာ ဥပ္ပန္နတ္တာ ခယေဉာဏန္တိ ဝုစ္စတိ. သဥပနိသန္တိ သကာရဏံ သပ္ပစ္စယံ. ဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. သာ ဟိဿ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. ဧဝံ ဣတော ပရေသုပိ လဗ္ဘမာနဝသေန ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ครั้นทรงจบเทศนาด้วยอรหัตตผลเป็นยอดอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงบุพภาคปฏิปทาอันเป็นทางมาแห่งความเป็นพระขีณาสพ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้อันใดของภิกษุนั้น" ในบทเหล่านั้น บทว่า khayasmiṃ khayeñāṇaṃ คือ ปัจจเวกขณญาณ เมื่ออรหัตตผลอันนับเนื่องว่าเป็นความสิ้นอาสวะ อันตนได้บรรลุแล้ว จริงอยู่ ญาณนั้นเรียกว่า ขยญาณ เพราะเกิดขึ้นภายหลัง เมื่อความสิ้นไปอันนับเนื่องว่าเป็นอรหัตตผลเกิดขึ้นในวาระแรก บทว่า saupanisaṃ คือ เป็นไปกับด้วยเหตุ เป็นไปกับด้วยปัจจัย บทว่า vimutti คือ อรหัตตผลวิมุตติ เพราะว่าวิมุตตินั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ขยญาณนั้นโดยอุปนิสสยปัจจัย พึงทราบความเป็นปัจจัยในบทหลังๆ ต่อจากนี้ไปโดยนัยนี้ ตามสมควรที่พึงได้

ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ. သော ဟိ ကိလေသေ ဝိရာဇေန္တော ခေပေန္တော ဥပ္ပန္နော, တသ္မာ ဝိရာဂေါတိ ဝုစ္စတိ. နိဗ္ဗိဒါတိ နိဗ္ဗိဒါဉာဏံ. ဧတေန ဗလဝဝိပဿနံ ဒဿေတိ. ဗလဝဝိပဿနာတိ ဘယတူပဋ္ဌာနေ ဉာဏံ အာဒီနဝါနုပဿနေ ဉာဏံ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ အဓိဝစနံ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ ယထာသဘာဝဇာနနသင်္ခါတံ ဒဿနံ. ဧတေန တရုဏဝိပဿနံ ဒဿေတိ. တရုဏဝိပဿနာ ဟိ ဗလဝဝိပဿနာယ ပစ္စယော ဟောတိ. တရုဏဝိပဿနာတိ သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒေ ဉာဏံ ကင်္ခါဝိတရဏေ ဉာဏံ သမ္မသနေ ဉာဏံ မဂ္ဂါမဂ္ဂေ ဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ အဓိဝစနံ. သမာဓီတိ ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိ. သော ဟိ တရုဏဝိပဿနာယ ပစ္စယော ဟောတိ. သုခန္တိ အပ္ပနာယ ပုဗ္ဗဘာဂသုခံ. တဉှိ ပါဒကဇ္ဈာနဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ပဿဒ္ဓီတိ ဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ. သာ ဟိ အပ္ပနာပုဗ္ဗဘာဂဿ သုခဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ပီတီတိ ဗလဝပီတိ. သာ ဟိ ဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ပစ္စယော ဟောတိ. ပါမောဇ္ဇန္တိ ဒုဗ္ဗလပီတိ. သာ ဟိ ဗလဝပီတိယာ ပစ္စယော ဟောတိ. သဒ္ဓါတိ အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇနသဒ္ဓါ. သာ ဟိ ဒုဗ္ဗလပီတိယာ ပစ္စယော ဟောတိ. ဒုက္ခန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ. တဉှိ အပရာပရသဒ္ဓါယ ပစ္စယော ဟောတိ. ဇာတီတိ သဝိကာရာ ခန္ဓဇာတိ[Pg.51]. သာ ဟိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပစ္စယော ဟောတိ. ဘဝေါတိ ကမ္မဘဝေါ. (သော ဟိ သဝိကာရာယ ဇာတိယာ ပစ္စယော ဟောတိ.) ဧတေနုပါယေန သေသပဒါနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

บทว่า virāgo คือ มรรค เพราะว่ามรรคนั้น เมื่อทำให้กิเลสปราศจากความกำหนัด เมื่อทำให้สิ้นไป ย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิราคะ บทว่า nibbidā คือ นิพพิทาญาณ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงพลววิปัสสนา พลววิปัสสนา เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวานุปัสสนาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ สังขารุเปกขาญาณ บทว่า yathābhūtañāṇadassanaṃ คือ ทัสสนะอันนับเนื่องว่าเป็นการรู้ตามสภาวะ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงตรุณวิปัสสนา เพราะว่าตรุณวิปัสสนาเป็นปัจจัยแก่พลววิปัสสนา ตรุณวิปัสสนา เป็นชื่อของญาณ ๔ อย่าง คือ สังขารปริจเฉทญาณ กังขาวิตรณญาณ สัมมสนญาณ มัคคามัคคญาณ บทว่า samādhi คือ ปาทกฌานสมาธิ เพราะว่าสมาธินั้นเป็นปัจจัยแก่ตรุณวิปัสสนา บทว่า sukhaṃ คือ สุขในบุพภาคแห่งอัปปนา เพราะว่าสุขนั้นเป็นปัจจัยแก่ปาทกฌาน บทว่า passaddhi คือ ความสงบระงับจากความเร่าร้อน เพราะว่าปัสสัทธินั้นเป็นปัจจัยแก่สุขในบุพภาคแห่งอัปปนา บทว่า pīti คือ ปีติที่มีกำลัง เพราะว่าปีตินั้นเป็นปัจจัยแก่ความสงบระงับจากความเร่าร้อน บทว่า pāmojjaṃ คือ ปีติที่อ่อนกำลัง เพราะว่าปราโมทย์นั้นเป็นปัจจัยแก่ปีติที่มีกำลัง บทว่า saddhā คือ ศรัทธาที่เกิดขึ้นเนืองๆ เพราะว่าศรัทธานั้นเป็นปัจจัยแก่ปีติที่อ่อนกำลัง บทว่า dukkhaṃ คือ วัฏฏทุกข์ เพราะว่าทุกข์นั้นเป็นปัจจัยแก่ศรัทธาที่เกิดขึ้นเนืองๆ บทว่า jāti คือ ความเกิดแห่งขันธ์พร้อมด้วยวิการ เพราะว่าชาตินั้นเป็นปัจจัยแก่วัฏฏทุกข์ บทว่า bhavo คือ กรรมภพ (เพราะว่ากรรมภพนั้นเป็นปัจจัยแก่ชาติพร้อมด้วยวิการ) พึงทราบแม้บทที่เหลือทั้งหลายโดยนัยนี้

ထုလ္လဖုသိတကေတိ မဟာဖုသိတကေ. ပဗ္ဗတကန္ဒရပဒရသာခါတိ ဧတ္ထ ကန္ဒရံ နာမ ‘က’န္တိလဒ္ဓနာမေန ဥဒကေန ဒါရိတော ဥဒကဘိန္နော ပဗ္ဗတပဒေသော, ယော ‘‘နိတမ္ဗော’’တိပိ ‘‘နဒီကုဉ္ဆော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. ပဒရံ နာမ အဋ္ဌမာသေ ဒေဝေ အဝဿန္တေ ဖလိတော ဘူမိပ္ပဒေသော. သာခါတိ ကုသုမ္ဘဂါမိနိယော ခုဒ္ဒကမာတိကာယော. ကုသောဗ္ဘာတိ ခုဒ္ဒကအာဝါဋာ. မဟာသောဗ္ဘာတိ မဟာအာဝါဋာ. ကုန္နဒိယောတိ ခုဒ္ဒကနဒိယော. မဟာနဒိယောတိ ဂင်္ဂါယမုနာဒိကာ မဟာသရိတာ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇူပနိသာ သင်္ခါရာတိအာဒီသု အဝိဇ္ဇာ ပဗ္ဗတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အဘိသင်္ခါရာ မေဃောတိ, ဝိညာဏာဒိဝဋ္ဋံ ကန္ဒရာဒယောတိ, ဝိမုတ္တိ သာဂရောတိ.

คำว่า ถุลฺลผุสิตเกติ คือ มหาผุสิตเก (มีเม็ดฝนใหญ่) ในคำว่า ปพฺพตกนฺทรปทราสาขาติ นี้ คำว่า กนฺทรํ ได้แก่ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำซึ่งได้ชื่อว่า ‘กะ’ กัดเซาะให้แตกแยกออกไป ซึ่งเรียกว่า ‘นิตมฺโพ’ บ้าง ‘นทีกุญฺโฉ’ บ้าง คำว่า ปทรํ ได้แก่ บริเวณพื้นที่ดินที่แตกแยกออกเมื่อฝนไม่ตกตลอด ๘ เดือน คำว่า สาขาติ ได้แก่ ลำรางเล็กๆ ที่ไหลไปสู่บ่อน้อย คำว่า กุโสพฺภาติ ได้แก่ หลุมน้อย คำว่า มหาโสพฺภาติ ได้แก่ หลุมใหญ่ คำว่า กุนฺนทิโยติ ได้แก่ แม่น้ำน้อย คำว่า มหานทิโยติ ได้แก่ แม่น้ำใหญ่ มีแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ในบาลีเป็นต้นว่า อวิชฺชูปนิสา สงฺขารา พึงเห็นว่า อวิชชาเหมือนภูเขา อภิสังขารเหมือนเมฆฝน วัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นเหมือนซอกเขาเป็นต้น วิมุตติเหมือนสาคร

ယထာ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဒေဝေါ ဝဿိတွာ ပဗ္ဗတကန္ဒရာဒီနိ ပူရေန္တော အနုပုဗ္ဗေန မဟာသမုဒ္ဒံ သာဂရံ ပူရေတိ, ဧဝံ အဝိဇ္ဇာပဗ္ဗတမတ္ထကေ တာဝ အဘိသင်္ခါရမေဃဿ ဝဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဿုတဝါ ဟိ ဗာလပုထုဇ္ဇနော အဝိဇ္ဇာယ အညာဏီ ဟုတွာ တဏှာယ အဘိလာသံ ကတွာ ကုသလာကုသလကမ္မံ အာယူဟတိ, တံ ကုသလာကုသလကမ္မံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဟောတိ, ပဋိသန္ဓိဝိညာဏာဒီနိ နာမရူပါဒီနံ. ဣတိ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဝုဋ္ဌဒေဝဿ ကန္ဒရာဒယော ပူရေတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတကာလော ဝိယ အဝိဇ္ဇာပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဝုဋ္ဌဿ အဘိသင်္ခါရမေဃဿ ပရမ္ပရပစ္စယတာယ အနုပုဗ္ဗေန ဝိညာဏာဒိဝဋ္ဋံ ပူရေတွာ ဌိတကာလော. ဗုဒ္ဓဝစနံ ပန ပါဠိယံ အဂဟိတမ္ပိ ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇတီ’’တိ ဣမာယ ပါဠိယာ ဝသေန ဂဟိတမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာ ဟိ တဿ ကုလဂေဟေ နိဗ္ဗတ္တိ, သာ ကမ္မဘဝပစ္စယာ သဝိကာရာ ဇာတိ နာမ. သော ဗုဒ္ဓါနံ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကာနံ ဝါ သမ္မုခီဘာဝံ အာဂမ္မ ဝဋ္ဋဒေါသဒီပကံ လက္ခဏာဟဋံ ဓမ္မကထံ သုတွာ ဝဋ္ဋဝသေန ပီဠိတော ဟောတိ, ဧဝမဿ သဝိကာရာ ခန္ဓဇာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ ပစ္စယော ဟောတိ. သော ဝဋ္ဋဒုက္ခေန ပီဠိတော အပရာပရံ သဒ္ဓံ ဇနေတွာ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇတိ, ဧဝမဿ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အပရာပရသဒ္ဓါယ ပစ္စယော ဟောတိ. သော ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေနေဝ အသန္တုဋ္ဌော ဦနပဉ္စဝဿကာလေ နိဿယံ [Pg.52] ဂဟေတွာ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ပူရေန္တော ဒွေမာတိကာ ပဂုဏံ ကတွာ ကမ္မာကမ္မံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ယာဝ အရဟတ္တာ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ အရညေ ဝသန္တော ပထဝီကသိဏာဒီသု ကမ္မံ အာရဘတိ, တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဒုဗ္ဗလပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဒဿ သဒ္ဓူပနိသံ ပါမောဇ္ဇံ, တံ ဗလဝပီတိယာ ပစ္စယော ဟောတိ. ဗလဝပီတိ ဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ, သာ အပ္ပနာပုဗ္ဗဘာဂသုခဿ, တံ သုခံ ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိဿ. သော သမာဓိနာ စိတ္တကလ္လတံ ဇနေတွာ တရုဏဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောတိ. ဣစ္စဿ ပါဒကဇ္ဈာနသမာဓိ တရုဏဝိပဿနာယ ပစ္စယော ဟောတိ, တရုဏဝိပဿနာ ဗလဝဝိပဿနာယ, ဗလဝဝိပဿနာ မဂ္ဂဿ, မဂ္ဂေါ ဖလဝိမုတ္တိယာ, ဖလဝိမုတ္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿာတိ. ဧဝံ ဒေဝဿ အနုပုဗ္ဗေန သာဂရံ ပူရေတွာ ဌိတကာလော ဝိယ ခီဏာသဝဿ ဝိမုတ္တိသာဂရံ ပူရေတွာ ဌိတကာလော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. တတိယံ.

ฝนตกบนยอดเขาแล้ว ยังซอกเขาเป็นต้นให้เต็มแล้ว ย่อมยังมหาสมุทรสาครให้เต็มโดยลำดับ ฉันใด, พึงทราบการตกลงแห่งเมฆคืออภิสังขารบนยอดเขาคืออวิชชาก่อน ฉันนั้น จริงอยู่ ปุถุชนผู้เขลา ไม่ได้สดับแล้ว เป็นผู้ไม่รู้เพราะอวิชชา กระทำความอยากด้วยตัณหาแล้ว ย่อมขวนขวายในกุศลกรรมและอกุศลกรรม, กุศลกรรมและอกุศลกรรมนั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิวิญญาณ, ปฏิสนธิวิญญาณเป็นต้นย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบกาลที่เมฆคืออภิสังขารซึ่งตกลงบนยอดเขาคืออวิชชา ยังวัฏฏะมีวิญญาณเป็นต้นให้เต็มโดยลำดับ ด้วยความเป็นปัจจัยสืบๆ ต่อกันไป แล้วตั้งอยู่ เหมือนกาลที่ฝนซึ่งตกลงบนยอดเขา ยังซอกเขาเป็นต้นให้เต็มแล้ว ไหลไปถึงมหาสมุทรแล้วตั้งอยู่ อนึ่ง พึงทราบว่า พุทธวจนะแม้จะไม่ได้นำมาไว้ในพระบาลี (สูตรนี้) ก็เป็นอันทรงถือเอาแล้วโดยนัยแห่งพระบาลีนี้ว่า "ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้... ย่อมออกบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน" จริงอยู่ การบังเกิดใดของกุลบุตรนั้นในตระกูล, การบังเกิดนั้นชื่อว่าชาติ มีความแปรปรวน มีกรรมภพเป็นปัจจัย กุลบุตรนั้น อาศัยการได้อยู่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย หรือของพระพุทธสาวกทั้งหลาย ได้ฟังธรรมกถาที่แสดงโทษในวัฏฏะ นำมาซึ่งลักษณะ (คืออนิจจัง ทุกขัง อนัตตา) ย่อมถูกเบียดเบียนโดยอำนาจแห่งวัฏฏะ, ด้วยประการฉะนี้ การเกิดแห่งขันธ์พร้อมทั้งความแปรปรวนของกุลบุตรนั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ทุกข์ในวัฏฏะ กุลบุตรนั้น ถูกทุกข์ในวัฏฏะเบียดเบียนแล้ว ยังศรัทธาให้เกิดขึ้นสืบๆ ไป ย่อมออกบวชจากเรือนเป็นผู้ไม่มีเรือน, ด้วยประการฉะนี้ ทุกข์ในวัฏฏะของกุลบุตรนั้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ศรัทธาที่เกิดขึ้นสืบๆ ไป กุลบุตรนั้น ไม่สันโดษเพียงด้วยการบวช ในกาลที่ยังหย่อนห้าพรรษา ถือนิสัย ทำวัตรปฏิบัติให้เต็มเปี่ยม ทำมาติกา (ปาฏิโมกข์) ทั้งสองให้คล่องแคล่ว เรียนรู้กรรมและอกรรม (วินิจฉัย) จนกระทั่งถึงอรหัตตผล ทำให้ปราศจากความรกชัฏ (คือความสงสัย) ถือเอากรรมฐาน อยู่ในป่า เริ่มบำเพ็ญเพียรในปฐวีกสิณเป็นต้น, ปีติอย่างอ่อนย่อมเกิดขึ้นแก่เธอผู้อาศัยกรรมฐาน เมื่อนั้น ปราโมทย์ (ความบันเทิงใจอย่างอ่อน) ซึ่งมีศรัทธาเป็นอุปนิสัยย่อมเกิดขึ้นแก่เธอ, ปราโมทย์นั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่ปีติอย่างแรง ปีติอย่างแรงเป็นปัจจัยแก่ความสงบระงับความกระวนกระวาย (คือความสงบกิเลส), ความสงบนั้นเป็นปัจจัยแก่สุขซึ่งเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งอัปปนา, สุขนั้นเป็นปัจจัยแก่สมาธิคือปาทกฌาน เธอทำจิตให้อ่อนโยนควรแก่การงานด้วยสมาธิแล้ว ย่อมบำเพ็ญเพียรด้วยวิปัสสนาญาณอย่างอ่อน ด้วยเหตุนั้น สมาธิคือปาทกฌานของเธอย่อมเป็นปัจจัยแก่วิปัสสนาอย่างอ่อน, วิปัสสนาอย่างอ่อนเป็นปัจจัยแก่วิปัสสนาอย่างแรง, วิปัสสนาอย่างแรงเป็นปัจจัยแก่มรรค, มรรคเป็นปัจจัยแก่ผลวิมุตติ, ผลวิมุตติเป็นปัจจัยแก่ปัจจเวกขณญาณ พึงทราบกาลที่พระขีณาสพยังสาครคือวิมุตติให้เต็มแล้วตั้งอยู่ เหมือนกาลที่ฝนยังสาครให้เต็มโดยลำดับแล้วตั้งอยู่ ด้วยประการฉะนี้ จบสูตรที่ ๓

၄. အညတိတ္ထိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอัญญติตถิยสูตร

၂၄. စတုတ္ထေ ပါဝိသီတိ ပဝိဋ္ဌော. သော စ န တာဝ ပဝိဋ္ဌော, ‘‘ပဝိသိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တတ္တာ ပန ဧဝံ ဝုတ္တော. ယထာ ကိံ? ယထာ ‘‘ဂါမံ ဂမိဿာမီ’’တိ နိက္ခန္တပုရိသော တံ ဂါမံ အပ္ပတ္တောပိ ‘‘ကဟံ ဣတ္ထန္နာမော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါမံ ဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ. အတိပ္ပဂေါတိ တဒါ ကိရ ထေရဿ အတိပ္ပဂေါယေဝ နိက္ခန္တဒိဝသော အဟောသိ, အတိပ္ပဂေါယေဝ နိက္ခန္တဘိက္ခူ ဗောဓိယင်္ဂဏေ စေတိယင်္ဂဏေ နိဝါသနပါရုပနဋ္ဌာနေတိ ဣမေသု ဌာနေသု ယာဝ ဘိက္ခာစာရဝေလာ ဟောတိ, တာဝ ပပဉ္စံ ကရောန္တိ. ထေရဿ ပန ‘‘ယာဝ ဘိက္ခာစာရဝေလာ ဟောတိ, တာဝ ပရိဗ္ဗာဇကေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဒွေကထာဝါရေ ကရိဿာမီ’’တိ စိန္တယတော ယံနူနာဟန္တိ ဧတဒဟောသိ. ပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာရာမောတိ သော ကိရ အာရာမော ဒက္ခိဏဒွါရဿ စ ဝေဠုဝနဿ စ အန္တရာ အဟောသိ. ဣဓာတိ ဣမေသု စတူသု ဝါဒေသု. ကိံဝါဒီ ကိမက္ခာယီတိ ကိံ ဝဒတိ ကိံ အာစိက္ခတိ, ကိံ ဧတ္ထ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဒဿနန္တိ ပုစ္ဆန္တိ. ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျာမာတိ, ဘောတာ ဂေါတမေန ယံ ဝုတ္တံ ကာရဏံ, တဿ အနုကာရဏံ ကထေယျာမ. သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုပါတောတိ ပရေဟိ ဝုတ္တကာရဏေန သကာရဏော ဟုတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒါနုပါတော ဝါဒပ္ပဝတ္တိ ဝိညူဟိ ဂရဟိတဗ္ဗံ ကာရဏံ ကောစိ အပ္ပမတ္တကောပိ ကထံ နာဂစ္ဆေယျ? ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကထံ သဗ္ဗာကာရေနပိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒေ ဂါရယှံ ကာရဏံ န ဘဝေယျာတိ?

๒๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า ปาวิสิ คือ ปวิฏฺโฐ (เข้าไปแล้ว) และท่านยังมิได้เข้าไป แต่เพราะท่านออกจากวัดด้วยตั้งใจว่า "จักเข้าไป" จึงกล่าวอย่างนั้น เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษออกจากบ้านด้วยตั้งใจว่า "จักไปบ้านโน้น" แม้จะยังไปไม่ถึงบ้านนั้น เมื่อมีคนถามว่า "คนชื่อโน้นอยู่ที่ไหน" ก็มีคนตอบว่า "ไปบ้านโน้นแล้ว" ฉันใด ก็ฉันนั้น คำว่า อติปฺปโค (เช้าเกินไป) เล่ากันว่า ในวันนั้น เป็นวันที่พระเถระออกไปเช้าเกินไป ภิกษุทั้งหลายที่ออกไปเช้าเกินไป ย่อมทำการเนิ่นช้า (ฆ่าเวลา) ในสถานที่เหล่านี้ คือ ที่ลานพระศรีมหาโพธิ์ ที่ลานพระเจดีย์ ที่นุ่งห่ม จนกว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต ส่วนพระเถระมีความดำริเกิดขึ้นว่า "กว่าจะถึงเวลาเที่ยวบิณฑบาต เราจักสนทนาธรรมกับพวกปริพาชกสักวาระสองวาระ" ดังนี้แล้ว จึงเกิดความคิดว่า ยํนูนาหํ เป็นอาทิ คำว่า ปริพฺพาชกานํ อาราโม (อารามของพวกปริพาชก) เล่ากันว่า อารามนั้นอยู่ระหว่างประตูด้านทิศใต้กับพระเวฬุวัน คำว่า อิธ (ในที่นี้) คือ ในวาทะทั้ง ๔ เหล่านี้ คำว่า กึวาที กิมกฺขายี (มีวาทะอย่างไร กล่าวสอนอย่างไร) พวกเขาถามว่า "ท่านกล่าวอะไร สอนอะไร? ในเรื่องนี้ ทัศนะของพระสมณโคดมเป็นอย่างไร?" คำว่า ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยาม (พวกเราพึงพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม) (หมายความว่า) เหตุผลใดที่ท่านพระโคดมกล่าวไว้ พวกเราพึงกล่าวเหตุผลที่สมควรแก่เหตุผลนั้น คำว่า สหธมฺมิโก วาทานุปาโต (การคล้อยตามวาทะโดยชอบธรรม) (หมายความว่า) การคล้อยตามวาทะ การเป็นไปแห่งวาทะของพระสมณโคดม ซึ่งมีเหตุผลตามเหตุผลที่ผู้อื่นกล่าวไว้แล้วนั้น เหตุที่วิญญูชนพึงติเตียนได้ แม้เพียงเล็กน้อยสักอย่างหนึ่ง จะไม่พึงเกิดขึ้นได้อย่างไร? ความหมายที่กล่าวไว้คือ: เหตุที่ควรติเตียนในวาทะของพระสมณโคดม จะไม่มีโดยประการทั้งปวงได้อย่างไร?

ဣတိ [Pg.53] ဝဒန္တိ ဖဿပစ္စယာ ဒုက္ခန္တိ ဧဝံ ဝဒန္တောတိ အတ္ထော. တတြာတိ တေသု စတူသု ဝါဒေသု. တေ ဝတ အညတြ ဖဿာတိ ဣဒံ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ ပဋိညာယ သာဓကဝစနံ. ယသ္မာ ဟိ န ဝိနာ ဖဿေန ဒုက္ခပဋိသံဝေဒနာ အတ္ထိ, တသ္မာ ဇာနိတဗ္ဗမေတံ ယထာ ‘‘တဒပိ ဖဿပစ္စယာ’’တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

ในบทว่า อิติ วทนฺติ (ย่อมกล่าวอย่างนี้) มีความว่า (สมณพราหมณ์) ผู้กล่าวอย่างนี้ว่า "ทุกข์มีผัสสะเป็นปัจจัย" คำว่า ตตฺร (ในวาทะนั้น) คือ ในวาทะทั้ง ๔ เหล่านั้น คำว่า เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา นี้ เป็นคำสนับสนุนคำปฏิญญาว่า ตทปิ ผสฺสปจฺจยา (แม้ทุกข์นั้นก็มีผัสสะเป็นปัจจัย) จริงอยู่ เพราะว่า การเสวยทุกขเวทนาจะไม่มีหากปราศจากผัสสะ, เพราะเหตุนั้น พึงทราบข้อนี้ว่า "แม้ทุกข์นั้นก็มีผัสสะเป็นปัจจัย" นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้

သာဓု, သာဓု, အာနန္ဒာတိ အယံ သာဓုကာရော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဒိန္နော, အာနန္ဒတ္ထေရေန ပန သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ အာမန္တေသိ. ဧကမိဒါဟန္တိ ဧတ္ထ ဣဓာတိ နိပါတမတ္တံ, ဧကံ သမယန္တိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝစနံ ‘‘န ကေဝလံ သာရိပုတ္တောဝ ရာဇဂဟံ ပဝိဋ္ဌော, အဟမ္ပိ ပါဝိသိံ. န ကေဝလဉ္စ တဿေဝါယံ ဝိတက္ကော ဥပ္ပန္နော, မယှမ္ပိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. န ကေဝလဉ္စ တဿေဝ သာ တိတ္ထိယေဟိ သဒ္ဓိံ ကထာ ဇာတာ, မယှမ္ပိ ဇာတပုဗ္ဗာ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

ในบทว่า "สาธุ สาธุ อานนฺท" นี้ การสาธุการนี้ พระผู้มีพระภาคประทานแก่พระสารีบุตรเถระ แต่พระองค์ตรัสกับพระอานนทเถระ. ในบทว่า "เอกมิทาหํ" นี้ บทว่า "อิท" เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า "ในสมัยหนึ่ง". พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสเพื่อทรงแสดงว่า "มิใช่เพียงพระสารีบุตรเท่านั้นที่เข้าไปสู่กรุงราชคฤห์ แม้เราก็เข้าไปแล้ว และมิใช่เพียงท่านผู้เดียวที่เกิดความวิตกนี้ แม้เราก็เกิดแล้ว และมิใช่เพียงท่านผู้เดียวที่ได้สนทนากับพวกเดียรถีย์นั้น แม้เราก็เคยสนทนามาแล้ว".

အစ္ဆရိယံ အဗ္ဘုတန္တိ ဥဘယမ္ပေတံ ဝိမှယဒီပနမေဝ. ဝစနတ္ထော ပနေတ္ထ အစ္ဆရံ ပဟရိတုံ ယုတ္တန္တိ အစ္ဆရိယံ. အဘူတပုဗ္ဗံ ဘူတန္တိ အဗ္ဘုတံ. ဧကေန ပဒေနာတိ ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဒုက္ခ’’န္တိ ဣမိနာ ဧကေန ပဒေန. ဧတေန ဟိ သဗ္ဗဝါဒါနံ ပဋိက္ခေပတ္ထော ဝုတ္တော. ဧသေဝတ္ထောတိ ဧသောယေဝ ဖဿပစ္စယာ ဒုက္ခန္တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒတ္ထော. တညေဝေတ္ထ ပဋိဘာတူတိ တညေဝေတ္ထ ဥပဋ္ဌာတု. ဣဒါနိ ထေရော ဇရာမရဏာဒိကာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာယ တံ အတ္ထဂမ္ဘီရဉ္စေဝ ဂမ္ဘီရာဝဘာသဉ္စ ကရောန္တော သစေ မံ, ဘန္တေတိအာဒိံ ဝတွာ ယံမူလကာ ကထာ ဥပ္ပန္နာ, တဒေဝ ပဒံ ဂဟေတွာ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော ဆန္နံတွေဝါတိအာဒိမာဟ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. စတုတ္ထံ.

บทว่า "อจฺฉริยํ อพฺภูตํ" ทั้งสองบทนี้เป็นคำแสดงความอัศจรรย์. ส่วนความหมายของศัพท์ในที่นี้คือ "อจฺฉริยํ" เพราะสมควรแก่การดีดนิ้ว, "อพฺภูตํ" เพราะสิ่งที่ไม่เคยมีได้มีขึ้นแล้ว. บทว่า "เอเกน ปเทน" หมายถึง ด้วยบทเดียวนี้คือ "ผสฺสปจฺจยา ทุกฺขํ" (ทุกข์เกิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย). จริงอยู่ ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความหมายแห่งการปฏิเสธวาทะทั้งปวง. บทว่า "เอเสวตฺโถ" หมายถึง อรรถแห่งปฏิจจสมุปบาทนี้เองคือ "ผัสสะเป็นปัจจัยแห่งทุกข์". บทว่า "ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาตูติ" หมายถึง ขอความนั้นจงปรากฏแก่ท่านเถิด. บัดนี้ พระเถระ (อานนท์) เมื่อจะทำอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาทกถา มีชรามรณะเป็นต้นนั้น ให้เป็นของลึกซึ้งและปรากฏว่าลึกซึ้ง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "สเจ มํ ภนฺเต" แล้ว ถือเอาบทอันเป็นมูลเหตุแห่งกถาที่เกิดขึ้นนั้นนั่นแหละ เมื่อจะแสดงวิวัฏฏะ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ฉนฺนํ ตฺเวว". เนื้อความที่เหลือชัดเจนแล้ว. (อรรถกถาสูตรที่ ๔) จบ.

၅. ဘူမိဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาภูมิชสูตร

၂၅-၂၆. ပဉ္စမေ ဘူမိဇောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. သေသမိဓာပိ ပုရိမသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ယသ္မာ ဣဒံ သုခဒုက္ခံ န ကေဝလံ ဖဿပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကာယေနပိ ကရိယမာနံ ကရီယတိ, ဝါစာယပိ မနသာပိ, အတ္တနာပိ ကရိယမာနံ ကရီယတိ, ပရေနပိ ကရိယမာနံ ကရီယတိ, သမ္ပဇာနေနပိ ကရိယမာနံ ကရီယတိ, အသမ္ပဇာနေနပိ, တသ္မာ တဿ အပရမ္ပိ ပစ္စယဝိသေသံ ဒဿေတုံ ကာယေ ဝါ ဟာနန္ဒ, သတီတိအာဒိမာဟ. ကာယသဉ္စေတနာဟေတူတိ ကာယဒွါရေ ဥပ္ပန္နစေတနာဟေတု. ဝစီသဉ္စေတနာမနောသဉ္စေတနာသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ ကာယဒွါရေ ကာမာဝစရကုသလာကုသလဝသေန [Pg.54] ဝီသတိ စေတနာ လဗ္ဘန္တိ, တထာ ဝစီဒွါရေ. မနောဒွါရေ နဝဟိ ရူပါရူပစေတနာဟိ သဒ္ဓိံ ဧကူနတိံသာတိ တီသု ဒွါရေသု ဧကူနသတ္တတိ စေတနာ ဟောန္တိ, တပ္ပစ္စယံ ဝိပါကသုခဒုက္ခံ ဒဿိတံ. အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ စာတိ ဣဒံ တာပိ စေတနာ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တံ ယထာဝုတ္တစေတနာဘေဒံ ကာယသင်္ခါရဉ္စေဝ ဝစီသင်္ခါရဉ္စ မနောသင်္ခါရဉ္စ ပရေဟိ အနုဿာဟိတော သာမံ အသင်္ခါရိကစိတ္တေန ကရောတိ, ပရေဟိ ကာရိယမာနော သသင်္ခါရိကစိတ္တေနာပိ ကရောတိ, ‘‘ဣဒံ နာမ ကမ္မံ ကရောတိ, တဿ ဧဝရူပေါ နာမ ဝိပါကော ဘဝိဿတီ’’တိ, ဧဝံ ကမ္မဉ္စ ဝိပါကဉ္စ ဇာနန္တောပိ ကရောတိ, မာတာပိတူသု စေတိယဝန္ဒနာဒီနိ ကရောန္တေသု အနုကရောန္တာ ဒါရကာ ဝိယ ကေဝလံ ကမ္မမေဝ ဇာနန္တော ‘‘ဣမဿ ပန ကမ္မဿ အယံ ဝိပါကော’’တိ ဝိပါကံ အဇာနန္တောပိ ကရောတိ, တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ သာမံ ဝါ တံ, အာနန္ဒ, ကာယသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า ภูมิโช เป็นชื่อของพระเถระรูปนั้น เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อน แต่มีความพิเศษดังนี้: เพราะว่าสุขและทุกข์นี้มิได้เกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น แต่เกิดขึ้นเพราะการกระทำทางกายบ้าง ทางวาจาบ้าง ทางใจบ้าง, เกิดขึ้นเพราะตนเองทำบ้าง ผู้อื่นทำบ้าง, เกิดขึ้นเพราะทำโดยมีสัมปชัญญะบ้าง โดยไม่มีสัมปชัญญะบ้าง เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงปัจจัยพิเศษอย่างอื่นของสุขทุกข์นั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กาเย วา หานนฺท สติ" (ดูก่อนอานนท์ เมื่อกายมีอยู่). บทว่า "กายสญฺเจตนาเหตุ" หมายความว่า เพราะเจตนาที่เกิดขึ้นทางกายทวารเป็นเหตุ. แม้ในวจีสัญเจตนาและมโนสัญเจตนา ก็นัยนี้เช่นกัน. และในบรรดาเจตนาเหล่านั้น ทางกายทวาร ท่านได้เจตนา ๒๐ ดวง โดยเป็นกามาวจรกุศลและอกุศล, ทางวจีทวารก็ได้เช่นเดียวกัน. ทางมโนทวาร ได้เจตนา ๒๙ ดวง พร้อมด้วยรูปาวจรและอรูปาวจรเจตนา ๙ ดวง. รวมในทวารทั้งสาม มีเจตนา ๖๙ ดวง. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสุขทุกข์อันเป็นวิบากซึ่งมีเจตนาเหล่านั้นเป็นปัจจัย. พระดำรัสว่า "อวิชฺชาปจฺจยา จ" นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่า แม้เจตนาเหล่านั้นก็มีอวิชชาเป็นปัจจัย. อนึ่ง เพราะบุคคลย่อมปรุงแต่งกายสังขาร วจีสังขาร และมโนสังขาร ที่มีเจตนาแตกต่างกันตามที่กล่าวแล้วนั้น ด้วยตนเองโดยไม่มีผู้อื่นชักชวน ด้วยอสังขาริกจิตบ้าง, เมื่อถูกผู้อื่นชักชวน ก็ย่อมปรุงแต่งด้วยสสังขาริกจิตบ้าง, ทั้งที่รู้ทั้งกรรมและวิบากว่า "บุคคลทำกรรมชื่อนี้ วิบากชื่อเห็นปานนี้จักมีแก่กรรมนั้น" ดังนี้ ก็ยังทำ, หรือเป็นดุจเด็กที่ทำตามมารดาบิดาผู้กำลังไหว้พระเจดีย์เป็นต้น คือรู้แต่เพียงกรรมเท่านั้น แต่ไม่รู้วิบากว่า "วิบากนี้เป็นของกรรมนี้" ก็ยังทำ, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงความข้อนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "สามํ วา ตํ อานนฺท กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ" (ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมปรุงแต่งกายสังขารนั้นด้วยตนเอง).

ဣမေသု, အာနန္ဒ, ဓမ္မေသူတိ ယေ ဣမေ ‘‘သာမံ ဝါ တံ, အာနန္ဒ, ကာယသင်္ခါရ’’န္တိအာဒီသု စတူသု ဌာနေသု ဝုတ္တာ ဆသတ္တတိ ဒွေသတာ စေတနာဓမ္မာ, ဣမေသု ဓမ္မေသု အဝိဇ္ဇာ ဥပနိဿယကောဋိယာ အနုပတိတာ. သဗ္ဗေပိ ဟိ တေ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော အဝိဇ္ဇာယ တွေဝါတိအာဒိမာဟ. သော ကာယော န ဟောတီတိ ယသ္မိံ ကာယေ သတိ ကာယသဉ္စေတနာပစ္စယံ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော ကာယော န ဟောတိ. ဝါစာမနေသုပိ ဧသေဝ နယော. အပိစ ကာယောတိ စေတနာကာယော, ဝါစာပိ စေတနာဝါစာ, မနောပိ ကမ္မမနောယေဝ. ဒွါရကာယော ဝါ ကာယော. ဝါစာမနေသုပိ ဧသေဝ နယော. ခီဏာသဝေါ စေတိယံ ဝန္ဒတိ, ဓမ္မံ ဘဏတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောတိ, ကထမဿ ကာယာဒယော န ဟောန္တီတိ? အဝိပါကတ္တာ. ခီဏာသဝေန ဟိ ကတံ ကမ္မံ နေဝ ကုသလံ ဟောတိ နာကုသလံ. အဝိပါကံ ဟုတွာ ကိရိယာမတ္တေ တိဋ္ဌတိ, တေနဿ တေ ကာယာဒယော န ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ.

บทว่า "อิเมสุ อานนฺท ธมฺเมสุ" (ดูก่อนอานนท์ ในธรรมเหล่านี้) หมายความว่า ในบรรดาเจตนาธรรม ๒๗๖ อย่างที่ตรัสไว้ใน ๔ ฐานะ มีคำเป็นต้นว่า "สามํ วา ตํ อานนฺท กายสงฺขารํ" นี้ อวิชชาจัดเข้าในส่วนของอุปนิสสยปัจจัย. จริงอยู่ เจตนาธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมสงเคราะห์เข้าในบทว่า "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา" (เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี) นี้เท่านั้น. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อวิชฺชาย เตฺวว" (ก็เพราะอวิชชานั่นแหละ). บทว่า "โส กาโย น โหติ" (กายนั้นย่อมไม่มี) หมายความว่า กายใดมีอยู่แล้ว สุขทุกข์ภายในอันมีกายสัญเจตนาเป็นปัจจัยย่อมเกิดขึ้น, กายนั้นย่อมไม่มี. แม้ในวาจาและใจ ก็นัยนี้เช่นกัน. อีกนัยหนึ่ง บทว่า "กาย" ได้แก่ เจตนากาย, "วาจา" ก็ได้แก่ เจตนาวาจา, "ใจ" ก็ได้แก่ กรรมมโนนั่นเอง. หรืออีกนัยหนึ่ง กายที่เป็นทวาร ชื่อว่า กาย. แม้ในวาจาและใจ ก็นัยนี้เช่นกัน. (ถามว่า) พระขีณาสพย่อมไหว้พระเจดีย์ ย่อมแสดงธรรม ย่อมมนสิการกรรมฐาน, เหตุไฉน กายาเป็นต้นของท่านจึงไม่มี? (ตอบว่า) เพราะไม่มีวิบาก. จริงอยู่ กรรมที่พระขีณาสพทำแล้วไม่เป็นทั้งกุศลและอกุศล, เป็นกรรมที่ไม่มีวิบาก คงอยู่ในสภาพเป็นเพียงกิริยา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า กายาเป็นต้นเหล่านั้นของท่านย่อมไม่มี.

ခေတ္တံ တံ န ဟောတီတိအာဒီသုပိ ဝိရုဟနဋ္ဌေန တံ ခေတ္တံ န ဟောတိ, ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု န ဟောတိ, ပစ္စယဋ္ဌေန အာယတနံ န ဟောတိ, ကာရဏဋ္ဌေန အဓိကရဏံ န ဟောတိ. သဉ္စေတနာမူလကဉှိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခံ [Pg.55] ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သာ သဉ္စေတနာ ဧတေသံ ဝိရုဟနာဒီနံ အတ္ထာနံ အဘာဝေန တဿ သုခဒုက္ခဿ နေဝ ခေတ္တံ, န ဝတ္ထု န အာယတနံ, န အဓိကရဏံ ဟောတီတိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝေဒနာဒီသု သုခဒုက္ခမေဝ ကထိတံ, တဉ္စ ခေါ ဝိပါကမေဝါတိ. ပဉ္စမံ.

แม้ในบทเป็นต้นว่า "เขตฺตํ ตํ น โหติ" (นั่นไม่เป็นนา) ก็มีความหมายว่า นั่นไม่เป็นนาโดยความหมายว่าเป็นที่งอกงาม, ไม่เป็นที่ตั้งโดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งมั่น, ไม่เป็นอายตนะโดยความหมายว่าเป็นปัจจัย, ไม่เป็นอธิกรณ์โดยความหมายว่าเป็นเหตุ. จริงอยู่ สุขทุกข์ภายในอันมีสัญเจตนาเป็นมูลพึงเกิดขึ้น, แต่เพราะสัญเจตนานั้นไม่มีความหมายว่าเป็นที่งอกงามเป็นต้นเหล่านี้ จึงไม่เป็นทั้งนา, ไม่เป็นทั้งที่ตั้ง, ไม่เป็นทั้งอายตนะ, และไม่เป็นทั้งอธิกรณ์ของสุขทุกข์นั้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงสุขทุกข์ในจำพวกเวทนาเป็นต้นเท่านั้น และที่ตรัสถึงนั้นก็คือวิบาก (สุขทุกข์) นั่นเอง. (อรรถกถาสูตรที่ ๕) จบ.

ဆဋ္ဌံ ဥပဝါဏသုတ္တံ ဥတ္တာနမေဝ. ဧတ္ထ ပန ဝဋ္ဋဒုက္ခမေဝ ကထိတန္တိ. ဆဋ္ဌံ.

อุปวาณสูตรที่ ๖ มีเนื้อความชัดเจน แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏทุกข์เท่านั้น. (อรรถกถาสูตรที่ ๖) จบ.

၇. ပစ္စယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาปัจจยสูตร

၂၇-၂၈. သတ္တမေ ပဋိပါဋိယာ ဝုတ္တေသု ပရိယောသာနပဒံ ဂဟေတွာ ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇရာမရဏန္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ပစ္စယံ ပဇာနာတီတိ ဧဝံ ဒုက္ခသစ္စဝသေန ပစ္စယံ ဇာနာတိ. ပစ္စယသမုဒယာဒယောပိ သမုဒယသစ္စာဒီနံယေဝ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒိဋ္ဌိသမ္ပန္နောတိ မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပန္နော. ဒဿနသမ္ပန္နောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အာဂတော ဣမံ သဒ္ဓမ္မန္တိ မဂ္ဂသဒ္ဓမ္မံ အာဂတော. ပဿတီတိ မဂ္ဂသဒ္ဓမ္မမေဝ ပဿတိ. သေက္ခေန ဉာဏေနာတိ မဂ္ဂဉာဏေနေဝ. သေက္ခာယ ဝိဇ္ဇာယာတိ မဂ္ဂဝိဇ္ဇာယ ဧဝ. ဓမ္မသောတံ သမာပန္နောတိ မဂ္ဂသင်္ခါတမေဝ ဓမ္မသောတံ သမာပန္နော. အရိယောတိ ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ အတိက္ကန္တော. နိဗ္ဗေဓိကပညောတိ နိဗ္ဗေဓိကပညာယ သမန္နာဂတော. အမတဒွါရံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတီတိ အမတံ နာမ နိဗ္ဗာနံ, တဿ ဒွါရံ အရိယမဂ္ဂံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတီတိ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ. သတ္တမအဋ္ဌမာနိ.

ในสูตรที่ ๗ พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาบทสุดท้ายในบรรดาธรรมที่ตรัสไว้โดยลำดับ ตรัสคำเป็นต้นว่า "กตมญฺจ ภิกฺขเว ชรามรณํ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชรามรณะเป็นไฉน) บทว่า "เอวํ ปจฺจยํ ปชานาติ" (ย่อมรู้ชัดซึ่งปัจจัยอย่างนี้) ความว่า ย่อมรู้ซึ่งปัจจัยโดยนัยแห่งทุกขสัจอย่างนี้ แม้ปัจจยสมุทัยเป็นต้น ก็พึงทราบโดยนัยแห่งสมุทยสัจเป็นต้นนั่นเทียว บทว่า "ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน" (ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ) ความว่า ถึงพร้อมแล้วด้วยมรรคทิฏฐิ บทว่า "ทสฺสนสมฺปนฺโน" (ผู้ถึงพร้อมด้วยทัศนะ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า "อาคโต อิมํ สทฺธมฺมํ" (มาสู่พระสัทธรรมนี้) ความว่า มาสู่พระสัทธรรมคือมรรค บทว่า "ปสฺสติ" (ย่อมเห็น) ความว่า ย่อมเห็นพระสัทธรรมคือมรรคนั่นเทียว บทว่า "เสกฺเขน ญาเณน" (ด้วยญาณของพระเสขะ) ความว่า ด้วยมรรคญาณนั่นเทียว บทว่า "เสกฺขาย วิชฺชาย" (ด้วยวิชชาของพระเสขะ) ความว่า ด้วยวิชชาคือมรรคนั่นเอง บทว่า "ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน" (ผู้ถึงพร้อมซึ่งกระแสธรรม) ความว่า ถึงพร้อมแล้วซึ่งกระแสธรรมอันได้แก่กระแสแห่งมรรคนั่นเทียว บทว่า "อริโย" (ผู้เป็นอริยะ) ความว่า ก้าวล่วงภูมิแห่งปุถุชน บทว่า "นิพฺเพธิกปญฺโญ" (ผู้มีปัญญาเครื่องแทงตลอด) ความว่า ประกอบด้วยปัญญาเครื่องแทงตลอด บทว่า "อมตทฺวารํ อาหจฺจ ติฏฺฐติ" (กระทบประตูแห่งอมตะแล้วตั้งอยู่) ความว่า อมตะชื่อว่านิพพาน, กระทบประตูแห่งนิพพานนั้นคืออริยมรรคแล้วตั้งอยู่ สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น สูตรที่ ๗ และที่ ๘ จบ

၉. သမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาสมณพราหมณสูตร

၂၉-၃၀. နဝမံ အက္ခရဘာဏကာနံ ဘိက္ခူနံ အဇ္ဈာသယေန ဝုတ္တံ. တေ ဟိ ပရီတိ ဥပသဂ္ဂံ ပက္ခိပိတွာ ဝုစ္စမာနေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောန္တိ. နဝမံ.

สูตรที่ ๙ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยอัธยาศัยของภิกษุผู้สวดอักษร (ผู้ชำนาญด้านอักขระ) เพราะว่าภิกษุเหล่านั้น เมื่อพระองค์ตรัสโดยใส่อุปสรรคว่า "ปริ" เข้าไป ย่อมสามารถเพื่อจะแทงตลอดได้ สูตรที่ ๙ จบ

ဒသမေ သဗ္ဗံ ဥတ္တာနမေဝ. ဣမေသု ဒွီသု သုတ္တေသု စတုသစ္စပဋိဝေဓောဝ ကထိတော. ဒသမံ.

ในสูตรที่ ๑๐ เนื้อความทั้งหมดตื้นทั้งนั้น ในสูตรทั้งสองเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการแทงตลอดอริยสัจ ๔ นั่นเทียว สูตรที่ ๑๐ จบ

ဒသဗလဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ทสพลวรรคที่ ๓ จบ

၄. ကဠာရခတ္တိယဝဂ္ဂေါ

๔. กฬารขัตติยวรรค

၁. ဘူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาภูตสูตร

၃၁. ကဠာရခတ္တိယဝဂ္ဂဿ [Pg.56] ပဌမေ အဇိတပဉှေတိ အဇိတမာဏဝေန ပုစ္ဆိတပဉှေ. သင်္ခါတဓမ္မာသေတိ သင်္ခါတဓမ္မာ ဝုစ္စန္တိ ဉာတဓမ္မာ တုလိတဓမ္မာ တီရိတဓမ္မာ. သေက္ခာတိ သတ္တ သေက္ခာ. ပုထူတိ တေယေဝ သတ္တ ဇနေ သန္ဓာယ ပုထူတိ ဝုတ္တံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. နိပကောတိ နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ, တာယ သမန္နာဂတတ္တာ နိပကော, တွံ ပဏ္ဍိတော ပဗြူဟီတိ ယာစတိ. ဣရိယန္တိ ဝုတ္တိံ အာစာရံ ဂေါစရံ ဝိဟာရံ ပဋိပတ္တိံ. မာရိသာတိ ဘဂဝန္တံ အာလပတိ. သေက္ခာနဉ္စ သင်္ခါတဓမ္မာနဉ္စ ခီဏာသဝါနဉ္စ ပဋိပတ္တိံ မယာ ပုစ္ဆိတော ပဏ္ဍိတ, မာရိသ, မယှံ ကထေဟီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งกฬารขัตติยวรรค บทว่า "อชิตปญฺเห" (ในปัญหาของอชิตะ) ความว่า ในปัญหาที่อชิตมาณพทูลถาม บทว่า "สงฺขาตธมฺมาเส" (ผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว) ความว่า ผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว เรียกว่า ผู้มีธรรมอันรู้แล้ว ผู้มีธรรมอันชั่งแล้ว ผู้มีธรรมอันข้ามแล้ว บทว่า "เสกฺขา" (พระเสขะ) ความว่า พระเสขะ ๗ จำพวก บทว่า "ปุถู" (เป็นอันมาก) ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ปุถู" โดยทรงหมายถึงบุคคล ๗ จำพวกนั้นนั่นเอง บทว่า "อิธ" (ในศาสนานี้) ความว่า ในพระศาสนานี้ บทว่า "นิปโก" (ผู้มีปัญญา) ความว่า ปัญญาเรียกว่า "เนปักกะ" เพราะประกอบด้วยปัญญานั้น จึงชื่อว่า "นิปโก" ย่อมทูลขอว่า "ท่านผู้เป็นบัณฑิต โปรดบอกแก่ข้าพเจ้า" บทว่า "อิริยํ" (อิริยาบถ) ความว่า ความเป็นไป อาจาระ โคจร วิหาร ปฏิปทา บทว่า "มาริส" (ท่านผู้นิรทุกข์) เป็นคำเรียกพระผู้มีพระภาค ความว่า "ข้าแต่ท่านผู้เป็นบัณฑิต ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ข้าพเจ้าทูลถามถึงปฏิปทาของพระเสขะทั้งหลาย ของผู้มีธรรมอันกำหนดรู้แล้วทั้งหลาย และของพระขีณาสพทั้งหลาย ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า" นี้เป็นอรรถโดยสังเขปในที่นี้

တုဏှီ အဟောသီတိ ကသ္မာ ယာဝ တတိယံ ပုဋ္ဌော တုဏှီ အဟောသိ? ကိံ ပဉှေ ကင်္ခတိ, ဥဒါဟု အဇ္ဈာသယေတိ? အဇ္ဈာသယေ ကင်္ခတိ, နော ပဉှေ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သတ္ထာ မံ သေက္ခာသေက္ခာနံ အာဂမနီယပဋိပဒံ ကထာပေတုကာမော; သာ စ ခန္ဓဝသေန ဓာတုဝသေန အာယတနဝသေန ပစ္စယာကာရဝသေနာတိ ဗဟူဟိ ကာရဏေဟိ သက္ကာ ကထေတုံ. ကထံ ကထေန္တော နု ခေါ သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတွာ ကထေတုံ သက္ခိဿာမီ’’တိ? အထ သတ္ထာ စိန္တေသိ – ‘‘ဌပေတွာ မံ အညော ပတ္တံ အာဒါယ စရန္တော သာဝကော နာမ ပညာယ သာရိပုတ္တသမော နတ္ထိ. အယမ္ပိ မယာ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ယာဝ တတိယံ တုဏှီ ဧဝ. ပဉှေ နု ခေါ ကင်္ခတိ, ဥဒါဟု အဇ္ဈာသယေ’’တိ. အထ ‘‘အဇ္ဈာသယေ’’တိ ဉတွာ ပဉှကထနတ္ထာယ နယံ ဒဒမာနော ဘူတမိဒန္တိ, သာရိပုတ္တ, ပဿသီတိ အာဟ.

ในบทว่า "ตุณฺหี อโหสิ" (ได้นิ่งเสียแล้ว) มีคำถามว่า เพราะเหตุไร ท่านพระสารีบุตรถูกทูลถามถึงสามครั้งจึงได้นิ่งเสีย? ท่านสงสัยในปัญหา หรือว่าสงสัยในพระอัธยาศัย? ตอบว่า ท่านสงสัยในพระอัธยาศัย ไม่ใช่ในปัญหา ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "พระศาสดาทรงประสงค์จะให้เรากล่าวถึงอาคมนียปฏิปทา (ปฏิปทาอันเป็นทางมาแห่งมรรค) ของพระเสขะและพระอเสขะ และปฏิปทานั้นก็สามารถกล่าวได้โดยหลายเหตุ คือ โดยนัยแห่งขันธ์ โดยนัยแห่งธาตุ โดยนัยแห่งอายตนะ โดยนัยแห่งปัจจยาการ เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างไรหนอ จึงจะสามารถจับพระอัธยาศัยของพระศาสดาแล้วกล่าวได้?" ลำดับนั้น พระศาสดาทรงพระดำริว่า "ยกเว้นเราแล้ว สาวกอื่นชื่อว่าผู้เสมอด้วยสารีบุตรโดยปัญญา ผู้รับเอาธรรมเทศนาของเราไปแสดง ย่อมไม่มี แม้สารีบุตรนี้ เราถามปัญหาถึงสามครั้ง ก็ยังนิ่งอยู่ เธอสงสัยในปัญหา หรือว่าสงสัยในอัธยาศัยของเราหนอ?" ลำดับนั้น ทรงทราบว่า "เธอสงสัยในอัธยาศัย" จึงเมื่อจะประทานนัยเพื่อการกล่าวแก้ปัญหา ได้ตรัสว่า "สารีบุตร เธอเห็นว่า สิ่งนี้เป็นของจริง (ภูต) หรือ"

တတ္ထ ဘူတန္တိ ဇာတံ နိဗ္ဗတ္တံ, ခန္ဓပဉ္စကဿေတံ နာမံ. ဣတိ သတ္ထာ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန, သာရိပုတ္တ, ဣမံ ပဉှံ ကထေဟီ’’တိ ထေရဿ နယံ ဒေတိ. သဟနယဒါနေန ပန ထေရဿ တီရေ ဌိတပုရိသဿ ဝိဝဋော ဧကင်္ဂဏော မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ နယသတေန နယသဟဿေန ပဉှဗျာကရဏံ ဥပဋ္ဌာသိ. အထ နံ ဗျာကရောန္တော ဘူတမိဒန္တိ, ဘန္တေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘူတမိဒန္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗတ္တံ ခန္ဓပဉ္စကံ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သမ္မာ ပဿတိ. ပဋိပန္နော ဟောတီတိ သီလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ နိဗ္ဗိဒါဒီနံ [Pg.57] အတ္ထာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝန္တိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? ဧတံ ခန္ဓပဉ္စကံ အာဟာရံ ပဋိစ္စ ဌိတံ, တသ္မာ တံ အာဟာရသမ္ဘဝံ နာမ ကတွာ ဒဿေတုံ ဣဒံ အာရဘိ. ဣတိ ဣမိနာပိ ပရိယာယေန သေက္ခပဋိပဒါ ကထိတာ ဟောတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တေသံ အာဟာရာနံ နိရောဓေန. ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? တဉှိ ခန္ဓပဉ္စကံ အာဟာရနိရောဓာ နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ တံ အာဟာရနိရောဓသမ္ဘဝံ နာမ ကတွာ ဒဿေတုံ ဣဒံ အာရဘိ. ဣတိ ဣမိနာပိ ပရိယာယေန သေက္ခဿေဝ ပဋိပဒါ ကထိတာ. နိဗ္ဗိဒါတိ အာဒီနိ သဗ္ဗာနိ ကာရဏဝစနာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အနုပါဒါ ဝိမုတ္တောတိ စတူဟိ ဥပါဒါနေဟိ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂဟေတွာ ဝိမုတ္တော. သာဓု သာဓူတိ ဣမိနာ ထေရဿ ဗျာကရဏံ သမ္ပဟံသေတွာ သယမ္ပိ တထေဝ ဗျာကရောန္တော ပုန ‘‘ဘူတမိဒ’’န္တိအာဒိမာဟာတိ. ပဌမံ.

ในคำนั้น บทว่า "ภูตํ" หมายถึง เกิดแล้ว บังเกิดขึ้นแล้ว นี้เป็นชื่อของขันธ์ ๕ ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาจึงประทานนัยแก่พระเถระว่า "สารีบุตร เธอจงกล่าวแก้ปัญหานี้โดยนัยแห่งขันธ์ ๕" แต่พร้อมกับการประทานนัย การพยากรณ์ปัญหาได้ปรากฏแก่พระเถระโดยนัยร้อยนัยพัน เปรียบเหมือนมหาสมุทรที่เปิดโล่งเป็นผืนเดียวกันปรากฏแก่บุรุษผู้ยืนอยู่บนฝั่ง ลำดับนั้น เมื่อจะพยากรณ์ปัญหานั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ภนฺเต ภูตมิทํ" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิ่งนี้เป็นของจริง) ในคำนั้น บทว่า "ภูตมิทํ" หมายถึง ขันธ์ ๕ ที่บังเกิดขึ้นแล้วนี้ บทว่า "สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ" (ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบ) ความว่า ย่อมเห็นโดยชอบด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า "ปฏิปนฺโน โหติ" (เป็นผู้ปฏิบัติแล้ว) ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์แก่นิพพิทาญาณเป็นต้น ตั้งแต่ศีลไปจนถึงอรหัตตมรรค เพราะเหตุไรจึงปรารภคำว่า "ตทาหารสมฺภวํ" (มีความเกิดขึ้นเพราะอาหารนั้นเป็นปัจจัย) นี้? เพราะขันธ์ ๕ นี้ อาศัยอาหาร (ปัจจัย) ตั้งอยู่ ฉะนั้น จึงปรารภคำนี้เพื่อแสดงว่าขันธ์ ๕ นั้นชื่อว่ามีความเกิดขึ้นเพราะอาหารเป็นปัจจัย ด้วยปริยายแม้นี้ เสกขปฏิปทาย่อมเป็นอันท่านกล่าวแล้ว บทว่า "ตทาหารนิโรธา" (เพราะความดับแห่งอาหารนั้น) ความว่า เพราะความดับแห่งอาหาร (ปัจจัย) เหล่านั้น เพราะเหตุไรจึงปรารภคำนี้? เพราะว่าขันธ์ ๕ นั้นย่อมดับไปเพราะความดับแห่งอาหาร (ปัจจัย) ฉะนั้น จึงปรารภคำนี้เพื่อแสดงว่าขันธ์ ๕ นั้นชื่อว่ามีความดับไปเพราะความดับแห่งอาหารเป็นปัจจัย ด้วยปริยายแม้นี้ ปฏิปทาของพระเสขะนั่นเทียวเป็นอันท่านกล่าวแล้ว พึงทราบว่า บททั้งปวงมี "นิพฺพิทา" เป็นต้น เป็นคำกล่าวถึงเหตุ บทว่า "อนุปาทา วิมุตฺโต" (หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น) ความว่า หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นธรรมอะไรๆ ด้วยอุปาทาน ๔ พระผู้มีพระภาคทรงยังการพยากรณ์ของพระเถระให้ร่าเริงดีแล้วด้วยคำว่า "สาธุ สาธุ" (ดีละ ดีละ) แล้วทรงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกันด้วยพระองค์เอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ภูตมิทํ" อีก สูตรที่ ๑ จบ

၂. ကဠာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถากฬารสูตร

၃၂. ဒုတိယေ ကဠာရခတ္တိယောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. ဒန္တာ ပနဿ ကဠာရာ ဝိသမသဏ္ဌာနာ, တသ္မာ ‘‘ကဠာရော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဟီနာယာဝတ္တောတိ ဟီနဿ ဂိဟိဘာဝဿ အတ္ထာယ နိဝတ္တော. အဿာသမလတ္ထာတိ အဿာသံ အဝဿယံ ပတိဋ္ဌံ န ဟိ နူန အလတ္ထ, တယော မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနိ နူန နာလတ္ထာတိ ဒီပေတိ. ယဒိ ဟိ တာနိ လဘေယျ, န သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တေယျာတိ အယံ ထေရဿ အဓိပ္ပာယော. န ခွာဟံ, အာဝုသောတိ အဟံ ခေါ, အာဝုသော, ‘‘အဿာသံ ပတ္တော, န ပတ္တော’’တိ န ကင်္ခါမိ. ထေရဿ ဟိ သာဝကပါရမီဉာဏံ အဝဿယော, တသ္မာ သော န ကင်္ခတိ. အာယတိံ ပနာဝုသောတိ ဣမိနာ ‘‘အာယတိံ ပဋိသန္ဓိ တုမှာကံ ဥဂ္ဃာဋိတာ, န ဥဂ္ဃာဋိတာ’’တိ အရဟတ္တပ္ပတ္တိံ ပုစ္ဆတိ. န ခွာဟံ, အာဝုသော, ဝိစိကိစ္ဆာမီတိ ဣမိနာ ထေရော တတ္ထ ဝိစိကိစ္ဆာဘာဝံ ဒီပေတိ.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า กฬารขัตติยะ เป็นชื่อของพระเถระนั้น ก็ฟันของพระเถระนั้นไม่เรียบ มีสัณฐานไม่สม่ำเสมอ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า "กฬาระ" บทว่า หีนายาวตฺโต คือ กลับมาแล้วเพื่อประโยชน์แก่ภาวะของคฤหัสถ์อันเลวทราม บทว่า อสฺสาสมลตฺถา คือ ไม่ได้ที่พักพิง ที่อาศัย ที่ตั้งมั่นเลยหนอ แสดงว่า ไม่ได้มรรค ๓ และผล ๓ เป็นแน่ เพราะถ้าหากท่านได้มรรคผลเหล่านั้น ก็จะไม่พึงบอกคืนสิกขาแล้วกลับมาสู่เพศอันเลวทราม นี้เป็นความประสงค์ของพระเถระ บทว่า น ขฺวาหํ อาวุโส คือ ดูก่อนอาวุโส อันว่าเราแล ย่อมไม่สงสัยว่า "เราถึงที่พักพิงแล้ว หรือยังไม่ถึง" เพราะว่า สาวกบารมีญาณเป็นที่พึ่งของพระเถระ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่สงสัย ด้วยบทว่า อายตึ ปนาวุโส นี้ ท่านถามถึงการบรรลุพระอรหัตว่า "ปฏิสนธิในอนาคตของท่านถูกรื้อถอนแล้ว หรือยังไม่ถูกรื้อถอน" ด้วยบทว่า น ขฺวาหํ อาวุโส วิจิกิจฺฉามิ นี้ พระเถระแสดงความไม่มีความลังเลสงสัยในเรื่องนั้น

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ‘‘ဣမံ သုတကာရဏံ ဘဂဝတော အာရောစေဿာမီ’’တိ ဥပသင်္ကမိ. အညာ ဗျာကတာတိ အရဟတ္တံ ဗျာကတံ. ခီဏာ ဇာတီတိ န ထေရေန ဧဝံ ဗျာကတာ, အယံ ပန ထေရော တုဋ္ဌော ပသန္နော ဧဝံ ပဒဗျဉ္ဇနာနိ အာရောပေတွာ အာဟ. အညတရံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသီတိ တံ သုတွာ သတ္ထာ စိန္တေသိ – ‘‘သာရိပုတ္တော ဓီရော ဂမ္ဘီရော. န သော ကေနစိ ကာရဏေန ဧဝံ ဗျာကရိဿတိ. သံခိတ္တေန ပန ပဉှော ဗျာကတော [Pg.58] ဘဝိဿတိ. ပက္ကောသာပေတွာ နံ ပဉှံ ဗျာကရာပေဿာမီ’’တိ အညတရံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ.

บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ คือ เข้าไปเฝ้าด้วยตั้งใจว่า "เราจักกราบทูลเหตุที่ได้ฟังมานี้แด่พระผู้มีพระภาค" บทว่า อญฺญา พฺยากตา คือ พระอรหัตผลได้รับการพยากรณ์แล้ว บทว่า ขีณา ชาติ พระเถระ (สารีบุตร) ไม่ได้พยากรณ์อย่างนั้น แต่พระเถระ (กฬารขัตติยะ) นี้ ยินดีแล้ว เลื่อมใสแล้ว จึงยกเอาบทและพยัญชนะขึ้นกล่าวอย่างนี้ บทว่า อญฺญตรํ ภิกฺขุ อามนฺเตสิ คือ พระศาสดาทรงสดับคำนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "สารีบุตรเป็นบัณฑิต มีปัญญาลึกซึ้ง เธอจักไม่พยากรณ์อย่างนั้นด้วยเหตุไรๆ เลย แต่ปัญหาคงจะได้รับการตอบโดยย่อ เราจักให้เรียกเธอมาแล้วให้ตอบปัญหา" ดังนี้แล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุรูปหนึ่งมา

သစေ တံ သာရိပုတ္တာတိ ဣဒံ ဘဂဝါ ‘‘န ဧသ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အညံ ဗျာကရိဿတိ, ပဉှမေတံ ပုစ္ဆိဿာမိ, တံ ကထေန္တောဝ အညံ ဗျာကရိဿတီ’’တိ အညံ ဗျာကရာပေတုံ ဧဝံ ပုစ္ဆိ. ယံနိဒါနာဝုသော, ဇာတီတိ, အာဝုသော, အယံ ဇာတိ နာမ ယံပစ္စယာ, တဿ ပစ္စယဿ ခယာ ခီဏသ္မိံ ဇာတိယာ ပစ္စယေ ဇာတိသင်္ခါတံ ဖလံ ခီဏန္တိ ဝိဒိတံ. ဣဓာပိ စ ထေရော ပဉှေ အကင်္ခိတွာ အဇ္ဈာသယေ ကင်္ခတိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အညာ နာမ တဏှာ ခီဏာ, ဥပါဒါနံ ခီဏံ, ဘဝေါ ခီဏော, ပစ္စယော ခီဏော, ကိလေသာ ခီဏာတိအာဒီဟိ ဗဟူဟိ ကာရဏေဟိ သက္ကာ ဗျာကာတုံ, ကထံ ကထေန္တော ပန သတ္ထု အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတုံ သက္ခိဿာမီ’’တိ.

พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสว่า สเจ ตํ สาริปุตฺต เป็นต้นนี้ ด้วยทรงพระดำริว่า "สารีบุตรนี้จักไม่พยากรณ์พระอรหัตผลตามธรรมดาของตน เราจักถามปัญหานี้ เมื่อเธอกล่าวแก้ปัญหานั้นนั่นแหละ ก็จักพยากรณ์พระอรหัตผล" ดังนี้แล้ว จึงตรัสถามอย่างนี้เพื่อจะให้พยากรณ์พระอรหัตผล บทว่า ยํนิทานาวุโส ชาติ คือ ดูก่อนอาวุโส ชาตินี้มีสิ่งใดเป็นปัจจัย เพราะความสิ้นไปแห่งปัจจัยนั้น เมื่อปัจจัยของชาติสิ้นไปแล้ว ผลอันชื่อว่าชาติก็สิ้นไป ดังนี้ เป็นอันทราบกันแล้ว ในที่นี้ก็เช่นกัน พระเถระไม่สงสัยในปัญหา แต่สงสัยในพระอัธยาศัย ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "พระอรหัตผลนั้น อาจพยากรณ์ได้ด้วยเหตุหลายอย่าง มีอาทิว่า ตัณหาสิ้นแล้ว อุปาทานสิ้นแล้ว ภพสิ้นแล้ว ปัจจัยสิ้นแล้ว กิเลสสิ้นแล้ว แต่เมื่อเรากล่าวอยู่อย่างไรหนอ จึงจะสามารถถือเอาพระอัธยาศัยของพระศาสดาได้"

ကိဉ္စာပိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယေ ကင်္ခတိ, ပဉှံ ပန အဋ္ဌပေတွာဝ ပစ္စယာကာရဝသေန ဗျာကာသိ. သတ္ထာပိ ပစ္စယာကာရဝသေနေဝ ဗျာကရာပေတုကာမော, တသ္မာ ဧသ ဗျာကရောန္တောဝ အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိ. တာဝဒေဝ ‘‘ဂဟိတော မေ သတ္ထု အဇ္ဈာသယော’’တိ အညာသိ. အထဿ နယသတေန နယသဟဿေန ပဉှဗျာကရဏံ ဥပဋ္ဌာသိ. ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဥတ္တရိ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, တသ္မာ တေန တံ ဗျာကရဏံ အနုမောဒိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

แม้จะสงสัยในพระอัธยาศัยอย่างนี้ แต่ท่านก็มิได้หยุดพักปัญหาไว้ ได้พยากรณ์ไปตามนัยแห่งปัจจยาการ แม้พระศาสดาก็ทรงมีพระประสงค์จะให้พยากรณ์ตามนัยแห่งปัจจยาการนั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระเถระนี้เมื่อพยากรณ์อยู่นั่นแหละ จึงถือเอาพระอัธยาศัยได้ ในขณะนั้นเอง ท่านก็ได้ทราบว่า "เราถือเอาพระอัธยาศัยของพระศาสดาได้แล้ว" ครั้งนั้น การพยากรณ์ปัญหาได้ปรากฏแก่ท่านโดยนัยร้อยนัยพัน ก็เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสถามปัญหายิ่งขึ้นไป เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์ทรงอนุโมทนาการพยากรณ์ปัญหานั้น

ကထံ ဇာနတော ပန တေတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? သဝိသယေ သီဟနာဒံ နဒါပေတုံ. ထေရော ကိရ သူကရနိခါတလေဏဒွါရေ ဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တေ ကထိယမာနေ တာလဝဏ္ဋံ ဂဟေတွာ သတ္ထာရံ ဗီဇယမာနော ဌိတော တိဿော ဝေဒနာ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သာဝကပါရမီဉာဏံ အဓိဂတော, အယမဿ သဝိသယော. ဣမသ္မိံ သဝိသယေ ဌိတော သီဟနာဒံ နဒိဿတီတိ နံ သန္ဓာယ သတ္ထာ ဣဒံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. အနိစ္စာတိ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ သုခါ ဝေဒနာ ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာ, ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဌိတိဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမသုခါ, အဒုက္ခမသုခါ ဉာဏသုခါ အညာဏဒုက္ခာ, ဝိပရိဏာမကောဋိယာ ပန သဗ္ဗာဝ ဒုက္ခာ နာမ ဇာတာ. ဝိဒိတန္တိ ယသ္မာ ဧဝံ ဝေဒနာတ္တယံ ဒုက္ခန္တိ ဝိဒိတံ, တသ္မာ ယာ တတ္ထ တဏှာ, သာ န ဥပဋ္ဌာသီတိ ဒဿေတိ.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระดำรัสว่า กถํ ชานโต ปน เต นี้ เพราะเหตุไร? เพื่อทรงให้บันลือสีหนาทในวิสัยของตน ได้ยินว่า พระเถระเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกที่ประตูถ้ำสูกรขาตา ได้ยืนถืองานพัดถวายพระศาสดา กำหนดรู้เวทนา ๓ แล้ว ได้บรรลุสาวกบารมีญาณ นี้เป็นวิสัยของท่าน พระศาสดาทรงหมายถึงท่าน จึงตรัสถามปัญหานี้ด้วยทรงพระดำริว่า "เมื่อดำรงอยู่ในวิสัยของตนนี้ จักบันลือสีหนาท" บทว่า อนิจฺจา คือ ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าเกิดขึ้นแล้วก็ไม่มี ในบทว่า ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ นี้ แม้ว่าสุขเวทนาจะเป็นสุขในขณะที่ตั้งอยู่ แต่เป็นทุกข์เพราะความแปรปรวน ทุกขเวทนาเป็นทุกข์ในขณะที่ตั้งอยู่ แต่เป็นสุขเพราะความแปรปรวน อทุกขมสุขเวทนาเป็นสุขเพราะประกอบด้วยญาณ เป็นทุกข์เพราะไม่ประกอบด้วยญาณ แต่โดยส่วนแห่งความแปรปรวนแล้ว เวทนาทั้งหมดก็ชื่อว่าเป็นทุกข์ทั้งสิ้น บทว่า วิทิตํ คือ พระเถระแสดงว่า เพราะเหตุที่ทราบแล้วอย่างนี้ว่า เวทนาทั้งสามเป็นทุกข์ เพราะเหตุนั้น ตัณหาใดมีอยู่ในเวทนาทั้งสามนั้น ตัณหานั้นย่อมไม่ปรากฏ

သာဓု [Pg.59] သာဓူတိ ထေရဿ ဝေဒနာပရိစ္ဆေဒဇာနနေ သမ္ပဟံသနံ. ထေရော ဟိ ဝေဒနာ ဧကာတိ ဝါ ဒွေ တိဿော စတဿောတိ ဝါ အဝုတ္တေပိ ဝုတ္တနယေန တာသံ တိဿောတိ ပရိစ္ဆေဒံ အညာသိ, တေန တံ ဘဂဝါ သမ္ပဟံသန္တော ဧဝမာဟ. ဒုက္ခသ္မိန္တိ ဣဒံ ဘဂဝါ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန အာဟ – ‘‘သာရိပုတ္တ, ယံ တယာ ‘ဣမိနာ ကာရဏေန ဝေဒနာသု တဏှာ န ဥပဋ္ဌာသီ’တိ ဗျာကတံ, တံ သုဗျာကတံ. ‘တိဿော ဝေဒနာ’တိ ဝိဘဇန္တေန ပန တေ အတိပ္ပပဉ္စော ကတော, တံ ‘ဒုက္ခသ္မိ’န္တိ ဗျာကရောန္တေနပိ ဟိ တေ သုဗျာကတမေဝ ဘဝေယျ. ယံကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ, တံ ဒုက္ခန္တိ ဉာတမတ္တေပိ ဟိ ဝေဒနာသု တဏှာ န တိဋ္ဌတိ’’.

พระดำรัสว่า สาธุ สาธุ เป็นการยังความร่าเริงให้เกิดขึ้นแก่พระเถระในการที่ท่านรู้กำหนดเวทนา เพราะว่าพระเถระ แม้พระผู้มีพระภาคจะมิได้ตรัสว่า เวทนามี ๑ หรือ ๒, ๓, ๔ ก็ได้ทราบการกำหนดเวทนาเหล่านั้นว่ามี ๓ ตามนัยที่ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงยังท่านให้ร่าเริง จึงตรัสอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสว่า ทุกฺขสฺมึ นี้ ด้วยความประสงค์อย่างนี้ว่า "สารีบุตร คำที่เธอพยากรณ์ว่า 'เพราะเหตุนี้ ตัณหาจึงไม่ปรากฏในเวทนาทั้งหลาย' นั้น เป็นคำที่เธอพยากรณ์ดีแล้ว แต่การที่เธอจำแนกว่า 'เวทนา ๓' นั้น เป็นการทำปปัญจะให้มากเกินไป เพราะแม้เมื่อเธอพยากรณ์ว่า 'ในทุกข์' คำนั้นก็พึงเป็นคำที่เธอพยากรณ์ดีแล้วนั่นเอง เพราะเพียงแค่รู้ว่า 'สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวย สิ่งนั้นเป็นทุกข์' ตัณหาก็ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ในเวทนาทั้งหลายแล้ว"

ကထံ ဝိမောက္ခာတိ ကတရာ ဝိမောက္ခာ, ကတရေန ဝိမောက္ခေန တယာ အညာ ဗျာကတာတိ အတ္ထော? အဇ္ဈတ္တံ ဝိမောက္ခာတိ အဇ္ဈတ္တဝိမောက္ခေန, အဇ္ဈတ္တသင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပတ္တအရဟတ္တေနာတိ အတ္ထော. တတ္ထ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – အဇ္ဈတ္တံ အဘိနိဝေသော အဇ္ဈတ္တံ ဝုဋ္ဌာနံ, အဇ္ဈတ္တံ အဘိနိဝေသော ဗဟိဒ္ဓါ ဝုဋ္ဌာနံ, ဗဟိဒ္ဓါ အဘိနိဝေသော ဗဟိဒ္ဓါ ဝုဋ္ဌာနံ, ဗဟိဒ္ဓါ အဘိနိဝေသော အဇ္ဈတ္တံ ဝုဋ္ဌာနန္တိ. အဇ္ဈတ္တဉှိ အဘိနိဝေသိတွာ ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာယေဝ, ဗဟိဒ္ဓါ အဘိနိဝေသိတွာ အဇ္ဈတ္တဓမ္မာပိ. တသ္မာ ကောစိ ဘိက္ခု အဇ္ဈတ္တံ သင်္ခါရေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ တေ ဝဝတ္ထပေတွာ ဗဟိဒ္ဓါ ဩတာရေတိ, ဗဟိဒ္ဓါပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန အဇ္ဈတ္တံ ဩတာရေတိ, တဿ အဇ္ဈတ္တ သင်္ခါရေ သမ္မသနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဣတိ အဇ္ဈတ္တံ အဘိနိဝေသော အဇ္ဈတ္တံ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ. ကောစိ အဇ္ဈတ္တံ သင်္ခါရေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ တေ ဝဝတ္ထပေတွာ ဗဟိဒ္ဓါ ဩတာရေတိ, တဿ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေ သမ္မသနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဣတိ အဇ္ဈတ္တံ အဘိနိဝေသော ဗဟိဒ္ဓါ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ. ကောစိ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ, တေ ဝဝတ္ထပေတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဩတာရေတိ, အဇ္ဈတ္တမ္ပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပုန ဗဟိဒ္ဓါ ဩတာရေတိ, တဿ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေ သမ္မသနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဣတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဘိနိဝေသော ဗဟိဒ္ဓါ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ. ကောစိ ဗဟိဒ္ဓါ သင်္ခါရေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ တေ ဝဝတ္ထပေတွာ အဇ္ဈတ္တံ ဩတာရေတိ, တဿ အဇ္ဈတ္တသင်္ခါရေ သမ္မသနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ. ဣတိ ဗဟိဒ္ဓါ အဘိနိဝေသော အဇ္ဈတ္တံ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ. တတြ ထေရော ‘‘အဇ္ဈတ္တသင်္ခါရေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တေသံ ဝဝတ္ထာနကာလေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနေန အရဟတ္တံ ပတ္တောသ္မီ’’တိ ဒဿေန္တော အဇ္ဈတ္တံ ဝိမောက္ခာ ခွာဟံ, အာဝုသောတိ အာဟ.

บทว่า กถํ วิโมกฺขา ความว่า วิโมกข์เป็นไฉน, ท่านพยากรณ์พระอรหัตตผลด้วยวิโมกข์อะไร? บทว่า อชฺฌตฺตํ วิโมกฺขา ความว่า ด้วยอัชฌัตตวิโมกข์ คือ ด้วยพระอรหัตตผลที่บรรลุแล้วเพราะกำหนดสังขารภายใน. ในเรื่องนั้น พึงทราบจตุกะ (หมวด ๔) คือ การน้อมใจไปในภายใน การออกจากภายใน, การน้อมใจไปในภายใน การออกจากภายนอก, การน้อมใจไปในภายนอก การออกจากภายนอก, การน้อมใจไปในภายนอก การออกจากภายใน. จริงอยู่ เพราะเมื่อน้อมใจไปในภายในแล้ว ธรรมทั้งหลายแม้ภายนอกก็พึงเห็นได้, เมื่อน้อมใจไปในภายนอกแล้ว ธรรมทั้งหลายแม้ภายในก็พึงเห็นได้. เพราะฉะนั้น ภิกษุบางรูปหยั่งญาณลงในสังขารภายในทั้งหลาย กำหนดสังขารเหล่านั้นแล้ว หยั่งญาณลงในภายนอก, กำหนดแม้สังขารภายนอกแล้ว ก็หยั่งญาณลงในภายในอีก, ขณะที่ภิกษุนั้นพิจารณาสังขารภายใน มรรควิฏฐาน (การออกจากสังขารด้วยอำนาจมรรค) ย่อมมี. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า การน้อมใจไปในภายใน การออกจากภายใน. ภิกษุบางรูปหยั่งญาณลงในสังขารภายในทั้งหลาย กำหนดสังขารเหล่านั้นแล้ว หยั่งญาณลงในภายนอก, ขณะที่ภิกษุนั้นพิจารณาสังขารภายนอก มรรควิฏฐานย่อมมี. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า การน้อมใจไปในภายใน การออกจากภายนอก. ภิกษุบางรูปหยั่งญาณลงในสังขารภายนอกทั้งหลาย กำหนดสังขารเหล่านั้นแล้ว หยั่งญาณลงในภายใน, กำหนดแม้สังขารภายในแล้ว ก็หยั่งญาณลงในภายนอกอีก, ขณะที่ภิกษุนั้นพิจารณาสังขารภายนอก มรรควิฏฐานย่อมมี. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า การน้อมใจไปในภายนอก การออกจากภายนอก. ภิกษุบางรูปหยั่งญาณลงในสังขารภายนอกทั้งหลาย กำหนดสังขารเหล่านั้นแล้ว หยั่งญาณลงในภายใน, ขณะที่ภิกษุนั้นพิจารณาสังขารภายใน มรรควิฏฐานย่อมมี. ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่า การน้อมใจไปในภายนอก การออกจากภายใน. ในจตุกะเหล่านั้น พระเถระเมื่อจะแสดงว่า "เรากำหนดสังขารภายในทั้งหลายแล้ว บรรลุพระอรหัตตผลด้วยมรรควิฏฐานในขณะที่กำหนดสังขารเหล่านั้น" จึงกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส เราพยากรณ์ด้วยอัชฌัตตวิโมกข์".

သဗ္ဗုပါဒါနက္ခယာတိ [Pg.60] သဗ္ဗေသံ စတုန္နမ္ပိ ဥပါဒါနာနံ ခယေန. တထာ သတော ဝိဟရာမီတိ တေနာကာရေန သတိယာ သမန္နာဂတော ဝိဟရာမိ. ယထာ သတံ ဝိဟရန္တန္တိ ယေနာကာရေန မံ သတိယာ သမန္နာဂတံ ဝိဟရန္တံ. အာသဝါ နာနုဿဝန္တီတိ စက္ခုတော ရူပေ သဝန္တိ အာသဝန္တိ သန္ဒန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဧဝံ ဆဟိ ဒွါရေဟိ ဆသု အာရမ္မဏေသု သဝနဓမ္မာ ကာမာသဝါဒယော အာသဝါ နာနုဿဝန္တိ နာနုပ္ပဝဍ္ဎန္တိ, ယထာ မေ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. အတ္တာနဉ္စ နာဝဇာနာမီတိ အတ္တာနဉ္စ န အဝဇာနာမိ. ဣမိနာ ဩမာနပဟာနံ ကထိတံ. ဧဝဉှိ သတိ ပဇာနနာ ပသန္နာ ဟောတိ.

บทว่า สพฺพุปาทานกฺขยา คือ เพราะความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้ง ๔ ทั้งหมด. บทว่า ตถา สโต วิหรามิ คือ เราเป็นผู้ประกอบด้วยสติอยู่โดยอาการนั้น. บทว่า ยถา สตํ วิหรนฺตํ คือ โดยอาการใด ที่เราผู้มีสติอยู่อยู่นั้น. บทว่า อาสวา นานุสฺสวนฺติ ความว่า อาสวะทั้งหลายมีกามาสวะเป็นต้น อันมีปกติไหลไปในอารมณ์ ๖ จากทวาร ๖ อย่างนี้ว่า ย่อมไหลไป ย่อมซึมไป ย่อมหลั่งไป ย่อมเป็นไป ในรูปจากจักษุเป็นต้น ย่อมไม่ไหลไปตาม ย่อมไม่เจริญขึ้นตาม, อธิบายว่า ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่เรา. บทว่า อตฺตานญฺจ นาวชานามิ คือ และเราย่อมไม่ดูหมิ่นตน. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงการละโอมานะ (การดูหมิ่นตน). จริงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น ปัญญา (ปชานนา) ย่อมผ่องใส.

သမဏေနာတိ ဗုဒ္ဓသမဏေန. တေသွာဟံ န ကင်္ခါမီတိ တေသု အဟံ ‘‘ကတရော ကာမာသဝေါ, ကတရော ဘဝါသဝေါ, ကတရော ဒိဋ္ဌာသဝေါ, ကတရော အဝိဇ္ဇာသဝေါ’’တိ ဧဝံ သရူပဘေဒတောပိ, ‘‘စတ္တာရော အာသဝါ’’တိ ဧဝံ ဂဏနပရိစ္ဆေဒတောပိ န ကင်္ခါမိ. တေ မေ ပဟီနာတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမီတိ တေ မယှံ ပဟီနာတိ ဝိစိကိစ္ဆံ န ဥပ္ပာဒေမိ. ဣဒံ ဘဂဝါ ‘‘ဧဝံ ဗျာကရောန္တေနပိ တယာ သုဗျာကတံ ဘဝေယျ ‘အဇ္ဈတ္တံ ဝိမောက္ခာ ခွာဟံ, အာဝုသော’တိအာဒီနိ ပန တေ ဝဒန္တေန အတိပ္ပပဉ္စော ကတော’’တိ ဒဿေန္တော အာဟ.

บทว่า สมเณน คือ ด้วยพระพุทธสมณะ. บทว่า เตสฺวาหํ น กงฺขามิ คือ เราย่อมไม่สงสัยในอาสวะเหล่านั้น ทั้งโดยความแตกต่างแห่งสภาวะอย่างนี้ว่า "กามาสวะเป็นไฉน, ภวาสวะเป็นไฉน, ทิฏฐาสวะเป็นไฉน, อวิชชาสวะเป็นไฉน" และทั้งโดยการกำหนดนับอย่างนี้ว่า "อาสวะมี ๔". บทว่า เต เม ปหีนาติ น วิจิกิจฺฉามิ คือ เราย่อมไม่ยังความลังเลสงสัยให้เกิดขึ้นว่า อาสวะเหล่านั้นเราละได้แล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้ เพื่อทรงแสดงว่า "แม้ท่านพยากรณ์อย่างนี้ ก็พึงเป็นอันพยากรณ์ดีแล้ว แต่ว่าเมื่อท่านกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนอาวุโส เราพยากรณ์ด้วยอัชฌัตตวิโมกข์' ท่านได้กระทำการเนิ่นช้าเกินไป".

ဥဋ္ဌာယာသနာ ဝိဟာရံ ပါဝိသီတိ ပညတ္တဝရဗုဒ္ဓါသနတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဝိဟာရံ အန္တောမဟာဂန္ဓကုဋိံ ပါဝိသိ အသမ္ဘိန္နာယ ဧဝ ပရိသာယ. ကသ္မာ? ဗုဒ္ဓါ ဟိ အနိဋ္ဌိတာယ ဒေသနာယ အသမ္ဘိန္နာယ ပရိသာယ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသန္တာ ပုဂ္ဂလထောမနတ္ထံ ဝါ ပဝိသန္တိ ဓမ္မထောမနတ္ထံ ဝါ. တတ္ထ ပုဂ္ဂလထောမနတ္ထံ ပဝိသန္တော သတ္ထာ ဧဝံ စိန္တေသိ – ‘‘ဣမံ မယာ သံခိတ္တေန ဥဒ္ဒေသံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ ဝိတ္ထာရေန စ အဝိဘတ္တံ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာ ဘိက္ခူ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာနန္ဒံ ဝါ ကစ္စာယနံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿန္တိ, တေ မယှံ ဉာဏေန သံသန္ဒေတွာ ကထေဿန္တိ, တတောပိ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာ ပုန မံ ပုစ္ဆိဿန္တိ. တေသမဟံ ‘သုကထိတံ, ဘိက္ခဝေ, အာနန္ဒေန, သုကထိတံ ကစ္စာယနေန, မံ စေပိ တုမှေ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆေယျာထ, အဟမ္ပိ နံ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျ’န္တိ ဧဝံ တေ ပုဂ္ဂလေ ထောမေဿာမိ. တတော တေသု ဂါရဝံ ဇနေတွာ ဘိက္ခူ ဥပသင်္ကမိဿန္တိ, တေပိ ဘိက္ခူ အတ္ထေ စ ဓမ္မေ စ နိယောဇေဿန္တိ, တေ တေဟိ နိယောဇိတာ တိဿော သိက္ခာ ပရိပူရေတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ.

บทว่า อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ คือ เสด็จลุกจากพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้แล้ว เสด็จเข้าสู่พระมหาวิหารคือพระคันธกุฎีภายใน ทั้งที่บริษัทยังไม่สลายไป. เพราะเหตุไร? เพราะว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อเสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระคันธกุฎี ทั้งที่เทศนายังไม่จบและบริษัทยังไม่สลายไปนั้น ย่อมเสด็จเข้าไปเพื่อทรงยกย่องบุคคล หรือเพื่อทรงยกย่องพระธรรม. ในสองอย่างนั้น พระศาสดาเมื่อจะเสด็จเข้าไปเพื่อทรงยกย่องบุคคล ทรงพระดำริอย่างนี้ว่า "ภิกษุผู้รับธรรมทั้งหลาย จักเรียนเอาอุเทศนี้ที่เราแสดงไว้โดยย่อ และยังมิได้จำแนกโดยพิสดาร แล้วเข้าไปหาพระอานนท์หรือพระกัจจายนะแล้วถาม, ท่านเหล่านั้นจักเทียบเคียงกับญาณของเราแล้วกล่าวแก้, แม้จากนั้น ภิกษุผู้รับธรรมทั้งหลายจักมาถามเราอีก. เราจักยกย่องบุคคลเหล่านั้นแก่ภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อานนท์กล่าวดีแล้ว, กัจจายนะกล่าวดีแล้ว, แม้หากพวกเธอพึงถามเนื้อความนั้นกะเรา แม้เราก็พึงพยากรณ์เนื้อความนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน'. แต่นั้น ภิกษุทั้งหลายยังความเคารพให้เกิดในท่านเหล่านั้นแล้ว จักเข้าไปหา, แม้ท่านเหล่านั้นก็จักแนะนำภิกษุทั้งหลายในประโยชน์และในธรรม, ภิกษุเหล่านั้นอันท่านเหล่านั้นแนะนำแล้ว จักบำเพ็ญสิกขา ๓ ให้บริบูรณ์แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์".

အထ [Pg.61] ဝါ ပနဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘ဧသ မယိ ပက္ကန္တေ အတ္တနော အာနုဘာဝံ ကရိဿတိ, အထ နံ အဟမ္ပိ တထေဝ ထောမေဿာမိ, တံ မမ ထောမနံ သုတွာ ဂါရဝဇာတာ ဘိက္ခူ ဣမံ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ, ဝစနဉ္စဿ သောတဗ္ဗံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တံ တေသံ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ ဓမ္မထောမနတ္ထံ ပဝိသန္တော ဧဝံ စိန္တေသိ ယထာ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တေ စိန္တေသိ. တတြ ဟိဿ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘မယိ ဝိဟာရံ ပဝိဋ္ဌေ အာမိသဒါယာဒံ ဂရဟန္တော ဓမ္မဒါယာဒဉ္စ ထောမေန္တော ဣမိဿံယေဝ ပရိသတိ နိသိန္နော သာရိပုတ္တော ဓမ္မံ ဒေသေဿတိ, ဧဝံ ဒွိန္နမ္ပိ အမှာကံ ဧကဇ္ဈာသယာယ မတိယာ ဒေသိတာ အယံ ဒေသနာ အဂ္ဂါ စ ဂရုကာ စ ဘဝိဿတိ ပါသာဏစ္ဆတ္တသဒိသာ’’တိ.

อีกอย่างหนึ่ง พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เมื่อเราหลีกไปแล้ว ภิกษุรูปนี้ (พระสารีบุตร) จักกระทำอานุภาพของตน, ลำดับนั้น แม้เราก็จักชมเชยเธออย่างนั้นเหมือนกัน, ภิกษุทั้งหลายได้ฟังคำชมเชยของเรานั้นแล้ว เกิดความเคารพ จักสำคัญว่า 'ท่านผู้นี้ควเข้าไปหา, และคำของท่านควรฟัง ควรเชื่อถือ', การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ภิกษุเหล่านั้นตลอดกาลนาน". เมื่อจะเสด็จเข้าไปเพื่อทรงยกย่องพระธรรม ทรงพระดำริอย่างนี้ เหมือนดังที่ทรงพระดำริในธรรมทายาทสูตร. จริงอยู่ ในสูตรนั้น พระองค์ได้ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า "เมื่อเราเข้าไปสู่พระวิหารแล้ว สารีบุตรนั่งอยู่ในบริษัทนี้แหละ จักแสดงธรรม ตำหนิอามิสทายาท และยกย่องธรรมทายาท, ด้วยประการฉะนี้ เทศนานี้อันเราทั้งสองผู้มีปัญญาอันมีอัธยาศัยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแสดงแล้ว จักเป็นเทศนาที่เลิศและหนักแน่น เปรียบด้วยฉัตรที่ทำด้วยศิลา".

ဣဓ ပန အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဥက္ကံသေတွာ ပကာသေတွာ ဌပေတုကာမော ပုဂ္ဂလထောမနတ္ထံ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဝိဟာရံ ပါဝိသိ. ဤဒိသေသု ဌာနေသု ဘဂဝါ နိသိန္နာသနေယေဝ အန္တရဟိတော စိတ္တဂတိယာ ဝိဟာရံ ပဝိသတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိ ဟိ ကာယဂတိယာ ဂစ္ဆေယျ, သဗ္ဗာ ပရိသာ ဘဂဝန္တံ ပရိဝါရေတွာ ဂစ္ဆေယျ, သာ ဧကဝါရံ ဘိန္နာ ပုန ဒုဿန္နိပါတာ ဘဝေယျာတိ ဘဂဝါ အဒိဿမာနေန ကာယေန စိတ္တဂတိယာ ဧဝ ပါဝိသိ.

อนึ่ง ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคมีพระประสงค์จะทรงยกย่อง ประกาศ สรรเสริญท่านพระสารีบุตร เพื่อเป็นการสรรเสริญบุคคล จึงได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร พึงทราบว่า ในที่เช่นนี้ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่บนอาสนะนั่นเทียว ทรงหายไปแล้วเสด็จเข้าสู่พระวิหารด้วยการเคลื่อนไปแห่งจิต จริงอยู่ หากพระองค์พึงเสด็จไปด้วยการเคลื่อนไปแห่งพระวรกาย บริษัททั้งหมดก็จะแวดล้อมพระผู้มีพระภาคแล้วตามเสด็จไป บริษัทนั้นเมื่อแตกไปครั้งหนึ่งแล้ว ก็จะพึงประชุมกันได้ยากอีก ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จเข้าไปด้วยพระวรกายที่ใครๆ มองไม่เห็น ด้วยการเคลื่อนไปแห่งจิตนั่นเทียว

ဧဝံ ပဝိဋ္ဌေ ပန ဘဂဝတိ ဘဂဝတော အဓိပ္ပာယာနုရူပမေဝ သီဟနာဒံ နဒိတုကာမော တတြ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အစိရပက္ကန္တဿ ဘဂဝတော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ပုဗ္ဗေ အပ္ပဋိသံဝိဒိတန္တိ ဣဒံ နာမ ပုစ္ဆိဿတီတိ ပုဗ္ဗေ မယာ အဝိဒိတံ အညာတံ. ပဌမံ ပဉှန္တိ, ‘‘သစေ တံ, သာရိပုတ္တ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ ကထံ ဇာနတာ ပန တယာ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ကထံ ပဿတာ အညာ ဗျာကတာ ခီဏာ ဇာတီ’’တိ ဣမံ ပဌမံ ပဉှံ. ဒန္ဓာယိတတ္တန္တိ သတ္ထု အာသယဇာနနတ္ထံ ဒန္ဓဘာဝေါ အသီဃတာ. ပဌမံ ပဉှံ အနုမောဒီတိ, ‘‘ဇာတိ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ကိံနိဒါနာ’’တိ ဣမံ ဒုတိယံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ယံနိဒါနာဝုသော, ဇာတီ’’တိ ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ပဌမံ ပဉှံ အနုမောဒိ.

ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปแล้วอย่างนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้ประสงค์จะบันลือสีหนาทให้สมกับพระประสงค์ของพระผู้มีพระภาค จึงได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาในที่นั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน. บทว่า "ปุพฺเพ อปฺปฏิสํวิทิตํ" ความว่า "พระองค์จักตรัสถามเนื้อความชื่อนี้" ดังนี้ อันเราไม่เคยทราบ ไม่เคยรู้มาก่อน. บทว่า "ปฐมํ ปญฺหํ" คือปัญหาแรกนี้ว่า "ถ้าเขาพึงถามท่านอย่างนี้ว่า ดูก่อนท่านสารีบุตร ท่านรู้เห็นอย่างไร จึงพยากรณ์อรหัตผลว่า ชาติสิ้นแล้ว". บทว่า "ทนฺธายิตตฺตํ" ความว่า ความชักช้า ความไม่รวดเร็ว เพื่อจะทราบพระอัธยาศัยของพระศาสดา. บทว่า "ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ" ความว่า เมื่อทรงถามปัญหาที่สองนี้ว่า "ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็ชาติมีอะไรเป็นเหตุ" ทรงอนุโมทนาปัญหาแรกที่ตอบแล้วว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ชาติมีสิ่งใดเป็นเหตุ"

ဧတဒဟောသီတိ ဘဂဝတာ အနုမောဒိတေ နယသတေန နယသဟဿေန ပဉှဿ ဧကင်္ဂဏိကဘာဝေန ပါကဋီဘူတတ္တာ ဧတံ အဟောသိ. ဒိဝသမ္ပာဟံ ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ ဗျာကရေယျန္တိ သကလဒိဝသမ္ပိ အဟံ ဘဂဝတော ဧတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒတ္ထံ [Pg.62] ပုဋ္ဌော သကလဒိဝသမ္ပိ အညမညေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟိ ဗျာကရေယျံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ထေရော ဥဠာရသီဟနာဒံ နဒတိ, သုကာရဏံ ဧတံ, ဒသဗလဿ နံ အာရောစေဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

บทว่า "เอตทโหสิ" ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแล้ว ความคิดนี้ได้เกิดขึ้น เพราะความเป็นธรรมปรากฏเป็นอันเดียวกันของปัญหาโดยนัยร้อย โดยนัยพัน. บทว่า "ทิวสํปาหํ ภควโต เอตมตฺถํ พฺยากเรยฺยํ" ความว่า แม้ตลอดทั้งวัน ข้าพเจ้าเมื่อถูกทูลถามถึงเนื้อความแห่งปฏิจจสมุปบาทนี้ต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ก็พึงพยากรณ์ได้แม้ตลอดทั้งวันด้วยบทและพยัญชนะที่เป็นไวพจน์ของกันและกัน. บทว่า "เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ" ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "พระเถระบันลือสีหนาทอันยิ่งใหญ่ นี่เป็นเหตุอันดี เราจักกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระทศพล" เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ

သာ ဟိ ဘိက္ခု သာရိပုတ္တဿ ဓမ္မဓာတူတိ ဧတ္ထ ဓမ္မဓာတူတိ ပစ္စယာကာရဿ ဝိဝဋဘာဝဒဿနသမတ္ထံ သာဝကပါရမီဉာဏံ. သာဝကာနဉှိ သာဝကပါရမီဉာဏံ သဗ္ဗညုတညာဏဂတိကမေဝ ဟောတိ. ယထာ ဗုဒ္ဓါနံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ ပါကဋာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ထေရဿ သာဝကပါရမီဉာဏံ သဗ္ဗေပိ သာဝကဉာဏဿ ဂေါစရဓမ္မေ ဇာနာတီတိ. ဒုတိယံ.

ในบทว่า "สา หิ ภิกฺขุ สาริปุตฺตสฺส ธมฺมธาตุ" นี้ บทว่า "ธมฺมธาตุ" ได้แก่ สาวกบารมีญาณที่สามารถแสดงภาวะที่เปิดเผยแห่งปัจจยาการ. จริงอยู่ สาวกบารมีญาณของพระสาวกทั้งหลายย่อมเป็นเช่นเดียวกับสัพพัญญุตญาณ. ธรรมทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมปรากฏแก่สัพพัญญุตญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ฉันใด สาวกบารมีญาณของพระเถระก็ย่อมรู้ธรรมทั้งปวงอันเป็นโคจรแห่งสาวกญาณ ฉันนั้น. จบสูตรที่ ๒.

၃. ဉာဏဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาญาณวัตถุสูตร

၃၃. တတိယေ တံ သုဏာထာတိ တံ ဉာဏဝတ္ထုဒေသနံ သုဏာထ. ဉာဏဝတ္ထူနီတိ စေတ္ထ ဉာဏမေဝ ဉာဏဝတ္ထူတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဇရာမရဏေ ဉာဏန္တိအာဒီသု စတူသု ပဌမံ သဝနမယဉာဏံ သမ္မသနဉာဏံ ပဋိဝေဓဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ဒုတိယံ. တတိယံ ပန ဌပေတွာ သမ္မသနဉာဏံ တိဝိဓမေဝ ဟောတိ, တထာ စတုတ္ထံ. လောကုတ္တရဓမ္မေသု ဟိ သမ္မသနံ နာမ နတ္ထိ. ဇာတိယာ ဉာဏန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ဓမ္မေနာတိ ဣမိနာ စတုသစ္စဓမ္မေန ဝါ မဂ္ဂဉာဏဓမ္မေန ဝါ.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "ตํ สุณาถ" ความว่า ท่านทั้งหลายจงฟังเทศนาเรื่องญาณวัตถุนั้น. ในบทว่า "ญาณวตฺถูนิ" นี้ พึงทราบว่า ญาณนั่นแหละคือญาณวัตถุ. ในบรรดาญาณ ๔ อย่าง มีบทว่า "ชรามรเณ ญาณํ" เป็นต้น ญาณที่หนึ่งควรเป็น ๔ อย่าง คือ สวนมยญาณ สัมมสนญาณ ปฏิเวธญาณ และปัจจเวกขณญาณ, ญาณที่สองก็เช่นกัน. ส่วนญาณที่สาม เว้นสัมมสนญาณเสีย ย่อมมีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น, ญาณที่สี่ก็เช่นกัน. จริงอยู่ ในโลกุตรธรรมทั้งหลาย สัมมสนะชื่อว่าย่อมไม่มี. แม้ในบทว่า "ชาติยา ญาณํ" เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "อิมินา ธมฺเมน" ความว่า ด้วยธรรมคือจตุสัจจะ หรือด้วยธรรมคือมรรคญาณนี้

ဒိဋ္ဌေနာတိအာဒီသု ဒိဋ္ဌေနာတိ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌေန. ဝိဒိတေနာတိ ပညာယ ဝိဒိတေန. အကာလိကေနာတိ ကိဉ္စိ ကာလံ အနတိက္ကမိတွာ ပဋိဝေဓာနန္တရံယေဝ ဖလဒါယကေန. ပတ္တေနာတိ အဓိဂတေန. ပရိယောဂါဠှေနာတိ ပရိယောဂါဟိတေန ပညာယ အနုပဝိဋ္ဌေန. အတီတာနာဂတေ နယံ နေတီတိ ‘‘ယေ ခေါ ကေစီ’’တိအာဒိနာ နယေန အတီတေ စ အနာဂတေ စ နယံ နေတိ. ဧတ္ထ စ န စတုသစ္စဓမ္မေန ဝါ မဂ္ဂဉာဏဓမ္မေန ဝါ သက္ကာ အတီတာနာဂတေ နယံ နေတုံ, စတုသစ္စေ ပန မဂ္ဂဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓေ ပရတော ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ နာမ ဟောတိ. တေန နယံ နေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဗ္ဘညံသူတိ အဘိအညံသု ဇာနိံသု. သေယျထာပါဟံ, ဧတရဟီတိ ယထာ အဟံ ဧတရဟိ စတုသစ္စဝသေန ဇာနာမိ. အနွယေ ဉာဏန္တိ အနုအယေ ဉာဏံ, ဓမ္မဉာဏဿ အနုဂမနေ ဉာဏံ, ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿေတံ နာမံ. ဓမ္မေ ဉာဏန္တိ မဂ္ဂဉာဏံ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ခီဏာသဝဿ သေက္ခဘူမိ ကထိတာ ဟောတိ. တတိယံ.

ในบทว่า "ทิฏฺเฐน" เป็นต้น, บทว่า "ทิฏฺเฐน" ความว่า อันเห็นแล้วด้วยญาณจักษุ. บทว่า "วิทิเตน" ความว่า อันรู้แล้วด้วยปัญญา. บทว่า "อกาลิเกน" ความว่า อันให้ผลในลำดับแห่งการแทงตลอดนั่นเทียว ไม่ล่วงเลยกาลไหนๆ. บทว่า "ปตฺเตน" ความว่า อันบรรลุแล้ว. บทว่า "ปริโยคาเฬฺหน" ความว่า อันหยั่งลงแล้วด้วยปัญญา เข้าไปแล้ว. บทว่า "อตีตานาคเต นยํ เนติ" ความว่า ย่อมนำนัยไปในอดีตและอนาคตโดยนัยเป็นต้นว่า "เย โข เกจิ". และในข้อนี้ ไม่สามารถจะนำนัยไปในอดีตและอนาคตด้วยธรรมคือจตุสัจจะ หรือด้วยธรรมคือมรรคญาณได้ แต่เมื่ออริยสัจ ๔ อันบุคคลแทงตลอดแล้วด้วยมรรคญาณ ในภายหลังย่อมมีญาณชื่อว่าปัจจเวกขณญาณ พึงทราบว่า ย่อมนำนัยไปด้วยญาณนั้น. บทว่า "อพฺภญฺญํสุ" ความว่า ได้รู้ยิ่งแล้ว ได้รู้แล้ว. บทว่า "เสยฺยถาปาหํ เอตรหิ" ความว่า เหมือนอย่างที่เราในบัดนี้รู้ด้วยอำนาจแห่งอริยสัจ ๔. บทว่า "อนฺวเย ญาณํ" ความว่า ญาณในอนุวยะ คือ ญาณในการคล้อยตามธรรมญาณ นี้เป็นชื่อของปัจจเวกขณญาณ. บทว่า "ธมฺเม ญาณํ" ความว่า มรรคญาณ. ในพระสูตรนี้ พระองค์ตรัสเสกขภูมิของพระขีณาสพไว้. จบสูตรที่ ๓.

၄. ဒုတိယဉာဏဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยญาณวัตถุสูตร

၃၄. စတုတ္ထေ [Pg.63] သတ္တသတ္တရီတိ သတ္တ စ သတ္တရိ စ. ဗျဉ္ဇနဘာဏကာ ကိရ တေ ဘိက္ခူ, ဗဟုဗျဉ္ဇနံ ကတွာ ဝုစ္စမာနေ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောန္တိ, တသ္မာ တေသံ အဇ္ဈာသယေန ဣဒံ သုတ္တံ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ပစ္စယာကာရေ ဉာဏံ. ပစ္စယာကာရော ဟိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌိတိကာရဏတ္တာ ဓမ္မဋ္ဌိတီတိ ဝုစ္စတိ, ဧတ္ထ ဉာဏံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ, ဧတဿေဝ ဆဗ္ဗိဓဿ ဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. ခယဓမ္မန္တိ ခယဂမနသဘာဝံ. ဝယဓမ္မန္တိ ဝယဂမနသဘာဝံ. ဝိရာဂဓမ္မန္တိ ဝိရဇ္ဇနသဘာဝံ. နိရောဓဓမ္မန္တိ နိရုဇ္ဈနသဘာဝံ. သတ္တသတ္တရီတိ ဧကေကသ္မိံ သတ္တ သတ္တ ကတွာ ဧကာဒသသု ပဒေသု သတ္တသတ္တရိ. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဝိပဿနာပဋိဝိပဿနာ ကထိတာ. စတုတ္ထံ.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "สตฺตสตฺตรี" ความว่า เจ็ดและเจ็ดสิบ. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ชำนาญในพยัญชนะ เมื่อพระองค์ตรัสโดยทำพยัญชนะให้มาก ย่อมสามารถเพื่อจะแทงตลอดได้ เพราะเหตุนั้น พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคจึงตรัสตามอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น. บทว่า "ธมฺมฏฺฐิติญาณํ" ความว่า ญาณในปัจจยาการ. จริงอยู่ ปัจจยาการ ท่านเรียกว่า ธรรมฐิติ เพราะเป็นเหตุแห่งความตั้งอยู่คือความเป็นไปของธรรมทั้งหลาย, ญาณในปัจจยาการนั้น ชื่อว่า ธรรมฐิติญาณ, นี้เป็นชื่อของญาณ ๖ อย่างนั้นนั่นเอง. บทว่า "ขยธมฺมํ" ความว่า มีความสิ้นไปเป็นสภาวะ. บทว่า "วยธมฺมํ" ความว่า มีความเสื่อมไปเป็นสภาวะ. บทว่า "วิราคธมฺมํ" ความว่า มีความคลายกำหนัดเป็นสภาวะ. บทว่า "นิโรธธมฺมํ" ความว่า มีความดับไปเป็นสภาวะ. บทว่า "สตฺตสตฺตรี" ความว่า (พึงทราบญาณวัตถุ) ๗๗ อย่าง ในบท ๑๑ บท โดยทำเป็น ๗ อย่าง ๗ อย่าง ในแต่ละบท. ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวิปัสสนาและปฏิวิปัสสนาไว้. จบสูตรที่ ๔.

၅. အဝိဇ္ဇာပစ္စယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอวิชชาปัจจยสูตร

၃၅. ပဉ္စမေ သမုဒယော ဟောတီတိ သတ္ထာ ဣဓေဝ ဒေသနံ ဩသာပေသိ. ကိံကာရဏာတိ? ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဩကာသဒါနတ္ထံ. တဿဉှိ ပရိသတိ ဥပါရမ္ဘစိတ္တော ဒိဋ္ဌိဂတိကော အတ္ထိ, သော ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတိ, အထဿာဟံ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီတိ တဿ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဒေသနံ ဩသာပေသိ. နော ကလ္လော ပဉှောတိ အယုတ္တော ပဉှော. ဒုပ္ပဉှော ဧသောတိ အတ္ထော. နနု စ ‘‘ကတမံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇရာမရဏ’’န္တိ? ဣဒံ သုပုစ္ဆိတန္တိ. ကိဉ္စာပိ သုပုစ္ဆိတံ, ယထာ ပန သတသဟဿဂ္ဃနိကေ သုဝဏ္ဏထာလေ ဝဍ္ဎိတဿ သုဘောဇနဿ မတ္ထကေ အာမလကမတ္တေပိ ဂူထပိဏ္ဍေ ဌပိတေ သဗ္ဗံ ဘောဇနံ ဒုဗ္ဘောဇနံ ဟောတိ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗံ, ဧဝမေဝ ‘‘ကဿ စ ပနိဒံ ဇရာမရဏ’’န္တိ? ဣမိနာ သတ္တူပလဒ္ဓိဝါဒပဒေန ဂူထပိဏ္ဍေန တံ ဘောဇနံ ဒုဗ္ဘောဇနံ ဝိယ အယမ္ပိ သဗ္ဗော ဒုပ္ပဉှောဝ ဇာတောတိ.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ พระศาสดาตรัสว่า "ย่อมมีสมุทัย" แล้วทรงให้เทศนาจบลงเพียงเท่านี้. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อประทานโอกาสแก่ผู้มีทิฏฐิ. จริงอยู่ ในบริษัทนั้น มีภิกษุผู้มีทิฏฐิ มีจิตคิดจะโจมตีอยู่, ภิกษุนั้นจักทูลถามปัญหา, ครั้งนั้น เราจักวิสัชนาแก่เธอ, เพราะเหตุนั้น เพื่อประทานโอกาสแก่เธอ จึงทรงให้เทศนาจบลง. คำว่า "โน กลฺโล ปญฺโห" (ปัญหานี้ไม่สมควร) ความว่า เป็นปัญหาที่ไม่สมควร, เป็นปัญหาที่ถามไม่ดี. ถามว่า ก็คำถามที่ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชรามรณะเป็นไฉนหนอแล" นี้ เป็นคำถามที่ดีมิใช่หรือ? ตอบว่า แม้จะเป็นคำถามที่ดี แต่เปรียบเหมือนโภชนะอย่างดีที่จัดไว้ในถาดทองคำมีราคาหนึ่งแสน เมื่อมีก้อนคูถแม้ประมาณเท่าผลมะขามป้อมวางไว้ข้างบน โภชนะทั้งหมดนั้นย่อมเป็นโภชนะที่บริโภคไม่ได้ ควรทิ้งเสีย ฉันใด, คำถามที่ว่า "ก็ชรามรณะนี้เป็นของใคร" นี้ ก็ฉันนั้น, เพราะบทอันเป็นวาทะว่ามีสัตว์ ซึ่งเปรียบเหมือนก้อนคูถนี้ ทำให้ปัญหานี้ทั้งหมดกลายเป็นปัญหาที่ถามไม่ดีไป เหมือนโภชนะนั้นกลายเป็นโภชนะที่บริโภคไม่ได้ฉะนั้น.

ဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ အရိယမဂ္ဂဝါသော. တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ယဿ ဟိ အယံ ဒိဋ္ဌိ, သော ‘‘ဇီဝေ ဥစ္ဆိဇ္ဇမာနေ သရီရံ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, သရီရေ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တေ ဇီဝိတံ ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဂဏှတော သာ ဒိဋ္ဌိ ‘‘သတ္တော ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’’တိ ဂဟိတတ္တာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ. သစေ ပန သင်္ခါရာဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ စာတိ ဂဏှေယျ, သာသနာဝစရာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ နာမ ဘဝေယျ. အရိယမဂ္ဂေါ စ နာမေသော ဝဋ္ဋံ နိရောဓေန္တော ဝဋ္ဋံ သမုစ္ဆိန္ဒန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ[Pg.64], တဒေဝ တံ ဝဋ္ဋံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ ဂဟိတာကာရဿ သမ္ဘဝေ သတိ ဝိနာဝ မဂ္ဂဘာဝနာယ နိရုဇ္ဈတီတိ မဂ္ဂဘာဝနာ နိရတ္ထကာ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗြဟ္မစရိယဝါသော န ဟောတီ’’တိ.

คำว่า "พรหมจริยวาส" หมายถึง การอยู่ด้วยอริยมรรค. จริงอยู่ ผู้ใดมีความเห็นว่า "ชีวะอันใด สรีระก็อันนั้น" ผู้นั้นย่อมยึดถือว่า "เมื่อชีวะขาดสูญ สรีระก็ขาดสูญ, เมื่อสรีระขาดสูญ ชีวิตก็ขาดสูญ". เมื่อยึดถืออย่างนี้ ทิฏฐินั้นชื่อว่าเป็นอุจเฉททิฏฐิ เพราะยึดถือว่า "สัตว์ขาดสูญ". แต่ถ้าหากพึงยึดถือว่า "สังขารทั้งหลายเท่านั้นที่เกิดขึ้นและดับไป" ก็พึงเป็นสัมมาทิฏฐิที่นับเนื่องในพระศาสนา. ก็อริยมรรคนี้ย่อมเกิดขึ้นเมื่อยังวัฏฏะให้ดับ เมื่อตัดขาดวัฏฏะ, และเมื่อมีความเป็นไปได้แห่งอาการที่ถูกยึดถือด้วยอุจเฉททิฏฐิ วัฏฏะนั้นนั่นแหละย่อมดับไปได้โดยไม่ต้องมีการเจริญมรรค เพราะเหตุนั้น การเจริญมรรคจึงไร้ประโยชน์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี".

ဒုတိယနယေ အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ယဿ အယံ ဒိဋ္ဌိ, သော ‘‘သရီရံ ဣဓေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ, န ဇီဝိတံ, ဇီဝိတံ ပန ပဉ္ဇရတော သကုဏော ဝိယ ယထာသုခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဂဏှတော သာ ဒိဋ္ဌိ ‘‘ဣမသ္မာ လောကာ ဇီဝိတံ ပရလောကံ ဂတ’’န္တိ ဂဟိတတ္တာ သဿတဒိဋ္ဌိ နာမ ဟောတိ. အယဉ္စ အရိယမဂ္ဂေါ တေဘူမကဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋေန္တော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော ဧကသင်္ခါရေပိ နိစ္စေ ဓုဝေ သဿတေ သတိ ဥပ္ပန္နောပိ ဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋေတုံ န သက္ကောတီတိ မဂ္ဂဘာဝနာ နိရတ္ထကာ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ ဘိက္ခု ဒိဋ္ဌိယာ သတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော န ဟောတီ’’တိ.

ในนัยที่สอง ผู้ใดมีความเห็นว่า "ชีวะเป็นอื่น สรีระเป็นอื่น" ผู้นั้นย่อมยึดถือว่า "สรีระย่อมขาดสูญในโลกนี้เท่านั้น ไม่ใช่ชีวิต, ส่วนชีวิตย่อมไปตามสบายเหมือนนกจากกรง". เมื่อยึดถืออย่างนี้ ทิฏฐินั้นชื่อว่าเป็นสัสสตทิฏฐิ เพราะยึดถือว่า "ชีวิตจากโลกนี้ไปสู่ปรโลก". และอริยมรรคนี้ย่อมเกิดขึ้นเพื่อออกจากวัฏฏะในภูมิสาม, เมื่อมีสังขารแม้เพียงอย่างเดียวที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ อริยมรรคนั้นแม้เกิดขึ้นแล้วก็ไม่สามารถจะออกจากวัฏฏะได้ เพราะเหตุนั้น การเจริญมรรคจึงไร้ประโยชน์. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ เมื่อมีความเห็นว่า ชีวะเป็นอื่น สรีระเป็นอื่น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมไม่มี".

ဝိသူကာယိကာနီတိအာဒိ သဗ္ဗံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝေဝစနမေဝ. သာ ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိသူကမိဝ အတ္တာနံ အာဝရဏတော ဝိသူကာယိကံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိံ အနနုဝတ္တိတွာ တဿာ ဝိရောဓေန ပဝတ္တနတော ဝိသေဝိတံ, ကဒါစိ ဥစ္ဆေဒဿ ကဒါစိ သဿတဿ ဂဟဏတော ဝိရူပံ ဖန္ဒိတံ ဝိပ္ဖန္ဒိတန္တိ ဝုစ္စတိ. တာလာဝတ္ထုကတာနီတိ တာလဝတ္ထု ဝိယ ကတာနိ, ပုန အဝိရုဟဏဋ္ဌေန မတ္ထကစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ သမူလံ တာလံ ဥဒ္ဓရိတွာ တဿ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ ဝိယ စ ကတာနီတိ အတ္ထော. အနဘာဝံကတာနီတိ အနုအဘာဝံ ကတာနီတိ. ပဉ္စမံ.

บทมีอาทิว่า "วิสูกายิกานิ" ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของมิจฉาทิฏฐิทั้งนั้น. จริงอยู่ มิจฉาทิฏฐินั้นชื่อว่า "วิสูกายิกะ" เพราะปิดกั้นตนเองเหมือนกับหนาม โดยความหมายว่าแทงทะลุสัมมาทิฏฐิ, ชื่อว่า "วิเสวิตะ" เพราะไม่เป็นไปตามสัมมาทิฏฐิ แต่เป็นไปโดยขัดแย้งกับสัมมาทิฏฐินั้น, และเรียกว่า "วิปฺผนฺทิตะ" เพราะเป็นความหวั่นไหวที่ผิดแปลก เนื่องจากการยึดถืออุจเฉททิฏฐิบ้าง สัสสตทิฏฐิบ้าง. บทว่า "ตาลวตฺถุกตานิ" มีความหมายว่า ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล, อีกนัยหนึ่ง โดยความหมายว่าไม่งอกขึ้นอีก คือทำให้เป็นเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด หรือเหมือนถอนต้นตาลทั้งรากแล้วทำให้เป็นเหมือนที่ที่ต้นตาลนั้นเคยตั้งอยู่. บทว่า "อนภาวํกตานิ" คือ ทำให้ไม่มีอีกต่อไป. สูตรที่ ๕ จบ.

၆. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပစ္စယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาทุติยอวิชชาปัจจยสูตร

၃၆. ဆဋ္ဌေ ဣတိ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ယော ဝဒေယျာတိ တဿံ ပရိသတိ ဒိဋ္ဌိဂတိကော ပဉှံ ပုစ္ဆိတုကာမော အတ္ထိ, သော ပန အဝိသာရဒဓာတုကော ဥဋ္ဌာယ ဒသဗလံ ပုစ္ဆိတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ တဿ အဇ္ဈာသယေန သယမေဝ ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေန္တော သတ္ထာ ဧဝမာဟ. ဆဋ္ဌံ.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ (มีคำเริ่มต้นว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หรือว่า ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้" เป็นต้น. ในบริษัทนั้น มีผู้มีทิฏฐิประสงค์จะทูลถามปัญหาอยู่, แต่ผู้นั้นมีธาตุคือความไม่แกล้วกล้า จึงไม่สามารถลุกขึ้นทูลถามพระทศพลได้, เพราะเหตุนั้น พระศาสดาจึงทรงถามและวิสัชนาด้วยพระองค์เองตามอัธยาศัยของผู้นั้น และตรัสอย่างนี้. สูตรที่ ๖ จบ.

၇. နတုမှသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถานตุมหสูตร

၃၇. သတ္တမေ [Pg.65] န တုမှာကန္တိ အတ္တနိ ဟိ သတိ အတ္တနိယံ နာမ ဟောတိ. အတ္တာယေဝ စ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘န တုမှာက’’န္တိ အာဟ. နပိ အညေသန္တိ အညော နာမ ပရေသံ အတ္တာ, တသ္မိံ သတိ အညေသံ နာမ သိယာ, သောပိ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘နပိ အညေသ’’န္တိ အာဟ. ပုရာဏမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မန္တိ နယိဒံ ပုရာဏကမ္မမေဝ, ပုရာဏကမ္မနိဗ္ဗတ္တော ပနေသ ကာယော, တသ္မာ ပစ္စယဝေါဟာရေန ဧဝံ ဝုတ္တော. အဘိသင်္ခတန္တိအာဒိ ကမ္မဝေါဟာရဿေဝ ဝသေန ပုရိမလိင်္ဂသဘာဂတာယ ဝုတ္တံ, အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – အဘိသင်္ခတန္တိ ပစ္စယေဟိ ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဘိသဉ္စေတယိတန္တိ စေတနာဝတ္ထုကော စေတနာမူလကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝေဒနိယန္တိ ဝေဒနိယဝတ္ထူတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတ္တမံ.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า "น ตุมฺหากํ" (ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย) (มีความหมายว่า) เพราะเมื่อมีอัตตา สิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาย่อมมี, และอัตตานั้นเองก็ไม่มี, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "น ตุมฺหากํ". บทว่า "นปิ อญฺเญสํ" (ไม่ใช่ของผู้อื่น) (มีความหมายว่า) สิ่งอื่นชื่อว่าอัตตาของผู้อื่น, เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ สิ่งที่เป็นของผู้อื่นพึงมี, แม้อัตตานั้นก็ไม่มี, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นปิ อญฺเญสํ". บทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้เป็นกรรมเก่า" (มีความหมายว่า) กายนี้ไม่ใช่กรรมเก่าโดยตรง แต่กายนี้เกิดจากกรรมเก่า, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้โดยโวหารแห่งปัจจัย. บทมีอาทิว่า "อภิสงฺขตํ" ตรัสไว้โดยนัยแห่งโวหารว่ากรรมนั่นเอง เพื่อให้มีส่วนแห่งลิงค์ก่อน (คือ ปุราณกมฺมํ). นี้คือความหมายในที่นี้: บทว่า "อภิสงฺขตํ" พึงเห็นว่า อันปัจจัยทั้งหลายกระทำแล้ว. บทว่า "อภิสญฺเจตยิตํ" พึงเห็นว่า มีเจตนาเป็นวัตถุ มีเจตนาเป็นมูล. บทว่า "เวทนียํ" พึงเห็นว่า เป็นวัตถุแห่งเวทนา. สูตรที่ ๗ จบ.

၈. စေတနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาเจตนาสูตร

၃၈. အဋ္ဌမေ ယဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, စေတေတီတိ ယံ စေတနံ စေတေတိ, ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. ယဉ္စ ပကပ္ပေတီတိ ယံ ပကပ္ပနံ ပကပ္ပေတိ, ပဝတ္တေတိစ္စေဝ အတ္ထော. ယဉ္စ အနုသေတီတိ ယဉ္စ အနုသယံ အနုသေတိ, ပဝတ္တေတိစ္စေဝ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ စေတေတီတိ တေဘူမကကုသလာကုသလစေတနာ ဂဟိတာ, ပကပ္ပေတီတိ အဋ္ဌသု လောဘသဟဂတစိတ္တေသု တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပာ ဂဟိတာ, အနုသေတီတိ ဒွါဒသန္နံ စေတနာနံ သဟဇာတကောဋိယာ စေဝ ဥပနိဿယကောဋိယာ စ အနုသယော ဂဟိတော. အာရမ္မဏမေတံ ဟောတီတိ (စေတနာဒိဓမ္မဇာတေ သတိ ကမ္မဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိယာ အဝါရိတတ္တာ) ဧတံ စေတနာဒိဓမ္မဇာတံ ပစ္စယော ဟောတိ. ပစ္စယော ဟိ ဣဓ အာရမ္မဏန္တိ အဓိပ္ပေတာ. ဝိညာဏဿ ဌိတိယာတိ ကမ္မဝိညာဏဿ ဌိတတ္ထံ. အာရမ္မဏေ သတီတိ တသ္မိံ ပစ္စယေ သတိ. ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ ဟောတီတိ တဿ ကမ္မဝိညာဏဿ ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ. တသ္မိံ ပတိဋ္ဌိတေ ဝိညာဏေတိ တသ္မိံ ကမ္မဝိညာဏေ ပတိဋ္ဌိတေ. ဝိရူဠှေတိ ကမ္မံ ဇဝါပေတွာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနသမတ္ထတာယ နိဗ္ဗတ္တမူလေ ဇာတေ. ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ပုနဗ္ဘဝသင်္ခါတာ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ.

๓๘. ในอัฏฐมสูตร คำว่า ยญฺจ ภิกฺขเว เจเตติ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมจงใจ) ความว่า บุคคลย่อมจงใจ คือ ย่อมให้เกิดขึ้นซึ่งเจตนาใด คำว่า ยญฺจ ปกปฺเปติ (และย่อมดำริ) ความว่า บุคคลย่อมดำริ คือ ย่อมให้เกิดขึ้นนั่นเทียวซึ่งความดำริใด คำว่า ยญฺจ อนุเสติ (และย่อมนอนเนื่อง) ความว่า บุคคลย่อมให้นอนเนื่อง คือ ย่อมให้เกิดขึ้นนั่นเทียวซึ่งอนุสัยใด และในบทเหล่านั้น คำว่า เจเตติ ทรงถือเอาเตภูมิกกุศลและอกุศลเจตนา คำว่า ปกปฺเปติ ทรงถือเอาตัณหากัปปะและทิฏฐิกัปปะในโลภสหคตจิต ๘ ดวง คำว่า อนุเสติ ทรงถือเอาอนุสัยโดยเป็นสหชาตโกฏิ (ส่วนที่เป็นไปพร้อมกัน) และอุปนิสสยโกฏิ (ส่วนที่เป็นอุปนิสัย) ของเจตนา ๑๒ ดวง คำว่า อารมฺมณเมตํ โหติ (ธรรมชาตินั่นเป็นอารมณ์) ความว่า (เมื่อธรรมชาตมีเจตนาเป็นต้นมีอยู่ เพราะความที่การเกิดขึ้นแห่งกรรมวิญญาณไม่ได้ถูกห้าม) ธรรมชาตมีเจตนาเป็นต้นนี้ย่อมเป็นปัจจัย จริงอยู่ ในที่นี้ ปัจจัยเป็นสิ่งที่ทรงประสงค์ว่าอารมณ์ คำว่า วิญฺญาณสฺส ฐิติยา (เพื่อความตั้งอยู่แห่งวิญญาณ) ความว่า เพื่อความตั้งอยู่แห่งกรรมวิญญาณ คำว่า อารมฺมเณ สติ (เมื่ออารมณ์มีอยู่) ความว่า เมื่อปัจจัยนั้นมีอยู่ คำว่า ปฏิฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ (เป็นที่ตั้งแห่งวิญญาณ) ความว่า ย่อมเป็นที่ตั้งแห่งกรรมวิญญาณนั้น คำว่า ตสฺมึ ปฏิฏฺฐิเต วิญฺญาเณ (เมื่อวิญญาณนั้นตั้งอยู่แล้ว) ความว่า เมื่อกรรมวิญญาณนั้นตั้งอยู่แล้ว คำว่า วิรูฬฺเห (เมื่อวิญญาณงอกงาม) ความว่า เมื่อกรรมยังชวนจิตให้เกิดแล้ว มูลที่หยั่งลงเกิดขึ้นแล้วโดยความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ คำว่า ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ (ความบังเกิดแห่งภพใหม่) คือ ความบังเกิดขึ้นจำเพาะที่ชื่อว่าภพใหม่

နော [Pg.66] စေ, ဘိက္ခဝေ, စေတေတီတိ ဣမိနာ တေဘူမကစေတနာယ အပ္ပဝတ္တနက္ခဏော ဝုတ္တော. နော စေ ပကပ္ပေတီတိ ဣမိနာ တဏှာဒိဋ္ဌိကပ္ပာနံ အပ္ပဝတ္တနက္ခဏော. အထ စေ အနုသေတီတိ ဣမိနာ တေဘူမကဝိပါကေသု ပရိတ္တကိရိယာသု ရူပေတိ ဧတ္ထ အပ္ပဟီနကောဋိယာ အနုသယော ဂဟိတော. အာရမ္မဏမေတံ ဟောတီတိ အနုသယေ သတိ ကမ္မဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိယာ အဝါရိတတ္တာ ဧတံ အနုသယဇာတံ ပစ္စယောဝ ဟောတိ.

ด้วยบทว่า โน เจ ภิกฺขเว เจเตติ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าบุคคลไม่จงใจ) พระผู้มีพระภาคตรัสขณะที่ไม่เป็นไปแห่งเตภูมิกเจตนา ด้วยบทว่า โน เจ ปกปฺเปติ (ถ้าไม่ดำริ) ตรัสขณะที่ไม่เป็นไปแห่งตัณหากัปปะและทิฏฐิกัปปะ ด้วยบทว่า อถ เจ อนุเสติ (แต่ว่าอนุสัยยังนอนเนื่องอยู่) ทรงถือเอาอนุสัยโดยเป็นส่วนที่ยังละไม่ได้ในเตภูมิกวิบาก ในปริตตกิริยา และในรูป คำว่า อารมฺมณเมตํ โหติ (ธรรมชาตินั่นเป็นอารมณ์) ความว่า เมื่ออนุสัยมีอยู่ เพราะความที่การเกิดขึ้นแห่งกรรมวิญญาณไม่ได้ถูกห้าม ธรรมชาตคืออนุสัยนี้ย่อมเป็นปัจจัยนั่นเทียว

နော စေဝ စေတေတီတိအာဒီသု ပဌမပဒေ တေဘူမကကုသလာကုသလစေတနာ နိဝတ္တာ, ဒုတိယပဒေ အဋ္ဌသု စိတ္တေသု တဏှာဒိဋ္ဌိယော, တတိယပဒေ ဝုတ္တပ္ပကာရေသု ဓမ္မေသု ယော အပ္ပဟီနကောဋိယာ အနုသယိတော အနုသယော, သော နိဝတ္တော.

ในบทมีอาทิว่า โน เจว เจเตติ ในบทแรก เตภูมิกกุศลและอกุศลเจตนาย่อมระงับไป ในบทที่สอง ตัณหาและทิฏฐิในจิต ๘ ดวง (ย่อมระงับไป) ในบทที่สาม อนุสัยใดที่นอนเนื่องโดยเป็นส่วนที่ยังละไม่ได้ในธรรมทั้งหลายตามประเภทที่กล่าวแล้ว อนุสัยนั้นย่อมระงับไป

အပိစေတ္ထ အသမ္မောဟတ္ထံ စေတေတိ ပကပ္ပေတိ အနုသေတိ, စေတေတိ န ပကပ္ပေတိ အနုသေတိ, န စေတေတိ န ပကပ္ပေတိ အနုသေတိ, န စေတေတိ န ပကပ္ပေတိ န အနုသေတီတိ ဣဒမ္ပိ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပဌမနယေ ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ဒဿိတော. ဒုတိယနယေ စေတေတီတိ တေဘူမကကုသလစေတနာ စေဝ စတဿော စ အကုသလစေတနာ ဂဟိတာ. န ပကပ္ပေတီတိ အဋ္ဌသု စိတ္တေသု တဏှာဒိဋ္ဌိယော နိဝတ္တာ. အနုသေတီတိ တေဘူမကကုသလေ ဥပနိဿယကောဋိယာ, စတူသု အကုသလစေတနာသု သဟဇာတကောဋိယာ စေဝ ဥပနိဿယကောဋိယာ စ အနုသယော ဂဟိတော. တတိယနယေ န စေတေတီတိ တေဘူမကကုသလာကုသလံ နိဝတ္တံ, န ပကပ္ပေတီတိ အဋ္ဌသု စိတ္တေသု တဏှာဒိဋ္ဌိယော နိဝတ္တာ, အနုသေတီတိ သုတ္တေ အာဂတံ ဝါရေတွာ တေဘူမကကုသလာကုသလဝိပါကကိရိယာရူပေသု အပ္ပဟီနကောဋိယာ ဥပနိဿယော ဂဟိတော. စတုတ္ထနယော ပုရိမသဒိသောဝ.

อีกอย่างหนึ่ง ในพระสูตรนี้ เพื่อความไม่หลง พึงทราบจตุกะแม้นี้ คือ ๑. เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสติ (จงใจ ดำริ และนอนเนื่อง) ๒. เจเตติ น ปกปฺเปติ อนุเสติ (จงใจ ไม่ดำริ แต่นอนเนื่อง) ๓. น เจเตติ น ปกปฺเปติ อนุเสติ (ไม่จงใจ ไม่ดำริ แต่นอนเนื่อง) ๔. น เจเตติ น ปกปฺเปติ น อนุเสติ (ไม่จงใจ ไม่ดำริ และไม่นอนเนื่อง) ในบรรดาจตุกะนั้น ในนัยที่หนึ่ง ทรงแสดงการจำแนกธรรมไว้แล้ว ในนัยที่สอง คำว่า เจเตติ ทรงถือเอาเตภูมิกกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา ๔ ดวง คำว่า น ปกปฺเปติ ตัณหาและทิฏฐิในจิต ๘ ดวงย่อมระงับไป คำว่า อนุเสติ ทรงถือเอาอนุสัยโดยเป็นอุปนิสสยโกฏิในเตภูมิกกุศล และโดยเป็นสหชาตโกฏิและอุปนิสสยโกฏิในอกุศลเจตนา ๔ ดวง ในนัยที่สาม คำว่า น เจเตติ ทรงถือเอาความระงับไปแห่งเตภูมิกกุศลและอกุศล คำว่า น ปกปฺเปติ ตัณหาและทิฏฐิในจิต ๘ ดวงย่อมระงับไป คำว่า อนุเสติ ทรงถือเอาอุปนิสัยโดยเป็นส่วนที่ยังละไม่ได้ในเตภูมิกกุศล อกุศล วิบาก กิริยา และรูป โดยทรงยกเว้น (อนุสัย) ที่มาในพระสูตร นัยที่สี่ พึงถือเอาเหมือนกับนัยก่อน

တဒပ္ပတိဋ္ဌိတေတိ တသ္မိံ အပ္ပတိဋ္ဌိတေ. အဝိရူဠှေတိ ကမ္မံ ဇဝါပေတွာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနသမတ္ထတာယ အနိဗ္ဗတ္တမူလေ. ဧတ္ထ ပန ကိံ ကထိတန္တိ? အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ကိစ္စံ, ခီဏာသဝဿ ကိစ္စကရဏန္တိပိ နဝလောကုတ္တရဓမ္မာတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧတ္ထ စ ဝိညာဏဿ စေဝ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝဿ စ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, ဝေဒနာတဏှာနမန္တရေ ဧကော, ဘဝဇာတီနမန္တရေ ဧကောတိ. အဋ္ဌမံ.

ในบทว่า ตทปฺปฏิฏฺฐิเต ความว่า เมื่อวิญญาณนั้นไม่ตั้งอยู่แล้ว ในบทว่า อวิรูฬฺเห ความว่า เมื่อกรรมยังชวนจิตให้เกิดแล้ว มูลที่ยังไม่เกิดโดยความสามารถในการชักนำปฏิสนธิ ก็ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสอะไรไว้? ควรกล่าวได้ว่า ตรัสกิจของอรหัตตมรรค หรือตรัสการทำกิจของพระขีณาสพ หรือตรัสโลกุตรธรรม ๙ ประการ และในที่นี้ มีการเชื่อมต่อหนึ่งในระหว่างวิญญาณกับภพใหม่ในอนาคต, มีการเชื่อมต่อหนึ่งในระหว่างเวทนากับตัณหา, มีการเชื่อมต่อหนึ่งในระหว่างภพกับชาติ จบอัฏฐมสูตร

၉. ဒုတိယစေတနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาทุติยเจตนาสูตร

၃၉. နဝမေ [Pg.67] ဝိညာဏနာမရူပါနံ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, ဝေဒနာတဏှာနမန္တရေ ဧကော, ဘဝဇာတီနမန္တရေ ဧကောတိ. နဝမံ.

๓๙. ในนวมสูตร มีการเชื่อมต่อหนึ่งในระหว่างวิญญาณกับนามรูป, มีการเชื่อมต่อหนึ่งในระหว่างเวทนากับตัณหา, มีการเชื่อมต่อหนึ่งในระหว่างภพกับชาติ จบนวมสูตร

၁၀. တတိယစေတနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาตติยเจตนาสูตร

၄၀. ဒသမေ နတီတိ တဏှာ. သာ ဟိ ပိယရူပေသု ရူပါဒီသု နမနဋ္ဌေန ‘‘နတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အာဂတိ ဂတိ ဟောတီတိ အာဂတိမှိ ဂတိ ဟောတိ, အာဂတေ ပစ္စုပဋ္ဌိတေ ကမ္မေ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တေ ဝါ ဂဟိနိမိတ္တေ ဝါ ပဋိသန္ဓိဝသေန ဝိညာဏဿ ဂတိ ဟောတိ. စုတူပပါတောတိ ဧဝံ ဝိညာဏဿ အာဂတေ ပဋိသန္ဓိဝိသယေ ဂတိယာ သတိ ဣတော စဝနသင်္ခါတာ စုတိ, တတ္ထူပပတ္တိသင်္ခါတော ဥပပါတောတိ အယံ စုတူပပါတော နာမ ဟောတိ. ဧဝံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ နတိယာ စ အာဂတိဂတိယာ စ အန္တရေ ဧကောဝ သန္ဓိ ကထိတောတိ. ဒသမံ.

๔๐. ในทสมสูตร คำว่า นติ คือ ตัณหา จริงอยู่ ตัณหานั้น ท่านเรียกว่า “นติ” เพราะมีสภาวะน้อมไปในอารมณ์มีรูปเป็นต้นอันเป็นที่รัก คำว่า อาคติ คติ โหติ (ในอาคติย่อมมีคติ) ความว่า ในอาคติย่อมมีคติ คือ เมื่อกรรมก็ดี กรรมนิมิตก็ดี คตินิมิตก็ดี อันเป็นอาคติปรากฏเฉพาะหน้า คติคือการไปแห่งวิญญาณโดยเป็นปฏิสนธิย่อมมี คำว่า จุตูปปาโต ความว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ เมื่อคติคือการไปแห่งวิญญาณในอารมณ์แห่งปฏิสนธิอันเป็นอาคติมีอยู่ จุติที่ชื่อว่าการเคลื่อนจากภพนี้ และอุปปาตะที่ชื่อว่าการเข้าถึงในภพนั้นย่อมมี นี้ชื่อว่าจุตูปปาตะ ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสการเชื่อมต่อเพียงหนึ่งเดียวในระหว่างนติ (ตัณหา) กับอาคติคติ (การไปสู่คติ) จบทสมสูตร

ကဠာရခတ္တိယဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

กฬารขัตติยวรรค ที่ ๔

၅. ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ

๕. คหปติวรรค

၁. ပဉ္စဝေရဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตร

၄၁. ဂဟပတိဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ယတောတိ ယဒါ. ဘယာနိ ဝေရာနီတိ ဘယဝေရစေတနာယော. သောတာပတ္တိယင်္ဂေဟီတိ ဒုဝိဓံ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂံ, (သောတာပတ္တိယာ စ အင်္ဂံ,) ယံ ပုဗ္ဗဘာဂေ သောတာပတ္တိပဋိလာဘာယ သံဝတ္တတိ, ‘‘သပ္ပုရိသသံသေဝေါ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၁) ဧဝံ အာဂတံ, ပဋိလဒ္ဓဂုဏဿ စ သောတာပတ္တိံ ပတွာ ဌိတဿ အင်္ဂံ, ယံ သောတာပန္နဿ အင်္ဂန္တိပိ ဝုစ္စတိ, ဗုဒ္ဓေ အဝေစ္စပ္ပသာဒါဒီနံ ဧတံ အဓိဝစနံ. ဣဒမိဓ အဓိပ္ပေတံ. အရိယောတိ နိဒ္ဒေါသော နိရုပါရမ္ဘော. ဉာယောတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ဉတွာ ဌိတဉာဏမ္ပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါပိ. ယထာဟ – ‘‘ဉာယော ဝုစ္စတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ, အရိယောပိ အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဉာယော’’တိ. ပညာယာတိ အပရာပရံ ဥပ္ပန္နာယ ဝိပဿနာပညာယ. သုဒိဋ္ဌော ဟောတီတိ အပရာပရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဒဿနဝသေန သုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌော.

๔๑. ในสูตรแรกแห่งคหปติวรรค บทว่า ยโต คือ เมื่อใด บทว่า ภยานิ เวรานิ คือ เจตนาที่เป็นภัยและเวร องค์แห่งโสดาปัตติมี ๒ อย่าง คือ องค์ที่เป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมเป็นไปเพื่อการบรรลุโสดาปัตติ ที่มาในพระบาลีว่า “สัปปุริสสังเสโว สัทธัมมัสสวนัง โยนิโสมนสิการโร ธัมมานุธัมมัปปฏิปัตติ” (การคบสัตบุรุษ การฟังพระสัทธรรม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม) และองค์ของผู้มีคุณอันบรรลุแล้ว ตั้งอยู่โดยบรรลุโสดาปัตติ ซึ่งเรียกว่าเป็นองค์แห่งพระโสดาบันก็ได้ นี้เป็นชื่อเรียกของธรรมมีอเวจจัปปสาทะในพระพุทธเจ้าเป็นต้น ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาองค์แห่งโสดาปัตตินี้ บทว่า อริโย คือ ไม่มีโทษ ไม่มีเรื่องตำหนิ บทว่า ญาโย คือ ปฏิจจสมุปบาท และแม้ญาณที่ตั้งอยู่หลังจากรู้แล้ว (ก็ชื่อว่าญาโย) แม้ปฏิจจสมุปบาท (ก็ชื่อว่าญาโย) ดังที่พระองค์ตรัสว่า “ปฏิจจสมุปบาทเรียกว่าญาโย แม้อริยมรรคมีองค์ ๘ ก็เรียกว่าญาโย” บทว่า ปญฺญาย คือ ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่เกิดขึ้นโดยลำดับ บทว่า สุทิฏฺโฐ โหติ คือ เห็นดีแล้ว โดยเกิดขึ้นโดยลำดับและเห็นอย่างดีด้วยอำนาจแห่งการเห็น (ด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ)

ခီဏနိရယောတိအာဒီသု [Pg.68] အာယတိံ တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတာယ ခီဏော နိရယော မယှန္တိ သော အဟံ ခီဏနိရယော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သောတာပန္နောတိ မဂ္ဂသောတံ အာပန္နော. အဝိနိပါတဓမ္မောတိ န ဝိနိပါတသဘာဝေါ. နိယတောတိ ပဌမမဂ္ဂသင်္ခါတေန သမ္မတ္တနိယာမေန နိယတော. သမ္ဗောဓိပရာယနောတိ ဥတ္တရိမဂ္ဂတ္တယသင်္ခါတော သမ္ဗောဓိ ပရံ အယနံ မယှန္တိ သောဟံ သမ္ဗောဓိပရာယနော, တံ သမ္ဗောဓိံ အဝဿံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈနကောတိ အတ္ထော.

ในบทเป็นต้นว่า ขีณนิรโย (ผู้มีนรกสิ้นแล้ว) มีอธิบายว่า นรกของเราสิ้นแล้ว เพราะความที่ไม่เกิดในนรกนั้นในภพต่อไป ฉะนั้น เราจึงเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกบท บทว่า โสตาปันโน ได้แก่ ผู้ถึงกระแสแห่งมรรคแล้ว บทว่า อวินิปาตธัมโม ได้แก่ ผู้มีสภาวะไม่ตกต่ำ บทว่า นิยโต ได้แก่ ผู้เที่ยงโดยสัมมัตตนิยามะ คือ ปฐมมรรค บทว่า สัมโพธิปรายโน มีอธิบายว่า สัมโพธิคือมรรคเบื้องสูง ๓ เป็นที่ไปเบื้องหน้าของเรา ฉะนั้น เราจึงเป็นผู้มีสัมโพธิเป็นที่ไปเบื้องหน้า คือ เป็นผู้จะตรัสรู้สัมโพธินั้นได้อย่างแน่นอน

ပါဏာတိပါတပစ္စယာတိ ပါဏာတိပါတကမ္မကာရဏာ. ဘယံ ဝေရန္တိ အတ္ထတော ဧကံ. ဝေရဉ္စ နာမေတံ ဒုဝိဓံ ဟောတိ ဗာဟိရံ အဇ္ဈတ္တိကန္တိ. ဧကေန ဟိ ဧကဿ ပိတာ မာရိတော ဟောတိ, သော စိန္တေသိ ‘‘ဧတေန ကိရ မေ ပိတာ မာရိတော, အဟမ္ပိ တံယေဝ မာရေဿာမီ’’တိ နိသိတံ သတ္ထံ အာဒါယ စရတိ. ယာ တဿ အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နဝေရစေတနာ, ဣဒံ ဗာဟိရံ ဝေရံ နာမ. ယာ ပန ဣတရဿ ‘‘အယံ ကိရ မံ မာရေဿာမီတိ စရတိ, အဟမေဝ နံ ပဌမတရံ မာရေဿာမီ’’တိ စေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒံ အဇ္ဈတ္တိကံ ဝေရံ နာမ. ဣဒံ တာဝ ဥဘယမ္ပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကမေဝ. ယာ ပန တံ နိရယေ ဥပ္ပန္နံ ဒိသွာ ‘‘ဧတံ ပဟရိဿာမီ’’တိ ဇလိတံ အယမုဂ္ဂရံ ဂဏှတော နိရယပါလဿ စေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒမဿ သမ္ပရာယိကံ ဗာဟိရဝေရံ. ယာ စဿ ‘‘အယံ နိဒ္ဒေါသံ မံ ပဟရိဿာမီတိ အာဂစ္ဆတိ, အဟမေဝ နံ ပဌမတရံ ပဟရိဿာမီ’’တိ စေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣဒမဿ သမ္ပရာယိကံ အဇ္ဈတ္တဝေရံ. ယံ ပနေတံ ဗာဟိရဝေရံ, တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပုဂ္ဂလဝေရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခံ ဒေါမနဿန္တိ အတ္ထတော ဧကမေဝ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ သေသပဒေသုပိ ‘‘ဣမိနာ မမ ဘဏ္ဍံ ဟဋံ, မယှံ ဒါရေသု စာရိတ္တံ အာပန္နံ, မုသာ ဝတွာ အတ္ထော ဘဂ္ဂေါ, သုရာမဒမတ္တေန ဣဒံ နာမ ကတ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝေရုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ အဓိဂတေန အစလပ္ပသာဒေန. အရိယကန္တေဟီတိ ပဉ္စဟိ သီလေဟိ. တာနိ ဟိ အရိယာနံ ကန္တာနိ ပိယာနိ. ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ တာနိ န ဝိဇဟန္တိ, တသ္မာ ‘‘အရိယကန္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ အနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တမေဝ. ပဌမံ.

บทว่า ปาณาติปาตปจฺจยา ความว่า เพราะเหตุแห่งการทำกรรมคือปาณาติบาต บทว่า ภยํ เวรํ สองบทนี้มีความหมายเป็นอันเดียวกัน ก็เวรนี้นั้นมี ๒ อย่าง คือ เวรภายนอก และเวรภายใน จริงอยู่ บุคคลหนึ่งฆ่าบิดาของอีกคนหนึ่ง เขาจึงคิดว่า "ได้ยินว่า คนนี้ฆ่าบิดาของเรา แม้เราก็จะฆ่ามันนั่นแหละ" ดังนี้แล้ว ถือศัสตราที่ลับคมเที่ยวไป เจตนาที่เป็นเวรเกิดขึ้นภายในของผู้นั้น นี้ชื่อว่าเวรภายนอก ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่อีกฝ่ายหนึ่งว่า "ได้ยินว่า คนนี้เที่ยวไปโดยคิดว่าจะฆ่าเรา เรานี่แหละจะฆ่าเขาก่อน" นี้ชื่อว่าเวรภายใน เวรทั้งสองอย่างนี้เป็นภัยเวรในปัจจุบันเท่านั้น ส่วนเจตนาที่เกิดขึ้นแก่นายนิรยบาลผู้เห็นสัตว์นั้นเกิดในนรกแล้วถือค้อนเหล็กที่ลุกโชนโดยคิดว่า "เราจะทุบตีมัน" นี้เป็นสัมปรายิกเวรภายนอกของสัตว์นรกนั้น และเจตนาที่เกิดขึ้นแก่สัตว์นรกนั้นว่า "นายนิรยบาลนี้มาเพื่อจะทุบตีเราผู้ไม่มีโทษ เรานี่แหละจะทุบตีเขาก่อน" นี้เป็นสัมปรายิกเวรภายในของสัตว์นรกนั้น ก็เวรภายนอกนี้นั้น ในอรรถกถาเรียกว่า "ปุคคลเวร" บทว่า ทุกฺขํ โทมนสฺสํ สองบทนี้มีความหมายเป็นอันเดียวกัน การเกิดขึ้นแห่งเวรพึงทราบโดยนัยนี้ แม้ในบทที่เหลือทั้งหลาย เช่นในบทนี้ว่า "คนนี้ลักทรัพย์ของเรา, ประพฤติล่วงในภรรยาของเรา, พูดเท็จทำลายประโยชน์, ทำการ...นี้ด้วยความเมาสุราเมรัย" เป็นต้น บทว่า อเวจฺจปฺปสาเทน คือ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่ได้บรรลุแล้ว บทว่า อริยกันเตหิ ได้แก่ ด้วยศีล ๕ ประการ เพราะว่าศีล ๕ เหล่านั้นเป็นที่รักที่พอใจของพระอริยเจ้าทั้งหลาย แม้พระอริยเจ้าทั้งหลายจะไปสู่ภพอื่นก็ไม่ละศีล ๕ เหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ศีล ๕ จึงเรียกว่า "อริยกันตะ" เนื้อความอื่นใดที่พึงกล่าวในสูตรนี้ เนื้อความนั้นทั้งหมดพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค อนุสสตินิทเทส จบปฐมสูตร

၂. ဒုတိယပဉ္စဝေရဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปัญจเวรภยสูตรที่ ๒

၄၂. ဒုတိယေ ဘိက္ခူနံ ကထိတဘာဝမတ္တမေဝ ဝိသေသော. ဒုတိယံ.

๔๒. ในสูตรที่ ๒ มีข้อแตกต่างเพียงแค่ว่าทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย จบสูตรที่ ๒

၃. ဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาทุกขสูตร

၄၃. တတိယေ [Pg.69] ဒုက္ခဿာတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ. သမုဒယန္တိ ဒွေ သမုဒယာ ခဏိကသမုဒယော စ ပစ္စယသမုဒယော စ. ပစ္စယသမုဒယံ ပဿန္တောပိ ဘိက္ခု ခဏိကသမုဒယံ ပဿတိ, ခဏိကသမုဒယံ ပဿန္တောပိ ပစ္စယသမုဒယံ ပဿတိ. အတ္ထင်္ဂမောပိ အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမော ဘေဒတ္ထင်္ဂမောတိ ဒုဝိဓော. အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမံ ပဿန္တောပိ ဘေဒတ္ထင်္ဂမံ ပဿတိ, ဘေဒတ္ထင်္ဂမံ ပဿန္တောပိ အစ္စန္တတ္ထင်္ဂမံ ပဿတိ. ဒေသေဿာမီတိ ဣဒံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ သမုဒယအတ္ထင်္ဂမံ နိဗ္ဗတ္တိဘေဒံ နာမ ဒေသေဿာမိ, တံ သုဏာထာတိ အတ္ထော. ပဋိစ္စာတိ နိဿယဝသေန စေဝ အာရမ္မဏဝသေန စ ပစ္စယံ ကတွာ. တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိ ဖဿောတိ တိဏ္ဏံ သင်္ဂတိယာ ဖဿော. အယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခဿ သမုဒယောတိ အယံ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ နိဗ္ဗတ္တိ နာမ. အတ္ထင်္ဂမောတိ ဘေဒေါ. ဧဝဉှိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဘိန္နံ ဟောတိ အပ္ပဋိသန္ဓိယံ. တတိယံ.

๔๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ ทุกข์ในวัฏฏะ ในบทว่า สมุทยํ สมุทัยมี ๒ อย่าง คือ ขณิกสมุทัย (สมุทัยชั่วขณะ) และปัจจยสมุทัย (สมุทัยโดยเป็นปัจจัย) ภิกษุแม้เห็นปัจจยสมุทัย ก็ย่อมเห็นขณิกสมุทัย แม้เห็นขณิกสมุทัย ก็ย่อมเห็นปัจจยสมุทัย แม้อัสดง (ความดับ) ก็มี ๒ อย่าง คือ อัจจันตัตถังคมะ (ความดับสนิท) และเภทัตถังคมะ (ความดับเพราะแตกไป) ภิกษุแม้เห็นอัจจันตัตถังคมะ ก็ย่อมเห็นเภทัตถังคมะ แม้เห็นเภทัตถังคมะ ก็ย่อมเห็นอัจจันตัตถังคมะ บทว่า เทเสสฺสามิ มีความว่า เราจักแสดงสมุทัยและอัตถังคมะแห่งวัฏฏทุกข์นี้ ซึ่งชื่อว่านิพพัตติเภท (ความแตกต่างแห่งการเกิดและการดับ) เธอทั้งหลายจงฟังธรรมเทศนานั้น บทว่า ปฏิจฺจ ความว่า ทำให้เป็นปัจจัยโดยเป็นที่อาศัยและโดยเป็นอารมณ์ บทว่า ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส ความว่า ผัสสะย่อมมีเพราะความประชุมพร้อมแห่งธรรม ๓ อย่าง บทว่า อยํ โข ภิกฺขเว ทุกฺขสฺส สมุทโย ความว่า ตัณหานี้ชื่อว่าเป็นเหตุเกิดแห่งวัฏฏทุกข์ บทว่า อตฺถงฺคโม ได้แก่ ความแตกดับ ด้วยประการฉะนี้ วัฏฏทุกข์จึงเป็นอันแตกดับ ไม่มีปฏิสนธิอีกต่อไป จบสูตรที่ ๓

၄. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาโลกสูตร

၄၄. စတုတ္ထေ လောကဿာတိ သင်္ခါရလောကဿ. အယမေတ္ထ ဝိသေသော. စတုတ္ထံ.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โลกสฺส ได้แก่ สังขารโลก นี้เป็นข้อแตกต่างในสูตรนี้ จบสูตรที่ ๔

၅. ဉာတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาญาติกสูตร

၄၅. ပဉ္စမေ ဉာတိကေတိ ဒွိန္နံ ဉာတကာနံ ဂါမေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာဟိ ကတေ မဟာပါသာဒေ. ဓမ္မပရိယာယန္တိ ဓမ္မကာရဏံ. ဥပဿုတီတိ ဥပဿုတိဋ္ဌာနံ, ယံ ဌာနံ ဥပဂတေန သက္ကာ ဟောတိ ဘဂဝတော သဒ္ဒံ သောတုံ, တတ္ထ ဌိတောတိ အတ္ထော. သော ကိရ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနတ္ထံ အာဂတော အတ္တနော ကမ္မံ ပဟာယ ဘဂဝတော ဓမ္မဃောသံ သုဏန္တော အဋ္ဌာသိ. အဒ္ဒသာတိ တဒါ ကိရ ဘဂဝတော အာဒိတောဝ ပစ္စယာကာရံ မနသိကရောန္တဿ ‘‘ဣဒံ ဣမိနာ ပစ္စယေန ဟောတိ, ဣဒံ ဣမိနာ’’တိ အာဝဇ္ဇတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ဧကင်္ဂဏံ အဟောသိ, သတ္ထာ မနသိကာရံ ပဟာယ ဝစသာ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ယထာနုသန္ဓိနာ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေတွာ, ‘‘အပိ နု ခေါ ဣမံ ဓမ္မပရိယာယံ ကောစိ အဿောသီ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော တံ ဘိက္ခုမဒ္ဒသ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ’’တိ.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ญาติเก ได้แก่ ในหมู่บ้านของญาติ ๒ ตระกูล บทว่า คิญฺชกาวสเถ ได้แก่ ในปราสาทใหญ่ที่สร้างด้วยอิฐ บทว่า ธมฺมปริยายํ ได้แก่ เหตุแห่งธรรม บทว่า อุปสฺสุตึ ได้แก่ สถานที่ดักฟัง คือ สถานที่ซึ่งเมื่อเข้าไปแล้วสามารถจะฟังพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคได้ ความว่า ยืนอยู่ในที่นั้น ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมาเพื่อกวาดบริเวณพระคันธกุฎี ละทิ้งงานของตน ยืนฟังพระธรรมโฆษะของพระผู้มีพระภาคอยู่ บทว่า อทฺทสา ความว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงมนสิการปัจจยาการตั้งแต่ต้น ทรงพิจารณาว่า "สิ่งนี้มีเพราะปัจจัยนี้ สิ่งนี้มีเพราะปัจจัยนี้" ดังนี้ (จักรวาล) จนถึงภวัคคพรหมเป็นประดุจลานเดียวกัน พระศาสดาทรงละมนสิการแล้ว ทรงทำการสาธยายด้วยพระวาจา ทรงแสดงธรรมให้จบลงตามลำดับอนุสนธิแล้ว ทรงพิจารณาว่า "มีใครได้ฟังธรรมบรรยายนี้บ้างหนอ" ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุนั้น ด้วยเหตุนั้นจึงตรัสว่า "อทฺทสา โข ภควา" (พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นแล้ว)

အဿောသိ [Pg.70] နောတိ အဿောသိ နု. အထ ဝါ အဿောသိ နောတိ အမှာကံ ဘာသန္တာနံ အဿောသီတိ. ဥဂ္ဂဏှာဟီတိအာဒီသု သုတွာ တုဏှီဘူတောဝ ပဂုဏံ ကရောန္တော ဥဂ္ဂဏှာတိ နာမ. ပဒါနုပဒံ ဃဋေတွာ ဝါစာယ ပရိစိတံ ကရောန္တော ပရိယာပုဏာတိ နာမ. ဥဘယထာပိ ပဂုဏံ အာဓာရပ္ပတ္တံ ကရောန္တော ဓာရေတိ နာမ. အတ္ထသံဟိတောတိ ကာရဏနိဿိတော. အာဒိဗြဟ္မစရိယကောတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိ ပတိဋ္ဌာနဘူတော. ဣတိ တီသုပိ ဣမေသု သုတ္တေသု ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋမေဝ ကထိတံ. ပဉ္စမံ.

บทว่า อสฺโสสิ โน ความว่า อสฺโสสิ นุ (เธอได้ฟังแล้วหรือ) อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อสฺโสสิ โน ความว่า เธอได้ฟังคำของเราผู้กำลังกล่าวอยู่หรือ ในบทเป็นต้นว่า อุคฺคณฺหาหิ เมื่อฟังแล้วนิ่งเงียบทำความคล่องแคล่ว (ในใจ) ชื่อว่าย่อมเรียนเอา เมื่อเชื่อมต่อบทและอนุบทแล้วทำการฝึกซ้อมด้วยวาจา ชื่อว่าย่อมเล่าเรียน เมื่อทำความคล่องแคล่วให้ถึงความทรงจำได้ด้วยอุบายทั้งสองอย่าง ชื่อว่าย่อมทรงจำไว้ บทว่า อตฺถสํหิโต ได้แก่ อาศัยเหตุ บทว่า อาทิพฺรหฺมจริยโก ได้แก่ เป็นที่ตั้งเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรทั้งสามนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น จบสูตรที่ ๕

၆. အညတရဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอัญญตรพราหมณสูตร

၄၆. ဆဋ္ဌေ အညတရောတိ နာမဝသေန အပါကဋော အညတရော ဗြာဟ္မဏော. ဆဋ္ဌံ.

๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อญฺญตโร ได้แก่ พราหมณ์คนหนึ่งผู้ไม่ปรากฏชื่อ จบสูตรที่ ๖

၇. ဇာဏုဿောဏိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร

၄၇. သတ္တမေ ဇာဏုဿောဏီတိ ဌာနန္တရဝသေန ဧဝံလဒ္ဓနာမော အသီတိကောဋိဝိဘဝေါ မဟာပုရောဟိတော. သတ္တမံ.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ชาณุสโสณิ ความว่า มหาปุโรหิตผู้มีสมบัติ ๘๐ โกฏิ ได้ชื่ออย่างนี้ด้วยอำนาจแห่งตำแหน่ง. สูตรที่ ๗ จบ.

၈. လောကာယတိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาโลกายติกสูตร

၄၈. အဋ္ဌမေ လောကာယတိကောတိ ဝိတဏ္ဍသတ္ထေ လောကာယတေ ကတပရိစယော. ဇေဋ္ဌမေတံ လောကာယတန္တိ ပဌမံ လောကာယတံ. လောကာယတန္တိ စ လောကဿေဝ အာယတံ, ဗာလပုထုဇ္ဇနလောကဿ အာယတံ, မဟန္တံ ဂမ္ဘီရန္တိ ဥပဓာရိတဗ္ဗံ ပရိတ္တံ ဘာဝံ ဒိဋ္ဌိဂတံ. ဧကတ္တန္တိ ဧကသဘာဝံ, နိစ္စသဘာဝမေဝါတိ ပုစ္ဆတိ. ပုထုတ္တန္တိ ပုရိမသဘာဝေန နာနာသဘာဝံ, ဒေဝမနုဿာဒိဘာဝေန ပဌမံ ဟုတွာ ပစ္ဆာ န ဟောတီတိ ဥစ္ဆေဒံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆတိ. ဧဝမေတ္ထ ‘‘သဗ္ဗမတ္ထိ, သဗ္ဗမေကတ္တ’’န္တိ ဣမာ ဒွေပိ သဿတဒိဋ္ဌိယော, ‘‘သဗ္ဗံ နတ္ထိ, သဗ္ဗံ ပုထုတ္တ’’န္တိ ဣမာ ဒွေ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယောတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဋ္ဌမံ.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โลกายติโก ความว่า ผู้สั่งสมความเชี่ยวชาญในโลกายตศาสตร์อันเป็นวิตัณฑศาสตร์. ทิฏฐินี้ว่า "สิ่งทั้งปวงมีอยู่" เป็นโลกายตะอันดับแรก. และบทว่า โลกายตํ เป็นเหตุแห่งโลกเท่านั้น คือเป็นเหตุแห่งโลกคือปุถุชนผู้เขลา พึงทราบว่า ภาวะเล็กน้อยที่ถูกยึดถือเป็นทิฏฐิว่า ยิ่งใหญ่ ลึกซึ้ง. บทว่า เอกตฺตํ ความว่า ทูลถามว่า มีสภาวะเดียว คือมีสภาวะเที่ยงเท่านั้นหรือ. บทว่า ปุถุตฺตํ ความว่า มีสภาวะต่างจากสภาวะเดิม คือเป็นเทวดาและมนุษย์เป็นต้นในเบื้องต้นแล้ว ภายหลังไม่มี ดังนี้ มุ่งหมายถึงอุจเฉททิฏฐิแล้วทูลถาม. ในสูตรนี้ พึงทราบว่า ทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ "สิ่งทั้งปวงมีอยู่" และ "สิ่งทั้งปวงเป็นอันเดียวกัน" เป็นสัสสตทิฏฐิ, ทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ "สิ่งทั้งปวงไม่มี" และ "สิ่งทั้งปวงเป็นคนละอย่างกัน" เป็นอุจเฉททิฏฐิ. สูตรที่ ๘ จบ.

၉. အရိယသာဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอริยสาวกสูตร

၄၉. နဝမေ ကိံ နု ခေါတိ သံသယုပ္ပတ္တိအာကာရဒဿနံ. သမုဒယတီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နဝမံ.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กึ นุ โข เป็นการแสดงอาการแห่งความสงสัยที่เกิดขึ้น. บทว่า สมุทยติ ความว่า ย่อมเกิดขึ้น. สูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. ဒုတိယအရိယသာဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาทุติยอริยสาวกสูตร

၅၀. ဒသမေ [Pg.71] ဒွေပိ နယာ ဧကတော ဝုတ္တာ. ဣဒမေဝ ပုရိမေန နာနတ္တံ, သေသံ တာဒိသမေဝါတိ. ဒသမံ.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ นัยทั้งสองพระผู้มีพระภาคตรัสไว้รวมกัน. ข้อนี้เท่านั้นเป็นความแตกต่างกับสูตรก่อน, ส่วนที่เหลือเหมือนกันนั่นแล. สูตรที่ ๑๐ จบ.

ဂဟပတိဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

คหปติวรรคที่ ๕ จบ.

၆. ဒုက္ခဝဂ္ဂေါ

๖. ทุกขวรรค

၁. ပရိဝီမံသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาปริวีมังสนาสูตร

၅၁. ဒုက္ခဝဂ္ဂဿ ပဌမေ ပရိဝီမံသမာနောတိ ဥပပရိက္ခမာနော. ဇရာမရဏန္တိ ကသ္မာ ဇရာမရဏံ ဧကမေဝ ‘‘အနေကဝိဓံ နာနပ္ပကာရက’’န္တိ ဝတွာ ဂဟိတန္တိ စေ? တသ္မိံ ဂဟိတေ သဗ္ဗဒုက္ခဿ ဂဟိတတ္တာ. ယထာ ဟိ စူဠာယ ဂဟိတေ ပုရိသေ သော ပုရိသော ဂဟိတောဝ ဟောတိ, ဧဝံ ဇရာမရဏေ ဂဟိတေ သဗ္ဗဒုက္ခံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တသ္မာ ‘‘ယံ ခေါ ဣဒံ အနေကဝိဓံ နာနပ္ပကာရကံ ဒုက္ခံ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ နှတွာ ဌိတံ ပုရိသံ ဝိယ သဗ္ဗဒုက္ခံ ဒဿေတွာ တံ စူဠာယ ဂဏှန္တော ဝိယ ဇရာမရဏံ ဂဏှိ.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทุกขวรรค บทว่า ปริวีมํสมาโน ความว่า เมื่อพิจารณาอยู่. ในบทว่า ชรามรณํ ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "มีหลายอย่าง มีประการต่างๆ" แล้วจึงทรงถือเอาชรามรณะอย่างเดียวเท่านั้น? ตอบว่า เพราะเมื่อทรงถือเอาชรามรณะนั้นแล้ว ชื่อว่าทรงถือเอาทุกข์ทั้งปวง. เปรียบเหมือนเมื่อจับบุรุษที่มวยผม บุรุษนั้นก็ชื่อว่าถูกจับแล้วนั่นเทียว ฉันใด เมื่อทรงถือเอาชรามรณะแล้ว ทุกข์ทั้งปวงก็ชื่อว่าทรงถือเอาแล้วนั่นเทียว ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์ทรงแสดงทุกข์ทั้งปวงเปรียบเหมือนบุรุษที่อาบน้ำแล้วยืนอยู่ ด้วยพระดำรัสว่า "ทุกข์อันใดแลนี้มีหลายอย่าง มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลก" แล้วทรงถือเอาชรามรณะ เปรียบเหมือนทรงจับบุรุษนั้นที่มวยผม.

ဇရာမရဏနိရောဓသာရုပ္ပဂါမိနီတိ ဇရာမရဏနိရောဓဿ သာရုပ္ပဘာဝေန နိက္ကိလေသတာယ ပရိသုဒ္ဓတာယ သဒိသာဝ ဟုတွာ ဂါမိနီတိ အတ္ထော. တထာ ပဋိပန္နော စ ဟောတီတိ ယထာ တံ ပဋိပန္နောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ပဋိပန္နော ဟောတိ. အနုဓမ္မစာရီတိ နိဗ္ဗာနဓမ္မံ အနုဂတံ ပဋိပတ္တိဓမ္မံ စရတိ, ပူရေတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခက္ခယာယ ပဋိပန္နောတိ သီလံ အာဒိံ ကတွာ ဇရာမရဏဒုက္ခဿ နိရောဓတ္ထာယ ပဋိပန္နော. သင်္ခါရနိရောဓာယာတိ သင်္ခါရဒုက္ခဿ နိရောဓတ္ထာယ. ဧတ္တာဝတာ ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ကထိတာ.

บทว่า ชรามรณนิโรธสารุปฺปคามินี ความว่า เป็นข้อปฏิบัติที่นำไปโดยเป็นเช่นเดียวกัน คือโดยความไม่มีกิเลส โดยความบริสุทธิ์ โดยความเป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่ความดับแห่งชรามรณะ. บทว่า ตถา ปฏิปนฺโน จ โหติ ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนั้น คืออย่างที่เรียกว่าเป็นผู้ปฏิบัติแล้วซึ่งข้อปฏิบัตินั้น. บทว่า อนุธมฺมจารี ความว่า ย่อมประพฤติ คือย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ซึ่งธรรมคือข้อปฏิบัติอันอนุโลมแก่ธรรมคือนิพพาน. บทว่า ทุกฺขกฺขยาย ปฏิปนฺโน ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความดับแห่งทุกข์คือชรามรณะ โดยทำศีลให้เป็นเบื้องต้น. บทว่า สงฺขารนิโรธาย ความว่า เพื่อความดับแห่งทุกข์คือสังขาร. ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระธรรมเทศนาจึงชื่อว่าตรัสไว้แล้วจนถึงอรหัตตผล.

ဣဒါနိ အရဟတ္တဖလပစ္စဝေက္ခဏံ သတတဝိဟာရဉ္စ ဒဿေတွာ ဒေသနာ နိဝတ္တေတဗ္ဗာ သိယာ, တထာ အကတွာ အဝိဇ္ဇာဂတောတိ ဣဒံ ကသ္မာ ဂဏှာတီတိ? ခီဏာသဝဿ သမတိက္ကန္တဝဋ္ဋဒုက္ခဒဿနတ္ထံ. အပိစ ပုန ဝဋ္ဋံ အာရဘိတွာ ဝိဝဋ္ဋေ ကထိယမာနေ ဗုဇ္ဈနကသတ္တော စေတ္ထ အတ္ထိ, တဿ အဇ္ဈာသယဝသေနာပိ ဣဒံ ဂဏှာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ [Pg.72] ဂတော ဥပဂတော သမန္နာဂတော. ပုရိသပုဂ္ဂလောတိ ပုရိသောယေဝ ပုဂ္ဂလော. ဥဘယေနာပိ သမ္မုတိကထံ ကထေတိ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ သမ္မုတိကထာ ပရမတ္ထကထာတိ ဒွေ ကထာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ‘‘သတ္တော နရော ပုရိသော ပုဂ္ဂလော တိဿော နာဂေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ သမ္မုတိကထာ နာမ. ‘‘ခန္ဓာ ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပရမတ္ထကထာ နာမ. ပရမတ္ထံ ကထေန္တာပိ သမ္မုတိံ အမုဉ္စိတွာ ကထေန္တိ. တေ သမ္မုတိံ ကထေန္တာပိ ပရမတ္ထံ ကထေန္တာပိ သစ္စမေဝ ကထေန္တိ. တေနေဝ ဝုတ္တံ –

บัดนี้ พระธรรมเทศนาพึงจบลงโดยทรงแสดงปัจจเวกขณญาณในอรหัตตผลและสตตวิหาร แต่ไม่ทรงทำอย่างนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงถือเอาคำนี้ว่า อวิชฺชาคโต? เพื่อทรงแสดงความที่พระขีณาสพมีวัฏฏทุกข์อันก้าวล่วงแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า เมื่อทรงปรารภวัฏฏะอีกแล้วตรัสวิวัฏฏะอยู่ สัตว์ผู้สามารถตรัสรู้ได้ก็มีอยู่ในที่นี้ พระองค์ทรงถือเอาคำนี้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของสัตว์นั้นด้วย. ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิชฺชาคโต ความว่า ไปแล้ว ถึงแล้ว เข้าไปแล้ว ประกอบพร้อมแล้วในอวิชชา. บทว่า ปุริสปุคฺคโล ความว่า บุคคลนั่นแหละคือบุรุษ. ด้วยทั้งสองบท พระผู้มีพระภาคตรัสสมมุติกถา. เพราะว่า กถาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมี ๒ อย่าง คือ สมมุติกถา และปรมัตถกถา. ในกถาทั้งสองนั้น กถาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "สัตว์ นรชน บุรุษ บุคคล ติสสะ นาคะ" ชื่อว่าสมมุติกถา. กถาที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ" ชื่อว่าปรมัตถกถา. แม้เมื่อตรัสปรมัตถ์ ก็ไม่ทรงละสมมุติแล้วจึงตรัส. พระพุทธเจ้าเหล่านั้น แม้เมื่อตรัสสมมุติ หรือแม้เมื่อตรัสปรมัตถ์ ก็ตรัสแต่สัจจะเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသိ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝဒတံ ဝရော;

သမ္မုတိံ ပရမတ္ထဉ္စ, တတိယံ နူပလဗ္ဘတိ;

သင်္ကေတဝစနံ သစ္စံ, လောကသမ္မုတိကာရဏံ;

ပရမတ္ထဝစနံ သစ္စံ, ဓမ္မာနံ ဘူတလက္ခဏ’’န္တိ.

"พระสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่าวาทีทั้งหลาย ทรงแสดงสัจจะ ๒ อย่าง คือ สมมุติและปรมัตถ์, สัจจะที่ ๓ ย่อมไม่มี. คำพูดที่เป็นเครื่องหมายอันเป็นเหตุแห่งโลกสมมุติ เป็นสัจจะ, คำพูดที่เป็นปรมัตถ์อันเป็นลักษณะตามความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย เป็นสัจจะ."

ပုညံ စေ သင်္ခါရန္တိ တေရသစေတနာဘေဒံ ပုညာဘိသင်္ခါရံ. အဘိသင်္ခရောတီတိ ကရောတိ. ပုညူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏန္တိ ကမ္မဝိညာဏံ ကမ္မပုညေန ဥပဂတံ သမ္ပယုတ္တံ ဟောတိ, ဝိပါကဝိညာဏံ ဝိပါကပုညေန. အပုညံ စေ သင်္ခါရန္တိ ဒွါဒသစေတနာဘေဒံ အပုညာဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတိ. အာနေဉ္ဇံ စေ သင်္ခါရန္တိ စတုစေတနာဘေဒံ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရံ. အာနေဉ္ဇူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏန္တိ ကမ္မာနေဉ္ဇေန ကမ္မဝိညာဏံ, ဝိပါကာနေဉ္ဇေန ဝိပါကဝိညာဏံ ဥပဂတံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ တိဝိဓဿ ကမ္မာဘိသင်္ခါရဿ ဂဟိတတ္တာ ဒွါဒသပဒိကော ပစ္စယာကာရော ဂဟိတောဝ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ.

บทว่า ปุญฺญํ เจ สงฺขารํ ได้แก่ ปุญญาภิสังขารอันมีเจตนา ๑๓ ดวงเป็นประเภท. บทว่า อภิสงฺขโรติ ความว่า ย่อมกระทำ. บทว่า ปุญฺญูปคํ โหติ วิญฺญาณํ ความว่า กรรมวิญญาณย่อมถึงพร้อม ประกอบพร้อมด้วยกรรมที่เป็นบุญ, วิปากวิญญาณ (ย่อมถึงพร้อม) ด้วยวิบากที่เป็นบุญ. บทว่า อปุญฺญํ เจ สงฺขารํ ความว่า ย่อมปรุงแต่งอปุญญาภิสังขารอันมีเจตนา ๑๒ ดวงเป็นประเภท. บทว่า อาเนญฺชํ เจ สงฺขารํ ได้แก่ อาเนญชาภิสังขารอันมีเจตนา ๔ ดวงเป็นประเภท. บทว่า อาเนญฺชูปคํ โหติ วิญฺญาณํ ความว่า กรรมวิญญาณย่อมถึงพร้อมด้วยกรรมที่เป็นอาเนญชา, วิปากวิญญาณย่อมถึงพร้อมด้วยวิบากที่เป็นอาเนญชา. และในที่นี้ เพราะทรงถือเอากัมมาภิสังขาร ๓ ประเภท ปัจจยาการมีบท ๑๒ ก็ชื่อว่าทรงถือเอาแล้วนั่นเทียว. ด้วยคำเพียงเท่านี้ วัฏฏะจึงชื่อว่าทรงแสดงแล้ว.

ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာတိ စတူသု သစ္စေသု အညာဏံ. ဝိဇ္ဇာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ. ဧတ္ထ စ ပဌမမေဝ အဝိဇ္ဇာယ ပဟီနာယ ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ ပန စတုရင်္ဂေပိ တမေ ရတ္တိံ ပဒီပုဇ္ဇလေန အန္ဓကာရော ပဟီယတိ, ဧဝံ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါ အဝိဇ္ဇာယ ပဟာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ လောကေ ကိဉ္စိ ဓမ္မံ န ဂဏှာတိ န ပရာမသတိ. အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတီတိ အနုပါဒိယန္တော အဂဏှန္တော နေဝ တဏှာပရိတဿနာယ, န ဘယပရိတဿနာယ ပရိတဿတိ, န တဏှာယတိ န ဘာယတီတိ အတ္ထော. ပစ္စတ္တညေဝါတိ သယမေဝ အတ္တနာဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, န အညဿ အာနုဘာဝေန.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยโต โข ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิชฺชา คือ ความไม่รู้ในสัจจะ ๔. บทว่า วิชฺชา คือ ญาณในอรหัตตมรรค. และในที่นี้ วิชชาย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการละอวิชชาได้ในเบื้องต้นนั่นเอง. เปรียบเหมือนว่า ในราตรีที่มืดมิดแม้ประกอบด้วยองค์ ๔ ความมืดย่อมหายไปพร้อมกับความสว่างของประทีป ฉันใด พึงทราบการละอวิชชาได้พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งวิชชา ฉันนั้น. บทว่า น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ความว่า ย่อมไม่ยึดถือ ย่อมไม่ลูบคลำธรรมอะไรๆ ในโลก. บทว่า อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ ความว่า เมื่อไม่ยึดถือ ไม่ถือมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัวด้วยความสะดุ้งคือตัณหา หรือด้วยความสะดุ้งคือภัย คือ ย่อมไม่ทะยานอยาก ย่อมไม่กลัว. บทว่า ปจฺจตฺตญฺเญว ความว่า ย่อมปรินิพพานด้วยตนเองนั่นเทียว ไม่ใช่ด้วยอานุภาพของผู้อื่น.

သော [Pg.73] သုခံ စေ ဝေဒနန္တိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? ခီဏာသဝဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ဒဿေတွာ သတတဝိဟာရံ ဒဿေတုံ အာရဘိ. အနဇ္ဈောသိတာတိ တဏှာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ အဂဟိတာ. အထ ဒုက္ခဝေဒနာ ကသ္မာ ဝုတ္တာ, ကိံ တမ္ပိ အဘိနန္ဒန္တော အတ္ထီတိ? အာမ အတ္ထိ. သုခံ အဘိနန္ဒန္တောယေဝ ဟိ ဒုက္ခံ အဘိနန္ဒတိ နာမ ဒုက္ခံ ပတွာ သုခံ ပတ္ထနတော သုခဿ စ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတောတိ. ကာယပရိယန္တိကန္တိ ကာယပရိစ္ဆိန္နံ, ယာဝ ပဉ္စဒွါရကာယော ပဝတ္တတိ, တာဝ ပဝတ္တံ ပဉ္စဒွါရိကဝေဒနန္တိ အတ္ထော. ဇီဝိတပရိယန္တိကန္တိ ဇီဝိတပရိစ္ဆိန္နံ. ယာဝ ဇီဝိတံ ပဝတ္တတိ, တာဝ ပဝတ္တံ မနောဒွါရိကဝေဒနန္တိ အတ္ထော.

พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มข้อความว่า “เสวยสุขเวทนา” นี้ เพราะเหตุไร? ทรงเริ่มเพื่อทรงแสดงปัจจเวกขณญาณของพระขีณาสพแล้ว ทรงแสดงสมาบัติอันเป็นวิหารธรรมที่ทรงอาศัยอยู่เนืองนิตย์. คำว่า อนัชโฌสิตา คือ ไม่ถูกตัณหากลืนกิน ทำให้สิ้นสุด และยึดถือ. ก็เหตุไรจึงตรัสถึงทุกขเวทนาเล่า มีผู้เพลิดเพลินแม้ซึ่งทุกขเวทนานั้นอยู่หรือ? มีอยู่. จริงอยู่ ผู้ที่เพลิดเพลินสุขเวทนานั่นแหละ ชื่อว่าเพลิดเพลินทุกขเวทนา เพราะเมื่อประสบทุกข์ ก็ปรารถนาสุข และเพราะสุขมีความทุกข์คือความแปรปรวนเป็นธรรมดา. คำว่า มีกายเป็นที่สุด (กายปริยันติกัง) คือ มีกายเป็นเครื่องกำหนด ความว่า เวทนาทางปัญจทวารที่เกิดขึ้นตราบเท่าที่กายคือปัญจทวารยังเป็นไปอยู่. คำว่า มีชีวิตเป็นที่สุด (ชีวิตปริยันติกัง) คือ มีชีวิตเป็นเครื่องกำหนด ความว่า เวทนาทางมโนทวารที่เกิดขึ้นตราบเท่าที่ชีวิตยังเป็นไปอยู่.

တတ္ထ ပဉ္စဒွါရိကဝေဒနာ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဌမံ နိရုဇ္ဈတိ, မနောဒွါရိကဝေဒနာ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပစ္ဆာ နိရုဇ္ဈတိ. သာ ဟိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုရူပသ္မိံယေဝ ပတိဋ္ဌာတိ. ပဉ္စဒွါရိကာ ပဝတ္တေ ပဉ္စဒွါရဝသေန ပဝတ္တမာနာ ပဌမဝယေ ဝီသတိဝဿကာလေ ရဇ္ဇနဒုဿနမုယှနဝသေန အဓိမတ္တာ ဗလဝတီ ဟောတိ, ပဏ္ဏာသဝဿကာလေ ဌိတာ ဟောတိ, သဋ္ဌိဝဿကာလတော ပဋ္ဌာယ ပရိဟာယမာနာ အသီတိနဝုတိဝဿကာလေ မန္ဒာ ဟောတိ. တဒါ ဟိ သတ္တာ ‘‘စိရရတ္တံ ဧကတော နိသီဒိမှာ နိပဇ္ဇိမှာ’’တိ ဝဒန္တေပိ ‘‘န သဉ္ဇာနာမာ’’တိ ဝဒန္တိ. အဓိမတ္တာနိပိ ရူပါဒိအာရမ္မဏာနိ ‘‘န ပဿာမ န သုဏာမ’’, ‘‘သုဂန္ဓံ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဝါ သာဒုံ အသာဒုံ ဝါ ထဒ္ဓံ မုဒုကန္တိ ဝါ န ဇာနာမာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဣတိ နေသံ ပဉ္စဒွါရိကဝေဒနာ ဘဂ္ဂါ ဟောတိ, မနောဒွါရိကာဝ ပဝတ္တတိ. သာပိ အနုပုဗ္ဗေန ပရိဟာယမာနာ မရဏသမယေ ဟဒယကောဋိံယေဝ နိဿာယ ပဝတ္တတိ. ယာဝ ပနေသာ ပဝတ္တတိ, တာဝ သတ္တော ဇီဝတီတိ ဝုစ္စတိ. ယဒါ နပ္ပဝတ္တတိ, တဒါ မတော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ.

บรรดาเวทนาทั้งสองนั้น ปัญจทวาริกเวทนาเกิดขึ้นทีหลัง แต่ดับก่อน, มโนทวาริกเวทนาเกิดขึ้นก่อน แต่ดับทีหลัง. จริงอยู่ มโนทวาริกเวทนานั้น ในปฏิสนธิขณะ ย่อมตั้งอยู่เฉพาะที่วัตถุรูปเท่านั้น. ส่วนปัญจทวาริกเวทนา เมื่อเป็นไปในปวัตติกาลโดยอำนาจแห่งปัญจทวาร ในปฐมวัยคือเวลาอายุ ๒๐ ปี ย่อมมีกำลังกล้าอย่างยิ่ง โดยอำนาจแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลง, ในเวลาอายุ ๕๐ ปี ย่อมทรงตัวอยู่, ตั้งแต่เวลาอายุ ๖๐ ปีไป เมื่อเสื่อมลง ในเวลาอายุ ๘๐-๙๐ ปี ย่อมมีกำลังอ่อน. จริงอยู่ ในเวลานั้น สัตว์ทั้งหลาย แม้จะมีผู้กล่าวว่า “เราเคยนั่งเคยนอนด้วยกันมานาน” ก็กล่าวว่า “เราจำไม่ได้”. แม้รูปเป็นต้นอันเป็นอารมณ์ที่ชัดเจนอย่างยิ่ง ก็กล่าวว่า “เราไม่เห็น เราไม่ได้ยิน” “เราไม่รู้กลิ่นหอมหรือกลิ่นเหม็น รสอร่อยหรือไม่อร่อย หรือสัมผัสที่แข็งหรืออ่อน”. ด้วยเหตุนี้ ปัญจทวาริกเวทนาของสัตว์เหล่านั้นจึงเสื่อมกำลังไป, มีแต่มโนทวาริกเวทนาเท่านั้นที่เป็นไปอยู่. แม้เวทนานั้นก็เสื่อมไปโดยลำดับ ในเวลาใกล้ตาย ก็อาศัยเพียงที่สุดแห่งหทัยวัตถุเป็นไปอยู่. ตราบใดที่เวทนานี้ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น สัตว์ย่อมถูกเรียกว่า “ยังมีชีวิตอยู่”. เมื่อใดเวทนานี้ไม่เป็นไป เมื่อนั้น สัตว์ย่อมถูกเรียกว่า “ตายแล้ว ดับแล้ว”.

သွာယမတ္ထော ဝါပိယာ ဒီပေတဗ္ဗော –

เนื้อความนี้ พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยสระน้ำใหญ่ –

ယထာ ဟိ ပုရိသော ပဉ္စဥဒကမဂ္ဂသမ္ပန္နံ ဝါပိံ ကရေယျ, ပဌမံ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ပဉ္စဟိ ဥဒကမဂ္ဂေဟိ ဥဒကံ ပဝိသိတွာ အန္တောဝါပိယံ အာဝါဋေ ပူရေယျ, ပုနပ္ပုနံ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဥဒကမဂ္ဂေ ပူရေတွာ ဂါဝုတဍ္ဎယောဇနမတ္တံ ဩတ္ထရိတွာ ဥဒကံ တိဋ္ဌေယျ တတော တတော ဝိဿန္ဒမာနံ, အထ နိဒ္ဓမနတုမ္ဗေ ဝိဝရိတွာ ခေတ္တေသု ကမ္မေ ကရိယမာနေ ဥဒကံ နိက္ခမန္တံ, သဿပါကကာလေ (ဥဒကံ နိက္ခမန္တံ,) ဥဒကံ ပရိဟီနံ ‘‘မစ္ဆေ ဂဏှာမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇေယျ, တတော [Pg.74] ကတိပါဟေန အာဝါဋေသုယေဝ ဥဒကံ သဏ္ဌဟေယျ. ယာဝ ပန တံ အာဝါဋေသု ဟောတိ, တာဝ ‘‘မဟာဝါပိယံ ဥဒကံ အတ္ထီ’’တိ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ယဒါ ပန တတ္ထ ဆိဇ္ဇတိ, တဒါ ‘‘ဝါပိယံ ဥဒကံ နတ္ထီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

เปรียบเหมือนบุรุษพึงสร้างสระน้ำใหญ่ที่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า ๕ สาย. เมื่อฝนตกครั้งแรก น้ำพึงไหลเข้าทางทางน้ำ ๕ สายนั้น แล้วเต็มหลุมบ่อภายในสระ. เมื่อฝนตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า น้ำก็จะเต็มทางน้ำทั้งหลายแล้วท่วมแผ่ไปประมาณคาวุตหนึ่งและกึ่งโยชน์ ตั้งอยู่โดยไหลล้นออกจากที่นั้นๆ. ต่อมา เมื่อเปิดท่อระบายน้ำออก ทำการงานในนาทั้งหลาย น้ำก็จะไหลออกไป. ในเวลาที่ข้าวกล้าสุก (น้ำไหลออกไป) น้ำลดน้อยลง ก็จะถึงภาวะที่ควรกล่าวได้ว่า “เรามาจับปลากันเถิด”. จากนั้นอีก ๒-๓ วัน น้ำก็จะคงเหลืออยู่แต่ในหลุมบ่อเท่านั้น. ก็ตราบใดที่น้ำนั้นยังมีอยู่ในหลุมบ่อ ตราบนั้น ก็ยังนับได้ว่า “ในสระใหญ่ยังมีน้ำอยู่”. แต่เมื่อใดน้ำในหลุมบ่อนั้นแห้งไป เมื่อนั้น ก็กล่าวกันว่า “ในสระไม่มีน้ำแล้ว”. ข้ออุปมาอุปไมยนี้พึงทราบอย่างนี้.

ပဌမံ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ပဉ္စဟိ မဂ္ဂေဟိ ဥဒကေ ပဝိသန္တေ အာဝါဋာနံ ပူရဏကာလော ဝိယ ဟိ ပဌမမေဝ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မနောဒွါရိကဝေဒနာယ ဝတ္ထုရူပေ ပတိဋ္ဌိတကာလော, ပုနပ္ပုနံ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ပဉ္စန္နံ မဂ္ဂါနံ ပူရိတကာလော ဝိယ ပဝတ္တေ ပဉ္စဒွါရိကဝေဒနာယ ပဝတ္တိကာလော, ဂါဝုတဍ္ဎယောဇနမတ္တံ အဇ္ဈောတ္ထရဏံ ဝိယ ပဌမဝယေ ဝီသတိဝဿကာလေ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန တဿာ အဓိမတ္တဗလဝဘာဝေါ, ယာဝ ဝါပိတော ဥဒကံ န နိဂ္ဂစ္ဆတိ, တာဝ ပူရာယ ဝါပိယာ ဌိတကာလော ဝိယ ပညာသဝဿကာလေ တဿာ ဌိတကာလော, နိဒ္ဓမနတုမ္ဗေသု ဝိဝဋေသု ကမ္မန္တေ ကရိယမာနေ ဥဒကဿ နိက္ခမနကာလော ဝိယ သဋ္ဌိဝဿကာလတော ပဋ္ဌာယ တဿာ ပရိဟာနိ, ဥဒကေ ဘဋ္ဌေ ဥဒကမဂ္ဂေသု ပရိတ္တောဒကဿ ဌိတကာလော ဝိယ အသီတိနဝုတိဝဿကာလေ ပဉ္စဒွါရိကဝေဒနာယ မန္ဒကာလော, အာဝါဋေသုယေဝ ဥဒကဿ ပတိဋ္ဌာနကာလော ဝိယ ဟဒယဝတ္ထုကောဋိံ နိဿာယ မနောဒွါရိကဝေဒနာယ ပဝတ္တိကာလော, အာဝါဋေသု ပရိတ္တေပိ ဥဒကေ သတိ ‘‘ဝါပိယံ ဥဒကံ အတ္ထီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗကာလော ဝိယ ယာဝ သာ ပဝတ္တတိ, တာဝ ‘‘သတ္တော ဇီဝတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယထာ ပန အာဝါဋေသု ဥဒကေ ဆိန္နေ ‘‘နတ္ထိ ဝါပိယံ ဥဒက’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ မနောဒွါရိကဝေဒနာယ အပ္ပဝတ္တမာနာယ ‘‘သတ္တော မတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဣမံ ဝေဒနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒိယမာနော’’တိ.

จริงอยู่ พึงเห็นว่า เวลาที่มโนทวาริกเวทนาตั้งอยู่ในวัตถุรูปในปฏิสนธิขณะทีแรกสุดนั้น เปรียบเหมือนเวลาที่หลุมบ่อเต็มเมื่อน้ำไหลเข้าทางทางน้ำ ๕ สายในตอนที่ฝนตกครั้งแรก. พึงเห็นว่า เวลาที่ปัญจทวาริกเวทนาเกิดขึ้นในปวัตติกาล เปรียบเหมือนเวลาที่ทางน้ำทั้ง ๕ สายเต็มเมื่อฝนตกซ้ำแล้วซ้ำเล่า. พึงเห็นว่า ความที่ปัญจทวาริกเวทนานั้นมีกำลังกล้าอย่างยิ่งโดยอำนาจแห่งความกำหนัดเป็นต้นในปฐมวัยคือเวลาอายุ ๒๐ ปี เปรียบเหมือนการที่น้ำท่วมแผ่ไปประมาณคาวุตหนึ่งและกึ่งโยชน์. พึงเห็นว่า เวลาที่เวทนานั้นทรงตัวอยู่ในเวลาอายุ ๕๐ ปี เปรียบเหมือนเวลาที่สระน้ำเต็มคงอยู่ตราบเท่าที่น้ำยังไม่ไหลออกจากสระ. พึงเห็นว่า ความเสื่อมถอยของเวทนานั้นตั้งแต่เวลาอายุ ๖๐ ปีไป เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำไหลออกเมื่อเปิดท่อระบายน้ำออกเพื่อทำการงาน. พึงเห็นว่า เวลาที่ปัญจทวาริกเวทนามีกำลังอ่อนในเวลาอายุ ๘๐-๙๐ ปี เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำเหลือน้อยคงอยู่ในทางน้ำเมื่อน้ำลดลงแล้ว. พึงเห็นว่า เวลาที่มโนทวาริกเวทนาอาศัยที่สุดแห่งหทัยวัตถุเกิดขึ้น เปรียบเหมือนเวลาที่น้ำตั้งอยู่เฉพาะในหลุมบ่อเท่านั้น. ตราบใดที่มโนทวาริกเวทนานั้นยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้น ย่อมเรียกว่า “สัตว์ยังมีชีวิตอยู่” เปรียบเหมือนเวลาที่ควรกล่าวว่า “ในสระยังมีน้ำอยู่” เมื่อยังมีน้ำอยู่แม้เพียงเล็กน้อยในหลุมบ่อ. แต่เหมือนอย่างว่า เมื่อน้ำในหลุมบ่อขาดหายไป ย่อมเรียกว่า “ในสระไม่มีน้ำ” ฉันใด เมื่อมโนทวาริกเวทนาไม่เป็นไป ก็ย่อมเรียกว่า “สัตว์ตายแล้ว” ฉันนั้น. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเวทนานี้ว่า “เสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด”.

ကာယဿ ဘေဒါတိ ကာယဿ ဘေဒေန. ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ဥဒ္ဓန္တိ ဇီဝိတက္ခယတော ဥဒ္ဓံ. ဣဓေဝါတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန ပရတော အဂန္တွာ ဣဓေဝ. သီတီဘဝိဿန္တီတိ ပဝတ္တိဝိပ္ဖန္ဒဒရထရဟိတာနိ သီတာနိ အပ္ပဝတ္တနဓမ္မာနိ ဘဝိဿန္တိ. သရီရာနီတိ ဓာတုသရီရာနိ. အဝသိဿန္တီတိ အဝသိဋ္ဌာနိ ဘဝိဿန္တိ.

บทว่า กายสฺส เภทา (เพราะกายแตก) คือ เพราะความแตกแห่งกาย. บทว่า ชีวิตปริยาทานา อุทฺธํ (เบื้องหน้าแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต) คือ เบื้องหน้าแต่ความสิ้นไปแห่งชีวิต. บทว่า อิเธว (ในโลกนี้เทียว) คือ ในภพปัจจุบันนี้เท่านั้น ไม่ไปสู่ปรโลกโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. บทว่า สีตีภวิสฺสนฺติ (จักเป็นผู้เย็น) คือ จักเป็นธรรมที่ปราศจากความเกิดขึ้น ความหวั่นไหว และความเร่าร้อนแห่งสังขาร เป็นธรรมที่เย็น มีความไม่เกิดขึ้นเป็นธรรมดา. บทว่า สรีรานิ (สรีระทั้งหลาย) คือ พระธาตุสรีระ. บทว่า อวสิสฺสนฺติ (จักเหลืออยู่) คือ จักเป็นสิ่งที่เหลืออยู่.

ကုမ္ဘကာရပါကာတိ ကုမ္ဘကာရဿ ဘာဇနပစနဋ္ဌာနတော. ပဋိသိဿေယျာတိ ဌပေယျ. ကပလ္လာနီတိ သဟ မုခဝဋ္ဋိယာ ဧကာဗဒ္ဓါနိ ကုမ္ဘကပလ္လာနိ. အဝသိဿေယျုန္တိ [Pg.75] တိဋ္ဌေယျုံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အာဒိတ္တကုမ္ဘကာရပါကော ဝိယ ဟိ တယော ဘဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, ကုမ္ဘကာရော ဝိယ ယောဂါဝစရော, ပါကတော ကုမ္ဘကာရဘာဇနာနံ နီဟရဏဒဏ္ဍကော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏံ, သမော ဘူမိဘာဂေါ ဝိယ အသင်္ခတံ နိဗ္ဗာနတလံ, ဒဏ္ဍကေန ဥဏှကုမ္ဘံ အာကဍ္ဎိတွာ သမေ ဘူမိဘာဂေ ကုမ္ဘဿ ဌပိတကာလော ဝိယ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ရူပသတ္တကံ အရူပသတ္တကံ ဝိပဿန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနေ စ ပဂုဏေ ဝိဘူတေ ဥပဋ္ဌဟမာနေ တထာရူပံ ဥတုသပ္ပာယာဒိံ လဘိတွာ ဧကာသနေ နိသိန္နဿ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အဂ္ဂဖလံ အရဟတ္တံ ပတွာ စတူဟိ အပါယေဟိ အတ္တဘာဝံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဖလသမာပတ္တိဝသေန အသင်္ခတေ နိဗ္ဗာနတလေ ဌိတကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ခီဏာသဝေါ ပန ဥဏှကုမ္ဘော ဝိယ အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေယေဝ န ပရိနိဗ္ဗာတိ, သာသနပ္ပဝေဏိံ ပန ဃဋယမာနော ပဏ္ဏာသသဋ္ဌိဝဿာနိ ဌတွာ စရိမကစိတ္တပ္ပတ္တိယာ ဥပါဒိဏ္ဏကက္ခန္ဓဘေဒါ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာတိ. အထဿ ကုမ္ဘဿ ဝိယ ကပလ္လာနိ အနုပါဒိဏ္ဏကသရီရာနေဝ အဝသိဿန္တီတိ. သရီရာနိ အဝသိဿန္တီတိ ပဇာနာတီတိ ဣဒံ ပန ခီဏာသဝဿ အနုယောဂါရောပနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

บทว่า กุมฺภการปากาติ คือ จากสถานที่เผาภาชนะของช่างปั้นหม้อ บทว่า ปฏิสิสฺเสยฺยาติ คือ พึงวางไว้ บทว่า กปลฺลานีติ คือ เศษหม้อที่ติดเป็นอันเดียวกันพร้อมกับขอบปาก บทว่า อวสิสฺเสยฺยุนฺติ คือ พึงเหลืออยู่ ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ พึงเห็นภพ ๓ เปรียบเหมือนเตาเผาหม้อของช่างปั้นหม้อที่ลุกโชน, พึงเห็นโยคาวจรบุคคลเปรียบเหมือนช่างปั้นหม้อ, พึงเห็นอรหัตตมรรคญาณเปรียบเหมือนไม้ขอสำหรับนำภาชนะของช่างปั้นหม้อออกจากเตาเผา, พึงเห็นพื้นนิพพานอันเป็นอสังขตะเปรียบเหมือนพื้นดินที่ราบเรียบ, พึงเห็นกาลที่บุคคลผู้ปรารภวิปัสสนา เมื่อพิจารณารูปสัตตกะและอรูปสัตตกะอยู่ และเมื่อกรรมฐานคล่องแคล่ว ปรากฏชัด และปรากฏขึ้นเฉพาะหน้า ได้อุตุสัปปายะเป็นต้นเช่นนั้นแล้ว นั่งในอาสนะเดียว เจริญวิปัสสนา บรรลุอรหัตผลอันเป็นผลเลิศ ยกอัตภาพขึ้นจากอบาย ๔ แล้ว ตั้งอยู่บนพื้นนิพพานอันเป็นอสังขตะด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ เปรียบเหมือนกาลที่ใช้ไม้ขอเกี่ยวหม้อที่ร้อนออกมาแล้ววางไว้บนพื้นดินที่ราบเรียบ ส่วนพระขีณาสพเปรียบเหมือนหม้อที่ร้อน ย่อมยังไม่ปรินิพพานในวันที่บรรลุอรหัตผลนั่นเทียว แต่ท่านดำรงสืบต่อวงศ์แห่งพระศาสนาอยู่ ๕๐-๖๐ ปี เมื่อถึงจริมกจิต เพราะการแตกทำลายแห่งอุปาทินนกขันธ์ ย่อมปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ครั้งนั้น อนุปาทิณณกสรีระของท่านเท่านั้นย่อมเหลืออยู่ เหมือนเศษกระเบื้องของหม้อ (เหลืออยู่) ส่วนคำว่า "ย่อมรู้ชัดว่า สรีระทั้งหลายจักเหลืออยู่" นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่อทรงยกเป็นข้อสอบถามแก่พระขีณาสพ

ဝိညာဏံ ပညာယေထာတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ပညာယေထ. သာဓု သာဓူတိ ထေရာနံ ဗျာကရဏံ သမ္ပဟံသတိ. ဧဝမေတန္တိ ယဒေတံ တိဝိဓေ အဘိသင်္ခါရေ အသတိ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ အပ္ပညာဏန္တိအာဒိ, ဧဝမေဝ ဧတံ. အဓိမုစ္စထာတိ သန္နိဋ္ဌာနသင်္ခါတံ အဓိမောက္ခံ ပဋိလဘထ. ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ အယမေဝ ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တော အယံ ပရိစ္ဆေဒေါ, ယဒိဒံ နိဗ္ဗာနန္တိ. ပဌမံ.

บทว่า วิญฺญาณํ ปญฺญาเยถาติ คือ ปฏิสนธิวิญญาณพึงปรากฏ พระองค์ทรงยังความพอพระทัยให้เกิดต่อการพยากรณ์ของพระเถระทั้งหลายด้วยพระดำรัสว่า สาธุ สาธุ บทว่า เอวเมตนฺติ คือ คำใดมีอาทิว่า เมื่ออภิสังขาร ๓ อย่างไม่มีอยู่ การไม่ปรากฏแห่งปฏิสนธิวิญญาณย่อมมี คำนั้นเป็นเช่นนั้นนั่นเทียว บทว่า อธิมุจฺจถาติ คือ ท่านทั้งหลายจงได้อธิโมกข์อันชื่อว่าการตัดสินใจ บทว่า เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ คือ นิพพานใดมีอยู่ นิพพานนี้นั่นแหละเป็นที่สุด เป็นเครื่องกำหนดแห่งวัฏทุกข์ สูตรที่ ๑ จบ

၂. ဥပါဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอุปาทานสูตร

၅၂. ဒုတိယေ ဥပါဒါနိယေသူတိ စတုန္နံ ဥပါဒါနာနံ ပစ္စယေသု တေဘူမကဓမ္မေသု. အဿာဒါနုပဿိနောတိ အဿာဒံ အနုပဿန္တဿ. တတြာတိ တသ္မိံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ. တဒါဟာရောတိ တံပစ္စယော. တဒုပါဒါနောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ အဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ ဟိ တယော ဘဝါ, တေဘူမကဝဋ္ဋန္တိပိ ဧတဒေဝ, အဂ္ဂိဇဂ္ဂကပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတော ဗာလပုထုဇ္ဇနော, သုက္ခတိဏဂေါမယာဒိပက္ခိပနံ ဝိယ အဿာဒါနုပဿိနော ပုထုဇ္ဇနဿ [Pg.76] တဏှာဒိဝသေန ဆဟိ ဒွါရေဟိ ကုသလာကုသလကမ္မကရဏံ. တိဏဂေါမယာဒီသု ခီဏေသု ပုနပ္ပုနံ တေသံ ပက္ခိပနေန အဂ္ဂိက္ခန္ဓဿ ဝဍ္ဎနံ ဝိယ ဗာလပုထုဇ္ဇနဿ ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ယထာဝုတ္တကမ္မာယူဟနေန အပရာပရံ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တနံ.

๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุปาทานิเยสูติ คือ ในธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน ๔ บทว่า อสฺสาทานุปสฺสิโนติ คือ ของผู้ตามเห็นความน่าเพลิดเพลิน บทว่า ตตฺราติ คือ ในกองไฟนั้น บทว่า ตทาหาโรติ คือ มีสิ่งนั้นเป็นปัจจัย บทว่า ตทุปาทาโนติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง ในอนุโลมบาลีนี้ว่า เอวเมว โข พึงเห็นภพ ๓ เปรียบเหมือนกองไฟ, แม้เตภูมิกวัฏฏ์ก็คือภพ ๓ นี้เอง, พึงเห็นพาลปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะเปรียบเหมือนบุรุษผู้คอยดูแลไฟ, พึงเห็นการทำกุศลกรรมและอกุศลกรรมทางทวาร ๖ ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเป็นต้นของปุถุชนผู้ตามเห็นความน่าเพลิดเพลิน เปรียบเหมือนการใส่หญ้าแห้ง มูลโคแห้งเป็นต้น พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งวัฏทุกข์ในลำดับต่อๆ ไปของพาลปุถุชนผู้ลุกขึ้น พยายามประกอบกรรมตามที่กล่าวแล้ว เปรียบเหมือนความเจริญขึ้นแห่งกองไฟด้วยการใส่เชื้อเพลิงเหล่านั้นคือหญ้าแห้ง มูลโคแห้งเป็นต้นเข้าไปอีกบ่อยๆ เมื่อเชื้อเพลิงเหล่านั้นสิ้นไป

န ကာလေန ကာလံ သုက္ခာနိ စေဝ တိဏာနိ ပက္ခိပေယျာတိ တဉှိ ကောစိ အတ္ထကာမော ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဘော ကသ္မာ ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ကလာပေ ဗန္ဓိတွာ သုက္ခတိဏကဋ္ဌာနံ ပစ္ဆိယဉ္စ ပူရေတွာ သုက္ခဂေါမယာနိ ပက္ခိပန္တော ဧတံ အဂ္ဂိံ ဇာလေသိ? အပိ နု တေ အတ္ထိ ဣတောနိဒါနံ ကာစိ ဝဍ္ဎီတိ? ဝံသာဂတမေတံ ဘော အမှာကံ, ဣတောနိဒါနံ ပန မေ အဝဍ္ဎိယေဝ, ကုတော ဝဍ္ဎိ? အဟဉှိ ဣမံ အဂ္ဂိံ ဇဂ္ဂန္တော နေဝ နှာယိတုံ န ဘုဉ္ဇိတုံ န နိပဇ္ဇိတုံ လဘာမီတိ. တေန ဟိ ဘော ကိံ တေ ဣမိနာ နိရတ္ထကေန အဂ္ဂိဇာလနေန? ဧဟိ တွံ ဧတာနိ အာဘတာနိ တိဏာဒီနိ ဧတ္ထ နိက္ခိပ, တာနိ သယမေဝ ဈာယိဿန္တိ, တွံ ပန အသုကသ္မိံ ဌာနေ သီတောဒကာ ပေါက္ခရဏီ အတ္ထိ, တတ္ထ နှတွာ, မာလာဂန္ဓဝိလေပနေဟိ အတ္တာနံ မဏ္ဍေတွာ သုနိဝတ္ထော သုပါရုတောဝ ပါဒုကာဟိ နဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒဝရမာရုယှ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ မဟာဝီထိယံ ဝိရောစမာနော နိသီဒ ဧကဂ္ဂေါ သုခသမပ္ပိတော ဟုတွာ, တတ္ထ တေ နိသိန္နဿ တိဏာဒီနံ ခယေန သယမေဝ အယံ အဂ္ဂိ အပ္ပဏ္ဏတ္တိဘာဝံ ဂမိဿတီ’’တိ. သော တထာ ကရေယျ. တထေဝ စ တတ္ထ နိသိန္နဿ သော အဂ္ဂိ ဥပါဒါနက္ခယေန အပ္ပဏ္ဏတ္တိဘာဝံ ဂစ္ဆေယျ. ဣဒံ သန္ဓာယေတံ ‘‘န ကာလေန ကာလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ในประโยคว่า "ไม่พึงใส่หญ้าแห้งเป็นต้นตามกาล" นั้น มีคำอธิบายว่า ผู้หวังประโยชน์บางคนพึงกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านจึงลุกขึ้น พยายาม มัดเป็นกำๆ แล้วใส่หญ้าแห้งและท่อนไม้แห้ง ทั้งยังตักมูลโคแห้งใส่จนเต็มกระเช้า แล้วก่อไฟนี้ขึ้น? ความเจริญอะไรๆ ของท่านเนื่องมาจากเหตุนี้มีอยู่บ้างหรือ?" (เขาตอบว่า) "ดูก่อนท่านผู้เจริญ นี่เป็นประเพณีสืบมาแต่ตระกูลของพวกเรา แต่เนื่องจากเหตุนี้ ข้าพเจ้ามีแต่ความไม่เจริญถ่ายเดียว ความเจริญจะมีมาจากไหน? เพราะว่าข้าพเจ้าเมื่อคอยดูแลไฟนี้อยู่ ย่อมไม่ได้อาบน้ำ ไม่ได้กิน ไม่ได้นอนเลย" (ผู้หวังประโยชน์กล่าวว่า) "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ท่านจะมีประโยชน์อะไรด้วยการก่อไฟอันไร้ประโยชน์นี้เล่า? มาเถิด ท่านจงทิ้งหญ้าเป็นต้นที่นำมาแล้วเหล่านี้ไว้ในที่นี้ สิ่งเหล่านั้นจักมอดไหม้ไปเอง ส่วนท่าน ในสถานที่ชื่อโน้น มีสระโบกขรณีมีน้ำเย็นอยู่ ท่านจงไปอาบน้ำในสระนั้น ประดับร่างกายด้วยระเบียบดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ นุ่งห่มให้เรียบร้อย สวมรองเท้า เข้าไปในเมือง ขึ้นสู่ปราสาทอันประเสริฐ เปิดหน้าต่าง นั่งชมวิวทิวทัศน์อยู่ที่ถนนหลวง เป็นผู้มีจิตแน่วแน่ เพียบพร้อมด้วยความสุขเถิด เมื่อท่านนั่งอยู่ในที่นั้น ไฟนี้จักถึงความไม่มีบัญญัติไปเอง เพราะสิ้นเชื้อคือหญ้าเป็นต้น" เขาพึงทำอย่างนั้น และเมื่อเขานั่งอยู่ในที่นั้นอย่างนั้นนั่นแหละ ไฟนั้นพึงถึงความไม่มีบัญญัติเพราะสิ้นอุปาทาน (เชื้อ) พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนี้ จึงตรัสคำเป็นอาทิว่า "ไม่พึงใส่...ตามกาล"

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ပန ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – စတ္တာလီသာယ ကဋ္ဌဝါဟာနံ ဇလမာနော မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ ဟိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အဂ္ဂိဇဂ္ဂနကပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတကော ယောဂါဝစရော, အတ္ထကာမော ပုရိသော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, တေန ပုရိသေန တဿ ဒိန္နဩဝါဒေါ ဝိယ တထာဂတေန ‘‘ဧဟိ တွံ, ဘိက္ခု, တေဘူမကဓမ္မေသု နိဗ္ဗိန္ဒ, ဧဝံ ဝဋ္ဋဒုက္ခာ မုစ္စိဿသီ’’တိ တဿ တေဘူမကဓမ္မေသု ကမ္မဋ္ဌာနဿ ကထိတကာလော, တဿ ပုရိသဿ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပါသာဒေ နိသိန္နကာလော ဝိယ ယောဂိနော [Pg.77] သုဂတောဝါဒံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ တေဘူမကဓမ္မေသု ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အနုက္ကမေန ယထာနုရူပံ အာဟာရသပ္ပာယာဒိံ လဘိတွာ, ဧကာသနေ နိသိန္နဿ အဂ္ဂဖလေ ပတိဋ္ဌိတကာလော, တဿ နှာနဝိလေပနာဒီဟိ သုဓောတမဏ္ဍိတကာယတ္တာ တသ္မိံ နိသိန္နဿ ဧကဂ္ဂသုခသမပ္ပိတကာလော ဝိယ ယောဂိနော အရိယမဂ္ဂပေါက္ခရဏိယံ မဂ္ဂဉာဏောဒကေန သုနှာတသုဓောတကိလေသမလဿ ဟိရောတ္တပ္ပသာဋကေ နိဝါသေတွာ သီလဝိလေပနာနုလိတ္တဿ အရဟတ္တမဏ္ဍနေန အတ္တဘာဝံ မဏ္ဍေတွာ ဝိမုတ္တိပုပ္ဖဒါမံ ပိဠန္ဓိတွာ ဣဒ္ဓိပါဒပါဒုကာ အာရုယှ နိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိသိတွာ ဓမ္မပါသာဒံ အာရုယှ သတိပဋ္ဌာနမဟာဝီထိယံ ဝိရောစမာနဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နကာလော. တဿ ပန ပုရိသဿ တသ္မိံ နိသိန္နဿ တိဏာဒီနံ ခယေန အဂ္ဂိက္ခန္ဓဿ အပ္ပဏ္ဏတ္တိဂမနကာလော ဝိယ ခီဏာသဝဿ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဥပါဒိဏ္ဏကက္ခန္ဓဘေဒေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ မဟာဝဋ္ဋဝူပသမော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒုတိယံ.

ในปฏิโลมวากยะนี้ พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ พึงเห็นเตภูมิกวัฏฏ์เหมือนกองไฟใหญ่ที่ลุกโพลงด้วยฟืน ๔๐ เล่มเกวียน, พึงเห็นโยคาวจรผู้เนื่องในวัฏฏะเหมือนบุรุษผู้คอยเติมเชื้อไฟ, พึงเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเหมือนบุรุษผู้มุ่งประโยชน์, พึงเห็นกาลที่พระตถาคตตรัสบอกกรรมฐานในเตภูมิกธรรมแก่ภิกษุนั้นว่า "เธอจงมาเถิด ภิกษุ เธอจงเบื่อหน่ายในเตภูมิกธรรมทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างนี้ เธอจักพ้นจากวัฏฏทุกข์" เหมือนโอวาทที่บุรุษนั้นให้แก่เขา, พึงเห็นกาลที่โยคีรับพระสุคโตวาทแล้ว เข้าไปสู่เรือนว่าง ตั้งวิปัสสนาในเตภูมิกธรรมทั้งหลาย ได้อาหารสัปปายะเป็นต้นตามสมควรโดยลำดับ นั่ง ณ อาสนะเดียว ตั้งอยู่แล้วในอัคคผล เหมือนกาลที่บุรุษนั้นปฏิบัติตามคำสั่งสอนแล้วนั่งอยู่บนปราสาท, พึงเห็นกาลที่โยคีผู้มีมลทินคือกิเลสอันล้างดีแล้วด้วยน้ำคือมรรคญาณในสระโบกขรณีคืออริยมรรค นุ่งห่มผ้าคือหิริและโอตตัปปะ ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้คือศีล ประดับอัตภาพด้วยเครื่องประดับคืออรหัตตผล ทัดทรงพวงดอกไม้คือวิมุตติ ขึ้นสู่รองเท้าคืออิทธิบาท เข้าไปสู่นครคือนิพพาน ขึ้นสู่ธรรมปราสาท รุ่งเรืองอยู่ในถนนใหญ่คือสติปัฏฐาน เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ เหมือนกาลที่บุรุษนั้นมีกายอันชำระประดับดีแล้วด้วยการอาบน้ำและเครื่องลูบไล้เป็นต้น นั่งอยู่บนปราสาทนั้น ถึงพร้อมด้วยสุขมีอารมณ์เป็นหนึ่ง ส่วนกาลที่กองไฟนั้นถึงความไม่มีบัญญัติ เพราะความสิ้นไปแห่งหญ้าเป็นต้น ในขณะที่บุรุษนั้นนั่งอยู่บนปราสาทนั้นฉันใด พึงเห็นความสงบระงับแห่งวัฏฏะใหญ่ของพระขีณาสพผู้ดำรงอยู่ตลอดอายุขัย ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะการแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ฉันนั้น จบสูตรที่ ๒

၃. သံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาสังโยชนสูตร

၅၃. တတိယေ သံယောဇနိယေသူတိ ဒသန္နံ သံယောဇနာနံ ပစ္စယေသု. ဈာယေယျာတိ ဇလေယျ. တေလံ အာသိဉ္စေယျ ဝဋ္ဋိံ ဥပသံဟရေယျာတိ ဒီပပဋိဇဂ္ဂနတ္ထံ တေလဘာဇနဉ္စ မဟန္တဉ္စ ဝဋ္ဋိကပါလံ ဂဟေတွာ သမီပေ နိစ္စံ ဌိတောဝ တေလေ ခီဏေ တေလံ အာသိဉ္စေယျ, ဝဋ္ဋိယာ ခီဏာယ ဝဋ္ဋိံ ဥပသံဟရေယျ. သေသမေတ္ထ သဒ္ဓိံ ဩပမ္မသံသန္ဒနေန ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတိယံ.

๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สํโยชนิเยสุ ได้แก่ ในธรรมอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์ ๑๐ ประการ บทว่า ฌาเยยฺย ได้แก่ พึงลุกโพลง บทว่า เตลํ อาสิญฺเจยฺย วฏฺฏึ อุปสํหเรยฺย ความว่า เพื่อจะประคับประคองประทีป พึงถือทั้งภาชนะน้ำมันและประทีปไส้ตะเกียงอันใหญ่ ยืนอยู่ใกล้ๆ เป็นนิตย์ เมื่อน้ำมันหมด ก็พึงเติมน้ำมัน เมื่อไส้ตะเกียงหมด ก็พึงใส่ไส้ตะเกียงเข้าไป เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยก่อน พร้อมทั้งการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย จบสูตรที่ ๓

၄. ဒုတိယသံယောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาทุติยสังโยชนสูตร

၅၄. စတုတ္ထေ ဥပမံ ပဌမံ ကတွာ ပစ္ဆာ အတ္ထော ဝုတ္တော. သေသံ တာဒိသမေဝ. စတုတ္ထံ.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุปมาก่อน แล้วจึงตรัสเนื้อความภายหลัง เนื้อความที่เหลือก็เช่นเดียวกัน จบสูตรที่ ๔

၅. မဟာရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถามหารุกขสูตร

၅၅. ပဉ္စမေ ဥဒ္ဓံ ဩဇံ အဘိဟရန္တီတိ ပထဝီရသဉ္စ အာပေါရသဉ္စ ဥပရိ အာရောပေန္တိ. ဩဇာယ အာရောပိတတ္တာ ဟတ္ထသတုဗ္ဗေဓဿ ရုက္ခဿ အင်္ကုရဂ္ဂေသု ဗိန္ဒုဗိန္ဒူနိ ဝိယ ဟုတွာ သိနေဟော တိဋ္ဌတိ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ [Pg.78] – မဟာရုက္ခော ဝိယ ဟိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ, မူလာနိ ဝိယ အာယတနာနိ, မူလေဟိ ဩဇာယ အာရောဟနံ ဝိယ ဆဟိ ဒွါရေဟိ ကမ္မာရောဟနံ, ဩဇာယ အဘိရုဠှတ္တာ မဟာရုက္ခဿ ယာဝကပ္ပဋ္ဌာနံ ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတဗာလပုထုဇ္ဇနဿ ဆဟိ ဒွါရေဟိ ကမ္မံ အာယူဟန္တဿ အပရာပရံ ဝဋ္ဋဿ ဝဍ္ဎနဝသေန ဒီဃရတ္တံ ဌာနံ.

๕๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺติ ความว่า ย่อมนำปฐวีรสและอาโปรสขึ้นไปเบื้องบน เพราะโอชะถูกนำขึ้นไป ยางไม้จึงปรากฏเป็นหยดๆ ที่ปลายหน่อของต้นไม้สูง ๑๐๐ ศอก นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในที่นี้ พึงเห็นเตภูมิกวัฏฏ์เหมือนต้นไม้ใหญ่, พึงเห็นอายตนะเหมือนรากไม้, พึงเห็นความเจริญแห่งกรรมทางทวาร ๖ เหมือนการที่โอชะขึ้นไปทางราก, พึงเห็นการดำรงอยู่สิ้นกาลนานของพาลปุถุชนผู้เนื่องในวัฏฏะ ผู้สั่งสมกรรมทางทวาร ๖ โดยอาการที่วัฏฏะเจริญขึ้นสืบๆ ไป เหมือนการดำรงอยู่ตลอดกัปของต้นไม้ใหญ่เพราะโอชะซึมซาบขึ้นไป

ကုဒ္ဒါလပိဋကန္တိ ကုဒ္ဒါလဉ္စေဝ ပစ္ဆိဘာဇနဉ္စ. ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆိန္ဒေယျာတိ ခုဒ္ဒကမဟန္တာနိ ခဏ္ဍာခဏ္ဍာနိ ကရောန္တော ဆိန္ဒေယျ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ဣဓာပိ ဟိ မဟာရုက္ခော ဝိယ တေဘူမကဝဋ္ဋံ, ရုက္ခံ နာသေတုကာမော ပုရိသော ဝိယ ယောဂါဝစရော, ကုဒ္ဒါလော ဝိယ ဉာဏံ, ပစ္ဆိ ဝိယ သမာဓိ, ရုက္ခစ္ဆေဒနဖရသု ဝိယ ဉာဏံ, ရုက္ခဿ မူလေ ဆိန္နကာလော ဝိယ ယောဂိနော အာစရိယသန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ မနသိကရောန္တဿ ပညာ, ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ဆိန္ဒနကာလော ဝိယ သင်္ခေပတော စတုန္နံ မဟာဘူတာနံ မနသိကာရော, ဖာလနံ ဝိယ ဒွေစတ္တာလီသာယ ကောဋ္ဌာသေသု ဝိတ္ထာရမနသိကာရော, သကလိကံ သကလိကံ ကရဏကာလော ဝိယ ဥပါဒါရူပဿ စေဝ ရူပက္ခန္ဓာရမ္မဏဿ ဝိညာဏဿ စာတိ ဣမေသံ ဝသေန နာမရူပပရိဂ္ဂဟော, မူလာနံ ဥပစ္ဆေဒနံ ဝိယ တဿေဝ နာမရူပဿ ပစ္စယပရိယေသနံ, ဝါတာတပေ ဝိသောသေတွာ အဂ္ဂိနာ ဍဟနကာလော ဝိယ အနုပုဗ္ဗေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အညတရံ သပ္ပာယံ လဘိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ ဝိဘူတေ ဥပဋ္ဌဟမာနေ ဧကပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တဿ အဂ္ဂဖလပ္ပတ္တိ, မသိကရဏံ ဝိယ အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေယေဝ အပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ ယာဝတာယုကံ ဌိတ ကာလော, မဟာဝါတေ ဩပုနနံ နဒိယာ ပဝါဟနံ ဝိယ စ ဥပါဒိဏ္ဏကက္ခန္ဓဘေဒေန အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ဝဋ္ဋဝူပသမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဉ္စမံ.

บทว่า กุทฺทาลปิฏกํ ได้แก่ จอบและตะกร้า บทว่า ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺเทยฺย ความว่า พึงตัดโดยทำให้เป็นท่อนเล็กท่อนใหญ่ นี้คือการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยในที่นี้ แม้ในที่นี้ พึงทราบเตภูมิกวัฏฏ์เหมือนต้นไม้ใหญ่, พึงทราบโยคาวจรเหมือนบุรุษผู้ต้องการทำลายต้นไม้, พึงทราบญาณเหมือนจอบ, พึงทราบสมาธิเหมือนตะกร้า, พึงทราบญาณเหมือนขวานตัดไม้, พึงทราบปัญญาของโยคีผู้รับกรรมฐานในสำนักอาจารย์แล้วมนสิการอยู่ เหมือนกาลที่ตัดรากต้นไม้, พึงทราบการมนสิการมหาภูตรูป ๔ โดยย่อ เหมือนกาลที่ตัดเป็นท่อนๆ, พึงทราบการมนสิการโดยพิสดารในโกฏฐาส ๔๒ เหมือนการผ่า, พึงทราบการกำหนดนามรูปด้วยสามารถแห่งอุปาทายรูปและวิญญาณอันมีรูปขันธ์เป็นอารมณ์ เหมือนกาลที่ทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย, พึงทราบการแสวงหาปัจจัยของนามรูปนั้นนั่นแหละ เหมือนการตัดรากให้ขาด, พึงทราบการบรรลุอัคคผลของโยคีผู้เจริญวิปัสสนาโดยลำดับ ได้สัปปายะอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว เมื่อกรรมฐานปรากฏชัดเจน นั่งบัลลังก์เดียวทำสมณธรรมอยู่ เหมือนกาลที่ตากลมตากแดดให้แห้งแล้วเผาด้วยไฟ, พึงทราบกาลที่ดำรงอยู่ตลอดอายุขัย ยังไม่ปรินิพพานในวันที่บรรลุอรหัตตผลนั่นเอง เหมือนการทำเป็นเถ้า, พึงทราบความสงบระงับแห่งวัฏฏะของพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เพราะการแตกแห่งอุปาทินนกขันธ์ เหมือนการโปรยไปในลมแรง หรือเหมือนการลอยไปในแม่น้ำ จบสูตรที่ ๕

၆. ဒုတိယမဟာရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาทุติยมหารุกขสูตร

၅၆. ဆဋ္ဌေပိ ဥပမံ ပဌမံ ဝတွာ ပစ္ဆာ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဣဒမေဝ နာနတ္တံ. ဆဋ္ဌံ.

๕๖. แม้ในสูตรที่ ๖ พระผู้มีพระภาคตรัสอุปมาก่อน แล้วจึงตรัสเนื้อความภายหลัง มีความแตกต่างกันเพียงเท่านี้ จบสูตรที่ ๖

၇. တရုဏရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาตรุณรุกขสูตร

၅၇-၅၉. သတ္တမေ [Pg.79] တရုဏောတိ အဇာတဖလော. ပလိမဇ္ဇေယျာတိ သောဓေယျ. ပံသုံ ဒဒေယျာတိ ထဒ္ဓဖရုသပံသုံ ဟရိတွာ မုဒုဂေါမယစုဏ္ဏမိဿံ မဓုရပံသုံ ပက္ခိပေယျ. ဝုဒ္ဓိန္တိ ဝုဒ္ဓိံ အာပဇ္ဇိတွာ ပုပ္ဖူပဂေါ ပုပ္ဖံ, ဖလူပဂေါ ဖလံ ဂဏှေယျ. ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – တရုဏရုက္ခော ဝိယ ဟိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ, ရုက္ခဇဂ္ဂကော ပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတော ပုထုဇ္ဇနော, မူလဖလသန္တာနာဒီနိ ဝိယ တီဟိ ဒွါရေဟိ ကုသလာကုသလကမ္မာယူဟနံ, ရုက္ခဿ ဝုဍ္ဎိအာပဇ္ဇနံ ဝိယ ပုထုဇ္ဇနဿ တီဟိ ဒွါရေဟိ ကမ္မံ အာယူဟတော အပရာပရံ ဝဋ္ဋပ္ပဝတ္တိ. ဝိဝဋ္ဋံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဋ္ဌမနဝမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. သတ္တမာဒီနိ.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า ตรุโณ (อ่อน) คือ ยังไม่มีผล. บทว่า ปลิมชฺเชยฺย (พึงเช็ดถู) คือ พึงทำให้สะอาด. บทว่า ปํสุํ ทเทยฺย (พึงให้ดิน) คือ นำดินที่แข็งและหยาบกระด้างออกไป แล้วพึงใส่ดินดีที่ผสมกับปุ๋ยคอกละเอียด. บทว่า วุฑฺฒึ (ความเจริญ) คือ ถึงความเจริญแล้ว ต้นไม้ที่ถึงคราวออกดอก ก็พึงเก็บดอก ที่ถึงคราวออกผล ก็พึงเก็บผล. นี้เป็นการเปรียบเทียบอุปมาในสูตรนี้ คือ พึงเห็นเตภูมิกวัฏฏ์เปรียบเหมือนต้นไม้อ่อน, ปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะเปรียบเหมือนบุรุษผู้ดูแลต้นไม้, การสั่งสมกุศลกรรมและอกุศลกรรมทางทวาร ๓ เปรียบเหมือนราก ผล และหน่อ เป็นต้น, ความเป็นไปแห่งวัฏฏะครั้งแล้วครั้งเล่าจากการที่ปุถุชนสั่งสมกรรมทางทวาร ๓ เปรียบเหมือนความเจริญงอกงามของต้นไม้. พึงทราบวิวัฏฏะโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. สูตรที่ ๘ และที่ ๙ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ ๗ เป็นต้น.

၁၀. နိဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถานิทานสูตร

၆၀. ဒသမေ ကုရူသု ဝိဟရတီတိ ကုရူတိ ဧဝံ ဗဟုဝစနဝသေန လဒ္ဓဝေါဟာရေ ဇနပဒေ ဝိဟရတိ. ကမ္မာသဓမ္မံ နာမ ကုရူနံ နိဂမောတိ ဧဝံနာမကော ကုရူနံ နိဂမော, တံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာတိ အတ္ထော. အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတံ ဂရုဝစနမေတံ. အာနန္ဒောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. ဧကမန္တံ နိသီဒီတိ ဆ နိသဇ္ဇဒေါသေ ဝိဝဇ္ဇေန္တော ဒက္ခိဏဇာဏုမဏ္ဍလဿ အဘိမုခဋ္ဌာနေ ဆဗ္ဗဏ္ဏာနံ ဗုဒ္ဓရသ္မီနံ အန္တော ပဝိသိတွာ ပသန္နလာခါရသံ ဝိဂါဟန္တော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋံ ပါရုပန္တော ဝိယ ရတ္တကမ္ဗလဝိတာနမဇ္ဈံ ပဝိသန္တော ဝိယ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကော အာယသ္မာ အာနန္ဒော နိသီဒိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိ.

๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กุรูสุ วิหรติ (ประทับอยู่ในแคว้นกุรุ) คือ ประทับอยู่ในชนบทที่ได้ชื่อว่า "กุรุ" ซึ่งใช้เป็นพหูพจน์. บทว่า กมฺมาสธมฺมํ นาม กุรูนํ นิคม (นิคมของชาวกุรุชื่อว่ากัมมาสธรรมะ) คือ นิคมของชาวกุรุชื่ออย่างนี้, ความว่า ทรงทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคาม. บทว่า อายสฺมา (ท่านผู้มีอายุ) นี้เป็นคำเรียกด้วยความรัก นี้เป็นคำเรียกด้วยความเคารพ. บทว่า อานนฺโท เป็นชื่อของพระเถระนั้น. บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทิ (นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง) คือ ท่านพระอานนท์ผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก เว้นโทษของการนั่ง ๖ อย่างแล้ว เข้าไปภายในพุทธรัศมี ๖ ฉัพพรรณรังสี ณ ที่ตรงหน้าพระชานุมณฑลเบื้องขวา ประดุจหยั่งลงสู่น้ำครั่งที่ใส ประดุจห่มผ้าทอง ประดุจเข้าไปท่ามกลางเพดานผ้ากัมพลแดง ได้นั่งแล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เอกมนฺตํ นิสีทิ".

ကာယ ပန ဝေလာယ ကေန ကာရဏေန အယမာယသ္မာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမန္တောတိ? သာယနှဝေလာယ ပစ္စယာကာရပဉှံ ပုစ္ဆနကာရဏေန. တံ ဒိဝသံ ကိရ အယမာယသ္မာ ကုလသင်္ဂဟတ္ထာယ ဃရဒွါရေ ဃရဒွါရေ သဟဿဘဏ္ဍိကံ နိက္ခိပန္တော ဝိယ ကမ္မာသဓမ္မံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော သတ္ထု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ သတ္ထရိ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ အန္တေဝါသိကေသု ဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပဋိက္ကန္တေသု ဒိဝါဋ္ဌာနံ ပဋိသမ္မဇ္ဇိတွာ စမ္မက္ခဏ္ဍံ ပညပေတွာ ဥဒကတုမ္ဗတော ဥဒကေန ဟတ္ထပါဒေ [Pg.80] သီတလံ ကတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသိန္နော သောတာပတ္တိဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ. အထ ပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စယာကာရေ ဉာဏံ ဩတာရေသိ. သော ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ အန္တံ, အန္တတော ပဋ္ဌာယ အာဒိံ, ဥဘယန္တတော ပဋ္ဌာယ မဇ္ဈံ, မဇ္ဈတော ပဋ္ဌာယ ဥဘော အန္တေ ပါပေန္တော တိက္ခတ္တုံ ဒွါဒသပဒံ ပစ္စယာကာရံ သမ္မသိ. တဿေဝံ သမ္မသန္တဿ ပစ္စယာကာရော ဝိဘူတော ဟုတွာ ဥတ္တာနကုတ္တာနကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ပစ္စယာကာရော သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ ဂမ္ဘီရော စေဝ ဂမ္ဘီရာဝဘာသော စာတိ ကထိတော, မယှံ ခေါ ပန ပဒေသဉာဏေ ဌိတဿ သာဝကဿ သတော ဥတ္တာနော ဝိယ ဝိဘူတော ပါကဋော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ, မယှံယေဝ နု ခေါ ဧသ ဥတ္တာနကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ, ဥဒါဟု အညေသမ္ပီတိ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာနကာရဏံ သတ္ထု အာရောစေဿာမီ’’တိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဥဋ္ဌာယ စမ္မက္ခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ အာဒါယ သာယနှသမယေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သာယနှဝေလာယံ ပစ္စယာကာရပဉှံ ပုစ္ဆနကာရဏေန ဥပသင်္ကမန္တော’’တိ.

ก็ท่านผู้มีอายุนี้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคในเวลาไหน ด้วยเหตุอะไร? (ตอบว่า) เข้าไปเฝ้าในเวลาเย็น ด้วยเหตุคือการทูลถามปัญหาเรื่องปัจจยาการ. ได้ยินว่า ในวันนั้น ท่านผู้มีอายุนี้ เพื่อสงเคราะห์ตระกูล เที่ยวบิณฑบาตในนิคมกัมมาสธรรมะ ประดุจวางถุงเงินหนึ่งพันไว้ที่ประตูบ้านทุกๆ หลัง กลับจากบิณฑบาตแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระศาสดา เมื่อพระศาสดาเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแล้ว ได้ถวายบังคมพระศาสดาแล้วไปยังที่พักกลางวันของตน เมื่ออันเตวาสิกทั้งหลายทำวัตรปฏิบัติแล้วกลับไปแล้ว ได้ปัดกวาดที่พักกลางวัน ปูหนังสัตว์ เอาน้ำจากเต้าน้ำทำมือและเท้าให้เย็นแล้ว นั่งขัดสมาธิเข้าโสดาปัตติผลสมาบัติ. ลำดับนั้น ท่านออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้แล้ว ได้หยั่งญาณลงในปัจจยาการ. ท่านได้พิจารณาปัจจยาการ ๑๒ บท ๓ ครั้ง โดยส่ง (ญาณ) ไปตั้งแต่ต้นว่า "อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา" จนถึงที่สุด, ตั้งแต่ที่สุดมาจนถึงเบื้องต้น, ตั้งแต่ที่สุดทั้งสองมาถึงท่ามกลาง, และตั้งแต่ท่ามกลางไปถึงที่สุดทั้งสอง. เมื่อท่านพิจารณาอยู่อย่างนี้ ปัจจยาการได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่ท่านประดุจเป็นของตื้นอย่างยิ่ง. จากนั้นท่านได้คิดว่า "ปัจจยาการนี้ พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ตรัสไว้ว่าลึกซึ้งด้วย มีลักษณะปรากฏว่าลึกซึ้งด้วย แต่ไฉนหนอจึงปรากฏแก่เราผู้เป็นสาวก ตั้งอยู่ในปเทสญาณ ว่าเป็นของตื้น แจ่มแจ้ง ปรากฏชัด. ปัจจยาการนี้ปรากฏเป็นของตื้นแก่เราผู้เดียวเท่านั้นหนอ หรือว่าปรากฏ (เป็นของตื้น) แก่ผู้อื่นด้วย" (คิดดังนี้แล้วจึงตัดสินใจว่า) "เราจะกราบทูลเหตุที่ปรากฏแก่ตนนี้แด่พระศาสดา" ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนังสัตว์แล้วถือเอาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคในเวลาเย็น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เข้าไปเฝ้าในเวลาเย็น ด้วยเหตุคือการทูลถามปัญหาเรื่องปัจจยาการ".

ယာဝ ဂမ္ဘီရောတိ ဧတ္ထ ယာဝသဒ္ဒေါ ပမာဏာတိက္ကမေ. အတိက္ကမ္မ ပမာဏံ ဂမ္ဘီရော, အတိဂမ္ဘီရောတိ အတ္ထော. ဂမ္ဘီရာဝဘာသောတိ ဂမ္ဘီရောဝ ဟုတွာ အဝဘာသတိ, ဒိဿတီတိ အတ္ထော. ဧကဉှိ ဥတ္တာနမေဝ ဂမ္ဘီရာဝဘာသံ ဟောတိ ပူတိပဏ္ဏရသဝသေန ကာဠဝဏ္ဏံ ပုရာဏဥဒကံ ဝိယ. တဉှိ ဇာဏုပ္ပမာဏမ္ပိ သတပေါရိသံ ဝိယ ဒိဿတိ. ဧကံ ဂမ္ဘီရံ ဥတ္တာနာဝဘာသံ ဟောတိ မဏိဘာသံ ဝိပ္ပသန္နဥဒကံ ဝိယ. တဉှိ သတပေါရိသမ္ပိ ဇာဏုပ္ပမာဏံ ဝိယ ခါယတိ. ဧကံ ဥတ္တာနံ ဥတ္တာနာဝဘာသံ ဟောတိ ပါတိအာဒီသု ဥဒကံ ဝိယ. ဧကံ ဂမ္ဘီရံ ဂမ္ဘီရာဝဘာသံ ဟောတိ သိနေရုပါဒကမဟာသမုဒ္ဒေ ဥဒကံ ဝိယ. ဧဝံ ဥဒကမေဝ စတ္တာရိ နာမာနိ လဘတိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ပနေတံ နတ္ထိ. အယဉှိ ဂမ္ဘီရော စ ဂမ္ဘီရာဝဘာသော စာတိ ဧကမေဝ နာမံ လဘတိ. ဧဝရူပေါ သမာနောပိ အထ စ ပန မေ ဥတ္တာနကုတ္တာနကော ဝိယ ခါယတိ, တဒိဒံ အစ္ဆရိယံ, ဘန္တေ, အဗ္ဘုတံ, ဘန္တေတိ ဧဝံ အတ္တနော ဝိမှယံ ပကာသေန္တော ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ တုဏှီဘူတော နိသီဒိ.

ในบทว่า ยาว คมฺภีโร (ลึกซึ้งเพียงใด) นี้ ยาวศัพท์มีอรรถว่าล่วงเลยประมาณ. ความว่า ลึกซึ้งเกินประมาณ คือ ลึกซึ้งอย่างยิ่ง. บทว่า คมฺภีราวภาโส (มีลักษณะปรากฏว่าลึกซึ้ง) ความว่า เป็นของลึกซึ้งนั่นแหละแล้วจึงปรากฏ คือ ย่อมปรากฏ. จริงอยู่ น้ำบางแห่งตื้น แต่มีลักษณะปรากฏว่าลึก เหมือนน้ำเก่าที่มีสีดำเพราะมีรสเน่าและใบไม้เน่า. น้ำนั้นแม้ลึกเพียงเข่าก็ปรากฏเหมือนลึกร้อยชั่วบุรุษ. น้ำบางแห่งลึก แต่มีลักษณะปรากฏว่าตื้น เหมือนน้ำที่ใสแจ๋วมีสีเหมือนแก้วมณี. น้ำนั้นแม้ลึกร้อยชั่วบุรุษก็ปรากฏเหมือนลึกเพียงเข่า. น้ำบางแห่งตื้น และมีลักษณะปรากฏว่าตื้น เหมือนน้ำในภาชนะมีขันเป็นต้น. น้ำบางแห่งลึก และมีลักษณะปรากฏว่าลึก เหมือนน้ำในมหาสมุทรที่เชิงเขาสิเนรุ. ด้วยประการฉะนี้ น้ำเท่านั้นย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง. แต่ในปฏิจจสมุปบาทไม่มี (สองชื่อแรก) นี้. จริงอยู่ ปฏิจจสมุปบาทนี้ย่อมได้ชื่ออย่างเดียวเท่านั้นว่า ทั้งลึกซึ้งด้วย ทั้งมีลักษณะปรากฏว่าลึกซึ้งด้วย. ถึงแม้จะเป็นเช่นนี้ แต่ก็ยังปรากฏแก่ข้าพระองค์ประดุจเป็นของตื้นอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นน่าอัศจรรย์, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เคยมีมา. (ท่านพระอานนท์) ประกาศความประหลาดใจของตนอย่างนี้แล้ว ทูลถามปัญหาแล้วก็นั่งนิ่งอยู่.

ဘဂဝါ [Pg.81] တဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘အာနန္ဒော ဘဝဂ္ဂဂဟဏာယ ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဝိယ သိနေရုံ ဘိန္ဒိတွာ မိဉ္ဇံ နီဟရိတုံ ဝါယမမာနော ဝိယ ဝိနာ နာဝါယ မဟာသမုဒ္ဒံ တရိတုကာမော ဝိယ ပထဝိံ ပရိဝတ္တေတွာ ပထဝေါဇံ ဂဟေတုံ ဝါယမမာနော ဝိယ ဗုဒ္ဓဝိသယံ ပဉှံ အတ္တနော ဥတ္တာနုတ္တာနန္တိ ဝဒတိ, ဟန္ဒဿ ဂမ္ဘီရဘာဝံ အာစိက္ခာမီ’’တိ စိန္တေတွာ မာ ဟေဝန္တိအာဒိမာဟ.

พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำของท่านแล้ว ทรงพระดำริว่า "อานนท์กล่าวปัญหาอันเป็นพุทธวิสัยว่าเป็นของตื้นอย่างยิ่งแก่ตน ประดุจบุรุษเหยียดมือเพื่อจะจับภวัคคพรหม, ประดุจบุรุษพยายามจะทำลายเขาสิเนรุเพื่อนำแก่นออกมา, ประดุจบุรุษปรารถนาจะข้ามมหาสมุทรโดยไม่มีเรือ, ประดุจบุรุษพยายามจะพลิกแผ่นดินเพื่อเอาโอชะของดิน, เอาล่ะ เราจะบอกความเป็นของลึกซึ้งแก่เธอ" ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำมีอาทิว่า มา เหวํ (อย่ากล่าวอย่างนั้น).

တတ္ထ မာ ဟေဝန္တိ ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တံ, ဧဝံ မာ ဘဏီတိ အတ္ထော. ‘‘မာ ဟေဝ’’န္တိ စ ဣဒံ ဝစနံ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဥဿာဒေန္တောပိ ဘဏတိ အပသာဒေန္တောပိ. တတ္ထ ဥဿာဒေန္တောပီတိ, အာနန္ဒ, တွံ မဟာပညော ဝိသဒဉာဏော, တေန တေ ဂမ္ဘီရောပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနကော ဝိယ ခါယတိ, အညေသံ ပနေသ ဥတ္တာနကောတိ န သလ္လက္ခေတဗ္ဗော, ဂမ္ဘီရောယေဝ စ သော ဂမ္ဘီရာဝဘာသော စ.

ในบทว่า "มา เหวํ" นั้น ห-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า "เธออย่ากล่าวอย่างนี้" อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสว่า "มา เหวํ" นี้ เมื่อทรงยกย่องพระอานนท์ผู้มีอายุด้วย เมื่อทรงข่มด้วย ในคำนั้น มีคำอธิบายว่า เมื่อทรงยกย่อง คือ "ดูก่อนอานนท์ เธอเป็นผู้มีปัญญามาก มีญาณแจ่มใส เพราะเหตุนั้น แม้ปฏิจจสมุปบาทอันลึกซึ้ง ก็ย่อมปรากฏแก่เธอประดุจเป็นของตื้น แต่ปฏิจจสมุปบาทนี้ ไม่พึงกำหนดว่าเป็นของตื้นสำหรับชนเหล่าอื่น ก็ปฏิจจสมุปบาทนั้นลึกซึ้งนั่นเทียว และมีสภาวะปรากฏว่าลึกซึ้ง"

တတ္ထ စတဿော ဥပမာ ဝဒန္တိ – ဆ မာသေ သုဘောဇနရသပုဋ္ဌဿ ကိရ ကတယောဂဿ မဟာမလ္လဿ သမဇ္ဇသမယေ ကတမလ္လပါသာဏပရိစယဿ ယုဒ္ဓဘူမိံ ဂစ္ဆန္တဿ အန္တရာ မလ္လပါသာဏံ ဒဿေသုံ. သော ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ အာဟ. မလ္လပါသာဏောတိ. အာဟရထ နန္တိ. ‘‘ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကောမာ’’တိ ဝုတ္တေ သယံ ဂန္တွာ ‘‘ကုဟိံ ဣမဿ ဘာရိယဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာ ဒွီဟိ ဟတ္ထေဟိ ဒွေ ပါသာဏေ ဥက္ခိပိတွာ ကီဠာဂုဠေ ဝိယ ခိပိတွာ အဂမာသိ. တတ္ထ မလ္လဿ မလ္လပါသာဏော လဟုကောတိ န အညေသမ္ပိ လဟုကောတိ ဝတ္တဗ္ဗော. ဆ မာသေ သုဘောဇနရသပုဋ္ဌော မလ္လော ဝိယ ဟိ ကပ္ပသတသဟဿံ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အာယသ္မာ အာနန္ဒော. ယထာ မလ္လဿ မဟာဗလတာယ မလ္လပါသာဏော လဟုကော, ဧဝံ ထေရဿ မဟာပညတာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနောတိ ဝတ္တဗ္ဗော, သော အညေသံ ဥတ္တာနောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော.

ในเรื่องนั้น ท่านกล่าวอุปมาไว้ ๔ ข้อ - ได้ยินว่า นักมวยปล้ำใหญ่ผู้ได้รับการบำรุงด้วยโภชนะรสดีตลอด ๖ เดือน ผู้ฝึกซ้อมมาแล้ว ผู้มีความคุ้นเคยกับหินสำหรับนักมวยปล้ำ ในคราวมีมหรสพ เมื่อกำลังจะไปสู่ลานประลอง คนทั้งหลายได้แสดงหินสำหรับนักมวยปล้ำในระหว่างทาง เขากล่าวว่า "นี่อะไร" (คนตอบว่า) "หินสำหรับนักมวยปล้ำ" (เขากล่าวว่า) "พวกท่านจงนำมันมา" เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าไม่สามารถจะยกขึ้นได้" เขาจึงไปเองแล้วกล่าวว่า "ที่หนักของหินนี้อยู่ตรงไหน" แล้วยกหินสองก้อนขึ้นด้วยมือทั้งสองข้าง โยนไปประดุจลูกสำหรับเล่น แล้วก็ไป ในอุปมานั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะหินสำหรับนักมวยปล้ำเป็นของเบาสำหรับนักมวยปล้ำ จึงเป็นของเบาแม้สำหรับคนอื่น ๆ ด้วย จริงอยู่ พระอานนท์ผู้มีอายุ ผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหารตลอดแสนกัปป์ เป็นดุจนักมวยปล้ำผู้ได้รับการบำรุงด้วยโภชนะรสดีตลอด ๖ เดือน หินสำหรับนักมวยปล้ำเป็นของเบาสำหรับนักมวยปล้ำเพราะมีกำลังมาก ฉันใด ควรกล่าวว่า ปฏิจจสมุปบาทเป็นของตื้นสำหรับพระเถระเพราะมีปัญญามาก ฉันนั้น ไม่ควรกล่าวว่า ปฏิจจสมุปบาทนั้นเป็นของตื้นสำหรับชนเหล่าอื่น

မဟာသမုဒ္ဒေ စ တိမိ နာမ မဟာမစ္ဆော ဒွိယောဇနသတိကော, တိမိင်္ဂလော တိယောဇနသတိကော, တိမိရပိင်္ဂလော ပဉ္စယောဇနသတိကော, အာနန္ဒော တိမိနန္ဒော အဇ္ဈာရောဟော မဟာတိမီတိ ဣမေ စတ္တာရော ယောဇနသဟဿိကာ. တတ္ထ တိမိရပိင်္ဂလေနေဝ ဒီပေန္တိ. တဿ ကိရ ဒက္ခိဏကဏ္ဏံ စာလေန္တဿ ပဉ္စယောဇနသတေ ပဒေသေ ဥဒကံ စလတိ, တထာ ဝါမကဏ္ဏံ, တထာ နင်္ဂုဋ္ဌံ, တထာ သီသံ. ဒွေ ပန ကဏ္ဏေ စာလေတွာ နင်္ဂုဋ္ဌေန [Pg.82] ပဟရိတွာ သီသံ အပရာပရံ ကတွာ ကီဠိတုံ အာရဒ္ဓဿ သတ္တဋ္ဌယောဇနသတေ ဌာနေ ဘာဇနေ ပက္ခိပိတွာ ဥဒ္ဓနေ အာရောပိတံ ဝိယ ဥဒကံ ပက္ကုထတိ. ယောဇနသတမတ္တေ ပဒေသေ ဥဒကံ ပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတုံ န သက္ကောတိ. သော ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရောတိ ဝဒန္တိ, ကုတဿ ဂမ္ဘီရတာ, မယံ ပိဋ္ဌိမတ္တစ္ဆာဒနမ္ပိ ဥဒကံ န လဘာမာ’’တိ. တတ္ထ ကာယူပပန္နဿ တိမိရပိင်္ဂလဿ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဥတ္တာနောတိ အညေသဉ္စ ခုဒ္ဒကမစ္ဆာနံ ဥတ္တာနောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော, ဧဝမေဝ ဉာဏူပပန္နဿ ထေရဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနောတိ အညေသမ္ပိ ဥတ္တာနောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. သုပဏ္ဏရာဇာ စ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကော ဟောတိ. တဿ ဒက္ခိဏပက္ခော ပညာသယောဇနိကော ဟောတိ, တထာ ဝါမပက္ခော, ပိဉ္ဆဝဋ္ဋိ စ သဋ္ဌိယောဇနိကာ, ဂီဝါ တိံသယောဇနိကာ, မုခံ နဝယောဇနံ, ပါဒါ ဒွါဒသယောဇနိကာ, တသ္မိံ သုပဏ္ဏဝါတံ ဒဿေတုံ အာရဒ္ဓေ သတ္တဋ္ဌယောဇနသတံ ဌာနံ နပ္ပဟောတိ. သော ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အယံ အာကာသော အနန္တောတိ ဝဒန္တိ, ကုတဿ အနန္တတာ, မယံ ပက္ခဝါတပ္ပတ္ထရဏောကာသမ္ပိ န လဘာမာ’’တိ. တတ္ထ ကာယူပပန္နဿ သုပဏ္ဏရညော အာကာသော ပရိတ္တောတိ အညေသဉ္စ ခုဒ္ဒကပက္ခီနံ ပရိတ္တောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော, ဧဝမေဝ ဉာဏူပပန္နဿ ထေရဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနောတိ အညေသမ္ပိ ဥတ္တာနောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော.

อนึ่ง ในมหาสมุทร ปลาใหญ่ชื่อติมิ มีขนาด ๒๐๐ โยชน์, ปลาติมิงคละ ๓๐๐ โยชน์, ปลาติมิรปิงคละ ๕๐๐ โยชน์, ส่วนปลาอานนท์ ปลาติมินันท์ ปลาอัชฌาโรหะ และปลามหาติมิ ๔ ชนิดนี้ มีขนาด ๑,๐๐๐ โยชน์ ในบรรดาปลาเหล่านั้น ท่านยกปลาติมิรปิงคละขึ้นแสดง ได้ยินว่า เมื่อปลานั้นกระดิกหูขวา น้ำในบริเวณ ๕๐๐ โยชน์ย่อมไหว, กระดิกหูซ้ายก็เช่นกัน, กระดิกหางก็เช่นกัน, ส่ายหัวก็เช่นกัน แต่เมื่อมันเริ่มเล่นโดยกระดิกหูทั้งสองข้าง ฟาดด้วยหาง ส่ายหัวไปมา น้ำในบริเวณ ๗๐๐-๘๐๐ โยชน์ ย่อมเดือดพล่านประดุจน้ำที่ใส่ในภาชนะตั้งบนเตาไฟ น้ำในบริเวณประมาณ ๑๐๐ โยชน์ ไม่สามารถท่วมหลังของมันได้ มันพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "คนทั้งหลายกล่าวว่ามหาสมุทรนี้ลึกซึ้ง ความลึกซึ้งของมันจะมีมาจากไหน พวกเราไม่ได้น้ำแม้เพียงพอท่วมหลัง" ในอุปมานั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะมหาสมุทรเป็นของตื้นสำหรับปลาติมิรปิงคละผู้มีกายใหญ่ จึงเป็นของตื้นแม้สำหรับปลาเล็ก ๆ อื่น ๆ ด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะปฏิจจสมุปบาทเป็นของตื้นสำหรับพระเถระผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ จึงเป็นของตื้นแม้สำหรับชนเหล่าอื่นด้วย อนึ่ง พญาครุฑมีขนาด ๑๕๐ โยชน์ ปีกขวาของพญาครุฑนั้นยาว ๕๐ โยชน์ ปีกซ้ายก็เช่นกัน หางยาว ๖๐ โยชน์ คอยาว ๓๐ โยชน์ จะงอยปากยาว ๙ โยชน์ เท้ายาว ๑๒ โยชน์ เมื่อพญาครุฑนั้นเริ่มแสดงลมครุฑ สถานที่ ๗๐๐-๘๐๐ โยชน์ก็ไม่เพียงพอ พญาครุฑนั้นพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "คนทั้งหลายกล่าวว่าอากาศนี้ไม่มีที่สุด ความไม่มีที่สุดของมันจะมีมาจากไหน พวกเราไม่ได้โอกาสแม้เพียงเพื่อจะแผ่ลมปีก" ในอุปมานั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะอากาศเป็นของเล็กน้อยสำหรับพญาครุฑผู้มีกายใหญ่ จึงเป็นของเล็กน้อยแม้สำหรับนกเล็ก ๆ อื่น ๆ ด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะปฏิจจสมุปบาทเป็นของตื้นสำหรับพระเถระผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ จึงเป็นของตื้นแม้สำหรับชนเหล่าอื่นด้วย

ရာဟု အသုရိန္ဒော ပန ပါဒန္တတော ယာဝ ကေသန္တာ ယောဇနာနံ စတ္တာရိ သဟဿာနိ အဋ္ဌ စ သတာနိ ဟောန္တိ. တဿ ဒွိန္နံ ဗာဟာနံ အန္တရေ ဒွါဒသယောဇနသတိကံ, ဗဟလတ္တေန ဆယောဇနသတိကံ, ဟတ္ထပါဒတလာနိ တိယောဇနသတိကာနိ, တထာ မုခံ, ဧကင်္ဂုလိပဗ္ဗံ ပညာသယောဇနံ, တထာ ဘမုကန္တရံ, နလာဋံ တိယောဇနသတိကံ, သီသံ နဝယောဇနသတိကံ. တဿ မဟာသမုဒ္ဒံ ဩတိဏ္ဏဿ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကံ ဇာဏုပ္ပမာဏံ ဟောတိ. သော ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဂမ္ဘီရောတိ ဝဒန္တိ. ကုတဿ ဂမ္ဘီရတာ? မယံ ဇာဏုပ္ပဋိစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ န လဘာမာ’’တိ. တတ္ထ ကာယူပပန္နဿ ရာဟုနော မဟာသမုဒ္ဒေါ ဥတ္တာနောတိ အညေသဉ္စ ဥတ္တာနောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဧဝမေဝ ဉာဏူပပန္နဿ ထေရဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနောတိ [Pg.83] အညေသမ္ပိ ဥတ္တာနောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဧတမတ္ထံ သန္ဓာယ ဘဂဝါ မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒာတိ အာဟ.

ส่วนอสุรินทราหู ตั้งแต่ปลายเท้าจนถึงปลายผม มีขนาด ๔,๘๐๐ โยชน์ ระหว่างแขนทั้งสองของอสุรินทราหูนั้นกว้าง ๑,๒๐๐ โยชน์ ความหนา ๖๐๐ โยชน์ ฝ่ามือและฝ่าเท้าขนาด ๓๐๐ โยชน์ ปากก็เช่นกัน ข้อนิ้วหนึ่ง ๆ ยาว ๕๐ โยชน์ ระหว่างคิ้วก็เช่นกัน หน้าผากกว้าง ๓๐๐ โยชน์ ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์ เมื่ออสุรินทราหูนั้นลงไปในมหาสมุทร น้ำลึกมีประมาณแค่เข่า เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า "คนทั้งหลายกล่าวว่ามหาสมุทรนี้ลึกซึ้ง ความลึกซึ้งของมันจะมีมาจากไหน พวกเราไม่ได้น้ำแม้เพียงพอท่วมเข่า" ในอุปมานั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะมหาสมุทรเป็นของตื้นสำหรับราหูผู้มีกายใหญ่ จึงเป็นของตื้นแม้สำหรับผู้อื่นด้วย ฉันใดก็ฉันนั้น ไม่ควรกล่าวว่า เพราะปฏิจจสมุปบาทเป็นของตื้นสำหรับพระเถระผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ จึงเป็นของตื้นแม้สำหรับชนเหล่าอื่นด้วย พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า "อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น"

ထေရဿ ဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဂမ္ဘီရော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနောတိ ဥပဋ္ဌာသိ. ကတမေဟိ စတူဟိ? ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ တိတ္ထဝါသေန သောတာပန္နတာယ ဗဟုဿုတဘာဝေနာတိ.

จริงอยู่ ปฏิจจสมุปบาทอันลึกซึ้งได้ปรากฏแก่พระเถระว่าเป็นของตื้น ด้วยเหตุ ๔ ประการ ๔ ประการอะไรบ้าง? คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยในกาลก่อน ด้วยการอยู่ใกล้พระศาสดา ด้วยความเป็นพระโสดาบัน และด้วยความเป็นพหูสูต

ဣတော ကိရ သတသဟဿိမေ ကပ္ပေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သတ္ထာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တဿ ဟံသဝတီ နာမ နဂရံ အဟောသိ, အာနန္ဒော နာမ ရာဇာ ပိတာ, သုမေဓာ နာမ ဒေဝီ မာတာ, ဗောဓိသတ္တော ဥတ္တရကုမာရော နာမ အဟောသိ. သော ပုတ္တဿ ဇာတဒိဝသေ မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိတွာ ပဓာနမနုယုတ္တော အနုက္ကမေန သဗ္ဗညုတံ ပတွာ, ‘‘အနေကဇာတိသံသာရ’’န္တိ ဥဒါနံ ဥဒါနေတွာ သတ္တာဟံ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ ဝီတိနာမေတွာ ‘‘ပထဝိယံ ပါဒံ ဌပေဿာမီ’’တိ ပါဒံ အဘိနီဟရိ. အထ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ပဒုမံ ဥဋ္ဌာသိ. တဿ ဓုရပတ္တာနိ နဝုတိဟတ္ထာနိ, ကေသရံ တိံသဟတ္ထံ, ကဏ္ဏိကာ ဒွါဒသဟတ္ထာ, နဝဃဋပ္ပမာဏာ ရေဏု အဟောသိ.

ได้ยินว่า ในกัปที่หนึ่งแสนนับแต่ภัทรกัปนี้ พระศาสดาทรงพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก พระนครของพระองค์ชื่อว่าหงสวดี พระบิดาทรงพระนามว่าพระเจ้าอานันทะ พระมารดาทรงพระนามว่าพระนางสุเมธาเทวี พระโพธิสัตว์ทรงพระนามว่าอุตตรกุมาร พระอุตตรกุมารนั้น ในวันที่พระโอรสประสูติ ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทรงผนวชแล้ว ทรงประกอบความเพียร บรรลุพระสัพพัญญุตญาณโดยลำดับ ทรงเปล่งอุทานว่า “อเนกชาติสํสารํ” เป็นต้น แล้วเสวยวิมุตติสุข ณ โพธิบัลลังก์ตลอด ๗ วัน ทรงดำริว่า “เราจักวางเท้าลงบนพื้นปฐพี” จึงทรงเหยียดพระบาทออกไป ครั้งนั้น ดอกบัวหลวงดอกใหญ่ผุดแทรกแผ่นดินขึ้นมา กลีบชั้นนอกของดอกบัวนั้นยาว ๙๐ ศอก เกสรยาว ๓๐ ศอก ฝักบัวสูง ๑๒ ศอก ละอองเรณูมีประมาณเท่าหม้อน้ำ ๙ ใบ

သတ္ထာ ပန ဥဗ္ဗေဓတော အဋ္ဌပညာသဟတ္ထော အဟောသိ, တဿ ဥဘိန္နံ ဗာဟာနမန္တရံ အဋ္ဌာရသဟတ္ထံ, နလာဋံ ပဉ္စဟတ္ထံ, ဟတ္ထပါဒါ ဧကာဒသဟတ္ထာ. တဿ ဧကာဒသဟတ္ထေန ပါဒေန ဒွါဒသဟတ္ထာယ ကဏ္ဏိကာယ အက္ကန္တမတ္တာယ နဝဃဋပ္ပမာဏာ ရေဏု ဥဋ္ဌာယ အဋ္ဌပညာသဟတ္ထံ ပဒေသံ ဥဂ္ဂန္တွာ ဩကိဏ္ဏမနောသိလာစုဏ္ဏံ ဝိယ ပစ္စောကိဏ္ဏံ. တဒုပါဒါယ ဘဂဝါ ‘‘ပဒုမုတ္တရော’’တွေဝ ပညာယိတ္ထ. တဿ ဒေဝိလော စ သုဇာတော စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ အဟေသုံ, အမိတာ စ အသမာ စ ဒွေ အဂ္ဂသာဝိကာ, သုမနော နာမ ဥပဋ္ဌာကော. ပဒုမုတ္တရော ဘဂဝါ ပိတုသင်္ဂဟံ ကုရုမာနော ဘိက္ခုသတသဟဿပရိဝါရော ဟံသဝတိယာ ရာဇဓာနိယာ ဝသတိ.

ส่วนพระศาสดาทรงมีพระวรกายสูง ๕๘ ศอก ช่วงระหว่างพระพาหาทั้งสอง ๑๘ ศอก พระนลาฏกว้าง ๕ ศอก พระหัตถ์และพระบาทแต่ละข้างยาว ๑๑ ศอก พอพระองค์ทรงเหยียบฝักบัวซึ่งสูง ๑๒ ศอก ด้วยพระบาทซึ่งยาว ๑๑ ศอกเท่านั้น ละอองเรณูประมาณเท่าหม้อน้ำ ๙ ใบ ก็ฟุ้งขึ้นไปสูงถึง ๕๘ ศอก แล้วโปรยปรายลงมาราวกับผงมโนศิลาที่ถูกซัดไป อาศัยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงปรากฏพระนามว่า “ปทุมุตตระ” พระอัครสาวกของพระองค์ ๒ องค์คือ พระเทวิละ และพระสุชาตะ พระอัครสาวิกา ๒ องค์คือ พระอมิตา และพระอสมา พุทธอุปัฏฐากชื่อว่าพระสุมนะ พระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ เมื่อทรงอนุเคราะห์พระบิดา มีภิกษุหนึ่งแสนเป็นบริวาร ประทับอยู่ ณ กรุงหงสวดีราชธานี

ကနိဋ္ဌဘာတာ ပနဿ သုမနကုမာရော နာမ. တဿ ရာဇာ ဟံသဝတိတော ဝီသယောဇနသတေ ဘောဂံ အဒါသိ. သော ကဒါစိ အာဂန္တွာ ပိတရဉ္စ သတ္ထာရဉ္စ ပဿတိ. အထေကဒိဝသံ ပစ္စန္တော ကုပိတော. သုမနော ရညော သာသနံ ပေသေသိ. ရာဇာ ‘‘တွံ မယာ, တာတ, ကသ္မာ ဌပိတော’’တိ ပဋိပေသေသိ. သော စောရေ ဝူပသမေတွာ ‘‘ဥပသန္တော, ဒေဝ, ဇနပဒေါ’’တိ ရညော ပေသေသိ. ရာဇာ တုဋ္ဌော ‘‘သီဃံ မမ ပုတ္တော အာဂစ္ဆတူ’’တိ အာဟ. တဿ [Pg.84] သဟဿမတ္တာ အမစ္စာ ဟောန္တိ. သော တေဟိ သဒ္ဓိံ အန္တရာမဂ္ဂေ မန္တေသိ – ‘‘မယှံ ပိတာ တုဋ္ဌော သစေ မေ ဝရံ ဒေတိ, ကိံ ဂဏှာမီ’’တိ? အထ နံ ဧကစ္စေ ‘‘ဟတ္ထိံ ဂဏှထ, အဿံ ဂဏှထ, ဇနပဒံ ဂဏှထ, သတ္တရတနာနိ ဂဏှထာ’’တိ အာဟံသု. အပရေ ‘‘တုမှေ ပထဝိဿရဿ ပုတ္တာ, န တုမှာကံ ဓနံ ဒုလ္လဘံ, လဒ္ဓမ္ပိ စေတံ သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ, ပုညမေဝ ဧကံ အာဒါယ ဂမနီယံ, တသ္မာ ဒေဝေ ဝရံ ဒဒမာနေ တေမာသံ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ ဥပဋ္ဌာတုံ ဝရံ ဂဏှထာ’’တိ. သော ‘‘တုမှေ မယှံ ကလျာဏမိတ္တာ နာမ, မမေတံ စိတ္တံ နတ္ထိ, တုမှေဟိ ပန ဥပ္ပာဒိတံ, ဧဝံ ကရိဿာမီ’’တိ, ဂန္တွာ ပိတရံ ဝန္ဒိတွာ ပိတရာ အာလိင်္ဂေတွာ, မတ္ထကေ စုမ္ဗိတွာ ‘‘ဝရံ တေ, ပုတ္တ, ဒေမီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝန္တံ တေမာသံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဥပဋ္ဌဟန္တော ဇီဝိတံ အဝဉ္ဈံ ကာတုံ, ဣဒံ မေ ဝရံ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. န သက္ကာ, တာတ, အညံ ဝရေဟီတိ. ဒေဝ, ခတ္တိယာနံ နာမ ဒွေကထာ နတ္ထိ, ဧတမေဝ မေ ဒေဟိ, န မမညေန အတ္ထောတိ. တာတ, ဗုဒ္ဓါနံ နာမ စိတ္တံ ဒုဇ္ဇာနံ, သစေ ဘဂဝါ န ဣစ္ဆိဿတိ, မယာ ဒိန္နမ္ပိ ကိံ ဘဝိဿတီတိ? ‘‘သာဓု, ဒေဝ, အဟံ ဘဂဝတော စိတ္တံ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝိဟာရံ ဂတော.

ส่วนพระกนิษฐภาดาของพระองค์ทรงพระนามว่าสุมนกุมาร พระราชาได้พระราชทานเมืองส่วยแก่พระกุมารนั้น ในที่ห่างจากกรุงหงสวดี ๑๒๐ โยชน์ พระกุมารนั้นเสด็จมาเฝ้าพระบิดาและพระศาสดาเป็นครั้งคราว ต่อมาวันหนึ่ง ปัจจันตชนบทกำเริบขึ้น พระสุมนกุมารจึงส่งสาส์นไปกราบทูลพระราชา พระราชาทรงส่งสาส์นตอบไปว่า “พ่อ เราตั้งเจ้าไว้เพื่อเหตุใด” พระกุมารนั้นทรงปราบโจรให้สงบแล้ว จึงส่งสาส์นไปกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่ฝ่าบาท ชนบทสงบแล้ว” พระราชทรงพอพระทัย ตรัสว่า “ให้ลูกเรามาโดยเร็วเถิด” พระกุมารนั้นมีอำมาตย์ประมาณหนึ่งพันคน พระองค์ทรงปรึกษากับอำมาตย์เหล่านั้นในระหว่างทางว่า “พระบิดาของเราทรงพอพระทัย ถ้าพระองค์จะประทานพรแก่เรา เราจะขออะไรดี” ครั้งนั้น อำมาตย์บางพวกกราบทูลพระกุมารนั้นว่า “ขอพระองค์จงทรงรับช้าง ทรงรับม้า ทรงรับชนบท ทรงรับสัตตรัตนะเถิด” อำมาตย์พวกอื่นกราบทูลว่า “พระองค์เป็นพระโอรสของพระเจ้าแผ่นดิน ทรัพย์สมบัติสำหรับพระองค์มิใช่หาได้ยาก ถึงจะได้มาแล้ว ก็ต้องละทิ้งทั้งหมดนี้ไป มีเพียงบุญอย่างเดียวเท่านั้นที่ติดตัวไปได้ เพราะฉะนั้น เมื่อฝ่าบาทจะประทานพร ขอพระองค์จงทรงรับพรคือการได้อุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระตลอด ๓ เดือนเถิด” พระกุมารตรัสว่า “พวกท่านเป็นกัลยาณมิตรของเราโดยแท้ ความคิดนี้มิได้มีแก่เรา แต่พวกท่านได้ทำให้เกิดขึ้น เราจักทำอย่างนั้น” แล้วเสด็จไปถวายบังคมพระบิดา พระบิดาทรงสวมกอดและจุมพิตที่พระเศียรแล้วตรัสว่า “ลูกพ่อ เราให้พรแก่เจ้า” เมื่อพระบิดาตรัสอย่างนั้นแล้ว พระกุมารจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราช หม่อมฉันปรารถนาจะทำชีวิตให้ไม่เป็นหมัน ด้วยการอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยปัจจัย ๔ ตลอด ๓ เดือน ขอพระองค์โปรดประทานพรนี้แก่หม่อมฉันเถิด” (พระราชาตรัสว่า) “ไม่ได้หรอก พ่อ ขอพรอย่างอื่นเถิด” (พระกุมารกราบทูลว่า) “ข้าแต่ฝ่าบาท อันว่าวาจาของกษัตริย์ย่อมไม่มีเป็นสอง ขอพระองค์โปรดประทานพรนี้แก่หม่อมฉันเถิด หม่อมฉันไม่มีความต้องการพรอื่น” (พระราชาตรัสว่า) “พ่อเอ๋ย อันว่าพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นหยั่งรู้ได้ยาก ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงปรารถนา แม้เราให้ไปแล้ว จะมีประโยชน์อะไร” (พระกุมารกราบทูลว่า) “ดีแล้ว ฝ่าบาท หม่อมฉันจักไปหยั่งทราบพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า” แล้วจึงเสด็จไปยังพระวิหาร

တေန စ သမယေန ဘတ္တကိစ္စံ နိဋ္ဌာပေတွာ ဘဂဝါ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော ဟောတိ. သော မဏ္ဍလမာဠေ သန္နိသိန္နာနံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကံ အဂမာသိ. တေ နံ အာဟံသု – ‘‘ရာဇပုတ္တ ကသ္မာ အာဂတောသီ’’တိ? ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ, ဒဿေထ မေ ဘဂဝန္တန္တိ. ‘‘န မယံ, ရာဇပုတ္တ, ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သတ္ထာရံ ဒဋ္ဌုံ လဘာမာ’’တိ. ကော ပန, ဘန္တေ, လဘတီတိ? သုမနတ္ထေရော နာမ ရာဇပုတ္တာတိ. သော ‘‘ကုဟိံ ဘန္တေ ထေရော’’တိ? ထေရဿ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆိတွာ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ – ‘‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ပဿိတုံ, ဒဿေထ မေ ဘဂဝန္တ’’န္တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ဧဟိ, ရာဇပုတ္တာ’’တိ တံ ဂဟေတွာ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏေ ဌပေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ အာရုဟိ. အထ နံ ဘဂဝါ ‘‘သုမန, ကသ္မာ အာဂတောသီ’’တိ အာဟ. ရာဇပုတ္တော, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ အာဂတောတိ. တေန ဟိ ဘိက္ခု အာသနံ ပညပေဟီတိ. ထေရော အာသနံ ပညပေသိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. ရာဇပုတ္တော ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ အကာသိ, ‘‘ကဒါ အာဂတောသိ ရာဇပုတ္တာ’’တိ? ဘန္တေ, တုမှေသု ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိဋ္ဌေသု, ဘိက္ခူ ပန ‘‘န မယံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ဘဂဝန္တံ ဒဋ္ဌုံ လဘာမာ’’တိ မံ ထေရဿ သန္တိကံ ပါဟေသုံ, ထေရော ပန ဧကဝစနေနေဝ ဒဿေသိ, ထေရော, ဘန္တေ, တုမှာကံ [Pg.85] သာသနေ ဝလ္လဘော မညေတိ. အာမ, ရာဇကုမာရ, ဝလ္လဘော ဧသ ဘိက္ခု မယှံ သာသနေတိ. ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓါနံ သာသနေ ကိံ ကတွာ ဝလ္လဘော ဟောတီတိ? ဒါနံ ဒတွာ သီလံ သမာဒိယိတွာ ဥပေါသထကမ္မံ ကတွာ, ကုမာရာတိ. ဘဂဝါ အဟမ္ပိ ထေရော ဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော ဟောတုကာမော, တေမာသံ မေ ဝဿာဝါသံ အဓိဝါသေထာတိ. ဘဂဝါ, ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဂတေန အတ္ထော’’တိ ဩလောကေတွာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဒိသွာ ‘‘သုညာဂါရေ ခေါ, ရာဇကုမာရ, တထာဂတာ အဘိရမန္တီ’’တိ အာဟ. ကုမာရော ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ ဝတွာ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ပုရိမတရံ ဂန္တွာ ဝိဟာရံ ကာရေမိ, မယာ ပေသိတေ ဘိက္ခုသတသဟဿေန သဒ္ဓိံ အာဂစ္ဆထာ’’တိ ပဋိညံ ဂဟေတွာ ပိတု သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဒိန္နာ မေ, ဒေဝ, ဘဂဝတာ ပဋိညာ, မယာ ပဟိတေ တုမှေ ဘဂဝန္တံ ပေသေယျာထာ’’တိ ပိတရံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခမိတွာ ယောဇနေ ယောဇနေ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ဝီသယောဇနသတံ အဒ္ဓါနံ ဂတော. ဂန္တွာ အတ္တနော နဂရေ ဝိဟာရဋ္ဌာနံ ဝိစိနန္တော သောဘနဿ နာမ ကုဋုမ္ဗိကဿ ဥယျာနံ ဒိသွာ သတသဟဿေန ကိဏိတွာ သတသဟဿံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဝိဟာရံ ကာရေသိ. တတ္ထ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋိံ, သေသဘိက္ခူနဉ္စ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနတ္ထာယ ကုဋိလေဏမဏ္ဍပေ ကာရာပေတွာ ပါကာရပရိက္ခေပံ ဒွါရကောဋ္ဌကဉ္စ နိဋ္ဌာပေတွာ ပိတု သန္တိကံ ပေသေသိ ‘‘နိဋ္ဌိတံ မယှံ ကိစ္စံ, သတ္ထာရံ ပဟိဏထာ’’တိ.

ก็โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเสร็จภัตกิจแล้ว เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี สุมนราชกุมารนั้นได้เข้าไปหาภิกษุทั้งหลายผู้กำลังนั่งประชุมกันอยู่ที่มณฑลมาล ภิกษุเหล่านั้นได้ทูลถามราชกุมารนั้นว่า “ดูก่อนราชบุตร ท่านมาเพราะเหตุไร?” (ราชกุมารทูลว่า) “ข้าพเจ้ามาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ข้าพเจ้าได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “ดูก่อนราชบุตร พวกอาตมาไม่ได้โอกาสที่จะเฝ้าพระศาสดาในขณะที่ต้องการทุกครั้งไป” (ราชกุมารทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ใครเล่าหนอที่ได้โอกาส?” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “ดูก่อนราชบุตร พระเถระนามว่าสุมนะ (ย่อมได้โอกาส)” ราชกุมารนั้นจึงทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระอยู่ที่ไหน?” ครั้นถามถึงที่นั่งของพระเถระแล้ว จึงเข้าไปไหว้แล้วกราบเรียนว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมปรารถนาจะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ขอท่านโปรดให้กระผมได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด” พระเถระกล่าวว่า “เชิญมาเถิด ราชบุตร” แล้วพาราชกุมารนั้นไป ให้ยืนรออยู่ที่บริเวณพระคันธกุฎี แล้วจึงขึ้นสู่พระคันธกุฎี ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามพระเถระนั้นว่า “ดูก่อนสุมนะ เธอมาด้วยเหตุไร?” (พระเถระกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราชกุมารมาเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเจ้าข้า” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงปูอาสนะเถิด” พระเถระได้ปูอาสนะแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ ราชกุมารถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้กระทำการปฏิสันถาร (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า) “ดูก่อนราชบุตร ท่านมาเมื่อไร?” (ราชกุมารกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระองค์เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎีแล้ว ภิกษุทั้งหลายได้กล่าวว่า ‘พวกอาตมาไม่ได้โอกาสที่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าในขณะที่ต้องการทุกครั้งไป’ แล้วจึงส่งข้าพระองค์มายังสำนักของพระเถระ แต่พระเถระได้ให้ข้าพระองค์เข้าเฝ้าด้วยคำพูดเพียงคำเดียว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจว่า พระเถระเป็นผู้คุ้นเคยในศาสนาของพระองค์” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ใช่แล้ว ราชกุมาร ภิกษุรูปนี้เป็นผู้คุ้นเคยในศาสนาของเรา” (ราชกุมารทูลถามว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลทำอะไรจึงจะเป็นผู้คุ้นเคยในศาสนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย?” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ดูก่อนกุมาร (บุคคล) ให้ทาน สมาทานศีล และกระทำอุโบสถกรรม (จึงจะเป็นผู้คุ้นเคย)” (ราชกุมารกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า แม้ข้าพระองค์ก็ปรารถนาจะเป็นผู้คุ้นเคยในพระพุทธศาสนาเหมือนอย่างพระเถระ ขอพระองค์โปรดรับอาราธนาจำพรรษาของข้าพระองค์ตลอด ๓ เดือนเถิด” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูว่า “ประโยชน์จะพึงมีแก่เราผู้ไปหรือไม่หนอ” ทรงเห็นว่า “มี” จึงตรัสว่า “ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตทั้งหลายย่อมยินดีในเรือนว่าง” ราชกุมารกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปล่วงหน้าก่อนเพื่อสร้างวิหาร เมื่อข้าพระองค์ส่งข่าวมาแล้ว ขอพระองค์โปรดเสด็จมาพร้อมกับภิกษุหนึ่งแสนรูปเถิด” ครั้นได้รับปฏิญญาแล้ว จึงไปสู่สำนักของพระบิดา (กราบทูลว่า) “ข้าแต่เทวะ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานปฏิญญาแก่ข้าพระองค์แล้ว เมื่อข้าพระองค์ส่งข่าวมาแล้ว ขอพระองค์โปรดส่งเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเถิด” แล้วถวายบังคมพระบิดา ออกจากเมืองไป สร้างวิหารทุกๆ ระยะหนึ่งโยชน์ เดินทางไปสิ้นระยะทางหนึ่งร้อยยี่สิบโยชน์ ครั้นไปถึงแล้ว เมื่อแสวงหาสถานที่สร้างวิหารในเมืองของตน ได้เห็นอุทยานของคฤหบดีชื่อโสภณะ จึงซื้อด้วยทรัพย์หนึ่งแสน และสละทรัพย์อีกหนึ่งแสนสร้างวิหาร ในที่นั้น ได้ให้สร้างพระคันธกุฎีสำหรับพระผู้มีพระภาคเจ้า และกุฎี ถ้ำ มณฑป เพื่อเป็นที่พักกลางคืนและกลางวันสำหรับภิกษุที่เหลือทั้งหลาย ให้สร้างกำแพงล้อมรอบและซุ้มประตูจนสำเร็จแล้ว จึงส่งข่าวไปกราบทูลพระบิดาว่า “กิจของข้าพระองค์สำเร็จแล้ว ขอพระองค์โปรดส่งเสด็จพระศาสดามาเถิด”

ရာဇာ ဘဂဝန္တံ ဘောဇေတွာ ‘‘ဘဂဝါ သုမနဿ ကိစ္စံ နိဋ္ဌိတံ, တုမှာကံ အာဂမနံ ပစ္စာသီသတီ’’တိ. ဘဂဝါ သတသဟဿဘိက္ခုပရိဝါရော ယောဇနေ ယောဇနေ ဝိဟာရေသု ဝသမာနော အဂမာသိ. ကုမာရော ‘‘သတ္ထာ အာဂစ္ဆတီ’’တိ သုတွာ ယောဇနံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ ဂန္ဓမာလာဒီဟိ ပူဇယမာနော ဝိဟာရံ ပဝေသေတွာ –

พระราชาทรงถวายภัตตาหารแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า กิจของสุมนะสำเร็จแล้ว เขาย่อมหวังการเสด็จมาของพระองค์” พระผู้มีพระภาคเจ้า มีภิกษุหนึ่งแสนเป็นบริวาร เสด็จประทับอยู่ในวิหารที่สร้างไว้ทุกๆ ระยะหนึ่งโยชน์ แล้วเสด็จไปโดยลำดับ ราชกุมารได้สดับว่า “พระศาสดาเสด็จมาแล้ว” จึงเสด็จออกไปต้อนรับเป็นระยะทางหนึ่งโยชน์ ทรงบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น แล้วเชิญเสด็จเข้าสู่วิหาร

‘‘သတသဟဿေန မေ ကီတံ, သတသဟဿေန မာပိတံ;

သောဘနံ နာမ ဥယျာနံ ပဋိဂ္ဂဏှ, မဟာမုနီ’’တိ. –

(แล้วกราบทูลเป็นคาถาว่า) “ข้าแต่มหามุนี อุทยานชื่อโสภณะนี้ ข้าพระองค์ซื้อมาด้วยทรัพย์หนึ่งแสน สร้างขึ้นด้วยทรัพย์หนึ่งแสน ขอพระองค์โปรดรับเถิด”

ဝိဟာရံ နိယျာတေသိ. သော ဝဿူပနာယိကဒိဝသေ ဒါနံ ဒတွာ အတ္တနော ပုတ္တဒါရေ စ အမစ္စေ စ ပက္ကောသာပေတွာ အာဟ –‘‘သတ္ထာ အမှာကံ သန္တိကံ ဒူရတော အာဂတော, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ဓမ္မဂရုနောဝ, နာမိသဂရုကာ. တသ္မာ အဟံ ဣမံ တေမာသံ ဒွေ သာဋကေ နိဝါသေတွာ ဒသ သီလာနိ သမာဒိယိတွာ ဣဓေဝ [Pg.86] ဝသိဿာမိ, တုမှေ ခီဏာသဝသတသဟဿဿ ဣမိနာဝ နီဟာရေန တေမာသံ ဒါနံ ဒဒေယျာထာ’’တိ.

(ราชกุมาร) ได้ถวายวิหาร ในวันเข้าพรรษา ราชกุมารนั้นได้ถวายทานแล้ว เรียกบุตรภรรยาและอำมาตย์ของตนมาแล้วกล่าวว่า “พระศาสดาเสด็จมาจากที่ไกลสู่สำนักของพวกเรา และพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเคารพธรรม ไม่ได้ทรงเคารพอามิส เพราะฉะนั้น เราจะนุ่งห่มผ้าสองผืน สมาทานศีล ๑๐ แล้วจักอยู่ในที่นี้เองตลอด ๓ เดือนนี้ ส่วนท่านทั้งหลายพึงถวายทานแก่พระขีณาสพหนึ่งแสนรูปโดยทำนองนี้แหละตลอด ๓ เดือน”

သော သုမနတ္ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနသဘာဂေယေဝ ဌာနေ ဝသန္တော ယံ ထေရော ဘဂဝတော ဝတ္တံ ကရောတိ, တံ သဗ္ဗံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကန္တဝလ္လဘော ဧသ ထေရော, ဧတဿေဝ ဌာနန္တရံ ပတ္ထေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ, ဥပကဋ္ဌာယ ပဝါရဏာယ ဂါမံ ပဝိသိတွာ သတ္တာဟံ မဟာဒါနံ ဒတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ဘိက္ခူသတသဟဿဿ ပါဒမူလေ တိစီဝရံ ဌပေတွာ ဘဂဝန္တံ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ယဒေတံ မယာ မဂ္ဂေ ယောဇနန္တရိကဝိဟာရကာရာပနတော ပဋ္ဌာယ ပုညံ ကတံ, တံ နေဝ သက္ကသမ္ပတ္တိံ, န မာရဗြဟ္မသမ္ပတ္တိံ ပတ္ထယန္တေန, ဗုဒ္ဓဿ ပန ဥပဋ္ဌာကဘာဝံ ပတ္ထေန္တေန ကတံ. တသ္မာ အဟမ္ပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ သုမနတ္ထေရော ဝိယ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပဋ္ဌာကော ဟောမီ’’တိ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ပတိတွာ ဝန္ဒိတွာ နိပန္နော. ဘဂဝါ ‘‘မဟန္တံ ကုလပုတ္တဿ စိတ္တံ, ဣဇ္ဈိဿတိ နု ခေါ, နော’’တိ ဩလောကေန္တော, ‘‘အနာဂတေ ဣတော သတသဟဿိမေ ကပ္ပေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿေဝ ဥပဋ္ဌာကော ဘဝိဿတီ’’တိ ဉတွာ –

ราชกุมารนั้นอาศัยอยู่ในสถานที่ใกล้เคียงกับที่อยู่ของพระสุมนเถระ ได้เห็นวัตรปฏิบัติทุกอย่างที่พระเถระกระทำต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงคิดว่า “พระเถระรูปนี้เป็นผู้คุ้นเคยอย่างยิ่งในฐานะนี้ ควรที่เราจะปรารถนาตำแหน่งอันยอดเยี่ยมนี้บ้าง” เมื่อวันปวารณาใกล้เข้ามา จึงเข้าไปในหมู่บ้าน ถวายมหาทานตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๗ ได้วางไตรจีวรไว้ที่ใกล้เท้าของภิกษุหนึ่งแสนรูป แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้ากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุญใดที่ข้าพระองค์ได้กระทำแล้วนี้ ตั้งแต่การให้สร้างวิหารทุกๆ ระยะหนึ่งโยชน์ในหนทาง บุญนั้นข้าพระองค์มิได้กระทำโดยปรารถนาสมบัติของท้าวสักกะ หรือสมบัติของมารพรหม แต่กระทำโดยปรารถนาความเป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้า เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า แม้ข้าพระองค์ก็ขอให้ได้เป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตกาล เหมือนอย่างพระสุมนเถระเถิด” แล้วหมอบลงกราบด้วยเบญจางคประดิษฐ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาว่า “จิตของกุลบุตรนี้ยิ่งใหญ่นัก จะสำเร็จหรือไม่หนอ” ทรงทราบว่า “ในอนาคต ในกัปที่หนึ่งแสนนับจากกัปนี้ไป พระพุทธเจ้าพระนามว่าโคตมะจักอุบัติขึ้น เขาจักเป็นอุปัฏฐากของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นนั่นเทียว”

‘‘ဣစ္ဆိတံ ပတ္ထိတံ တုယှံ, သဗ္ဗမေဝ သမိဇ္ဈတု;

သဗ္ဗေ ပူရေန္တု သင်္ကပ္ပာ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ’’တိ. –

(แล้วจึงตรัสพระคาถาว่า) “ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาแล้ว ตั้งใจแล้วทั้งหมด จงสำเร็จเถิด ขอความดำริทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญฉะนั้น”

အာဟ. ကုမာရော သုတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓါ နာမ အဒွေဇ္ဈကထာ ဟောန္တီ’’တိ ဒုတိယဒိဝသေယေဝ တဿ ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော ဂစ္ဆန္တော ဝိယ အဟောသိ. သော တသ္မိံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဝဿသတသဟဿံ ဒါနံ ဒတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေပိ ပိဏ္ဍာယ စရတော ထေရဿ ပတ္တဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဥတ္တရိသာဋကံ ဒတွာ ပူဇံ အကာသိ. ပုန သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော ဗာရာဏသိရာဇာ ဟုတွာ အဋ္ဌန္နံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပဏ္ဏသာလာယော ကာရေတွာ မဏိအာဓာရကေ ဥပဋ္ဌပေတွာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဒသဝဿသဟဿာနိ ဥပဋ္ဌာနံ အကာသိ. ဧတာနိ ပါကဋဋ္ဌာနာနိ.

(พระผู้มีพระภาค) ตรัสแล้ว. พระกุมารทรงสดับแล้ว (จึงทรงดำริว่า) "ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมมีพระวาจาไม่เป็นสอง" ในวันที่สองนั่นเทียว ทรงถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ได้เป็นประดุจว่าเสด็จตามไปข้างหลัง ๆ. พระกุมารนั้น ในพุทธุปบาทนั้น ถวายทานตลอดแสนปีแล้ว บังเกิดในสวรรค์แล้ว แม้ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า ก็ได้ถวายผ้าห่มเพื่อประโยชน์แก่การถือบาตรแก่พระเถระผู้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต กระทำการบูชาแล้ว. บังเกิดในสวรรค์อีกแล้ว จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว ได้เป็นพระราชาแห่งเมืองพาราณสี ให้สร้างบรรณศาลาทั้งหลายแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ๘ พระองค์ ให้ตั้งเชิงบาตรแก้วมณีไว้แล้ว ได้กระทำการอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ ตลอดหนึ่งหมื่นปี. เหล่านี้เป็นฐานะที่ปรากฏ.

ကပ္ပသတသဟဿံ ပန ဒါနံ ဒဒမာနောဝ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တေန သဒ္ဓိံ တုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော အမိတောဒနသက္ကဿ ဂေဟေ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကတာဘိနိက္ခမနော သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ပတွာ ပဌမဂမနေန ကပိလဝတ္ထုံ အာဂန္တွာ တတော နိက္ခမန္တေ ဘဂဝတိ ဘဂဝတော ပရိဝါရတ္ထံ [Pg.87] ရာဇကုမာရေသု ပဗ္ဗဇန္တေသု ဘဒ္ဒိယာဒီဟိ သဒ္ဓိံ နိက္ခမိတွာ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ မန္တာဏိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဓမ္မကထံ သုတွာ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. ဧဝမေသ အာယသ္မာ ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပန္နော, တဿိမာယ ပုဗ္ဗူပနိဿယသမ္ပတ္တိယာ ဂမ္ဘီရောပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ.

ก็อีกอย่างหนึ่ง ท่านได้ถวายทานอยู่ตลอดแสนกัป บังเกิดในดุสิตบุรีพร้อมกับพระโพธิสัตว์ของเราแล้ว จุติจากดุสิตบุรีนั้นแล้ว ถือปฏิสนธิในเรือนของพระเจ้าอมิโตทนะศากยะ โดยลำดับ เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ทรงกระทำอภิเนษกรมณ์แล้ว บรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ เสด็จมาสู่กรุงกบิลพัสดุ์ด้วยการเสด็จมาครั้งแรก แล้วเสด็จออกจากกรุงกบิลพัสดุ์นั้น เมื่อราชกุมารทั้งหลายทรงผนวชเพื่อเป็นบริวารของพระผู้มีพระภาค ท่านก็ได้ออกไปพร้อมกับ (ราชกุมารทั้งหลาย) มีพระภัททิยะเป็นต้น บวชในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ในไม่ช้านั่นเทียว ได้ฟังธรรมกถาในสำนักของพระปุณณะมันตานีบุตรผู้มีอายุแล้ว ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. พระผู้มีอายุนี้เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยบุพพูปนิสัยอย่างนี้ เพราะความถึงพร้อมแห่งบุพพูปนิสัยนั้น แม้ปฏิจจสมุปบาทอันลึกซึ้ง ก็ปรากฏ (แก่ท่าน) ประดุจว่าเป็นของตื้น.

တိတ္ထဝါသောတိ ပန ဂရူနံ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟဏသဝနပရိပုစ္ဆနဓာရဏာနိ ဝုစ္စန္တိ. သော ထေရဿ အတိဝိယ ပရိသုဒ္ဓေါ. တေနာပိဿာယံ ဂမ္ဘီရောပိ ဥတ္တာနကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. သောတာပန္နာနဉ္စ နာမ ပစ္စယာကာရော ဥတ္တာနကော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ, အယဉ္စ အာယသ္မာ သောတာပန္နော. ဗဟုဿုတာနံ စတုဟတ္ထေ ဩဝရကေ ပဒီပေ ဇလမာနေ မဉ္စပီဌံ ဝိယ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ ပါကဋော ဟောတိ, အယဉ္စ အာယသ္မာ ဗဟုဿုတာနံ အဂ္ဂေါ. ဣတိ ဗာဟုသစ္စဘာဝေနပိဿ ဂမ္ဘီရောပိ ပစ္စယာကာရော ဥတ္တာနကော ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ စတူဟိ ဂမ္ဘီရတာဟိ ဂမ္ဘီရော. သာ ပနဿ ဂမ္ဘီရတာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. သာ သဗ္ဗာပိ ထေရဿ ဥတ္တာနကာ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. တေန ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဥဿာဒေန္တော မာ ဟေဝန္တိအာဒိမာဟ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – အာနန္ဒ, တွံ မဟာပညော ဝိသဒဉာဏော, တေန တေ ဂမ္ဘီရောပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဥတ္တာနကော ဝိယ ခါယတိ. တသ္မာ ‘‘မယှမေဝ နု ခေါ ဧသ ဥတ္တာနကော ဝိယ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ, ဥဒါဟု အညေသမ္ပီ’’တိ မာ ဧဝံ အဝစ.

ก็คำว่า ติตถวาสะ ได้แก่ การเรียน การฟัง การสอบถาม และการทรงจำในสำนักของครูทั้งหลาย ติตถวาสะนั้นของพระเถระบริสุทธิ์อย่างยิ่ง แม้เพราะเหตุนั้น ปฏิจจสมุปบาทนี้แม้อันลึกซึ้ง ก็ปรากฏ (แก่ท่าน) ประดุจว่าเป็นของตื้น ก็ชื่อว่าแก่พระโสดาบันทั้งหลาย ปฏิจจสมุปบาทย่อมปรากฏเป็นของตื้น และพระผู้มีอายุนี้ก็เป็นพระโสดาบัน แก่พหูสูตทั้งหลาย การกำหนดนามรูปย่อมปรากฏชัด เหมือนเตียงและตั่งในห้องขนาดสี่ศอกเมื่อประทีปสว่างอยู่ และพระผู้มีอายุนี้ก็เป็นผู้เลิศกว่าพหูสูตทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้เพราะความเป็นพหูสูตของท่าน ปฏิจจสมุปบาทแม้อันลึกซึ้ง ก็ปรากฏประดุจว่าเป็นของตื้น ปฏิจจสมุปบาทลึกซึ้งด้วยความลึกซึ้ง ๔ ประการ ก็ความลึกซึ้งนั้นของปฏิจจสมุปบาทนั้น (อันข้าพเจ้า) ได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ความลึกซึ้งทั้งหมดนั้นปรากฏแก่พระเถระประดุจว่าเป็นของตื้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงยกย่องพระอานนท์ผู้มีอายุ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "มา เหวํ" นี้เป็นอธิบายในเรื่องนั้น คือ ดูก่อนอานนท์ เธอเป็นผู้มีปัญญามาก มีญาณแจ่มใส เพราะเหตุนั้น แม้ปฏิจจสมุปบาทอันลึกซึ้ง ก็ย่อมปรากฏแก่เธอประดุจว่าเป็นของตื้น เพราะฉะนั้น เธออย่าได้กล่าวอย่างนี้เลยว่า "ปฏิจจสมุปบาทนี้ปรากฏเป็นของตื้นแก่เราผู้เดียวหนอ หรือว่า (ปรากฏ) แม้แก่คนอื่น ๆ".

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘အပသာဒေန္တော’’တိ, တတ္ထာယမဓိပ္ပာယော – အာနန္ဒ, ‘‘အထ စ ပန မေ ဥတ္တာနကုတ္တာနကော ဝိယ ခါယတီ’’တိ မာ ဟေဝံ အဝစ. ယဒိ ဟိ တေ ဧသ ဥတ္တာနကုတ္တာနကော ဝိယ ခါယတိ, ကသ္မာ တွံ အတ္တနော ဓမ္မတာယ သောတာပန္နော နာဟောသိ, မယာ ဒိန္နနယေ ဌတွာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ ပဋိဝိဇ္ဈိ? အာနန္ဒ, ဣဒံ နိဗ္ဗာနမေဝ ဂမ္ဘီရံ, ပစ္စယာကာရော ပန ဥတ္တာနကော ဇာတော, အထ ကသ္မာ ဩဠာရိကံ ကာမရာဂသံယောဇနံ ပဋိဃသံယောဇနံ ဩဠာရိကံ ကာမရာဂါနုသယံ ပဋိဃာနုသယန္တိ ဣမေ စတ္တာရော ကိလေသေ သမုဂ္ဃာတေတွာ သကဒါဂါမိဖလံ န သစ္ဆိကရောသိ, တေယေဝ အဏုသဟဂတေ စတ္တာရော ကိလေသေ သမုဂ္ဃာတေတွာ အနာဂါမိဖလံ န သစ္ဆိကရောသိ, ရူပရာဂါဒီနိ [Pg.88] ပဉ္စ သံယောဇနာနိ, မာနာနုသယံ ဘဝရာဂါနုသယံ အဝိဇ္ဇာနုသယန္တိ ဣမေ အဋ္ဌ ကိလေသေ သမုဂ္ဃာတေတွာ အရဟတ္တံ န သစ္ဆိကရောသိ? ကသ္မာ ဝါ သတသဟဿကပ္ပာဓိကံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ပူရိတပါရမိနော သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ ဝိယ သာဝကပါရမီဉာဏံ န ပဋိဝိဇ္ဈသိ, သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ ပူရိတပါရမိနော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဝိယ စ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏံ န ပဋိဝိဇ္ဈသိ? ယဒိ ဝါ တေ သဗ္ဗထာဝ ဧသ ဥတ္တာနကော ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာသိ. အထ ကသ္မာ သတသဟဿကပ္ပာဓိကာနိ စတ္တာရိ အဋ္ဌ သောဠသ ဝါ အသင်္ချေယျာနိ ပူရိတပါရမိနော ဗုဒ္ဓါ ဝိယ သဗ္ဗညုတညာဏံ န သစ္ဆိကရောသိ? ကိံ အနတ္ထိကောသိ ဧတေဟိ ဝိသေသာဓိဂမေဟိ? ပဿ ယာဝ စ တေ အပရဒ္ဓံ, တွံ နာမ သာဝကပဒေသဉာဏေ ဌိတော အတိဂမ္ဘီရံ ပစ္စယာကာရံ ‘‘ဥတ္တာနကော ဝိယ မေ ဥပဋ္ဌာတီ’’တိ ဝဒသိ. တဿ တေ ဣဒံ ဝစနံ ဗုဒ္ဓါနံ ကထာယ ပစ္စနီကံ ဟောတိ. တာဒိသေန နာမ ဘိက္ခုနာ ဗုဒ္ဓါနံ ကထာယ ပစ္စနီကံ ကထေတဗ္ဗန္တိ န ယုတ္တမေတံ. နနု မယှံ, အာနန္ဒ, ဣမံ ပစ္စယာကာရံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဝါယမန္တဿေဝ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ အတိက္ကန္တာနိ. ပစ္စယာကာရပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ စ ပန မေ အဒိန္နဒါနံ နာမ နတ္ထိ, အပူရိတပါရမီ နာမ နတ္ထိ. ‘‘အဇ္ဇ ပစ္စယာကာရံ ပဋိဝိဇ္ဈိဿာမီ’’တိ ပန မေ နိရုဿာဟံ ဝိယ မာရဗလံ ဝိဓမန္တဿ အယံ မဟာပထဝီ ဒွင်္ဂုလမတ္တမ္ပိ နာကမ္ပိ, တထာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ သမ္ပာဒေန္တဿ. ပစ္ဆိမယာမေ ပန မေ ဗလဝပစ္စူသသမယေ, ‘‘အဝိဇ္ဇာ သင်္ခါရာနံ နဝဟိ အာကာရေဟိ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဒိဋ္ဌမတ္တေယေဝ ဒသသဟဿိလောကဓာတု အယဒဏ္ဍေန အာကောဋိတကံသထာလော ဝိယ ဝိရဝသတံ ဝိရဝသဟဿံ မုဉ္စမာနာ ဝါတာဟတေ ပဒုမိနိပဏ္ဏေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ပကမ္ပိတ္ထ. ဧဝံ ဂမ္ဘီရော စာယံ, အာနန္ဒ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဂမ္ဘီရာဝဘာသော စ, ဧတဿ, အာနန္ဒ, ဓမ္မဿ အနနုဗောဓာ…ပေ… နာတိဝတ္တတီတိ.

ส่วนคำที่กล่าวว่า ‘อธิบายความ’ นั้น มีอธิบายดังนี้ – อานนท์ เธออย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลยว่า ‘แต่ไฉนหนอปฏิจจสมุปบาทนี้จึงปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้นๆ’ ดูก่อนอานนท์ หากว่าปฏิจจสมุปบาทนี้ปรากฏแก่เธอเหมือนเป็นของตื้นๆ จริง เหตุไฉนเธอจึงไม่เป็นพระโสดาบันด้วยธรรมดาของตนเองเล่า เธอตั้งอยู่ในนัยที่เราให้แล้วจึงแทงตลอดโสดาปัตติมรรคไม่ใช่หรือ? อานนท์ นิพพานนี้เท่านั้นที่ลึกซึ้ง ส่วนปัจจยาการกลับตื้นไปเสียแล้วกระนั้นหรือ ถ้าเช่นนั้น เหตุไฉนเธอจึงไม่ถอนกิเลส ๔ ประการเหล่านี้ คือ กามราคสังโยชน์และปฏิฆสังโยชน์อย่างหยาบ กามราคานุสัยและปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลเล่า, เหตุไฉนเธอจึงไม่ถอนกิเลส ๔ ประการเดิมนั่นแหละที่ละเอียด แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลเล่า, เหตุไฉนเธอจึงไม่ถอนกิเลส ๘ ประการเหล่านี้ คือ สังโยชน์ ๕ มีรูปราคะเป็นต้น มานานุสัย ภวราคานุสัย และอวิชชานุสัย แล้วกระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตผลเล่า? หรือเหตุไฉนเธอจึงไม่แทงตลอดสาวกบารมีญาณ เหมือนพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะผู้บำเพ็ญบารมีมาตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปเล่า, และเหตุไฉนเธอจึงไม่แทงตลอดปัจเจกโพธิญาณ เหมือนพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีมาตลอดสองอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปเล่า? หรือหากว่าปฏิจจสมุปบาทนี้ปรากฏแก่เธอว่าเป็นของตื้นโดยประการทั้งปวงแล้ว ถ้าเช่นนั้น เหตุไฉนเธอจึงไม่กระทำให้แจ้งซึ่งสัพพัญญุตญาณ เหมือนพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้บำเพ็ญบารมีมาตลอดสี่อสงไขย แปดอสงไขย หรือสิบหกอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปเล่า? เธอไม่ต้องการคุณวิเศษที่ได้บรรลุเหล่านี้หรือ? จงดูความผิดพลาดของเธอเถิด ซึ่งใหญ่หลวงนัก เธอผู้ชื่อว่าตั้งอยู่ในญาณเพียงส่วนของสาวก กลับกล่าวถึงปัจจยาการอันลึกซึ้งอย่างยิ่งว่า ‘ปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้น’ คำพูดของเธอนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อพระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย การที่ภิกษุเช่นเธอจะกล่าวคำที่เป็นปฏิปักษ์ต่อพระดำรัสของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้น ไม่สมควรเลย อานนท์ มิใช่หรือว่า เราผู้พากเพียรเพื่อจะแทงตลอดปัจจยาการนี้ ได้ล่วงเลยเวลาถึงสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปไปแล้ว และเพื่อการแทงตลอดปัจจยาการนี้ ทานที่ยังมิได้ให้ของเราย่อมไม่มี บารมีที่ยังมิได้บำเพ็ญให้เต็มย่อมไม่มี แต่เมื่อเราคิดว่า ‘วันนี้เราจักแทงตลอดปัจจยาการ’ แล้วทำลายกองทัพมารประดุจผู้สิ้นความเพียร แผ่นดินใหญ่นี้แม้ประมาณสององคุลีก็มิได้หวั่นไหว เช่นเดียวกับเมื่อเราบรรลุปุพเพนิวาสานุสสติญาณในปฐมยาม และทิพพจักษุญาณในมัชฌิมยาม แต่ในปัจฉิมยาม ในเวลาใกล้รุ่งอันมีกำลัง เมื่อเราเห็นเพียงว่า ‘อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายด้วยอาการ ๙ อย่าง’ โลกธาตุหนึ่งหมื่นก็สั่นสะเทือน ประดุจถาดสำริดที่ถูกตีด้วยท่อนเหล็ก เปล่งเสียงกึกก้องร้อยครั้งพันครั้ง เหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่ถูกลมพัดฉะนั้น ดูก่อนอานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและปรากฏเป็นของลึกซึ้งอย่างนี้ ดูก่อนอานนท์ เพราะไม่รู้แจ้ง... (ละ) ... ซึ่งธรรมนี้ จึงก้าวล่วงไปไม่ได้

ဧတဿ ဓမ္မဿာတိ ဧတဿ ပစ္စယဓမ္မဿ. အနနုဗောဓာတိ ဉာတပရိညာဝသေန အနနုဗုဇ္ဈနာ. အပ္ပဋိဝေဓာတိ တီရဏပ္ပဟာနပရိညာဝသေန အပ္ပဋိဝိဇ္ဈနာ. တန္တာကုလကဇာတာတိ တန္တံ ဝိယ အာကုလဇာတာ. ယထာ နာမ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ မူသိကစ္ဆိန္နံ ပေသကာရာနံ တန္တံ တဟိံ တဟိံ အာကုလံ ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ အဂ္ဂံ, ဣဒံ မူလ’’န္တိ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဒုက္ကရံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ သတ္တာ ဣမသ္မိံ ပစ္စယာကာရေ ခလိတာ အာကုလာ ဗျာကုလာ ဟောန္တိ[Pg.89], န သက္ကောန္တိ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ. တတ္ထ တန္တံ ပစ္စတ္တပုရိသကာရေ ဌတွာ သက္ကာပိ ဘဝေယျ ဥဇုံ ကာတုံ, ဌပေတွာ ပန ဒွေ ဗောဓိသတ္တေ အညော သတ္တော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ယထာ ပန အာကုလံ တန္တံ ကဉ္ဇိယံ ဒတွာ ကောစ္ဆေန ပဟဋံ တတ္ထ တတ္ထ ဂုဠကဇာတံ ဟောတိ ဂဏ္ဌိဗဒ္ဓံ, ဧဝမိမေ သတ္တာ ပစ္စယေသု ပက္ခလိတွာ ပစ္စယေ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတဝသေန ဂုဠကဇာတာ ဟောန္တိ ဂဏ္ဌိဗဒ္ဓါ. ယေ ဟိ ကေစိ ဒိဋ္ဌိယော သန္နိဿိတာ, သဗ္ဗေ တေ ပစ္စယံ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာယေဝ.

คำว่า เอตสฺส ธมฺมสฺส (แห่งธรรมนี้) หมายถึง แห่งปัจจยธรรมนี้ คำว่า อนนุโพธา (เพราะไม่รู้ตาม) หมายถึง เพราะไม่รู้ด้วยอำนาจแห่งญาณปริญญา คำว่า อปฺปฏิเวธา (เพราะไม่แทงตลอด) หมายถึง เพราะไม่แทงตลอดด้วยอำนาจแห่งตีรณปริญญาและปหานปริญญา คำว่า ตนฺตากุลกชาตา (เป็นเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่ง) หมายถึง เกิดความยุ่งเหยิงเหมือนกลุ่มด้าย เปรียบเหมือนกลุ่มด้ายของช่างหูกที่เก็บไว้ไม่ดี ถูกหนูกัด ย่อมยุ่งเหยิงในที่นั้นๆ การที่จะทำให้ปลายต่อกับปลาย หรือต้นต่อกับต้น โดยกล่าวว่า ‘นี่คือปลาย นี่คือต้น’ ย่อมทำได้ยากฉันใด สัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพลาดในปัจจยาการนี้ ย่อมยุ่งเหยิง สับสน ไม่สามารถทำปัจจยาการให้ตรงได้ ในอุปมานั้น กลุ่มด้ายนั้น บุคคลตั้งอยู่ในความเพียรของบุรุษเฉพาะตน ก็อาจจะทำให้ตรงได้ แต่ยกเว้นพระโพธิสัตว์ ๒ จำพวกแล้ว สัตว์อื่นผู้จะสามารถทำปัจจยาการให้ตรงได้ด้วยธรรมดาของตนเองนั้นไม่มีเลย เปรียบเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง เมื่อช่างหูกลงน้ำข้าวแล้วสางด้วยแปรง ก็เกิดเป็นปมเป็นก้อนในที่นั้นๆ ฉันใด สัตว์เหล่านี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพลาดในปัจจัยทั้งหลาย ไม่สามารถทำปัจจัยให้ตรงได้ จึงกลายเป็นปมเป็นก้อนด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ ๖๒ ประการ ก็สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งยึดถือทิฏฐิทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่สามารถทำปัจจัยให้ตรงได้เลย

ကုလာဂဏ္ဌိကဇာတာတိ ကုလာဂဏ္ဌိကံ ဝုစ္စတိ ပေသကာရကဉ္ဇိယသုတ္တံ. ကုလာ နာမ သကုဏိကာ, တဿာ ကုလာဝကောတိပိ ဧကေ. ယထာ ဟိ တဒုဘယမ္ပိ အာကုလံ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဒုက္ကရန္တိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

คำว่า กุลาคณฺฐิกชาตา (เป็นเหมือนขดด้ายที่พันกัน) นั้น คำว่า กุลาคณฺฐิกํ หมายถึง ด้ายที่ช่างหูกลงแป้ง คำว่า กุลา หมายถึง นกตัวเล็กๆ บางพวกกล่าวว่า หมายถึง รังของนกนั้นก็ได้ เปรียบเหมือนว่า ทั้งสองอย่างนั้นยุ่งเหยิง การที่จะทำให้ปลายต่อกับปลาย หรือต้นต่อกับต้น ย่อมทำได้ยาก ฉันใด พึงประกอบความตามนัยที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ฉันนั้น

မုဉ္ဇပဗ္ဗဇဘူတာတိ မုဉ္ဇတိဏံ ဝိယ ပဗ္ဗဇတိဏံ ဝိယ စ ဘူတာ တာဒိသာ ဇာတာ. ယထာ ဟိ တာနိ တိဏာနိ ကောဋ္ဋေတွာ ကတရဇ္ဇု ဇိဏ္ဏကာလေ ကတ္ထစိ ပတိတံ ဂဟေတွာ တေသံ တိဏာနံ ‘‘ဣဒံ အဂ္ဂံ, ဣဒံ မူလ’’န္တိ အဂ္ဂေန ဝါ အဂ္ဂံ, မူလေန ဝါ မူလံ သမာနေတုံ ဒုက္ကရံ, တမ္ပိ ပစ္စတ္တပုရိသကာရေ ဌတွာ သက္ကာ ဘဝေယျ ဥဇုံ ကာတုံ, ဌပေတွာ ပန ဒွေ ဗောဓိသတ္တေ အညော သတ္တော အတ္တနော ဓမ္မတာယ ပစ္စယာကာရံ ဥဇုံ ကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ, ဧဝမယံ ပဇာ ပစ္စယံ ဥဇုံ ကာတုံ အသက္ကောန္တီ ဒိဋ္ဌိဂတဝသေန ဂဏ္ဌိကဇာတာ ဟုတွာ အပါယံ ဒုဂ္ဂတိံ ဝိနိပါတံ သံသာရံ နာတိဝတ္တတိ.

คำว่า มุญฺชปพฺพชภูตา (เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง) หมายถึง เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง เกิดเป็นเช่นนั้น เปรียบเหมือนว่า เมื่อนำหญ้าเหล่านั้นมาทุบแล้วทำเป็นเชือก ในกาลที่เชือกเก่า ขาดตกอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง แล้วเก็บขึ้นมา การที่จะทำให้ปลายต่อกับปลาย หรือต้นต่อกับต้น แห่งเส้นใยหญ้าเหล่านั้น โดยกล่าวว่า ‘นี่คือปลาย นี่คือต้น’ ย่อมทำได้ยาก แม้กระนั้น บุคคลตั้งอยู่ในความเพียรของบุรุษเฉพาะตน ก็อาจจะทำให้ตรงได้ แต่ยกเว้นพระโพธิสัตว์ ๒ จำพวกแล้ว สัตว์อื่นผู้จะสามารถทำปัจจยาการให้ตรงได้ด้วยธรรมดาของตนเองนั้นไม่มีเลย ฉันใด หมู่สัตว์นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่สามารถทำปัจจัยให้ตรงได้ จึงกลายเป็นปมด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ แล้วย่อมก้าวล่วงสงสารอันเป็นอบาย ทุคติ วินิบาต ไปไม่ได้

တတ္ထ အပါယောတိ နိရယတိရစ္ဆာနယောနိပေတ္တိဝိသယအသုရကာယာ. သဗ္ဗေပိ ဟိ တေ ဝဍ္ဎိသင်္ခါတဿ အယဿ အဘာဝတော ‘‘အပါယော’’တိ ဝုစ္စတိ, တထာ ဒုက္ခဿ ဂတိဘာဝတော ဒုဂ္ဂတိ, သုခသမုဿယတော ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတော. ဣတရော ပန –

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อปาโย ได้แก่ นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปตติวิสัย และอสูรกาย. จริงอยู่ ภูมิทั้งหมดนั้น ชื่อว่า "อบาย" เพราะปราศจากความเจริญที่เรียกว่า "อายะ" (ความสุข), และชื่อว่า "ทุคติ" เพราะเป็นคติแห่งทุกข์, ชื่อว่า "วินิบาต" เพราะเป็นที่ตกไปจากกองแห่งสุข. ส่วนบทอื่น...

‘‘ခန္ဓာနဉ္စ ပဋိပါဋိ, ဓာတုအာယတနာန စ;

အဗ္ဘောစ္ဆိန္နံ ဝတ္တမာနာ, သံသာရောတိ ပဝုစ္စတိ’’.

"ความเป็นไปโดยลำดับแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งหลาย ที่เป็นไปอย่างไม่ขาดสาย ท่านเรียกว่า สังสาระ"

တံ သဗ္ဗမ္ပိ နာတိဝတ္တတိ နာတိက္ကမတိ, အထ ခေါ စုတိတော ပဋိသန္ဓိံ, ပဋိသန္ဓိတော စုတိန္တိ ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ စုတိပဋိသန္ဓိယော ဂဏှမာနာ တီသု ဘဝေသု စတူသု [Pg.90] ယောနီသု ပဉ္စသု ဂတီသု သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု နဝသု သတ္တာဝါသေသု မဟာသမုဒ္ဒေ ဝါတက္ခိတ္တာ နာဝါ ဝိယ ယန္တေ ယုတ္တဂေါဏော ဝိယ စ ပရိဗ္ဘမတိယေဝ. ဣတိ သဗ္ဗမေတံ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အပသာဒေန္တော အာဟ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယမေဝါတိ. ဒသမံ.

(ปุถุชน) ย่อมไม่ล่วงพ้น ไม่ก้าวล่วงทุกข์ทั้งหมดนั้นได้เลย แต่กลับถือเอาจุติและปฏิสนธิซ้ำแล้วซ้ำเล่า คือ จากจุติไปสู่ปฏิสนธิ จากปฏิสนธิไปสู่จุติ ด้วยประการฉะนี้แล้ว ย่อมท่องเที่ยวไปในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ ในสัตตาวาส ๙ เปรียบเหมือนเรือที่ถูกลมพัดไปในมหาสมุทร และเหมือนโคที่เทียมไว้ในยนต์ (เครื่องยนต์) ฉะนั้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำทั้งหมดนี้เพื่อทรงติเตียนท่านพระอานนท์ ด้วยประการฉะนี้. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นแล. จบสูตรที่ ๑๐.

ဒုက္ခဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

ทุกขวรรคที่ ๖

၇. မဟာဝဂ္ဂေါ

๗. มหาวรรค

၁. အဿုတဝါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอัสสุตวาสูตร

၆၁. မဟာဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အဿုတဝါတိ ခန္ဓဓာတုအာယတနပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနာဒီသု ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝိနိစ္ဆယရဟိတော. ပုထုဇ္ဇနောတိ ပုထူနံ နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသာဒီနံ ဇနနာဒိကာရဏေဟိ ပုထုဇ္ဇနော. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပုထု ကိလေသေ ဇနေန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ’’တိ သဗ္ဗံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. အပိစ ပုထူနံ ဂဏနပထမတီတာနံ အရိယဓမ္မပရမ္မုခါနံ နီစဓမ္မသမာစာရာနံ ဇနာနံ အန္တောဂဓတ္တာပိ ပုထုဇ္ဇနော, ပုထု ဝါ အယံ ဝိသုံယေဝ သင်္ခံ ဂတော, ဝိသံသဋ္ဌော သီလသုတာဒိဂုဏယုတ္တေဟိ အရိယေဟိ ဇနောတိ ပုထုဇ္ဇနော. ဧဝမေတေဟိ ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ ဒွီဟိပိ ပဒေဟိ ယေ တေ –

๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งมหาวรรค บทว่า อสฺสุตวา ได้แก่ ผู้ปราศจากการเรียน (อุคคหะ) การสอบถาม (ปริปุจฉา) และการวินิจฉัย ในขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจยาการ สติปัฏฐาน เป็นต้น. บทว่า ปุถุชฺชโน ได้แก่ ปุถุชน เพราะเป็นเหตุแห่งการก่อให้เกิดกิเลสเป็นต้น อันมีประการต่างๆ มากมาย. และคำนี้พระธรรมเสนาบดีได้กล่าวไว้ว่า "ชนทั้งหลายผู้ก่อให้เกิดกิเลสมากมาย ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน" ดังนี้ พึงให้พิสดารทั้งหมด. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ปุถุชน แม้เพราะนับเนื่องอยู่ในหมู่ชนเป็นอันมาก ผู้ล่วงเลยการนับ ผู้ผินหลังให้กับอริยธรรม ผู้ประพฤติธรรมอันต่ำทราม. หรือว่า ชนผู้นี้ถูกนับแยกไว้ต่างหาก คือ ไม่เกี่ยวข้องกับเหล่าอริยชนผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลและสุตะเป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน. ด้วยบททั้งสองนี้ คือ "อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน" อย่างนี้ บรรดาปุถุชนเหล่านั้น...

‘‘ဒုဝေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ;

အန္ဓော ပုထုဇ္ဇနော ဧကော, ကလျာဏေကော ပုထုဇ္ဇနော’’တိ. (မဟာနိ. ၉၄);

–

"พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ตรัสว่าปุถุชนมี ๒ จำพวก คือ อันธปุถุชน ๑ กัลยาณปุถุชน ๑"

ဒွေ ပုထုဇ္ဇနာ ဝုတ္တာ, တေသု အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဂဟိတော. ဣမသ္မိန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နပစ္စက္ခကာယံ ဒဿေတိ. စာတုမဟာဘူတိကသ္မိန္တိ စတုမဟာဘူတကာယေ စတုမဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗတ္တေ စတုမဟာဘူတမယေတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗိန္ဒေယျာတိ ဥက္ကဏ္ဌေယျ. ဝိရဇ္ဇေယျာတိ န ရဇ္ဇေယျ. ဝိမုစ္စေယျာတိ မုစ္စိတုကာမော ဘဝေယျ. အာစယောတိ ဝုဍ္ဎိ. အပစယောတိ ပရိဟာနိ. အာဒါနန္တိ နိဗ္ဗတ္တိ. နိက္ခေပနန္တိ ဘေဒေါ.

ปุถุชน ๒ จำพวกถูกกล่าวไว้, ในปุถุชน ๒ จำพวกนั้น ทรงหมายเอาอันธปุถุชน. บทว่า อิมสฺมึ ทรงแสดงถึงกายอันเป็นปัจจุบันและประจักษ์. ในบทว่า จาตุมหาภูติกสฺมึ มีความว่า ในกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ ที่สำเร็จแล้วแต่มหาภูตรูป ๔. บทว่า นิพฺพินฺเทยฺย แปลว่า พึงเบื่อหน่าย. บทว่า วิรชฺเชยฺย แปลว่า ไม่พึงกำหนัด. บทว่า วิมุจฺเจยฺย แปลว่า พึงเป็นผู้ใคร่เพื่อจะหลุดพ้น. บทว่า อาจโย คือ ความเจริญ. บทว่า อปจโย คือ ความเสื่อม. บทว่า อาทานํ คือ การเกิดขึ้น. บทว่า นิกฺเขปนํ คือ การแตกสลาย.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣမေ စတ္တာရော ဝုဍ္ဎိဟာနိနိဗ္ဗတ္တိဘေဒါ ပညာယန္တိ, တသ္မာ တံကာရဏာတိ အတ္ထော. ဣတိ ဘဂဝါ စာတုမဟာဘူတိကေ ကာယေ ရူပံ [Pg.91] ပရိဂ္ဂဟေတုံ အယုတ္တရူပံ ကတွာ အရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ ယုတ္တရူပံ ကရောတိ. ကသ္မာ? တေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ရူပသ္မိံ ဂါဟော ဗလဝါ အဓိမတ္တော, တေန တေသံ ရူပေ ဂါဟဿ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗရူပတံ ဒဿေတွာ နိက္ကဍ္ဎန္တော အရူပေ ပတိဋ္ဌာပနတ္ထံ ဧဝမာဟ.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ความเจริญ ความเสื่อม การเกิดขึ้น และการแตกสลาย ทั้ง ๔ ประการนี้ปรากฏอยู่, ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำรูปในกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ นี้ ให้เป็นสิ่งไม่ควรยึดถือ แล้วทรงกระทำอรูป (นาม) ให้เป็นสิ่งที่ควรยึดถือ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่าการยึดถือในรูปของภิกษุเหล่านั้นมีกำลังและมีประมาณยิ่ง, เพราะเหตุนั้น พระองค์เมื่อทรงแสดงความที่การยึดถือในรูปของภิกษุเหล่านั้นเป็นสิ่งไม่ควรยึดถือ และทรงนำออกจากความยึดถือนั้น จึงตรัสอย่างนี้เพื่อทรงประดิษฐาน (ภิกษุเหล่านั้น) ไว้ในอรูป (นาม).

စိတ္တန္တိအာဒိ သဗ္ဗံ မနာယတနဿေဝ နာမံ. တဉှိ စိတ္တဝတ္ထုတာယ စိတ္တဂေါစရတာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မစိတ္တတာယ စ စိတ္တံ, မနနဋ္ဌေန မနော, ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏန္တိ ဝုစ္စတိ. နာလန္တိ န သမတ္ထော. အဇ္ဈောသိတန္တိ တဏှာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟိတံ. မမာယိတန္တိ တဏှာမမတ္တေန မမ ဣဒန္တိ ဂဟိတံ. ပရာမဋ္ဌန္တိ ဒိဋ္ဌိယာ ပရာမသိတွာ ဂဟိတံ. ဧတံ မမာတိ တဏှာဂါဟော, တေန အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတံ ဂဟိတံ ဟောတိ. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနဂါဟော, တေန နဝ မာနာ ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂါဟော, တေန ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဂဟိတာ ဟောန္တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧဝံ ဒီဃရတ္တံ ဂဟိတံ, တသ္မာ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ န သမတ္ထော.

คำว่า จิตฺตํ เป็นต้นทั้งหมด เป็นชื่อของมนายตนะนั่นเอง. จริงอยู่ มนายตนะนั้น ชื่อว่า "จิต" เพราะมีความวิจิตรโดยเป็นวัตถุแห่งความคิด โดยมีอารมณ์วิจิตร และโดยความวิจิตรแห่งสัมปยุตตธรรม, ชื่อว่า "มโน" เพราะอรรถว่ารู้, ชื่อว่า "วิญญาณ" เพราะอรรถว่ารู้แจ้ง (อารมณ์) ดังนี้. บทว่า นาลํ คือ ไม่สามารถ. บทว่า อชฺโฌสิตํ คือ อันตัณหากลืนกินแล้ว ทำให้สำเร็จแล้วยึดถือไว้. บทว่า มมายิตํ คือ อันความทะนุถนอมคือตัณหายึดถือไว้ว่า "นี่ของเรา". บทว่า ปรามฏฺฐํ คือ อันทิฏฐิลูบคลำแล้วยึดถือไว้. คำว่า เอตํ มม นี้ เป็นการยึดถือด้วยตัณหา, ด้วยบทนั้น ตัณหาวิจริต ๑๐๘ จึงเป็นอันถูกยึดถือ. คำว่า เอโสหมสฺมิ นี้ เป็นการยึดถือด้วยมานะ, ด้วยบทนั้น มานะ ๙ ประการจึงเป็นอันถูกยึดถือ. คำว่า เอโส เม อตฺตา นี้ เป็นการยึดถือด้วยทิฏฐิ, ด้วยบทนั้น ทิฏฐิ ๖๒ จึงเป็นอันถูกยึดถือ. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ (จิตเป็นต้น) ถูกยึดถือมาตลอดกาลนานอย่างนี้, ฉะนั้น (ปุถุชน) จึงไม่สามารถที่จะเบื่อหน่ายได้.

ဝရံ, ဘိက္ခဝေတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာဟ? ပဌမဉှိ တေန ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ အယုတ္တရူပံ ကတံ, အရူပံ ယုတ္တရူပံ, အထ ‘‘တေသံ ဘိက္ခူနံ ရူပတော ဂါဟော နိက္ခမိတွာ အရူပံ ဂတော’’တိ ဉတွာ တံ နိက္ကဍ္ဎိတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အတ္တတော ဥပဂစ္ဆေယျာတိ အတ္တာတိ ဂဏှေယျ. ဘိယျောပီတိ ဝဿသတတော ဥဒ္ဓမ္ပိ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမာဟ? ကိံ အတိရေကဝဿသတံ တိဋ္ဌမာနံ ရူပံ နာမ အတ္ထိ? နနု ပဌမဝယေ ပဝတ္တံ ရူပံ မဇ္ဈိမဝယံ န ပါပုဏာတိ, မဇ္ဈိမဝယေ ပဝတ္တံ ပစ္ဆိမဝယံ, ပုရေဘတ္တေ ပဝတ္တံ ပစ္ဆာဘတ္တံ, ပစ္ဆာဘတ္တေ ပဝတ္တံ ပဌမယာမံ, ပဌမယာမေ ပဝတ္တံ မဇ္ဈိမယာမံ, မဇ္ဈိမယာမေ ပဝတ္တံ ပစ္ဆိမယာမံ န ပါပုဏာတိ? တထာ ဂမနေ ပဝတ္တံ ဌာနံ, ဌာနေ ပဝတ္တံ နိသဇ္ဇံ, နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တံ သယနံ န ပါပုဏာတိ. ဧကဣရိယာပထေပိ ပါဒဿ ဥဒ္ဓရဏေ ပဝတ္တံ အတိဟရဏံ, အတိဟရဏေ ပဝတ္တံ ဝီတိဟရဏံ, ဝီတိဟရဏေ ပဝတ္တံ ဝေါဿဇ္ဇနံ, ဝေါဿဇ္ဇနေ ပဝတ္တံ သန္နိက္ခေပနံ, သန္နိက္ခေပနေ ပဝတ္တံ သန္နိရုဇ္ဈနံ န ပါပုဏာတိ, တတ္ထ တတ္ထေဝ ဩဓိ ဩဓိ ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗံ ဟုတွာ တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တတိလာ ဝိယ ပဋပဋာယန္တာ သင်္ခါရာ ဘိဇ္ဇန္တီတိ? သစ္စမေတံ. ယထာ ပန ပဒီပဿ ဇလတော ဇာတာ တံ တံ ဝဋ္ဋိပ္ပဒေသံ အနတိက္ကမိတွာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇတိ, အထ စ ပန ပဝေဏိသမ္ဗန္ဓဝသေန သဗ္ဗရတ္တိံ ဇလိတော ပဒီပေါတိ [Pg.92] ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ ပဝေဏိဝသေန အယမ္ပိ ကာယော ဧဝံ စိရဋ္ဌိတိကော ဝိယ ကတွာ ဒဿိတော.

ถามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสว่า วรํ ภิกฺขเว นี้ เพราะเหตุไร? ตอบว่า ในเบื้องต้น พระองค์ทรงกระทำรูปให้เป็นสิ่งไม่ควรยึดถือ ทรงกระทำอรูปให้เป็นสิ่งที่ควรยึดถือ, ต่อมา เมื่อทรงทราบว่า "ความยึดถือของภิกษุเหล่านั้นออกจากรูปไปสู่อรูปแล้ว" จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้เพื่อจะนำความยึดถือนั้นออก. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย แปลว่า พึงยึดถือว่าเป็นอัตตา. บทว่า ภิยฺโยปิ คือ แม้ยิ่งกว่าร้อยปี. แต่ว่า เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสอย่างนี้? รูปที่ชื่อว่าตั้งอยู่เกินกว่าร้อยปีมีอยู่หรือ? มิใช่ว่า รูปที่เกิดขึ้นในปฐมวัยย่อมไม่ถึงมัชฌิมวัย, รูปที่เกิดขึ้นในมัชฌิมวัยย่อมไม่ถึงปัจฉิมวัย, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาเช้าย่อมไม่ถึงเวลาบ่าย, รูปที่เกิดขึ้นในเวลาบ่ายย่อมไม่ถึงปฐมยาม, รูปที่เกิดขึ้นในปฐมยามย่อมไม่ถึงมัชฌิมยาม, รูปที่เกิดขึ้นในมัชฌิมยามย่อมไม่ถึงปัจฉิมยามดอกหรือ? และรูปที่เกิดขึ้นในขณะเดินย่อมไม่ถึงขณะยืน, รูปที่เกิดขึ้นในขณะยืนย่อมไม่ถึงขณะนั่ง, รูปที่เกิดขึ้นในขณะนั่งย่อมไม่ถึงขณะนอน. แม้ในอิริยาบถเดียว รูปที่เกิดขึ้นในขณะยกเท้าขึ้นย่อมไม่ถึงขณะย่างเท้าไป, รูปที่เกิดขึ้นในขณะย่างเท้าไปย่อมไม่ถึงขณะก้าวเท้าไป, รูปที่เกิดขึ้นในขณะก้าวเท้าไปย่อมไม่ถึงขณะเหยียบเท้าลง, รูปที่เกิดขึ้นในขณะเหยียบเท้าลงย่อมไม่ถึงขณะวางเท้าลง, รูปที่เกิดขึ้นในขณะวางเท้าลงย่อมไม่ถึงขณะหยุดนิ่ง. สังขารทั้งหลายย่อมแตกสลายไปในที่นั้นๆ นั่นเอง เป็นส่วนๆ เป็นข้อๆ ส่งเสียงดังเปรี๊ยะๆ เหมือนเมล็ดงาที่ใส่ลงในกระเบื้องร้อนมิใช่หรือ? คำนั้นจริง. แต่เปรียบเหมือนเปลวไฟของประทีปที่ลุกโพลง เกิดขึ้นแล้วไม่ล่วงเลยประเทศแห่งไส้นั้นๆ ไป ย่อมแตกสลายในที่นั้นๆ นั่นเอง, แต่ถึงกระนั้น เพราะอาศัยความสืบต่อแห่งสันตติ จึงกล่าวกันว่า "ประทีปสว่างตลอดคืน", ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้น, เพราะอาศัยความสืบต่อ (แห่งสันตติ) พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงกายนี้เหมือนดั่งว่าเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่นาน.

ရတ္တိယာ စ ဒိဝသဿ စာတိ ရတ္တိမှိ စ ဒိဝသေ စ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟေတံ သာမိဝစနံ. အညဒေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အညံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယံ ရတ္တိံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စ နိရုဇ္ဈတိ စ, တတော အညဒေဝ ဒိဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စ နိရုဇ္ဈတိ စာတိ အတ္ထော. အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အနုပ္ပန္နမေဝ အညံ နိရုဇ္ဈတီတိ ဧဝံ ပန အတ္ထော န ဂဟေတဗ္ဗော. ‘‘ရတ္တိယာ စ ဒိဝသဿ စာ’’တိ ဣဒံ ပုရိမပဝေဏိတော ပရိတ္တကံ ပဝေဏိံ ဂဟေတွာ ပဝေဏိဝသေနေဝ ဝုတ္တံ, ဧကရတ္တိံ ပန ဧကဒိဝသံ ဝါ ဧကမေဝ စိတ္တံ ဌာတုံ သမတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ဧကသ္မိဉှိ အစ္ဆရာက္ခဏေ အနေကာနိ စိတ္တကောဋိသတသဟဿာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ မိလိန္ဒပဉှေ –

บทว่า Rattiyā ca divasassa ca (แห่งราตรีและแห่งวัน) คือ ในราตรีด้วย ในวันด้วย บทนี้เป็นสามิวิภัตติในอรรถแห่งภูมิสัตตมีวิภัตติ บทว่า Aññadeva uppajjati, aññaṃ nirujjhati (สิ่งอื่นนั่นเทียวเกิดขึ้น สิ่งอื่นดับไป) มีความว่า จิตใดเกิดขึ้นและดับไปในเวลากลางคืน จิตอื่นจากจิตนั้นนั่นเทียวเกิดขึ้นและดับไปในเวลากลางวัน แต่ไม่พึงถือเอาความอย่างนี้ว่า จิตอื่นเกิดขึ้น จิตอื่นที่ยังไม่เกิดนั่นเทียวดับไป คำว่า “Rattiyā ca divasassa ca” นี้ พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาแนวเล็กน้อยจากแนวที่มีมาก่อน แล้วตรัสไปตามแนวนั้นนั่นเอง แต่ว่า จิตดวงเดียวเท่านั้นจะสามารถตั้งอยู่ได้ตลอดคืนหนึ่งหรือตลอดวันหนึ่งนั้นไม่มีเลย เพราะในขณะลัดนิ้วมือเดียว จิตแสนโกฏิดวงเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น แม้ในมิลินทปัญหาก็มีคำที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဝါဟသတံ ခေါ, မဟာရာဇ, ဝီဟီနံ, အဍ္ဎစူဠဉ္စ ဝါဟာ, ဝီဟိသတ္တမ္ဗဏာနိ, ဒွေ စ တုမ္ဗာ, ဧကစ္ဆရာက္ခဏေ ပဝတ္တဿ စိတ္တဿ ဧတ္တကာ ဝီဟီ လက္ခံ ဌပီယမာနာ ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆေယျု’’န္တိ.

“ข้าแต่พระมหาราช ขอประทานพระวโรกาส ข้าวเปลือก ๑๐๐ เกวียน, และอีกครึ่งจุฬวาหะ (๕๐ เกวียน), ข้าวเปลือก ๗ อัมพณะ, และ ๒ ทุมพะ, ข้าวเปลือกมีประมาณเท่านี้ เมื่อถูกนำมานับเป็นเครื่องหมายเทียบกับจิตที่เกิดขึ้นในขณะลัดนิ้วมือเดียว ก็พึงถึงความสิ้นไปหมดไปเสียก่อน”

ပဝနေတိ မဟာဝနေ. တံ မုဉ္စိတွာ အညံ ဂဏှာတိ, တံ မုဉ္စိတွာ အညံ ဂဏှာတီတိ ဣမိနာ န သော ဂဏှိတဗ္ဗသာခံ အလဘိတွာ ဘူမိံ ဩတရတိ. အထ ခေါ တသ္မိံ မဟာဝနေ ဝိစရန္တော တံ တံ သာခံ ဂဏှန္တောယေဝ စရတီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော.

บทว่า Pavane คือ ในป่าใหญ่. ด้วยบทว่า Taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhāti (มันปล่อยกิ่งนั้นแล้วจับกิ่งอื่น ปล่อยกิ่งนั้นแล้วจับกิ่งอื่น) นี้ (ทรงแสดงว่า) ลิงนั้นไม่ได้กิ่งไม้ที่ควรจับแล้วจึงลงสู่พื้นดินหามิได้ แต่โดยความเป็นจริงแล้ว (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงความนี้ว่า ลิงนั้นเมื่อเที่ยวไปในป่าใหญ่นั้น ย่อมจับกิ่งไม้นั้นๆ นั่นแหละเที่ยวไป

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အရညမဟာဝနံ ဝိယ ဟိ အာရမ္မဏဝနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တသ္မိံ ဝနေ ဝိစရဏမက္ကဋော ဝိယ အာရမ္မဏဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇနကစိတ္တံ. သာခါဂဟဏံ ဝိယ အာရမ္မဏေ လုဗ္ဘနံ. ယထာ သော အရညေ ဝိစရန္တော မက္ကဋော တံ တံ သာခံ ပဟာယ တံ တံ သာခံ ဂဏှာတိ, ဧဝမိဒံ အာရမ္မဏဝနေ ဝိစရန္တံ စိတ္တမ္ပိ ကဒါစိ ရူပါရမ္မဏံ ဂဟေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကဒါစိ သဒ္ဒါဒီသု အညတရံ, ကဒါစိ အတီတံ, ကဒါစိ အနာဂတံ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ, တထာ ကဒါစိ အဇ္ဈတ္တံ, ကဒါစိ ဗာဟိရံ. ယထာ စ သော အရညေ ဝိစရန္တော မက္ကဋော သာခံ အလဘိတွာ ဩရုယှ ဘူမိယံ နိသိန္နောတိ န ဝတ္တဗ္ဗော, ဧကံ ပန ပဏ္ဏသာခံ [Pg.93] ဂဟေတွာဝ နိသီဒတိ, ဧဝမေဝ အာရမ္မဏဝနေ ဝိစရန္တံ စိတ္တမ္ပိ ဧကံ ဩလုဗ္ဘာရမ္မဏံ အလဘိတွာ ဥပ္ပန္နန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧကဇာတိယံ ပန အာရမ္မဏံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတ္တာဝတာ စ ပန ဘဂဝတာ ရူပတော နီဟရိတွာ အရူပေ ဂါဟော ပတိဋ္ဌာပိတော, အရူပတော နီဟရိတွာ ရူပေ.

ในบทว่า Evameva kho นี้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมาอุปไมยดังนี้ คือ พึงทราบว่า ป่าคืออารมณ์ เปรียบเหมือนป่าใหญ่ จิตที่เกิดขึ้นในป่าคืออารมณ์ เปรียบเหมือนลิงที่เที่ยวไปในป่าใหญ่นั้น การยึดหน่วงในอารมณ์ เปรียบเหมือนการจับกิ่งไม้ ลิงนั้นเมื่อเที่ยวไปในป่า ละกิ่งไม้นั้นๆ แล้วจับกิ่งไม้นั้นๆ ฉันใด จิตนี้ที่เที่ยวไปในป่าคืออารมณ์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บางครั้งก็ยึดเอารูปารมณ์แล้วเกิดขึ้น บางครั้งก็ยึดเอาอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสัททารมณ์เป็นต้น บางครั้งก็ยึดเอาอารมณ์ที่เป็นอดีต บางครั้งก็อนาคตหรือปัจจุบัน ฉันนั้น บางครั้งก็ยึดเอาอารมณ์ภายใน บางครั้งก็ภายนอก และลิงนั้นเมื่อเที่ยวไปในป่า ไม่ได้กิ่งไม้แล้วจึงลงมานั่งที่พื้นดิน ดังนี้กล่าวไม่ได้ แต่ย่อมจับกิ่งไม้ที่มีใบกิ่งใดกิ่งหนึ่งนั่นแหละแล้วจึงนั่ง ฉันนั้นเหมือนกัน จิตที่เที่ยวไปในป่าคืออารมณ์ ก็ไม่พึงกล่าวว่า ไม่ได้อารมณ์ที่ควรยึดหน่วงสักอย่างหนึ่งแล้วเกิดขึ้น แต่พึงทราบว่า ย่อมยึดเอาอารมณ์ชาติใดชาติหนึ่งนั่นแหละแล้วจึงเกิดขึ้น และด้วยคำมีประมาณเท่านี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำความยึดถือออกจากรูปแล้วทรงตั้งไว้ในอรูป และทรงนำความยึดถือออกจากอรูปแล้วทรงตั้งไว้ในรูป

ဣဒါနိ တံ ဥဘယတော နိက္ကဍ္ဎိတုကာမော တတြ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကောတိ ဒေသနံ အာရဘိ. အယံ ပနတ္ထော အာသီဝိသဒဋ္ဌူပမာယ ဒီပေတဗ္ဗော – ဧကော ကိရ ပုရိသော အာသီဝိသေန ဒဋ္ဌော, အထဿ ဝိသံ ဟရိဿာမီတိ ဆေကော ဘိသက္ကော အာဂန္တွာ ဝမနံ ကာရေတွာ ဟေဋ္ဌာ ဂရုဠော, ဥပရိ နာဂေါတိ မန္တံ ပရိဝတ္တေတွာ ဝိသံ ဥပရိ အာရောပေသိ. သော ယာဝ အက္ခိပ္ပဒေသာ အာရုဠှဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ဣတော ပရံ အဘိရုဟိတုံ န ဒဿာမိ, ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ဌပေဿာမီ’’တိ ဥပရိ ဂရုဠော, ဟေဋ္ဌာ နာဂေါတိ မန္တံ ပရိဝတ္တေတွာ ကဏ္ဏေ ဓုမေတွာ ဒဏ္ဍကေန ပဟရိတွာ ဝိသံ ဩတာရေတွာ ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ဌပေသိ. တတြဿ ဌိတဘာဝံ ဉတွာ အဂဒလေပေန ဝိသံ နိမ္မထေတွာ နှာပေတွာ ‘‘သုခီ ဟောဟီ’’တိ ဝတွာ ယေနကာမံ ပက္ကာမိ.

บัดนี้ พระองค์ทรงประสงค์จะถอนความยึดถือนั้นออกจากทั้งสองส่วน จึงทรงเริ่มเทศนาว่า Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในขันธ์ ๕ นั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว) เป็นต้น ส่วนความข้อนี้ พึงแสดงให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาเรื่องคนที่ถูกอสรพิษกัด ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งถูกอสรพิษกัด ครั้งนั้น หมอผู้ฉลาดคิดว่า “เราจักถอนพิษของเขา” จึงมา ให้เขาอาเจียน แล้วเสกมนต์ว่า “ข้างล่างเป็นครุฑ ข้างบนเป็นนาค” ทำให้พิษแล่นขึ้นข้างบน หมอนั้นทราบว่าพิษแล่นขึ้นไปจนถึงบริเวณดวงตาแล้ว จึงคิดว่า “เราจักไม่ยอมให้มันแล่นขึ้นไปกว่านี้ จักให้มันตั้งอยู่ที่ที่ถูกกัดนั่นแหละ” แล้วเสกมนต์กลับว่า “ข้างบนเป็นครุฑ ข้างล่างเป็นนาค” เป่าที่หู ใช้ไม้ตี ทำให้พิษแล่นลงแล้วให้ตั้งอยู่ที่ที่ถูกกัดนั่นแหละ ครั้นทราบว่าพิษตั้งอยู่ที่นั่นแล้ว ก็สลายพิษด้วยยาแก้พิษ ให้อาบน้ำ แล้วกล่าวว่า “จงเป็นสุขเถิด” แล้วก็หลีกไปตามปรารถนา

တတ္ထ အာသီဝိသေန ဒဋ္ဌဿ ကာယေ ဝိသပတိဋ္ဌာနံ ဝိယ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ရူပေ အဓိမတ္တဂါဟကာလော, ဆေကော ဘိသက္ကော ဝိယ တထာဂတော, မန္တံ ပရိဝတ္တေတွာ ဥပရိ ဝိသဿ အာရောပိတကာလော ဝိယ တထာဂတေန တေသံ ဘိက္ခူနံ ရူပတော ဂါဟံ နီဟရိတွာ အရူပေ ပတိဋ္ဌာပိတကာလော, ယာဝ အက္ခိပ္ပဒေသာ အာရုဠှဝိသဿ ဥပရိ အဘိရုဟိတုံ အဒတွာ ပုန မန္တဗလေန ဩတာရေတွာ ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေယေဝ ဌပနံ ဝိယ သတ္ထာရာ တေသံ ဘိက္ခူနံ အရူပတော ဂါဟံ နီဟရိတွာ ရူပေ ပတိဋ္ဌာပိတကာလော. ဒဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဌိတဿ ဝိသဿ အဂဒလေပေန နိမ္မထနံ ဝိယ ဥဘယတော ဂါဟံ နီဟရဏတ္ထာယ ဣမိဿာ ဒေသနာယ အာရဒ္ဓကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဣမိနာ မဂ္ဂေါ ကထိတော, ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတီတိ ဖလံ, ဝိမုတ္တသ္မိန္တိအာဒိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ. ပဌမံ.

ในอุปมานั้น การที่พิษตั้งอยู่ในกายของผู้ถูกอสรพิษกัด พึงทราบว่าเปรียบเหมือนกาลที่ภิกษุเหล่านี้มีความยึดถืออย่างยิ่งในรูป พระตถาคตเปรียบเหมือนหมอผู้ฉลาด กาลที่เสกมนต์ทำให้พิษแล่นขึ้นข้างบน พึงทราบว่าเปรียบเหมือนกาลที่พระตถาคตทรงนำความยึดถือของภิกษุเหล่านั้นออกจากรูปแล้วทรงตั้งไว้ในอรูป การที่ไม่ยอมให้พิษที่แล่นขึ้นไปจนถึงบริเวณดวงตาแล่นขึ้นไปอีก แต่ทำให้แล่นลงด้วยกำลังมนต์แล้วตั้งไว้ที่ที่ถูกกัดนั่นแหละ พึงทราบว่าเปรียบเหมือนกาลที่พระศาสดาทรงนำความยึดถือของภิกษุเหล่านั้นออกจากอรูปแล้วทรงตั้งไว้ในรูป การสลายพิษที่ตั้งอยู่ที่ที่ถูกกัดด้วยยาแก้พิษ พึงทราบว่าเปรียบเหมือนกาลที่ทรงเริ่มเทศนานี้เพื่อนำความยึดถือออกจากทั้งสองส่วน ในเทศนานั้น ด้วยบทว่า nibbindaṃ virajjati พระองค์ตรัสมรรค ด้วยบทว่า virāgā vimuccati ตรัสผล ด้วยบทมีอาทิว่า vimuttasmiṃ ตรัสปัจจเวกขณญาณ. (อรรถกถาอัสสุตวาสูตรที่ ๑) จบ.

၂. ဒုတိယအဿုတဝါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยอัสสุตวาสูตร

၆၂. ဒုတိယေ သုခဝေဒနိယန္တိ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယံ. ဖဿန္တိ စက္ခုသမ္ဖဿာဒိံ. နနု စ စက္ခုသမ္ဖဿော သုခဝေဒနာယ ပစ္စယော န ဟောတီတိ? သဟဇာတပစ္စယေန န ဟောတိ, ဥပနိဿယပစ္စယေန ပန ဇဝနဝေဒနာယ ဟောတိ[Pg.94], တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သောတသမ္ဖဿာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တဇ္ဇန္တိ တဇ္ဇာတိကံ တဿာရုပ္ပံ, တဿ ဖဿဿ အနုရူပန္တိ အတ္ထော. ဒုက္ခဝေဒနိယန္တိအာဒိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သံဃဋ္ဋနသမောဓာနာတိ သံဃဋ္ဋနေန စေဝ သမောဓာနေန စ, သံဃဋ္ဋနသမ္ပိဏ္ဍနေနာတိ အတ္ထော. ဥသ္မာတိ ဥဏှာကာရော. တေဇော အဘိနိဗ္ဗတ္တတီတိ အဂ္ဂိစုဏ္ဏော နိက္ခမတီတိ န ဂဟေတဗ္ဗံ, ဥသ္မာကာရဿေဝ ပန ဧတံ ဝေဝစနံ. တတ္ထ ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနန္တိ ဒွိန္နံ အရဏီနံ. တတ္ထ အဓောအရဏီ ဝိယ ဝတ္ထု, ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ အာရမ္မဏံ, သံဃဋ္ဋနံ ဝိယ ဖဿော, ဥသ္မာဓာတု ဝိယ ဝေဒနာ. ဒုတိယံ.

๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า sukhavedaniyaṃ คือ เป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา. บทว่า phassaṃ คือ จักขุสัมผัสเป็นต้น. ถามว่า ก็จักขุสัมผัสไม่เป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนามิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย แต่เป็นปัจจัยแก่ชวนเวทนาโดยอุปนิสสยปัจจัย ท่านหมายถึงปัจจัยนั้นจึงกล่าวคำนี้. แม้ในโสตสัมผัสเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า tajjaṃ มีความว่า มีชาติเช่นนั้น สมควรแก่ผัสสะนั้น สมควรแก่ผัสสะนั้น. บทมีอาทิว่า dukkhavedaniyaṃ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. บทว่า saṅghaṭṭanasamodhānā มีความว่า ด้วยการกระทบและด้วยการประชุมพร้อมกัน คือด้วยการกระทบและประมวลเข้าด้วยกัน. บทว่า usmā คือ อาการร้อน. บทว่า tejo abhinibbattati ไม่พึงถือเอาความว่า ผงไฟออกมา แต่บทนี้เป็นไวพจน์ของอาการร้อนนั่นเอง. ในอุปมานั้น บทว่า dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ คือ แห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน. ในไม้สีไฟ ๒ ท่อนนั้น วัตถุเปรียบเหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง อารมณ์เปรียบเหมือนไม้สีไฟท่อนบน ผัสสะเปรียบเหมือนการสีกัน เวทนาเปรียบเหมือนธาตุคือความร้อน. (อรรถกถาสูตรที่ ๒) จบ.

၃. ပုတ္တမံသူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาปุตตมังสูปมสูตร

၆၃. တတိယေ စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ. ယသ္မာ ပနဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ, တသ္မာ တံ ဒဿေတွာဝေတ္ထ အနုပုဗ္ဗပဒဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမိ. ကတရာယ ပန ဣဒံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ နိက္ခိတ္တန္တိ? လာဘသက္ကာရေန. ဘဂဝတော ကိရ မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ, ယထာ တံ စတ္တာရော အသင်္ချေယျေ ပူရိတဒါနပါရမီသဉ္စယဿ. သဗ္ဗဒိသာသု ဟိဿ ယမကမဟာမေဃော ဝုဋ္ဌဟိတွာ မဟောဃံ ဝိယ သဗ္ဗပါရမိယော ‘‘ဧကသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ဝိပါကံ ဒဿာမာ’’တိ သမ္ပိဏ္ဍိတာ ဝိယ လာဘသက္ကာရမဟောဃံ နိဗ္ဗတ္တယိံသု. တတော တတော အန္နပါနယာနဝတ္ထမာလာဂန္ဓဝိလေပနာဒိဟတ္ထာ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒယော အာဂန္တွာ, ‘‘ကဟံ ဗုဒ္ဓေါ, ကဟံ ဘဂဝါ, ကဟံ ဒေဝဒေဝေါ နရာသဘော ပုရိသသီဟော’’တိ? ဘဂဝန္တံ ပရိယေသန္တိ. သကဋသတေဟိပိ ပစ္စယေ အာဟရိတွာ ဩကာသံ အလဘမာနာ သမန္တာ ဂါဝုတပ္ပမာဏမ္ပိ သကဋဓုရေန သကဋဓုရံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တိ စေဝ အနုပ္ပဝတ္တန္တိ စ အန္ဓကဝိန္ဒဗြာဟ္မဏာဒယော ဝိယ. သဗ္ဗံ ခန္ဓကေ တေသု တေသု သုတ္တေသု စ အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๖๓. ในสูตรที่ ๓ มีคำเริ่มต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้" เป็นต้น ซึ่งมีนัยดังที่กล่าวไว้แล้ว แต่เพราะการทรงวางพระสูตรนี้มีเรื่องอันเป็นเหตุเกิด (อัตถุปปัตติ) เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้า (พระอรรถกถาจารย์) จักแสดงเรื่องนั้นแล้วจึงจักพรรณนาบทที่ยังไม่เคยพรรณนามาก่อนในที่นี้ ถามว่า ก็พระผู้มีพระภาคทรงวางพระสูตรนี้ไว้ด้วยอัตถุปปัตติอะไร? ตอบว่า ด้วยเรื่องลาภสักการะ ได้ยินว่า ลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นแล้วแด่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงมีหมู่แห่งทานบารมีอันบำเพ็ญมาตลอด ๔ อสงไขย จริงอยู่ บารมีทั้งปวงของพระองค์ราวกับประมวลกันเข้ามาด้วยตั้งใจว่า "จักให้วิบากในอัตภาพเดียว" ได้ยังห้วงน้ำใหญ่อันได้แก่ลาภสักการะให้บังเกิดขึ้นแล้ว ประดุจมหาเมฆฝนแฝดตั้งขึ้นในทิศทั้งปวงแล้วยังห้วงน้ำใหญ่ให้เกิดขึ้นฉะนั้น กษัตริย์และพราหมณ์เป็นต้นจากที่นั้นๆ มีข้าว น้ำ ยานพาหนะ ผ้า พวงมาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ เป็นต้น ในมือ พากันมาแล้วแสวงหาพระผู้มีพระภาคว่า "พระพุทธเจ้าอยู่ที่ไหน พระผู้มีพระภาคอยู่ที่ไหน พระเทวเทพ พระนราสภ พระบุรุษสีห์อยู่ที่ไหน?" พวกเขานำปัจจัยมาแม้ด้วยเกวียนร้อยๆ เล่ม เมื่อไม่ได้โอกาส (ที่จะถวาย) ก็ยืนจดกันอยู่ด้วยงอนเกวียนต่อกับงอนเกวียน และติดตามไปโดยรอบแม้ประมาณ ๑ คาวุต ประดุจชาวเมืองอันธกวินทะเป็นต้น เรื่องทั้งหมดพึงทราบตามนัยที่มาแล้วในขันธกะและในพระสูตรนั้นๆ

ယထာ ဘဂဝတော, ဧဝံ ဘိက္ခုသံဃဿာပိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

ลาภสักการะเกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคฉันใด ก็เกิดขึ้นแก่พระภิกษุสงฆ์ฉันนั้น และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า –

‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဘဂဝါ သက္ကတော ဟောတိ ဂရုကတော မာနိတော ပူဇိတော အပစိတော လာဘီ စီဝရ-ပိဏ္ဍပါတ-သေနာသန-ဂိလာန-ပစ္စယ-ဘေသဇ္ဇ-ပရိက္ခာရာနံ. ဘိက္ခုသံဃောပိ ခေါ သက္ကတော ဟောတိ…ပေ… ပရိက္ခာရာန’’န္တိ (ဥဒါ. ၁၄; သံ. နိ. ၂.၇၀).

"ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่เขาสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร แม้พระภิกษุสงฆ์ก็เป็นผู้ที่เขาสักการะ...ฯลฯ...เป็นผู้ได้บริขาร"

တထာ [Pg.95] ‘‘ယာဝတာ ခေါ, စုန္ဒ, ဧတရဟိ သံဃော ဝါ ဂဏော ဝါ လောကေ ဥပ္ပန္နော, နာဟံ, စုန္ဒ, အညံ ဧကသံဃမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တံ ယထရိဝါယံ, စုန္ဒ, ဘိက္ခုသံဃော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၇၆).

อีกอย่างหนึ่ง (ตรัสว่า) "ดูก่อนจุนทะ ในบัดนี้แล สงฆ์หรือคณะมีประมาณเท่าใดเกิดขึ้นแล้วในโลก เราตถาคตไม่เล็งเห็นแม้สงฆ์อื่นแม้หมู่หนึ่ง ที่ถึงความเป็นเลิศแห่งลาภและความเป็นเลิศแห่งยศอย่างนี้ เหมือนภิกษุสงฆ์นี้เลย"

သွာယံ ဘဂဝတော စ သံဃဿ စ ဥပ္ပန္နော လာဘသက္ကာရော ဧကတော ဟုတွာ ဒွိန္နံ မဟာနဒီနံ ဥဒကံ ဝိယ အပ္ပမေယျော အဟောသိ. အထ သတ္ထာ ရဟောဂတော စိန္တေသိ – ‘‘မဟာလာဘသက္ကာရော အတီတဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဧဝရူပေါ အဟောသိ, အနာဂတာနမ္ပိ ဧဝရူပေါ ဘဝိဿတိ. ကိံ နု ခေါ ဘိက္ခူ အာဟာရပရိဂ္ဂါဟကေန သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတာ မဇ္ဈတ္တာ နိစ္ဆန္ဒရာဂါ ဟုတွာ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ သက္ကောန္တိ, န သက္ကောန္တီ’’တိ?

ลาภสักการะที่เกิดขึ้นแล้วแก่พระผู้มีพระภาคและแก่สงฆ์นั้น รวมกันเข้าแล้วได้เป็นสิ่งที่ประมาณมิได้ ประดุจน้ำแห่งแม่น้ำใหญ่ ๒ สาย ครั้งนั้น พระศาสดาเสด็จเข้าที่ลับ ทรงพระดำริว่า "ลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ แม้ของพระพุทธเจ้าในอดีตก็ได้เป็นเช่นนี้ แม้ของพระพุทธเจ้าในอนาคตก็จักเป็นเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลายหนอ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะอันเป็นเครื่องกำหนดรู้อาหาร เป็นผู้มีความเป็นกลาง ปราศจากฉันทราคะแล้ว จะสามารถบริโภคอาหารได้หรือไม่หนอ?"

သော အဒ္ဒသ ဧကစ္စေ အဓုနာ ပဗ္ဗဇိတေ ကုလပုတ္တေ အပစ္စဝေက္ခိတွာ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇမာနေ. ဒိသွာနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘မယာ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေန္တေန န စီဝရာဒိဟေတု ပူရိတာ, ဥတ္တမဖလဿ ပန အရဟတ္တဿတ္ထာယ ပူရိတာ. ဣမေပိ ဘိက္ခူ မမ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇန္တာ န စီဝရာဒိဟေတု ပဗ္ဗဇိတာ, အရဟတ္တဿေဝ ပန အတ္ထာယ ပဗ္ဗဇိတာ. တေ ဣဒါနိ အသာရမေဝ သာရံ အနတ္ထမေဝ စ အတ္ထံ ကရောန္တီ’’တိ ဧဝမဿ ဓမ္မသံဝေဂေါ ဥဒပါဒိ. တတော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ပဉ္စမံ ပါရာဇိကံ ပညပေတုံ သက္ကာ အဘဝိဿ, အပစ္စဝေက္ခိတာဟာရပရိဘောဂေါ ပဉ္စမံ ပါရာဇိကံ ကတွာ ပညပေတဗ္ဗော ဘဝေယျ. န ပန သက္ကာ ဧဝံ ကာတုံ, ဓုဝပဋိသေဝနဋ္ဌာနဉှေတံ သတ္တာနံ. ယထာ ပန ကထိတေ ပဉ္စမံ ပါရာဇိကံ ဝိယ နံ ပဿိဿန္တိ. ဧဝံ ဓမ္မာဒါသံ သံဝရံ မရိယာဒံ ဌပေဿာမိ, ယံ အာဝဇ္ဇိတွာ အာဝဇ္ဇိတွာ အနာဂတေ ဘိက္ခူ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိဿန္တီ’’တိ. ဣမာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဣမံ ပုတ္တမံသူပမသုတ္တန္တံ နိက္ခိပိ. တတ္ထ စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တတ္ထမေဝ.

พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นกุลบุตรบางพวกที่บวชใหม่ บริโภคอาหารโดยไม่พิจารณา ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้ทรงมีพระดำริดังนี้ว่า "เมื่อเราบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอด ๔ อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ก็มิได้บำเพ็ญเพื่อเหตุมีจีวรเป็นต้น แต่บำเพ็ญเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลอันเป็นผลอย่างยิ่ง แม้ภิกษุเหล่านี้เมื่อบวชในสำนักของเรา ก็มิได้บวชเพื่อเหตุมีจีวรเป็นต้น แต่บวชเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลนั่นเทียว บัดนี้ ภิกษุเหล่านั้นกลับทำสิ่งที่ไม่ใช่สาระให้เป็นสาระ และทำสิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ให้เป็นประโยชน์" ด้วยประการฉะนี้ ธรรมสังเวชได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ ลำดับนั้น ทรงพระดำริว่า "ถ้าหากว่าสามารถจะบัญญัติปาราชิกสิกขาบทที่ ๕ ได้ไซร้ การบริโภคอาหารโดยไม่พิจารณา ก็พึงถูกทำให้เป็นปาราชิกสิกขาบทที่ ๕ แล้วบัญญัติไว้ แต่ไม่สามารถจะทำอย่างนั้นได้ เพราะสิ่งนี้เป็นฐานะที่สัตว์ทั้งหลายต้องเสพเป็นประจำ แต่เมื่อเราแสดงธรรมแล้ว พวกเขาจักเห็นธรรมนั้นประดุจปาราชิกสิกขาบทที่ ๕ เราจักตั้งธรรมอันเป็นดุจแว่นส่อง คือความสังวร คือขอบเขตไว้อย่างนี้ ซึ่งภิกษุทั้งหลายในอนาคต เมื่อพิจารณาแล้วๆ เล่าๆ จักบริโภคปัจจัย ๔ โดยพิจารณาแล้ว" ด้วยอัตถุปปัตตินี้ จึงทรงวางปุตตมังสูปมสูตรนี้ไว้ ในพระสูตรนั้น คำเริ่มต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้" มีเนื้อความดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว

စတ္တာရော ပန အာဟာရေ ဝိတ္ထာရေတွာ ဣဒါနိ တေသု အာဒီနဝံ ဒဿေတုံ ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ကဗဠီကာရော အာဟာရော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိအာဒိမာဟ? တတ္ထ ဇာယမ္ပတိကာတိ ဇာယာ စေဝ ပတိ စ. ပရိတ္တံ သမ္ဗလန္တိ ပုဋဘတ္တသတ္တုမောဒကာဒီနံ အညတရံ အပ္ပမတ္တကံ ပါထေယျံ. ကန္တာရမဂ္ဂန္တိ ကန္တာရဘူတံ မဂ္ဂံ, ကန္တာရေ ဝါ မဂ္ဂံ. ကန္တာရန္တိ စောရကန္တာရံ ဝါဠကန္တာရံ အမနုဿကန္တာရံ နိရုဒကကန္တာရံ အပ္ပဘက္ခကန္တာရန္တိ ပဉ္စဝိဓံ. တေသု ယတ္ထ စောရဘယံ အတ္ထိ[Pg.96], တံ စောရကန္တာရံ. ယတ္ထ သီဟဗျဂ္ဃာဒယော ဝါဠာ အတ္ထိ, တံ ဝါဠကန္တာရံ. ယတ္ထ ဗလဝါမုခယက္ခိနိအာဒီနံ အမနုဿာနံ ဝသေန ဘယံ အတ္ထိ, တံ အမနုဿကန္တာရံ. ယတ္ထ ပါတုံ ဝါ နှာယိတုံ ဝါ ဥဒကံ နတ္ထိ, တံ နိရုဒကကန္တာရံ. ယတ္ထ ခါဒိတဗ္ဗံ ဝါ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ဝါ အန္တမသော ကန္ဒမူလာဒိမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, တံ အပ္ပဘက္ခကန္တာရံ နာမ. ယတ္ထ ပနေတံ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဘယံ အတ္ထိ, တံ ကန္တာရမေဝ. တံ ပနေတံ ဧကာဟဒွီဟတီဟာဒိဝသေန နိတ္ထရိတဗ္ဗမ္ပိ အတ္ထိ, န တံ ဣဓ အဓိပ္ပေတံ. ဣဓ ပန နိရုဒကံ အပ္ပဘက္ခံ ယောဇနသတိကကန္တာရံ အဓိပ္ပေတံ. ဧဝရူပေ ကန္တာရေ မဂ္ဂံ. ပဋိပဇ္ဇေယျုန္တိ ဆာတကဘယေန စေဝ ရောဂဘယေန စ ရာဇဘယေန စ ဥပဒ္ဒုတာ ပဋိပဇ္ဇေယျုံ ‘‘ဧတံ ကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ဓမ္မိကဿ ရညော နိရုပဒ္ဒဝေ ရဋ္ဌေ သုခံ ဝသိဿာမာ’’တိ မညမာနာ.

ส่วนว่า ครั้นทรงแสดงอาหาร ๔ อย่างโดยพิสดารแล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงโทษในอาหารเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กวฬิงการาหารอันบุคคลพึงเห็นอย่างไร?" ในบทเหล่านั้น บทว่า "ชายมฺปติกา" ได้แก่ ภรรยาและสามี บทว่า "ปริตฺตํ สมฺพลํ" ได้แก่ เสบียงเดินทางเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง มีข้าวห่อ ขนมสัตตุ ขนมโมทก เป็นต้น บทว่า "กนฺตารมคฺคํ" ได้แก่ หนทางที่เป็นกันดาร หรือหนทางในกันดาร คำว่า "กันดาร" มี ๕ อย่าง คือ โจรกันดาร (กันดารเพราะมีโจร) วาฬกันดาร (กันดารเพราะมีสัตว์ร้าย) อมนุสสกันดาร (กันดารเพราะมีอมนุษย์) นิรุทกกันดาร (กันดารเพราะไม่มีน้ำ) และอัปปภักขกันดาร (กันดารเพราะไม่มีอาหาร) ในกันดารเหล่านั้น ที่ใดมีภัยคือโจร ที่นั้นชื่อว่าโจรกันดาร ที่ใดมีสัตว์ร้ายมีสิงโตและเสือโคร่งเป็นต้น ที่นั้นชื่อว่าวาฬกันดาร ที่ใดมีภัยเนื่องด้วยอมนุษย์มียักษิณีผู้มีปากกว้างเป็นต้น ที่นั้นชื่อว่าอมนุสสกันดาร ที่ใดไม่มีน้ำสำหรับดื่มหรืออาบ ที่นั้นชื่อว่านิรุทกกันดาร ที่ใดไม่มีของควรเคี้ยวหรือของควรบริโภค แม้ที่สุดเพียงหัวเผือกหัวมันเป็นต้น ที่นั้นชื่อว่าอัปปภักขกันดาร ส่วนที่ใดมีภัยแม้ทั้ง ๕ อย่างนี้ ที่นั้นชื่อว่ากันดารแท้ แต่กันดารนั้นที่พึงข้ามให้พ้นได้โดยใช้เวลาวันหนึ่ง สองวัน หรือสามวันก็มี ซึ่งไม่ประสงค์ในที่นี้ แต่ในที่นี้ ประสงค์ถึงกันดารที่ไม่มีน้ำ ไม่มีอาหาร ระยะทางร้อยโยชน์ (บทว่า) "ปฏิปชฺเชยฺยุํ" (พึงเดินทางไป) ในหนทางในกันดารเช่นนี้ คือ ถูกภัยคือความหิว ภัยคือโรค และราชภัยคุกคามแล้ว พึงเดินทางไปโดยสำคัญว่า "เราทั้งหลายข้ามกันดารนี้ไปแล้ว จักอยู่ในแว่นแคว้นที่ไม่มีอุปัทวะของพระราชาผู้ทรงธรรมอย่างมีความสุข"

ဧကပုတ္တကောတိ ဥက္ခိပိတွာ ဂဟိတော အနုကမ္ပိတဗ္ဗယုတ္တော အထိရသရီရော ဧကပုတ္တကော. ဝလ္လူရဉ္စ သောဏ္ဍိကဉ္စာတိ ဃနဃနဋ္ဌာနတော ဂဟေတွာ ဝလ္လူရံ, အဋ္ဌိနိဿိတသိရာနိဿိတဋ္ဌာနာနိ ဂဟေတွာ သူလမံသဉ္စာတိ အတ္ထော. ပဋိပိသေယျုန္တိ ပဟရေယျုံ. ကဟံ ဧကပုတ္တကာတိ အယံ တေသံ ပရိဒေဝနာကာရော.

คำว่า บุตรคนเดียว คือ บุตรที่ถูกอุ้มชูขึ้นมา เป็นผู้ควรแก่การอนุเคราะห์ มีร่างกายไม่แข็งแรง เป็นบุตรคนเดียว ในบทว่า วลฺลูรญฺจ โสณฺฑิกญฺจ มีความหมายว่า เอาเนื้อแห้งจากส่วนที่หนาๆ และเอาเนื้อเป็นชิ้นๆ จากที่ที่ติดกระดูกและเอ็น คำว่า ปฏิปิเสยฺยุํ คือ พึงทุบตี คำว่า กหํ เอกปุตฺตก ดังนี้ เป็นอาการคร่ำครวญของคนทั้งสองนั้น

အယံ ပနေတ္ထ ဘူတမတ္ထံ ကတွာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သင်္ခေပတော အတ္ထဝဏ္ဏနာ – ဒွေ ကိရ ဇာယမ္ပတိကာ ပုတ္တံ ဂဟေတွာ ပရိတ္တေန ပါထေယျေန ယောဇနသတိကံ ကန္တာရမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိံသု. တေသံ ပညာသယောဇနာနိ ဂန္တွာ ပါထေယျံ နိဋ္ဌာသိ, တေ ခုပ္ပိပါသာတုရာ ဝိရဠစ္ဆာယာယံ နိသီဒိံသု. တတော ပုရိသော ဘရိယံ အာဟ – ‘‘ဘဒ္ဒေ ဣတော သမန္တာ ပညာသယောဇနာနိ ဂါမော ဝါ နိဂမော ဝါ နတ္ထိ. တသ္မာ ယံ တံ ပုရိသေန ကာတဗ္ဗံ ဗဟုမ္ပိ ကသိဂေါရက္ခာဒိကမ္မံ, န ဒါနိ သက္ကာ တံ မယာ ကာတုံ, ဧဟိ မံ မာရေတွာ ဥပဍ္ဎမံသံ ခါဒိတွာ ဥပဍ္ဎံ ပါထေယျံ ကတွာ ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ ကန္တာရံ နိတ္ထရာဟီ’’တိ. ပုန သာပိ တံ အာဟ – ‘‘သာမိ မယာ ဒါနိ ယံ တံ ဣတ္ထိယာ ကာတဗ္ဗံ ဗဟုမ္ပိ သုတ္တကန္တနာဒိကမ္မံ, တံ ကာတုံ န သက္ကာ, ဧဟိ မံ မာရေတွာ ဥပဍ္ဎမံသံ ခါဒိတွာ ဥပဍ္ဎံ ပါထေယျံ ကတွာ ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ ကန္တာရံ နိတ္ထရာဟီ’’တိ. ပုန သောပိ တံ အာဟ – ‘‘ဘဒ္ဒေ မာတုဂါမမရဏေန ဒွိန္နံ မရဏံ ပညာယတိ. န ဟိ မန္ဒော ကုမာရော မာတရာ ဝိနာ [Pg.97] ဇီဝိတုံ သက္ကောတိ. ယဒိ ပန မယံ ဇီဝါမ. ပုန ဒါရကံ လဘေယျာမ. ဟန္ဒ ဒါနိ ပုတ္တကံ မာရေတွာ, မံသံ ဂဟေတွာ ကန္တာရံ နိတ္ထရာမာ’’တိ. တတော မာတာ ပုတ္တမာဟ – ‘‘တာတ, ပိတုသန္တိကံ ဂစ္ဆာ’’တိ, သော အဂမာသိ. အထဿ ပိတာ, ‘‘မယာ ‘ပုတ္တကံ ပေါသေဿာမီ’တိ ကသိဂေါရက္ခာဒီဟိ အနပ္ပကံ ဒုက္ခမနုဘူတံ, န သက္ကောမိ အဟံ ပုတ္တံ မာရေတုံ, တွံယေဝ တဝ ပုတ္တံ မာရေဟီ’’တိ ဝတွာ, ‘‘တာတ မာတုသန္တိကံ ဂစ္ဆာ’’တိ အာဟ. သော အဂမာသိ. အထဿ မာတာပိ, ‘‘မယာ ပုတ္တံ ပတ္ထေန္တိယာ ဂေါဝတကုက္ကုရဝတဒေဝတာယာစနာဒီဟိပိ တာဝ အနပ္ပကံ ဒုက္ခမနုဘူတံ, ကော ပန ဝါဒေါ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရန္တိယာ? န သက္ကောမိ အဟံ ပုတ္တံ မာရေတု’’န္တိ ဝတွာ ‘‘တာတ, ပိတုသန္တိကမေဝ ဂစ္ဆာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သော ဒွိန္နမန္တရာ ဂစ္ဆန္တောယေဝ မတော. တေ တံ ဒိသွာ ပရိဒေဝိတွာ ဝုတ္တနယေန မံသာနိ ဂဟေတွာ ခါဒန္တာ ပက္ကမိံသု.

ต่อไปนี้เป็นอรรถกถาพรรณนาความโดยสังเขป เริ่มตั้งแต่ต้น เพื่อทำให้เนื้อความปรากฏชัด - ได้ยินว่า สองสามีภรรยาพาบุตรไปพร้อมกับเสบียงเล็กน้อย เดินทางไปในหนทางกันดารระยะทางหนึ่งร้อยโยชน์ เมื่อพวกเขาเดินทางไปได้ห้าสิบโยชน์ เสบียงก็หมดสิ้น พวกเขาถูกความหิวและความกระหายเบียดเบียน จึงนั่งลงที่ร่มไม้โปร่งๆ ลำดับนั้น สามีได้กล่าวกับภรรยาว่า 'น้องหญิง จากที่นี้ไปโดยรอบห้าสิบโยชน์ ไม่มีหมู่บ้านหรือนิคมเลย เพราะเหตุนั้น การงานมากมายที่บุรุษพึงกระทำ เช่น การไถนาเลี้ยงโคเป็นต้น บัดนี้เราไม่สามารถทำได้ มาเถิด เธอจงฆ่าเราแล้วกินเนื้อครึ่งหนึ่ง ทำอีกครึ่งหนึ่งเป็นเสบียง แล้วจงข้ามทางกันดารไปพร้อมกับบุตรเถิด' ฝ่ายภรรยานั้นก็กล่าวกับสามีนั้นอีกว่า 'พี่ท่าน บัดนี้ การงานมากมายที่สตรีพึงกระทำ เช่น การปั่นด้ายเป็นต้น ดิฉันก็ไม่สามารถทำได้ มาเถิด ท่านจงฆ่าดิฉันแล้วกินเนื้อครึ่งหนึ่ง ทำอีกครึ่งหนึ่งเป็นเสบียง แล้วจงข้ามทางกันดารไปพร้อมกับบุตรเถิด' ฝ่ายสามีนั้นก็กล่าวกับภรรยานั้นอีกว่า 'น้องหญิง เพราะความตายของมาตุคาม ความตายของคนสองคนย่อมปรากฏ เพราะว่ากุมารยังอ่อนนัก ไม่สามารถจะมีชีวิตอยู่ได้โดยปราศจากมารดา ถ้าหากเรายังมีชีวิตอยู่ เราก็พึงได้บุตรอีก เอาเถิด บัดนี้ เรามาฆ่าลูกน้อยแล้วเอาเนื้อข้ามทางกันดารไปกันเถอะ' ลำดับนั้น มารดาจึงกล่าวกับบุตรว่า 'ลูกเอ๋ย จงไปหาพ่อเถิด' เด็กนั้นก็ไป ครั้งนั้น บิดาของเด็กนั้นกล่าวว่า 'เราคิดว่า จักเลี้ยงลูกน้อย จึงได้ประสบทุกข์ไม่น้อยจากการไถนาเลี้ยงโคเป็นต้น เราไม่สามารถฆ่าลูกได้ เธอจงฆ่าลูกของเธอเองเถิด' แล้วกล่าวว่า 'ลูกเอ๋ย จงไปหาแม่เถิด' เด็กนั้นก็ไป ครั้งนั้น แม้มารดาของเด็กนั้นก็กล่าวว่า 'เราผู้ปรารถนาบุตร ได้ประสบทุกข์ไม่น้อยแล้วก่อน ด้วยการประพฤติโคพรต สุนัขพรต และการบวงสรวงเทวดาเป็นต้น จะกล่าวไปไยถึงทุกข์ที่ต้องอุ้มท้องเล่า เราไม่สามารถฆ่าลูกได้' แล้วกล่าวว่า 'ลูกเอ๋ย จงไปหาพ่อของเจ้าเถิด' ด้วยประการฉะนี้ เด็กนั้นเดินไปมาระหว่างคนทั้งสองนั่นเอง ก็สิ้นใจตาย พวกเขาเห็นเด็กนั้นแล้ว ก็คร่ำครวญ แล้วเอาเนื้อตามนัยที่กล่าวแล้ว บริโภคพลางเดินทางต่อไป

တေသံ သော ပုတ္တမံသာဟာရော နဝဟိ ကာရဏေဟိ ပဋိကူလတ္တာ နေဝ ဒဝါယ ဟောတိ, န မဒါယ, န မဏ္ဍနာယ, န ဝိဘူသနာယ, ကေဝလံ ကန္တာရနိတ္ထရဏတ္ထာယေဝ ဟောတိ. ကတမေဟိ နဝဟိ ကာရဏေဟိ ပဋိကူလောတိ စေ? သဇာတိမံသတာယ ဉာတိမံသတာယ ပုတ္တမံသတာယ ပိယပုတ္တမံသတာယ တရုဏမံသတာယ အာမကမံသတာယ အဘောဂမံသတာယ အလောဏတာယ အဓူပိတတာယာတိ. ဧဝဉှိ တေ နဝဟိ ကာရဏေဟိ ပဋိကူလံ တံ ပုတ္တမံသံ ခါဒန္တာ န သာရတ္တာ ဂိဒ္ဓမာနသာ ဟုတွာ ခါဒိံသု, မဇ္ဈတ္တဘာဝေယေဝ ပန နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေ ဌိတာ ခါဒိံသု. န အဋ္ဌိနှာရုစမ္မနိဿိတဋ္ဌာနာနိ အပနေတွာ ထူလထူလံ ဝရမံသမေဝ ခါဒိံသု, ဟတ္ထသမ္ပတ္တံ မံသမေဝ ပန ခါဒိံသု. န ယာဝဒတ္ထံ ကဏ္ဌပ္ပမာဏံ ကတွာ ခါဒိံသု, ထောကံ ထောကံ ပန ဧကဒိဝသံ ယာပနမတ္တမေဝ ခါဒိံသု. န အညမညံ မစ္ဆရာယန္တာ ခါဒိံသု, ဝိဂတမစ္ဆေရမလေန ပန ပရိသုဒ္ဓေနေဝ စေတသာ ခါဒိံသု. န အညံ ကိဉ္စိ မိဂမံသံ ဝါ မောရမံသာဒီနံ ဝါ အညတရံ ခါဒါမာတိ သမ္မူဠှာ ခါဒိံသု, ပိယပုတ္တမံသဘာဝံ ပန ဇာနန္တာဝ ခါဒိံသု. န ‘‘အဟော ဝတ မယံ ပုနပိ ဧဝရူပံ ပုတ္တမံသံ ခါဒေယျာမာ’’တိ ပတ္ထနံ ကတွာ ခါဒိံသု, ပတ္ထနံ ပန ဝီတိဝတ္တာဝ ဟုတွာ ခါဒိံသု. န ‘‘ဧတ္တကံ ကန္တာရေ ခါဒိတွာ အဝသိဋ္ဌံ ကန္တာရံ အတိက္ကမ္မ လောဏမ္ဗိလာဒီဟိ ယောဇေတွာ ခါဒိဿာမာ’’တိ သန္နိဓိံ အကံသု, ကန္တာရပရိယောသာနေ ပန ‘‘ပုရေ မဟာဇနော ပဿတီ’’တိ ဘူမိယံ ဝါ နိခဏိံသု, အဂ္ဂိနာ [Pg.98] ဝါ ဈာပယိံသု. န ‘‘ကောစိ အညော အမှေ ဝိယ ဧဝရူပံ ပုတ္တမံသံ ခါဒိတုံ န လဘတီ’’တိ မာနံ ဝါ ဒပ္ပံ ဝါ အကံသု, နိဟတမာနာ ပန နိဟတဒပ္ပာ ဟုတွာ ခါဒိံသု. ‘‘ကိံ ဣမိနာ အလောဏေန အနမ္ဗိလေန အဓူပိတေန ဒုဂ္ဂန္ဓေနာ’’တိ န ဟီဠေတွာ ခါဒိံသု, ဟီဠနံ ပန ဝီတိဝတ္တာ ဟုတွာ ခါဒိံသု. န ‘‘တုယှံ ဘာဂေါ မယှံ ဘာဂေါ တဝ ပုတ္တော မမ ပုတ္တော’’တိ အညမညံ အတိမညိံသု. သမဂ္ဂါ ပန သမ္မောဒမာနာ ဟုတွာ ခါဒိံသု. ဣမံ နေသံ ဧဝရူပံ နိစ္ဆန္ဒရာဂါဒိပရိဘောဂံ သမ္ပဿမာနော သတ္ထာ ဘိက္ခုသံဃမ္ပိ တံ ကာရဏံ အနုဇာနာပေန္တော တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, အပိ နု တေ ဒဝါယ ဝါ အာဟာရံ အာဟာရေယျုန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒဝါယ ဝါတိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၈) ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ကန္တာရဿာတိ နိတ္တိဏ္ဏာဝသေသဿ ကန္တာရဿ.

อาหารคือเนื้อบุตรนั้นของคนทั้งสองนั้น เพราะเป็นของปฏิกูลด้วยเหตุ 9 ประการ จึงไม่เป็นไปเพื่อความคะนอง ไม่เป็นไปเพื่อความมัวเมา ไม่เป็นไปเพื่อการประดับ ไม่เป็นไปเพื่อการตบแต่ง เป็นไปเพียงเพื่อข้ามทางกันดารให้พ้นเท่านั้น หากถามว่า เป็นของปฏิกูลด้วยเหตุ 9 ประการอะไรบ้าง? คือ เพราะเป็นเนื้อที่มีชาติเดียวกัน เพราะเป็นเนื้อของญาติ เพราะเป็นเนื้อของบุตร เพราะเป็นเนื้อของบุตรสุดที่รัก เพราะเป็นเนื้อที่ยังอ่อน เพราะเป็นเนื้อดิบ เพราะเป็นเนื้อที่ไม่ควรบริโภค เพราะไม่มีเกลือ เพราะไม่มีรสโอชา จริงอยู่ พวกเขากินเนื้อบุตรนั้นอันเป็นของปฏิกูลด้วยเหตุ 9 ประการอย่างนี้ มิได้กินด้วยความกำหนัดยินดี มีใจละโมบ แต่ตั้งอยู่ในการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ เป็นกลางๆ แล้วจึงกิน มิได้เลือกกินแต่เนื้อดีๆ ชิ้นใหญ่ๆ โดยเอาส่วนที่ติดกระดูก เอ็น และหนังออก แต่กินเนื้อที่ถึงมือเท่านั้น มิได้กินตามความต้องการจนเต็มคอ แต่กินเพียงเล็กน้อย พอให้ยังชีพไปได้วันหนึ่งๆ เท่านั้น มิได้กินด้วยความตระหนี่ต่อกัน แต่กินด้วยจิตใจที่บริสุทธิ์ ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ มิได้กินด้วยความหลงผิดว่า 'เรากำลังกินเนื้อสัตว์อื่น เช่น เนื้อกวาง หรือเนื้อนกยูงเป็นต้น' แต่รู้ว่าเป็นเนื้อของบุตรสุดที่รักแล้วจึงกิน มิได้กินโดยตั้งความปรารถนาว่า 'โอหนอ ขอให้เราได้กินเนื้อบุตรเช่นนี้อีก' แต่กินโดยเป็นผู้ล่วงเลยความปรารถนานั้นเสียแล้ว มิได้ทำการสะสมไว้ว่า 'เราจะกินในทางกันดารเท่านี้ ส่วนที่เหลือจะนำไปผสมกับของเค็มของเปรี้ยวเป็นต้นกินเมื่อข้ามพ้นทางกันดารไปแล้ว' แต่เมื่อสุดทางกันดารแล้ว เพราะกลัวว่า 'มหาชนจะเห็นก่อน' จึงฝังไว้ในดินบ้าง หรือเผาไฟเสียบ้าง มิได้ทำมานะหรือความทะนงตนว่า 'ไม่มีใครอื่นได้กินเนื้อบุตรเช่นนี้เหมือนเรา' แต่กินโดยเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว มีความทะนงตนอันกำจัดแล้ว มิได้กินโดยดูหมิ่นว่า 'จะมีประโยชน์อะไรด้วยเนื้อนี้ที่ไม่มีรสเค็ม ไม่มีรสเปรี้ยว ไม่มีรสโอชา มีกลิ่นเหม็น' แต่กินโดยเป็นผู้ล่วงเลยการดูหมิ่นนั้นเสียแล้ว มิได้ดูหมิ่นกันและกันว่า 'นี่ส่วนของเธอ นี่ส่วนของฉัน นี่ลูกของเธอ นี่ลูกของฉัน' แต่กินโดยมีความสามัคคีปรองดองกัน พระศาสดาทรงทอดพระเนตรเห็นการบริโภคอันปราศจากฉันทราคะเป็นต้นเช่นนี้ของคนทั้งสองนั้น เมื่อจะทรงอนุญาตเหตุนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ด้วย จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คนเหล่านั้นจะพึงบริโภคอาหารเพื่อความคะนองบ้างหรือ' ในบทเหล่านั้น บทว่า ทวาย เป็นต้น ข้าพเจ้าได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในวิสุทธิมรรค บทว่า กนฺตารสฺส คือ แห่งทางกันดารส่วนที่เหลือจากที่ข้ามพ้นไปแล้ว

ဧဝမေဝ ခေါတိ နဝန္နံ ပါဋိကုလျာနံ ဝသေန ပိယပုတ္တမံသသဒိသော ကတွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ကတမေသံ နဝန္နံ? ဂမနပါဋိကုလျတာဒီနံ. ဂမနပါဋိကုလျတံ ပစ္စဝေက္ခန္တောပိ ကဗဠီကာရာဟာရံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ, ပရိယေသနပါဋိကုလျတံ ပစ္စဝေက္ခန္တောပိ, ပရိဘောဂနိဓာနအာသယပရိပက္ကာပရိပက္ကသမ္မက္ခဏနိဿန္ဒပါဋိကုလျတံ ပစ္စဝေက္ခန္တောပိ, တာနိ ပနေတာနိ ဂမနပါဋိကုလျတာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၂၉၄) အာဟာရပါဋိကုလျတာနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. ဣတိ ဣမေသံ နဝန္နံ ပါဋိကုလျာနံ ဝသေန ပုတ္တမံသူပမံ ကတွာ အာဟာရော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော.

อธิบายว่า พึงเห็นกวฬิงการาหารโดยทำเหมือนเนื้อบุตรผู้เป็นที่รัก ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปฏิกูล ๙ ประการ ฉันนั้นเหมือนกัน. ปฏิกูล ๙ ประการ อะไรบ้าง? คือ ความเป็นปฏิกูลในการไป เป็นต้น. แม้เมื่อพิจารณาเห็นความเป็นปฏิกูลในการไป ก็ย่อมรับกวฬิงการาหาร, แม้เมื่อพิจารณาเห็นความเป็นปฏิกูลในการแสวงหา, แม้เมื่อพิจารณาเห็นความเป็นปฏิกูลในการบริโภค ในที่เก็บ ในที่อาศัย ในเมื่อย่อย ในเมื่อไม่ย่อย ในการเปรอะเปื้อน และในการไหลออก, ก็แหละความเป็นปฏิกูลในการไปเป็นต้นเหล่านั้น ท่านขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในอาหาเรปฏิกูลตานิทเทส. เพราะเหตุนั้น พึงบริโภคอาหารโดยทำอุปมาด้วยเนื้อบุตร ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปฏิกูล ๙ ประการเหล่านี้.

ယထာ တေ ဇာယမ္ပတိကာ ပါဋိကုလျံ ပိယပုတ္တမံသံ ခါဒန္တာ န သာရတ္တာ ဂိဒ္ဓမာနသာ ဟုတွာ ခါဒိံသု, မဇ္ဈတ္တဘာဝေယေဝ နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေ ဌိတာ ခါဒိံသု, ဧဝံ နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. ယထာ စ တေ န အဋ္ဌိနှာရုစမ္မနိဿိတံ အပနေတွာ ထူလထူလံ ဝရမံသမေဝ ခါဒိံသု, ဟတ္ထသမ္ပတ္တမေဝ ပန ခါဒိံသု, ဧဝံ သုက္ခဘတ္တမန္ဒဗျဉ္ဇနာဒီနိ ပိဋ္ဌိဟတ္ထေန အပဋိက္ခိပိတွာ ဝဋ္ဋကေန ဝိယ ကုက္ကုဋေန ဝိယ စ ဩဓိံ အဒဿေတွာ တတော တတော သပ္ပိမံသာဒိသံသဋ္ဌဝရဘောဇနံယေဝ ဝိစိနိတွာ အဘုဉ္ဇန္တေန သီဟေန ဝိယ သပဒါနံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော.

สามีภรรยาเหล่านั้น เมื่อบริโภคเนื้อบุตรผู้เป็นที่รักอันน่ารังเกียจ ไม่ได้บริโภคด้วยความกำหนัดยินดี มีใจละโมบ แต่ตั้งอยู่ในการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะ เป็นผู้มีภาวะเป็นกลางเท่านั้นแล้วจึงบริโภค ฉันใด ภิกษุพึงทำ (อาหาร) ให้เป็นการบริโภคที่ปราศจากฉันทราคะแล้วบริโภค ฉันนั้น. และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้คัดเนื้อที่ติดกระดูก เอ็น และหนังออก แล้วบริโภคแต่เนื้อชิ้นดีๆ ใหญ่ๆ แต่บริโภคเฉพาะส่วนที่ถึงมือเท่านั้น ฉันใด ภิกษุไม่พึงผลักข้าวสวยแห้งๆ และกับข้าวที่ด้อยคุณภาพเป็นต้นออกด้วยหลังมือ ไม่แสดงขอบเขต (คือไม่เลือก) เหมือนนกกระทาหรือเหมือนไก่ ไม่เลือกฉันแต่โภชนะอย่างดีที่ระคนด้วยเนยใสและเนื้อเป็นต้นจากที่นั้นๆ เหมือนราชสีห์ พึงบริโภคไปตามลำดับ ฉันนั้น.

ယထာ စ တေ န ယာဝဒတ္ထံ ကဏ္ဌပ္ပမာဏံ ခါဒိံသု, ထောကံ ထောကံ ပန ဧကေကဒိဝသံ ယာပနမတ္တမေဝ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝ အာဟရဟတ္ထကာဒိဗြာဟ္မဏာနံ အညတရေန ဝိယ ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ အဘုဉ္ဇန္တေန စတုန္နံ ပဉ္စန္နံ ဝါ [Pg.99] အာလောပါနံ ဩကာသံ ဌပေတွာဝ ဓမ္မသေနာပတိနာ ဝိယ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. သော ကိရ ပဉ္စစတ္တာလီသ ဝဿာနိ တိဋ္ဌမာနော ‘‘ပစ္ဆာဘတ္တေ အမ္ဗိလုဂ္ဂါရသမုဋ္ဌာပကံ ကတွာ ဧကဒိဝသမ္ပိ အာဟာရံ န အာဟာရေသိ’’န္တိ ဝတွာ သီဟနာဒံ နဒန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้บริโภคเต็มที่ตามความต้องการจนถึงประมาณคอ แต่บริโภคทีละน้อยๆ เพียงเพื่อยังชีพในแต่ละวันเท่านั้น ฉันใด ภิกษุไม่พึงบริโภคเต็มที่ตามความต้องการจนเต็มท้อง เหมือนพราหมณ์คนใดคนหนึ่งในจำพวกอาหรหัตถกพราหมณ์เป็นต้น แต่พึงเว้นที่ว่างไว้สำหรับคำข้าว ๔ หรือ ๕ คำแล้วจึงบริโภค เหมือนพระธรรมเสนาบดี ฉันนั้น. ได้ยินว่า พระเถระนั้น ดำรงอยู่ตลอด ๔๕ พรรษา ครั้นกล่าวว่า "เราทำอาหารที่ทำให้เกิดเรอเปรี้ยวในภายหลังภัต แล้วฉัน แม้เพียงวันเดียวก็ไม่มี" ดังนี้แล้ว บันลือสีหนาท ได้กล่าวคาถานี้ว่า –

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃);

“ภิกษุไม่พึงบริโภค ๔-๕ คำ แล้วพึงดื่มน้ำ (ที่เหลือ) นี้เป็นการเพียงพอเพื่อความอยู่ผาสุกของภิกษุผู้มีตนส่งไปแล้ว”

ယထာ စ တေ န အညမညံ မစ္ဆရာယန္တာ ခါဒိံသု, ဝိဂတမလမစ္ဆေရေန ပန ပရိသုဒ္ဓေနေဝ စေတသာ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝ ပိဏ္ဍပါတံ လဘိတွာ အမစ္ဆရာယိတွာ ‘‘ဣမံ သဗ္ဗံ ဂဏှန္တဿ သဗ္ဗံ ဒဿာမိ, ဥပဍ္ဎံ ဂဏှန္တဿ ဥပဍ္ဎံ, သစေ ဂဟိတာဝသေသော ဘဝိဿတိ, အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီ’’တိ သာရဏီယဓမ္မေ ဌိတေနေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. ယထာ စ တေ န ‘‘အညံ ကိဉ္စိ မယံ မိဂမံသံ ဝါ မောရမံသာဒီနံ ဝါ အညတရံ ခါဒါမာ’’တိ သမ္မူဠှာ ခါဒိံသု, ပိယပုတ္တမံသဘာဝံ ပန ဇာနန္တာဝ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝ ပိဏ္ဍပါတံ လဘိတွာ ‘‘အဟံ ခါဒါမိ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ အတ္တူပလဒ္ဓိသမ္မောဟံ အနုပ္ပာဒေတွာ ‘‘ကဗဠီကာရာဟာရော န ဇာနာတိ ‘စာတုမဟာဘူတိကကာယံ ဝဍ္ဎေမီ’တိ, ကာယောပိ န ဇာနာတိ ‘ကဗဠီကာရာဟာရော မံ ဝဍ္ဎေတီ’’’တိ, ဧဝံ သမ္မောဟံ ပဟာယ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. သတိသမ္ပဇညဝသေနာပိ စေသ အသမ္မူဠှေနေဝ ဟုတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော.

และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้บริโภคโดยตระหนี่ต่อกันและกัน แต่บริโภคด้วยจิตที่บริสุทธิ์ ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ ฉันใด ภิกษุเมื่อได้บิณฑบาตแล้ว ไม่พึงตระหนี่ แต่พึงตั้งอยู่ในสาราณียธรรมว่า "เราจะให้ทั้งหมดแก่ผู้ที่รับทั้งหมดนี้ จะให้กึ่งหนึ่งแก่ผู้ที่รับกึ่งหนึ่ง ถ้าหากมีส่วนที่เหลือจากการรับไป เราจักบริโภคเอง" แล้วจึงบริโภค ฉันนั้น. และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้บริโภคด้วยความหลงผิดว่า "เรากำลังบริโภคเนื้ออื่นใด เช่น เนื้อกวาง หรือเนื้อนกยูงเป็นต้น" แต่บริโภคโดยรู้ว่าเป็นเนื้อบุตรผู้เป็นที่รักนั่นเอง ฉันใด ภิกษุเมื่อได้บิณฑบาตแล้ว ไม่พึงยังความหลงผิดในการยึดถือว่าเป็นตัวตนให้เกิดขึ้นว่า "เราเคี้ยว เรากิน" แต่พึงละความหลงผิดแล้วบริโภคว่า "กวฬิงการาหารย่อมไม่รู้ว่า 'เรายังกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ ให้เจริญ' แม้กายก็ย่อมไม่รู้ว่า 'กวฬิงการาหารยังเราให้เจริญ'" ฉันนั้น. และพึงเป็นผู้ไม่หลงใหลบริโภคอาหารนี้ด้วยอำนาจแห่งสติสัมปชัญญะ.

ယထာ စ တေ န ‘‘အဟော ဝတ မယံ ပုနပိ ဧဝရူပံ ပုတ္တမံသံ ခါဒေယျာမာ’’တိ ပတ္ထနံ ကတွာ ခါဒိံသု, ပတ္ထနံ ပန ဝီတိဝတ္တာဝ ဟုတွာ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝ ပဏီတဘောဇနံ လဒ္ဓါ ‘အဟော ဝတာဟံ သွေပိ ပုနဒိဝသေပိ ဧဝရူပံ လဘေယျံ’, လူခံ ဝါ ပန လဒ္ဓါ ‘‘ဟိယျော ဝိယ မေ အဇ္ဇ ပဏီတဘောဇနံ န လဒ္ဓ’’န္တိ ပတ္ထနံ ဝါ အနုသောစနံ ဝါ အကတွာ နိတ္တဏှေန –

และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้บริโภคโดยตั้งความปรารถนาว่า "โอหนอ ขอให้เราได้บริโภคเนื้อบุตรเช่นนี้อีก" แต่เป็นผู้ก้าวล่วงความปรารถนาแล้วจึงบริโภค ฉันใด ภิกษุเมื่อได้โภชนะอันประณีตแล้ว ไม่พึงตั้งความปรารถนาหรือเศร้าโศกว่า 'โอหนอ ขอให้เราได้โภชนะเช่นนี้ในวันพรุ่งนี้และในวันต่อๆ ไปด้วยเถิด' หรือเมื่อได้โภชนะที่เศร้าหมองแล้ว (ไม่พึงเศร้าโศกว่า) 'วันนี้เราไม่ได้โภชนะอันประณีตเหมือนเมื่อวาน' แต่พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา –

‘‘အတီတံ နာနုသောစာမိ, နပ္ပဇပ္ပာမိနာဂတံ;

ပစ္စုပ္ပန္နေန ယာပေမိ, တေန ဝဏ္ဏော ပသီဒတီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၉၀) –

“เราไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่เพ้อฝันถึงสิ่งที่ยังไม่มาถึง เรายังชีพอยู่ด้วยสิ่งที่เป็นปัจจุบัน เพราะเหตุนั้น ผิวพรรณจึงผ่องใส”

ဣမံ ဩဝါဒံ အနုဿရန္တေန ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နေနေဝ ယာပေဿာမီ’’တိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော.

พึงระลึกถึงโอวาทนี้แล้วบริโภคว่า "เราจักยังชีพอยู่ด้วยสิ่งที่เป็นปัจจุบันเท่านั้น"

ယထာ စ တေ န ‘‘ဧတ္တကံ ကန္တာရေ ခါဒိတွာ အဝသိဋ္ဌံ ကန္တာရံ အတိက္ကမ္မ လောဏမ္ဗိလာဒီဟိ ယောဇေတွာ ခါဒိဿာမာ’’တိ သန္နိဓိံ အကံသု, ကန္တာရပရိယောသာနေ [Pg.100] ပန ‘‘ပုရေ မဟာဇနော ပဿတီ’’တိ ဘူမိယံ ဝါ နိခဏိံသု, အဂ္ဂိနာ ဝါ ဈာပယိံသု, ဧဝမေဝ –

และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้ทำการสะสมว่า "เราจะบริโภคเท่านี้ในกันดาร แล้วข้ามพ้นกันดารที่เหลือไป ปรุงด้วยเกลือและของเปรี้ยวเป็นต้นแล้วจึงจะบริโภค" แต่ในที่สุดแห่งกันดาร ด้วยคิดว่า "เดี๋ยวมหาชนจะเห็น" จึงได้ฝังไว้ในดินบ้าง หรือเผาด้วยไฟบ้าง ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน –

‘‘အန္နာနမထော ပါနာနံ,ခါဒနီယာနံ အထောပိ ဝတ္ထာနံ;

လဒ္ဓါ န သန္နိဓိံ ကယိရာ,န စ ပရိတ္တသေ တာနိ အလဘမာနော’’တိ. (သု. နိ. ၉၃၀);

–

“เมื่อได้ข้าวและน้ำ ของเคี้ยว และผ้านุ่งห่ม ก็ไม่พึงทำการสะสม และเมื่อไม่ได้สิ่งเหล่านั้น ก็ไม่พึงเดือดร้อน”

ဣမံ ဩဝါဒံ အနုဿရန္တေန စတူသု ပစ္စယေသု ယံ ယံ လဘတိ, တတော တတော အတ္တနော ယာပနမတ္တံ ဂဟေတွာ, သေသံ သဗြဟ္မစာရီနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သန္နိဓိံ ပရိဝဇ္ဇန္တေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. ယထာ စ တေ န ‘‘ကောစိ အညော အမှေ ဝိယ ဧဝရူပံ ပုတ္တမံသံ ခါဒိတုံ န လဘတီ’’တိ မာနံ ဝါ ဒပ္ပံ ဝါ အကံသု, နိဟတမာနာ ပန နိဟတဒပ္ပာ ဟုတွာ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝ ပဏီတဘောဇနံ လဘိတွာ ‘‘အဟမသ္မိ လာဘီ စီဝရပိဏ္ဍပါတာဒီန’’န္တိ န မာနော ဝါ ဒပ္ပော ဝါ ကာတဗ္ဗော. ‘‘နာယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စီဝရာဒိဟေတု, အရဟတ္တဟေတု ပနာယံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ နိဟတမာနဒပ္ပေနေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော.

พึงระลึกถึงโอวาทนี้แล้ว เมื่อได้ปัจจัยใดๆ ในปัจจัย ๔ ก็พึงถือเอาแต่ปัจจัยนั้นๆ เพียงเพื่อยังชีพของตน สละส่วนที่เหลือให้แก่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เว้นขาดจากการสะสมแล้วจึงบริโภค. และสามีภรรยาเหล่านั้น ไม่ได้ทำมานะหรือความมัวเมาว่า "ไม่มีใครอื่นเหมือนเรา ที่ได้บริโภคเนื้อบุตรเช่นนี้" แต่เป็นผู้มีมานะและความมัวเมาอันกำจัดแล้วจึงบริโภค ฉันใด ภิกษุเมื่อได้โภชนะอันประณีตแล้ว ก็ไม่พึงทำมานะหรือความมัวเมาว่า "เราเป็นผู้มีลาภในจีวรบิณฑบาตเป็นต้น" ฉันนั้น. พึงพิจารณาว่า "บรรพชานี้มิใช่มีจีวรเป็นต้นเป็นเหตุ แต่บรรพชานี้มีพระอรหัตเป็นเหตุ" แล้วพึงเป็นผู้มีมานะและความมัวเมาอันกำจัดแล้วจึงบริโภค.

ယထာ စ တေ ‘‘ကိံ ဣမိနာ အလောဏေန အနမ္ဗိလေန အဓူပိတေန ဒုဂ္ဂန္ဓေနာ’’တိ ဟီဠေတွာ န ခါဒိံသု, ဟီဠနံ ပန ဝီတိဝတ္တာ ဟုတွာ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝ ပိဏ္ဍပါတံ လဘိတွာ ‘‘ကိံ ဣမိနာ အဿဂေါဏဘတ္တသဒိသေန လူခေန နိရသေန, သုဝါနဒေါဏိယံ တံ ပက္ခိပထာ’’တိ ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတံ ဝါ ‘‘ကော ဣမံ ဘုဉ္ဇိဿတိ, ကာကသုနခါဒီနံ ဒေဟီ’’တိ ဧဝံ ဒါယကံ ဝါ အဟီဠေန္တေန –

และฉันใด ชนเหล่านั้นรังเกียจแล้วว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยเนื้อที่ไม่มีรสเค็ม ไม่มีรสเปรี้ยว ไม่มีโอชารส มีกลิ่นเหม็นนี้’ จึงไม่กิน แต่ครั้นก้าวล่วงความรังเกียจนั้นเสียแล้วจึงกิน ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุเมื่อได้บิณฑบาตแล้ว ไม่พึงรังเกียจบิณฑบาตว่า ‘จะมีประโยชน์อะไรด้วยบิณฑบาตที่หยาบ ไม่มีรสชาติ เหมือนอาหารของม้าและโคนี้ พวกท่านจงเทบิณฑบาตนั้นลงในรางสุนัขเถิด’ หรือไม่พึงรังเกียจทายกว่า ‘ใครจะบริโภคอาหารนี้ จงให้แก่อีกาและสุนัขเป็นต้นเถิด’

‘‘သ ပတ္တပါဏိ ဝိစရန္တော, အမူဂေါ မူဂသမ္မတော;

အပ္ပံ ဒါနံ န ဟီဠေယျ, ဒါတာရံ နာဝဇာနိယာ’’တိ. (သု. နိ. ၇၁၈);

–

“ภิกษุนั้นมีบาตรในมือเที่ยวไป ไม่เป็นใบ้ แต่เหมือนคนใบ้ ไม่พึงรังเกียจทานแม้น้อย ไม่พึงดูหมิ่นทายก”

ဣမံ ဩဝါဒံ အနုဿရန္တေန ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗော. ယထာ စ တေ န ‘‘တုယှံ ဘာဂေါ, မယှံ ဘာဂေါ, တဝ ပုတ္တော မမ ပုတ္တော’’တိ အညမညံ အတိမညိံသု, သမဂ္ဂါ ပန, သမ္မောဒမာနာ ဟုတွာ ခါဒိံသု, ဧဝမေဝံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘိတွာ ယထာ ဧကစ္စော ‘‘ကော တုမှာဒိသာနံ ဒဿတိ နိက္ကာရဏာ ဥမ္မာရေသု ပက္ခလန္တာနံ အာဟိဏ္ဍန္တာနံ ဝိဇာတမာတာပိ ဝေါ ဒါတဗ္ဗံ န မညတိ, မယံ ပန [Pg.101] ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပဏီတာနိ စီဝရာဒီနိ လဘာမာ’’တိ သီလဝန္တေ သဗြဟ္မစာရီ အတိမညတိ, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

ภิกษุพึงระลึกถึงโอวาทนี้แล้วบริโภค และฉันใด ชนเหล่านั้นไม่ดูหมิ่นกันและกันว่า ‘นี่ส่วนของท่าน นี่ส่วนของฉัน นี่บุตรของท่าน นี่บุตรของฉัน’ แต่กลับสามัคคีกัน ยินดีต่อกันแล้วจึงบริโภค ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุเมื่อได้บิณฑบาตแล้ว ไม่พึงดูหมิ่นเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล เหมือนอย่างที่ภิกษุบางรูปดูหมิ่นว่า ‘ใครเล่าจะถวายแก่พวกท่านผู้เที่ยวไป สะดุดธรณีประตูโดยไม่มีเหตุ แม้แต่มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่คิดว่าจะพึงถวายแก่พวกท่าน ส่วนพวกเราไปในที่นั้นๆ ย่อมได้จีวรเป็นต้นอันประณีต’ ซึ่งทรงหมายถึงการดูหมิ่นนั้นจึงตรัสว่า –

‘‘သော တေန လာဘသက္ကာရသိလောကေန အဘိဘူတော ပရိယာဒိဏ္ဏစိတ္တော အညေ ပေသလေ ဘိက္ခူ အတိမညတိ. တဉှိ တဿ, ဘိက္ခဝေ, မောဃပုရိသဿ ဟောတိ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယာ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၁၆၁).

“ภิกษุนั้นมีจิตถูกลาภ สักการะ และชื่อเสียงครอบงำย่ำยีแล้ว ย่อมดูหมิ่นภิกษุทั้งหลายอื่นผู้มีศีลเป็นที่รัก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การดูหมิ่นนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่โมฆบุรุษนั้นสิ้นกาลนาน”

ဧဝံ ကဉ္စိ အနတိမညိတွာ သဗ္ဗေဟိ သဗြဟ္မစာရီဟိ သဒ္ဓိံ သမဂ္ဂေန သမ္မောဒမာနေန ဟုတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ.

พึงเป็นผู้ไม่ดูหมิ่นใครๆ อย่างนี้ เป็นผู้สามัคคี ยินดีร่วมกับเพื่อนพรหมจารีทั้งปวงแล้วบริโภค

ပရိညာတေတိ ဉာတပရိညာ တီရဏပရိညာ ပဟာနပရိညာတိ ဣမာဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတေ. ကထံ? ဣဓ ဘိက္ခု ‘‘ကဗဠီကာရာဟာရော နာမ အယံ သဝတ္ထုကဝသေန ဩဇဋ္ဌမကရူပံ ဟောတိ, ဩဇဋ္ဌမကရူပံ ကတ္ထ ပဋိဟညတိ? ဇိဝှာပသာဒေ, ဇိဝှာပသာဒေါ ကိန္နိဿိတော? စတုမဟာဘူတနိဿိတော. ဣတိ ဩဇဋ္ဌမကံ ဇိဝှာပသာဒေါ တဿ ပစ္စယာနိ မဟာဘူတာနီတိ ဣမေ ဓမ္မာ ရူပက္ခန္ဓော နာမ, တံ ပရိဂ္ဂဏှတော ဥပ္ပန္နာ ဖဿပဉ္စမကာ ဓမ္မာ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓာ. ဣတိ သဗ္ဗေပိမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ သင်္ခေပတော နာမရူပမတ္တံ ဟောတီ’’တိ ပဇာနာတိ. သော တေ ဓမ္မေ သရသလက္ခဏတော ဝဝတ္ထပေတွာ တေသံ ပစ္စယံ ပရိယေသန္တော အနုလောမပဋိလောမံ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဿတိ. ဧတ္တာဝတာနေန ကဗဠီကာရာဟာရမုခေန သပ္ပစ္စယဿ နာမရူပဿ ယာထာဝတော ဒိဋ္ဌတ္တာ ကဗဠီကာရာဟာရော ဉာတပရိညာယ ပရိညာတော ဟောတိ. သော တဒေဝ သပ္ပစ္စယံ နာမရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ တီဏိ လက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဝသေန သမ္မသတိ. ဧတ္တာဝတာနေန သော တိလက္ခဏပဋိဝေဓသမ္မသနဉာဏသင်္ခါတာယ တီရဏပရိညာယ ပရိညာတော ဟောတိ. တသ္မိံယေဝ နာမရူပေ ဆန္ဒရာဂါဝကဍ္ဎနေန အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပရိဇာနတာ ပဟာနပရိညာယ ပရိညာတော ဟောတီတိ.

คำว่า ปริญญาเต ความว่า กำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ อย่าง คือ ญาณตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา อย่างไร? ในศาสนานี้ ภิกษุรู้ชัดว่า ‘ชื่อว่ากวฬิงการาหารนี้ โดยสภาวะพร้อมทั้งวัตถุเป็นโอชัฏฐมกรูป, โอชัฏฐมกรูปกระทบที่ไหน? กระทบที่ชิวหาปสาท, ชิวหาปสาทอาศัยอะไร? อาศัยมหาภูตรูป ๔. ด้วยเหตุนี้ โอชัฏฐมกรูป ชิวหาปสาท และมหาภูตรูปอันเป็นปัจจัยของชิวหาปสาทนั้น ธรรมเหล่านี้ชื่อว่ารูปขันธ์, ธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ ที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำหนดรู้รูปขันธ์นั้น เป็นอรูปขันธ์ ๔. ด้วยเหตุนี้ ปัญจขันธ์ทั้งหมดนี้โดยย่อเป็นเพียงนามรูปเท่านั้น’ ภิกษุนั้นครั้นกำหนดธรรมเหล่านั้นโดยสภาวะและลักษณะแล้ว เมื่อแสวงหาปัจจัยของธรรมเหล่านั้น ย่อมเห็นปฏิจจสมุปบาททั้งโดยอนุโลมและปฏิโลม ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ กวฬิงการาหารเป็นอันภิกษุนั้นกำหนดรู้แล้วด้วยญาณตปริญญา เพราะเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยตามความเป็นจริงโดยมีกวฬิงการาหารเป็นเบื้องต้น ภิกษุนั้นยกนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยนั้นเองขึ้นสู่ไตรลักษณ์ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แล้วพิจารณาโดยอนุปลัสสนา ๗ ประการ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ กวฬิงการาหารนั้นเป็นอันภิกษุนั้นกำหนดรู้แล้วด้วยตีรณปริญญา กล่าวคือญาณอันพิจารณาเห็นแจ้งไตรลักษณ์ ภิกษุนั้นกำหนดรู้ด้วยอนาคามิมรรคโดยการละฉันทราคะในนามรูปนั้นเอง กวฬิงการาหารนั้นจึงเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยปหานปริญญา

ပဉ္စကာမဂုဏိကောတိ ပဉ္စကာမဂုဏသမ္ဘဝေါ ရာဂေါ ပရိညာတော ဟောတိ. ဧတ္ထ ပန တိဿော ပရိညာ ဧကပရိညာ သဗ္ဗပရိညာ မူလပရိညာတိ. ကတမာ ဧကပရိညာ? ယော ဘိက္ခု ဇိဝှာဒွါရေ ဧကရသတဏှံ ပရိဇာနာတိ, တေန ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ပရိညာတောဝ ဟောတီတိ. ကသ္မာ? တဿာယေဝ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. သာယေဝ ဟိ တဏှာ စက္ခုဒွါရေ ဥပ္ပန္နာ ရူပရာဂေါ [Pg.102] နာမ ဟောတိ, သောတဒွါရာဒီသု ဥပ္ပန္နာ သဒ္ဒရာဂါဒယော. ဣတိ ယထာ ဧကဿေဝ စောရဿ ပဉ္စမဂ္ဂေ ဟနတော ဧကသ္မိံ မဂ္ဂေ ဂဟေတွာ သီသေ ဆိန္နေ ပဉ္စပိ မဂ္ဂါ ခေမာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဇိဝှာဒွါရေ ရသတဏှာယ ပရိညာတာယ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ပရိညာတော ဟောတီတိ အယံ ဧကပရိညာ နာမ.

คำว่า ปัญจกามคุณิโก ความว่า ราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นแดนเกิด เป็นอันกำหนดรู้แล้ว อนึ่ง ในข้อนี้มีปริญญา ๓ อย่าง คือ เอกปริญญา สัพพปริญญา และมูลปริญญา เอกปริญญาเป็นไฉน? ภิกษุใดกำหนดรู้รสชาติตัณหาอย่างหนึ่งที่ชิวหาทวาร ด้วยเหตุนั้น ราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ เป็นอันภิกษุนั้นกำหนดรู้แล้วทีเดียว เพราะเหตุไร? เพราะตัณหานั้นเองเกิดขึ้นในทวารนั้นๆ จริงอยู่ ตัณหานั้นเองเกิดขึ้นที่จักษุทวาร ชื่อว่ารูปราคะ เกิดขึ้นที่โสตทวารเป็นต้น ชื่อว่าสัททราคะเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ เปรียบเหมือนโจรคนเดียวปล้นในหนทาง ๕ สาย เมื่อถูกจับได้ในหนทางสายหนึ่งแล้วถูกตัดศีรษะ หนทางทั้ง ๕ สายก็ปลอดภัย ฉันใด เมื่อรสชาติตัณหาที่ชิวหาทวารเป็นอันกำหนดรู้แล้ว ราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว ฉันนั้น นี้ชื่อว่าเอกปริญญา

ကတမာ သဗ္ဗပရိညာ? ပတ္တေ ပက္ခိတ္တပိဏ္ဍပါတသ္မိဉှိ ဧကသ္မိံယေဝ ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါ လဗ္ဘတိ. ကထံ? ပရိသုဒ္ဓံ တာဝဿ ဝဏ္ဏံ ဩလောကယတော ရူပရာဂေါ ဟောတိ, ဥဏှေ သပ္ပိမှိ တတ္ထ အာသိဉ္စန္တေ ပဋပဋာတိ သဒ္ဒေါ ဥဋ္ဌဟတိ, တထာရူပံ ခါဒနီယံ ဝါ ခါဒန္တဿ မုရုမုရူတိ သဒ္ဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ အဿာဒယတော သဒ္ဒရာဂေါ. ဇီရကာဒိဝသဂန္ဓံ အဿာဒေန္တဿ ဂန္ဓရာဂေါ, သာဒုရသဝသေန ရသရာဂေါ. မုဒုဘောဇနံ ဖဿဝန္တန္တိ အဿာဒယတော ဖောဋ္ဌဗ္ဗရာဂေါ. ဣတိ ဣမသ္မိံ အာဟာရေ သတိသမ္ပဇညေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေန ပရိဘုတ္တေ သဗ္ဗောပိ သော ပရိညာတော ဟောတီတိ အယံ သဗ္ဗပရိညာ နာမ.

สัพพปริญญาเป็นไฉน? ในบิณฑบาตที่ใส่ไว้ในบาตรก้อนเดียวเท่านั้น ย่อมได้ราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ อย่างไร? ก่อนอื่น เมื่อภิกษุมองดูสีอันบริสุทธิ์ของบิณฑบาตนั้น ย่อมเกิดรูปราคะ เมื่อเนยใสร้อนๆ ถูกราดลงไปในบิณฑบาตนั้น เสียงดังปฏปฏะก็เกิดขึ้น หรือเมื่อเคี้ยวของเคี้ยวเช่นนั้น เสียงดังมุรุมุรุ ก็เกิดขึ้น เมื่อเพลิดเพลินในเสียงนั้น ย่อมเกิดสัททราคะ เมื่อเพลิดเพลินในกลิ่นที่อบด้วยยี่หร่าเป็นต้น ย่อมเกิดคันธราคะ โดยรสชาติอันอร่อย ย่อมเกิดรสราคะ เมื่อเพลิดเพลินว่าโภชนะที่อ่อนนุ่มมีสัมผัสที่ดี ย่อมเกิดโผฏฐัพพราคะ ด้วยเหตุนี้ เมื่อบริโภคอาหารนี้โดยกำหนดรู้ด้วยสติสัมปชัญญะ และบริโภคโดยปราศจากฉันทราคะ ราคะทั้งหมดนั้นก็เป็นอันกำหนดรู้แล้ว นี้ชื่อว่าสัพพปริญญา

ကတမာ မူလပရိညာ? ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ ဟိ ကဗဠီကာရာဟာရော မူလံ. ကသ္မာ? တသ္မိံ သတိ တဿုပ္ပတ္တိတော. ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ကိရ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဇာယမ္ပတိကာနံ ဥပနိဇ္ဈာနစိတ္တံ နာမ နာဟောသိ. ကသ္မာ? အာဟာရမန္ဒတာယ. ဘယေ ပန ဝူပသန္တေ ယောဇနသတိကော တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေါ ဒါရကာနံ ဇာတမင်္ဂလေဟိ ဧကမင်္ဂလော အဟောသိ. ဣတိ မူလဘူတေ အာဟာရေ ပရိညာတေ ပဉ္စကာမဂုဏိကော ရာဂေါ ပရိညာတောဝ ဟောတီတိ အယံ မူလပရိညာ နာမ.

มูลปริญญาเป็นไฉน? จริงอยู่ กวฬิงการาหารเป็นรากเหง้าของราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ เพราะเหตุไร? เพราะเมื่ออาหารนั้นมีอยู่ ราคะนั้นจึงเกิดขึ้น ได้ยินว่า ในสมัยภัยพราหมณติสสะ ตลอด ๑๒ ปี จิตที่เพ่งมองกันและกันของคู่สามีภรรยามิได้มีเลย เพราะเหตุไร? เพราะความขาดแคลนอาหาร แต่เมื่อภัยนั้นสงบลงแล้ว เกาะตัมพปัณณิอันกว้างร้อยโยชน์ก็เป็นมงคลเดียวกันด้วยชาตมงคลของเด็กๆ ด้วยเหตุนี้ เมื่ออาหารอันเป็นรากเหง้าเป็นอันกำหนดรู้แล้ว ราคะอันเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ก็เป็นอันกำหนดรู้แล้วทีเดียว นี้ชื่อว่ามูลปริญญา

နတ္ထိ တံ သံယောဇနန္တိ တေန ရာဂေန သဒ္ဓိံ ပဟာနေကဋ္ဌတာယ ပဟီနတ္တာ နတ္ထိ. ဧဝမယံ ဒေသနာ ယာဝ အနာဂါမိမဂ္ဂါ ကထိတာ. ‘‘ဧတ္တကေန ပန မာ ဝေါသာနံ အာပဇ္ဇိံသူ’’တိ ဧတေသံယေဝ ရူပါဒီနံ ဝသေန ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ ယာဝ အရဟတ္တာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ. ပဌမာဟာရော (နိဋ္ဌိတော).

บทว่า `Natthi taṃ saṃyojanaṃ` ความว่า สังโยชน์นั้น คือ โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ไม่มี เพราะถูกละแล้วโดยความเป็นธรรมอันมีส่วนแห่งการละเป็นอันเดียวกันกับกามราคะนั้น พระเทศนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วอย่างนี้จนถึงอนาคามิมรรค (พระธรรมกถึก) ไม่พึงให้ (พระเทศนา) จบลงเพียงเท่านี้ แต่พึงเจริญวิปัสสนาในขันธ์ ๕ ด้วยสามารถแห่งรูปเป็นต้นเหล่านี้เท่านั้น แล้วกล่าวไปจนถึงพระอรหัตตผล ดังนี้ ย่อมควร ปฐมาหารกถา (จบแล้ว)

ဒုတိယေ [Pg.103] နိစ္စမ္မာတိ ခုရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သိင်္ဂမူလာ သကလသရီရတော ဥဒ္ဒါလိတစမ္မာ ကိံသုကရာသိဝဏ္ဏာ. ကသ္မာ ပန အညံ ဟတ္ထိအဿဂေါဏာဒိဥပမံ အဂဟေတွာ နိစ္စမ္မဂါဝူပမာ ဂဟိတာတိ? တိတိက္ခိတုံ အသမတ္ထဘာဝဒီပနတ္ထံ. မာတုဂါမော ဟိ ဥပ္ပန္နံ ဒုက္ခဝေဒနံ တိတိက္ခိတုံ အဓိဝါသေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝမေဝ ဖဿာဟာရော အဗလော ဒုဗ္ဗလောတိ ဒဿနတ္ထံ သဒိသမေဝ ဥပမံ အာဟရိ. ကုဋ္ဋန္တိ သိလာကုဋ္ဋာဒီနံ အညတရံ. ကုဋ္ဋနိဿိတာ ပါဏာ နာမ ဥဏ္ဏနာဘိသရဗူမူသိကာဒယော. ရုက္ခနိဿိတာတိ ဥစ္စာလိင်္ဂပါဏကာဒယော. ဥဒကနိဿိတာတိ မစ္ဆသုံသုမာရာဒယော. အာကာသနိဿိတာတိ ဍံသမကသကာကကုလလာဒယော. ခါဒေယျုန္တိ လုဉ္စိတွာ ခါဒေယျုံ. သာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ တံ တံဌာနသန္နိဿယမူလိကံ ပါဏခါဒနဘယံ သမ္ပဿမာနာ နေဝ အတ္တနော သက္ကာရသမ္မာနံ, န ပိဋ္ဌိပရိကမ္မသရီရသမ္ဗာဟနဥဏှောဒကာနိ ဣစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ ဘိက္ခု ဖဿာဟာရမူလကံ ကိလေသပါဏကခါဒနဘယံ သမ္ပဿမာနော တေဘူမကဖဿေန အနတ္ထိကော ဟောတိ.

ในอาหารที่ ๒ บทว่า `niccammā` คือ (แม่โค) ที่ถูกถลกหนังออกจากทั่วทั้งตัว ตั้งแต่กีบเท้าจนถึงโคนเขา มีสีเหมือนดอกทองกวาว ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคไม่ทรงถือเอาอุปมาอย่างอื่น มีช้าง ม้า โค เป็นต้น แต่ทรงถือเอาอุปมาด้วยแม่โคที่ถูกถลกหนัง ตอบว่า เพื่อทรงแสดงถึงความไม่สามารถที่จะอดทนได้ จริงอยู่ มาตุคามย่อมไม่สามารถอดทนอดกลั้นทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นได้ ฉันใด ผัสสาหารก็ไม่มีกำลัง อ่อนแอ ฉันนั้นเหมือนกัน เพื่อทรงแสดง (ความข้อนี้) พระองค์จึงทรงนำอุปมาที่คล้ายคลึงกันมา บทว่า `Kuṭṭaṃ` คือ ฝาอย่างใดอย่างหนึ่ง มีฝาหินเป็นต้น สัตว์ที่อาศัยฝา ได้แก่ แมงมุม จิ้งจก ตุ๊กแก หนู เป็นต้น บทว่า `Rukkhanissitā` คือ แมลงอุจจาลิงคะเป็นต้น บทว่า `Udakanissitā` คือ ปลาและจระเข้เป็นต้น บทว่า `Ākāsanissitā` คือ เหลือบ ยุง กา เหยี่ยว เป็นต้น บทว่า `Khādeyyuṃ` คือ พึงฉีกแล้วกัดกิน แม่โคตัวนั้น เมื่อเห็นภัยคือการถูกสัตว์กัดกินซึ่งมีที่อาศัยในที่นั้นๆ เป็นรากเหง้า ในที่นั้นๆ อยู่ ย่อมไม่ต้องการสักการะและสัมมานะแก่ตน ไม่ต้องการการขัดสีหลัง การนวดตัว และน้ำอุ่น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เมื่อเห็นภัยคือการถูกกิเลสสัตวชาติกัดกินซึ่งมีผัสสาหารเป็นรากเหง้าอยู่ ย่อมเป็นผู้ไม่ต้องการด้วยผัสสะในไตรภูมิ

ဖဿေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရေ ပရိညာတေတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတေ. ဣဓာပိ တိဿော ပရိညာ. တတ္ထ ‘‘ဖဿော သင်္ခါရက္ခန္ဓော, တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, သညာ သညာက္ခန္ဓော, စိတ္တံ ဝိညာဏက္ခန္ဓော, တေသံ ဝတ္ထာရမ္မဏာနိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ဧဝံ သပ္ပစ္စယဿ နာမရူပဿ ယာထာဝတော ဒဿနံ ဉာတပရိညာ. တတ္ထေဝ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဝသေန အနိစ္စာဒိတော တုလနံ တီရဏပရိညာ. တသ္မိံယေဝ ပန နာမရူပေ ဆန္ဒရာဂနိက္ကဍ္ဎနော အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ပဟာနပရိညာ. တိဿော ဝေဒနာတိ ဧဝံ ဖဿာဟာရေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတေ တိဿော ဝေဒနာ ပရိညာတာဝ ဟောန္တိ တမ္မူလကတ္တာ တံသမ္ပယုတ္တတ္တာ စ. ဣတိ ဖဿာဟာရဝသေန ဒေသနာ ယာဝ အရဟတ္တာ ကထိတာ. ဒုတိယာဟာရော.

บทว่า `Phasse, bhikkhave, āhāre pariññāte` (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อผัสสาหารถูกกำหนดรู้แล้ว) ความว่า เมื่อผัสสาหารถูกกำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ แม้ในผัสสาหารนี้ ก็มีปริญญา ๓ ในปริญญา ๓ นั้น การเห็นนามรูปพร้อมทั้งปัจจัยตามความเป็นจริงว่า "ผัสสะเป็นสังขารขันธ์, เวทนาที่สัมปยุตด้วยผัสสะนั้นเป็นเวทนาขันธ์, สัญญาเป็นสัญญาขันธ์, จิตเป็นวิญญาณขันธ์, วัตถุและอารมณ์ของนามขันธ์เหล่านั้นเป็นรูปขันธ์" อย่างนี้ เป็นญาตปริญญา การยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ในนามรูปนั้นนั่นแหละ แล้วพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ด้วยสามารถแห่งอนุสัปัสสนา ๗ เป็นตีรณปริญญา ส่วนอรหัตตมรรคที่ถอนฉันทราคะในนามรูปนั้นนั่นแหละ เป็นปหานปริญญา บทว่า `Tisso vedanā` (เวทนา ๓) ความว่า เมื่อผัสสาหารถูกกำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ อย่างนี้ เวทนา ๓ ก็ย่อมเป็นอันถูกกำหนดรู้แล้วด้วย เพราะมีผัสสะนั้นเป็นมูลและเพราะสัมปยุตด้วยผัสสะนั้น ด้วยประการฉะนี้ พระเทศนาด้วยสามารถแห่งผัสสาหาร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วจนถึงพระอรหัตต์ ทุติยาหารกถา (จบแล้ว)

တတိယေ အင်္ဂါရကာသူတိ အင်္ဂါရာနံ ကာသု. ကာသူတိ ရာသိပိ ဝုစ္စတိ အာဝါဋောပိ.

ในอาหารที่ ๓ บทว่า `aṅgārakāsu` คือ หลุมแห่งถ่านเพลิง คำว่า `kāsu` เรียกว่า กอง ก็ได้ เรียกว่า หลุม ก็ได้

‘‘အင်္ဂါရကာသုံ [Pg.104] အပရေ ဖုဏန္တိ,နရာ ရုဒန္တာ ပရိဒဍ္ဎဂတ္တာ;

ဘယဉှိ မံ ဝိန္ဒတိ သူတ ဒိသွာ,ပုစ္ဆာမိ တံ မာတလိ ဒေဝသာရထီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၂၂.၄၆၂);

–

(ดังในคาถาว่า) "สัตว์นรกเหล่าอื่น ร้องไห้อยู่ มีร่างกายถูกแผดเผาทั่วแล้ว ย่อมสาดโปรยถ่านเพลิงในหลุมถ่านเพลิง ข้าแต่สารถี เพราะได้เห็น (ภาพนั้น) ภัยย่อมประสบแก่เราโดยแท้ ข้าแต่มาตลีเทพสารถี เราขอถามท่าน" ดังนี้

ဧတ္ထ ရာသိ ‘‘ကာသူ’’တိ ဝုတ္တော.

ในคาถานี้ คำว่า กอง ถูกเรียกว่า `kāsu`

‘‘ကိန္နု သန္တရမာနောဝ, ကာသုံ ခနသိ သာရထီ’’တိ? (ဇာ. ၂.၂၂.၃). –

(ดังในคาถาว่า) "ข้าแต่สารถี เพราะเหตุไร ท่านจึงรีบร้อนขุดหลุมเล่า" ดังนี้

ဧတ္ထ အာဝါဋော. ဣဓာပိ အယမေဝ အဓိပ္ပေတော. သာဓိကပေါရိသာတိ အတိရေကပေါရိသာ ပဉ္စရတနပ္ပမာဏာ. ဝီတစ္စိကာနံ ဝီတဓူမာနန္တိ ဧတေနဿ မဟာပရိဠာဟတံ ဒဿေတိ. ဇာလာယ ဝါ ဟိ ဓူမေ ဝါ သတိ ဝါတော သမုဋ္ဌာတိ, ပရိဠာဟော မဟာ န ဟောတိ, တဒဘာဝေ ဝါတာဘာဝတော ပရိဠာဟော မဟာ ဟောတိ. အာရကာဝဿာတိ ဒူရေယေဝ ဘဝေယျ.

ในคาถานี้ (หมายถึง) หลุม แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาความหมายนี้ (คือหลุม) นั่นเอง บทว่า `Sādhikaporisā` คือ ลึกกว่าชั่วบุรุษ มีประมาณ ๕ ศอก บทว่า `Vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ` (ปราศจากเปลวไฟ ปราศจากควัน) ด้วยบททั้งสองนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความที่หลุมถ่านเพลิงนั้นมีความร้อนแรงมาก จริงอยู่ เมื่อเปลวไฟหรือควันไฟมีอยู่ ลมย่อมเกิดขึ้น ความร้อนแรงย่อมไม่มาก แต่เมื่อไม่มีเปลวไฟและควันไฟนั้น เพราะไม่มีลม ความร้อนแรงจึงมีมาก บทว่า `Ārakāvassā` คือ พึงเป็นของไกลทีเดียว

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အင်္ဂါရကာသု ဝိယ ဟိ တေဘူမကဝဋ္ဋံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဇီဝိတုကာမော ပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတော ဗာလပုထုဇ္ဇနော. ဒွေ ဗလဝန္တော ပုရိသာ ဝိယ ကုသလာကုသလကမ္မံ. တေသံ တံ ပုရိသံ နာနာဗာဟာသု ဂဟေတွာ အင်္ဂါရကာသုံ ဥပကဍ္ဎနကာလော ဝိယ ပုထုဇ္ဇနဿ ကမ္မာယူဟနကာလော. ကမ္မဉှိ အာယူဟိယမာနမေဝ ပဋိသန္ဓိံ အာကဍ္ဎတိ နာမ. အင်္ဂါရကာသုနိဒါနံ ဒုက္ခံ ဝိယ ကမ္မနိဒါနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในบทว่า `Evameva kho` นี้ พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้: พึงเห็นวัฏฏะในไตรภูมิเหมือนหลุมถ่านเพลิง พึงเห็นพาลปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะเหมือนบุรุษผู้ต้องการมีชีวิตอยู่ พึงเห็นกุศลกรรมและอกุศลกรรมเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง ๒ คน พึงเห็นกาลที่ปุถุชนสั่งสมกรรม เหมือนกาลที่บุรุษ ๒ คนนั้นจับบุรุษนั้นที่แขนคนละข้างแล้วลากเข้าไปสู่หลุมถ่านเพลิง จริงอยู่ กรรมที่กำลังถูกสั่งสมอยู่นั่นแหละ ชื่อว่าย่อมฉุดลากปฏิสนธิไป พึงทราบวัฏฏทุกข์อันมีกรรมเป็นเหตุ เหมือนทุกข์อันมีหลุมถ่านเพลิงเป็นเหตุ

ပရိညာတေတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတေ. ပရိညာယောဇနာ ပနေတ္ထ ဖဿေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တိဿော တဏှာတိ ကာမတဏှာ ဘဝတဏှာ ဝိဘဝတဏှာတိ ဣမာ ပရိညာတာ ဟောန္တိ. ကသ္မာ? တဏှာမူလကတ္တာ မနောသဉ္စေတနာယ. န ဟိ ဟေတုမှိ အပ္ပဟီနေ ဖလံ ပဟီယတိ. ဣတိ မနောသဉ္စေတနာဟာရဝသေနပိ ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ကထိတာ. တတိယာဟာရော.

บทว่า `Pariññāte` คือ เมื่อถูกกำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ การประกอบปริญญาในมโนสัญเจตนาหารนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในผัสสาหารนั่นเอง บทว่า `Tisso taṇhā` คือ ตัณหาเหล่านี้ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ย่อมเป็นอันถูกกำหนดรู้ เพราะเหตุไร เพราะมโนสัญเจตนามีตัณหาเป็นมูล จริงอยู่ เมื่อเหตุยังไม่ถูกละ ผลย่อมไม่ถูกละ ด้วยประการฉะนี้ แม้ด้วยสามารถแห่งมโนสัญเจตนาหาร พระเทศนาพระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้แล้วจนถึงพระอรหัตต์ ตติยาหารกถา (จบแล้ว)

စတုတ္ထေ အာဂုစာရိန္တိ ပါပစာရိံ ဒေါသကာရကံ. ကထံ သော ပုရိသောတိ သော ပုရိသော ကထံဘူတော, ကိံ ယာပေတိ, န ယာပေတီတိ ပုစ္ဆတိ? တထေဝ ဒေဝ ဇီဝတီတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ, ဣဒါနိပိ တထေဝ ဇီဝတိ.

ในอาหารที่ ๔ บทว่า `āgucāriṃ` คือ ผู้ประพฤติชั่ว ผู้กระทำความผิด บทว่า `Kathaṃ so puriso` (บุรุษนั้นเป็นอย่างไร) คือ ทรงถามว่า บุรุษนั้นเป็นอย่างไร เขายังชีพอยู่ได้หรือไม่ หรือยังชีพอยู่ไม่ได้ บทว่า `Tatheva deva jīvati` (ข้าแต่เทวะ เขายังเป็นอยู่อย่างนั้น) คือ เขาเคยเป็นอยู่ฉันใด ในบัดนี้ก็ยังเป็นอยู่อย่างนั้น

ဧဝမေဝ [Pg.105] ခေါတိ ဣဓာပိ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ရာဇာ ဝိယ ဟိ ကမ္မံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အာဂုစာရီ ပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတော ဗာလပုထုဇ္ဇနော, တီဏိ သတ္တိသတာနိ ဝိယ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ, အာဂုစာရိံ ပုရိသံ ‘‘တီဟိ သတ္တိသတေဟိ ဟနထာ’’တိ ရညာ အာဏတ္တကာလော ဝိယ ကမ္မရညာ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတပုထုဇ္ဇနံ ဂဟေတွာ ပဋိသန္ဓိယံ ပက္ခိပနကာလော. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ တီဏိ သတ္တိသတာနိ ဝိယ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ, သတ္တီသု ပန ဒုက္ခံ နတ္ထိ, သတ္တီဟိ ပဟဋဝဏမူလကံ ဒုက္ခံ, ဧဝမေဝ ပဋိသန္ဓိယမ္ပိ ဒုက္ခံ နတ္ထိ, ဒိန္နာယ ပန ပဋိသန္ဓိယာ ပဝတ္တေ ဝိပါကဒုက္ခံ သတ္တိပဟဋဝဏမူလကံ ဒုက္ခံ ဝိယ ဟောတိ.

แม้ในบทว่า `Evameva kho` นี้ พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้: พึงเห็นกรรมเหมือนพระราชา พึงเห็นพาลปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะเหมือนบุรุษผู้ทำผิด พึงเห็นปฏิสนธิวิญญาณเหมือนหอก ๓๐๐ เล่ม พึงเห็นกาลที่กรรมราชาจับพาลปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะโยนเข้าไปในปฏิสนธิ เหมือนกาลที่พระราชาทรงบัญชาว่า "จงประหารบุรุษผู้ทำผิดด้วยหอก ๓๐๐ เล่ม" ในอุปมานั้น แม้จะพึงเห็นปฏิสนธิวิญญาณเหมือนหอก ๓๐๐ เล่ม แต่ในหอกทั้งหลายไม่มีทุกข์ ทุกข์มีบาดแผลอันเกิดจากการถูกหอกประหารเป็นมูล ฉันใดก็ฉันนั้น แม้ในปฏิสนธิก็ไม่มีทุกข์ แต่เมื่อปฏิสนธิเกิดขึ้นแล้ว วิปากทุกข์ในปวัตติกาลย่อมเป็นเหมือนทุกข์อันมีบาดแผลจากการถูกหอกประหารเป็นมูล

ပရိညာတေတိ တီဟေဝ ပရိညာဟိ ပရိညာတေ. ဣဓာပိ ပရိညာယောဇနာ ဖဿာဟာရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နာမရူပန္တိ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ. ဝိညာဏသ္မိဉှိ ပရိညာတေ တံ ပရိညာတမေဝ ဟောတိ တမ္မူလကတ္တာ သဟုပ္ပန္နတ္တာ စ. ဣတိ ဝိညာဏာဟာရဝသေနပိ ယာဝ အရဟတ္တာ ဒေသနာ ကထိတာတိ. စတုတ္ထာဟာရော. တတိယံ.

บทว่า ปริญญาเต ความว่า เมื่อนามรูปอันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยปริญญาทั้ง ๓ อย่างเท่านั้น. แม้ในอาหารที่ ๔ นี้ การประกอบด้วยปริญญาก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในผัสสาหารนั่นเทียว. บทว่า นามรูปํ ได้แก่ นามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย. จริงอยู่ เมื่อวิญญาณอันบุคคลกำหนดรู้แล้ว นามรูปนั้นก็ชื่อว่าเป็นอันกำหนดรู้แล้วนั่นเทียว เพราะมีวิญญาณนั้นเป็นมูลและเพราะเกิดขึ้นร่วมกัน (กับวิญญาณนั้น). ด้วยประการฉะนี้ แม้โดยนัยแห่งวิญญาณาหาร พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเทศนาไว้จนถึงพระอรหัต. จบอาหารที่ ๔. จบสูตรที่ ๓.

၄. အတ္ထိရာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอัตถิราคสูตร

၆၄. စတုတ္ထေ ရာဂေါတိအာဒီနိ လောဘဿေဝ နာမာနိ. သော ဟိ ရဉ္ဇနဝသေန ရာဂေါ, နန္ဒနဝသေန နန္ဒီ, တဏှာယနဝသေန တဏှာတိ ဝုစ္စတိ. ပတိဋ္ဌိတံ တတ္ထ ဝိညာဏံ ဝိရူဠှန္တိ ကမ္မံ ဇဝါပေတွာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနသမတ္ထတာယ ပတိဋ္ဌိတဉ္စေဝ ဝိရူဠှဉ္စ. ယတ္ထာတိ တေဘူမကဝဋ္ဋေ ဘုမ္မံ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပုရိမပုရိမပဒေ ဧတံ ဘုမ္မံ. အတ္ထိ တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ဝုဒ္ဓီတိ ဣဒံ ဣမသ္မိံ ဝိပါကဝဋ္ဋေ ဌိတဿ အာယတိဝဋ္ဋဟေတုကေ သင်္ခါရေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ အတ္ထိ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ အတ္ထိ.

๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ราโค เป็นต้น เป็นชื่อของโลภะนั่นเอง. จริงอยู่ โลภะนั้น ชื่อว่า ราคะ เพราะมีความกำหนัด, ชื่อว่า นันทิ เพราะมีความเพลิดเพลิน, ชื่อว่า ตัณหา เพราะมีความทะยานอยาก. บทว่า ปฏิฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ ความว่า กรรมยังผลให้เกิดแล้ว ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วและงอกงามแล้ว โดยความสามารถที่จะน้อมนำปฏิสนธิมาได้. บทว่า ยตฺถ ได้แก่ ภุมมวิภัตติในอรรถแห่งเตภูมกวัฏฏ์, หรือภุมมวิภัตตินี้ในบทต้นๆ ทุกแห่ง. บทว่า อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุฑฺฒิ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงสังขารทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งวัฏฏ์ในอนาคตของบุคคลผู้ตั้งอยู่ในวิปากวัฏฏ์นี้. บทว่า ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ ความว่า ในที่ใด การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมมี.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ရဇကစိတ္တကာရာ ဝိယ ဟိ သဟကမ္မသမ္ဘာရံ ကမ္မံ, ဖလကဘိတ္တိဒုဿပဋာ ဝိယ တေဘူမကဝဋ္ဋံ. ယထာ ရဇကစိတ္တကာရာ ပရိသုဒ္ဓေသု ဖလကာဒီသု ရူပံ သမုဋ္ဌာပေန္တိ, ဧဝမေဝ သသမ္ဘာရကကမ္မံ ဘဝေသု ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ. တတ္ထ ယထာ အကုသလေန စိတ္တကာရေန သမုဋ္ဌာပိတံ ရူပံ ဝိရူပံ ဟောတိ ဒုဿဏ္ဌိတံ အမနာပံ, ဧဝမေဝ ဧကစ္စော [Pg.106] ကမ္မံ ကရောန္တော ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ကရောတိ, တံ ကမ္မံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ စက္ခာဒီနံ သမ္ပတ္တိံ အဒတွာ ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ဒုဿဏ္ဌိတံ မာတာပိတူနမ္ပိ အမနာပံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ. ယထာ ပန ကုသလေန စိတ္တကာရေန သမုဋ္ဌာပိတံ ရူပံ သုရူပံ ဟောတိ သုသဏ္ဌိတံ မနာပံ, ဧဝမေဝ ဧကစ္စော ကမ္မံ ကရောန္တော ဉာဏသမ္ပယုတ္တေန စိတ္တေန ကရောတိ, တံ ကမ္မံ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေန္တံ စက္ခာဒီနံ သမ္ပတ္တိံ ဒတွာ သုဝဏ္ဏံ သုသဏ္ဌိတံ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ ဝိယ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ กรรมพร้อมทั้งสมภารแห่งกรรม เปรียบเหมือนช่างย้อมและจิตรกร, เตภูมกวัฏฏ์เปรียบเหมือนแผ่นกระดาน ฝาผนัง และผืนผ้า. ช่างย้อมและจิตรกรย่อมทำให้รูปเกิดขึ้นบนแผ่นกระดานเป็นต้นที่บริสุทธิ์ ฉันใด, กรรมพร้อมทั้งสมภารก็ย่อมทำให้รูปเกิดขึ้นในภพทั้งหลาย ฉันนั้น. ในข้อนั้น รูปที่จิตรกรผู้ไม่ฉลาดทำให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นรูปวิกล มีสัณฐานไม่ดี ไม่น่าพอใจ ฉันใด, บุคคลบางคนเมื่อทำกรรม ย่อมทำด้วยจิตที่ไม่ประกอบด้วยญาณ ฉันนั้น, กรรมนั้นเมื่อทำให้รูปเกิดขึ้น ไม่ให้ความถึงพร้อมแห่งจักขุเป็นต้น ย่อมทำให้รูปมีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี ไม่เป็นที่พอใจแม้แก่มารดาบิดาเกิดขึ้น. ส่วนรูปที่จิตรกรผู้ฉลาดทำให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นรูปสวยงาม มีสัณฐานดี น่าพอใจ ฉันใด, บุคคลบางคนเมื่อทำกรรม ย่อมทำด้วยจิตที่ประกอบด้วยญาณ ฉันนั้น, กรรมนั้นเมื่อทำให้รูปเกิดขึ้น ให้ความถึงพร้อมแห่งจักขุเป็นต้นแล้ว ย่อมทำให้รูปมีผิวพรรณดี มีสัณฐานดี ประหนึ่งประดับประดาตกแต่งไว้แล้วเกิดขึ้น.

ဧတ္ထ စ အာဟာရံ ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ သင်္ခိပိတွာ အာဟာရနာမရူပါနံ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, ဝိပါကဝိဓိံ နာမရူပေန သင်္ခိပိတွာ နာမရူပသင်္ခါရာနံ အန္တရေ ဧကော သန္ဓိ, သင်္ခါရာနဉ္စ အာယတိဘဝဿ စ အန္တရေ ဧကော သန္ဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

และในสูตรนี้ พึงทราบว่า เมื่อรวบอาหารเข้ากับวิญญาณ มีสนธิหนึ่งในระหว่างอาหารกับนามรูป, เมื่อรวบวิบากวิธีเข้ากับนามรูป มีสนธิหนึ่งในระหว่างนามรูปกับสังขาร, และมีสนธิหนึ่งในระหว่างสังขารกับภพในอนาคต.

ကူဋာဂါရန္တိ ဧကကဏ္ဏိကံ ဂါဟာပေတွာ ကတံ အဂါရံ. ကူဋာဂါရသာလာတိ ဒွေ ကဏ္ဏိကေ ဂဟေတွာ ကတသာလာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿ ကမ္မံ သူရိယရသ္မိသမံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သူရိယရသ္မိ ပန အတ္ထိ, သာ ကေဝလံ ပတိဋ္ဌာယ အဘာဝေန အပ္ပတိဋ္ဌာ နာမ ဇာတာ, ခီဏာသဝဿ ကမ္မံ နတ္ထိတာယ ဧဝ အပ္ပတိဋ္ဌံ. တဿ ဟိ ကာယာဒယော အတ္ထိ, တေဟိ ပန ကတကမ္မံ ကုသလာကုသလံ နာမ န ဟောတိ, ကိရိယမတ္တေ ဌတွာ အဝိပါကံ ဟောတိ. ဧဝမဿ ကမ္မံ နတ္ထိတာယ ဧဝ အပ္ပတိဋ္ဌံ နာမ ဇာတန္တိ. စတုတ္ထံ.

บทว่า กูฏาคารํ ได้แก่ เรือนที่สร้างโดยให้มียอดเดียว. บทว่า กูฏาคารสาลา ได้แก่ ศาลาที่สร้างโดยให้มียอดสองยอด. ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงทราบว่า กรรมของพระขีณาสพเปรียบเหมือนรัศมีพระอาทิตย์. ส่วนรัศมีพระอาทิตย์นั้นมีอยู่ แต่รัศมีนั้นชื่อว่าไม่มีที่ตั้งอาศัย เพียงเพราะไม่มีที่ตั้ง, ส่วนกรรมของพระขีณาสพชื่อว่าไม่มีที่ตั้งอาศัย เพราะไม่มี (กรรมที่เป็นกุศลและอกุศล) นั่นเอง. จริงอยู่ พระขีณาสพนั้นมีกายเป็นต้นอยู่ แต่กรรมที่ทำด้วยกายเป็นต้นนั้น ไม่ชื่อว่าเป็นกุศลและอกุศล ตั้งอยู่เพียงสักว่าเป็นกิริยา ย่อมไม่มีวิบาก. ด้วยประการฉะนี้ กรรมของพระขีณาสพนั้นจึงชื่อว่าไม่มีที่ตั้งอาศัย เพราะไม่มี (กรรมที่เป็นกุศลและอกุศล) นั่นเอง. จบสูตรที่ ๔.

၅. နဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถานครสูตร

၆၅. ပဉ္စမေ နာမရူပေ ခေါ သတိ ဝိညာဏန္တိ ဧတ္ထ ‘‘သင်္ခါရေသု သတိ ဝိညာဏ’’န္တိ စ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ သတိ သင်္ခါရာ’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ, တဒုဘယမ္ပိ န ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရာ ဟိ တတိယော ဘဝေါ, တေဟိ သဒ္ဓိံ အယံ ဝိပဿနာ န ဃဋီယတိ. မဟာပုရိသော ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နပဉ္စဝေါကာရဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌောတိ.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า นามรูเป โข สติ วิญฺญาณํ นี้ ควรจะตรัสว่า "สงฺขาเรสุ สติ วิญฺญาณํ" และ "อวิชฺชาย สติ สงฺขารา" ด้วย แต่ทั้งสองบทนั้นพระองค์ก็มิได้ตรัสไว้. เพราะเหตุไร? เพราะอวิชชาและสังขารเป็นภพที่สาม (ภพในอดีต) วิปัสสนานี้ไม่เนื่องกับอวิชชาและสังขารเหล่านั้น. เพราะพระมหาบุรุษทรงมนสิการโดยนัยแห่งปัญจโวการภพในปัจจุบัน.

နနု စ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရေသု အဒိဋ္ဌေသု န သက္ကာ ဗုဒ္ဓေန ဘဝိတုန္တိ. သစ္စံ န သက္ကာ, ဣမိနာ ပန တေ ဘဝဥပါဒါနတဏှာဝသေန ဒိဋ္ဌာဝ. တသ္မာ ယထာ နာမ ဂေါဓံ အနုဗန္ဓန္တော ပုရိသော တံ ကူပံ ပဝိဋ္ဌံ ဒိသွာ ဩတရိတွာ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနံ ခဏိတွာ ဂေါဓံ ဂဟေတွာ ပက္ကမေယျ, န ပရဘာဂံ ခနေယျ[Pg.107], ကသ္မာ? ကဿစိ နတ္ထိတာယ. ဧဝံ မဟာပုရိသောပိ ဂေါဓံ အနုဗန္ဓန္တော ပုရိသော ဝိယ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နော ဇရာမရဏတော ပဋ္ဌာယ ‘‘ဣမဿ အယံ ပစ္စယော, ဣမဿ အယံ ပစ္စယော’’တိ ပရိယေသန္တော ယာဝ နာမရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယံ ဒိသွာ တဿပိ ပစ္စယံ ပရိယေသန္တော ဝိညာဏမေဝ အဒ္ဒသ. တတော ‘‘ဧတ္တကော ပဉ္စဝေါကာရဘဝဝသေန သမ္မသနစာရော’’တိ ဝိပဿနံ ပဋိနိဝတ္တေသိ, ပရတော တုစ္ဆကူပဿ အဘိန္နဋ္ဌာနံ ဝိယ အဝိဇ္ဇာသင်္ခါရဒွယံ အတ္ထိ, တဒေတံ ဟေဋ္ဌာ ဝိပဿနာယ ဂဟိတတ္တာ ပါဋိယေက္ကံ သမ္မသနူပဂံ န ဟောတီတိ န အဂ္ဂဟေသိ.

ก็ถ้าแย้งว่า เมื่อยังไม่เห็นอวิชชาและสังขาร ก็ไม่สามารถเป็นพระพุทธเจ้าได้มิใช่หรือ. จริงอยู่ ไม่สามารถเป็นได้ แต่พระมหาบุรุษนี้ทรงเห็นอวิชชาและสังขารเหล่านั้นแล้วโดยนัยแห่งภพ อุปาทาน และตัณหา. เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้ไล่ตามเหี้ย เห็นมันเข้าไปในจอมปลวกแล้ว ก็ลงไปขุดที่ที่มันเข้าไป จับเหี้ยแล้วก็จากไป ไม่ขุดส่วนอื่น เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีกิจอะไร (ในส่วนอื่น). แม้พระมหาบุรุษก็ฉันนั้น เหมือนบุรุษผู้ไล่ตามเหี้ย ประทับนั่งบนโพธิบัลลังก์ เริ่มตั้งแต่ชรามรณะ ทรงค้นหาว่า "สิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้" จนกระทั่งทรงเห็นปัจจัยของนามรูปธรรมทั้งหลาย ทรงค้นหาปัจจัยของนามรูปนั้นอีก ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นวิญญาณนั่นเอง. จากนั้น ทรงดำริว่า "แนวทางแห่งการพิจารณาโดยนัยแห่งปัญจโวการภพมีเพียงเท่านี้" จึงทรงย้อนกลับวิปัสสนา. อวิชชาและสังขารทั้งสองมีอยู่ เปรียบเหมือนส่วนที่ยังไม่ได้ขุดของจอมปลวกที่ว่างเปล่าในส่วนอื่น, อวิชชาและสังขารทั้งสองนั้น เพราะทรงกำหนดได้ด้วยวิปัสสนาในเบื้องต่ำแล้ว จึงไม่เข้าถึงการพิจารณาโดยเฉพาะแต่ละอย่าง ดังนี้ จึงมิได้ทรงถือเอา.

ပစ္စုဒါဝတ္တတီတိ ပဋိနိဝတ္တတိ. ကတမံ ပနေတ္ထ ဝိညာဏံ ပစ္စုဒါဝတ္တတီတိ? ပဋိသန္ဓိဝိညာဏမ္ပိ ဝိပဿနာဝိညာဏမ္ပိ. တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ပစ္စယတော ပဋိနိဝတ္တတိ, ဝိပဿနာဝိညာဏံ အာရမ္မဏတော. ဥဘယမ္ပိ နာမရူပံ နာတိက္ကမတိ, နာမရူပတော ပရံ န ဂစ္ဆတိ. ဧတ္တာဝတာ ဇာယေထ ဝါတိအာဒီသု ဝိညာဏေ နာမရူပဿ ပစ္စယေ ဟောန္တေ, နာမရူပေ ဝိညာဏဿ ပစ္စယေ ဟောန္တေ, ဒွီသုပိ အညမညပစ္စယေသု ဟောန္တေသု ဧတ္တကေန ဇာယေထ ဝါ ဥပပဇ္ဇေထ ဝါ. ဣတော ဟိ ပရံ ကိမညံ ဇာယေထ ဝါ ဥပပဇ္ဇေထ ဝါ, နနု ဧတဒေဝ ဇာယတိ စ ဥပပဇ္ဇတိ စာတိ?

บทว่า ปจฺจุทาวตฺตติ แปลว่า ย่อมย้อนกลับ. ถามว่า วิญญาณไดย่อมย้อนกลับในที่นี้? ตอบว่า ทั้งปฏิสนธิวิญญาณและวิปัสสนาวิญญาณ. ในวิญญาณทั้งสองนั้น ปฏิสนธิวิญญาณย่อมย้อนกลับโดยความเป็นปัจจัย, วิปัสสนาวิญญาณย่อมย้อนกลับโดยความเป็นอารมณ์. วิญญาณทั้งสองย่อมไม่ก้าวล่วงนามรูป ไม่ไปไกลกว่านามรูป. ในบทว่า เอตฺตาวตา ชาเยถ วา เป็นต้น ความว่า เมื่อวิญญาณเป็นปัจจัยของนามรูป เมื่อนามรูปเป็นปัจจัยของวิญญาณ เมื่อทั้งสองเป็นปัจจัยแก่กันและกัน สัตว์โลกย่อมเกิดหรืออุบัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้. นอกจากนี้ สัตว์อื่นอะไรเล่าจะเกิดหรืออุบัติ, ก็ธรรมชาตินี้ (คือนามรูปและวิญญาณ) นั่นเองมิใช่หรือที่เกิดและอุบัติ?

ဧဝံ သဒ္ဓိံ အပရာပရစုတိပဋိသန္ဓီဟိ ပဉ္စ ပဒါနိ ဒဿေတွာ ပုန တံ ဧတ္တာဝတာတိ ဝုတ္တမတ္ထံ နိယျာတေန္တော ယဒိဒံ နာမရူပပစ္စယာ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပန္တိ ဝတွာ တတော ပရံ အနုလောမပစ္စယာကာရဝသေန ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပမူလကံ အာယတိဇရာမရဏံ ဒဿေတုံ နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတနန္တိအာဒိမာဟ.

พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงแสดงบท ๕ บท พร้อมกับการจุติและปฏิสนธิสืบๆ กันไปอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงมอบคืนเนื้อความที่ตรัสไว้แล้วด้วยบทว่า เอตฺตาวตา นั้นอีก จึงตรัสว่า ‘yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ’ (ได้แก่ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี) ต่อจากนั้น เพื่อจะทรงแสดงชรามรณะในอนาคต อันมีนามรูปซึ่งมีวิญญาณเป็นปัจจัยเป็นมูล โดยนัยแห่งปัจจยาการฝ่ายอนุโลม จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ’ (เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี)

အဉ္ဇသန္တိ မဂ္ဂဿေဝ ဝေဝစနံ. ဥဒ္ဓါပဝန္တန္တိ အာပတော ဥဂ္ဂတတ္တာ ဥဒ္ဓါပန္တိ လဒ္ဓဝေါဟာရေန ပါကာရဝတ္ထုနာ သမန္နာဂတံ. ရမဏီယန္တိ သမန္တာ စတုန္နံ ဒွါရာနံ အဗ္ဘန္တရေ စ နာနာဘဏ္ဍာနံ သမ္ပတ္တိယာ ရမဏီယံ. မာပေဟီတိ မဟာဇနံ ပေသေတွာ ဝါသံ ကာရေဟိ. မာပေယျာတိ ဝါသံ ကာရေယျ. ကာရေန္တော စ ပဌမံ အဋ္ဌာရသ မနုဿကောဋိယော ပေသေတွာ ‘‘သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န တာဝ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ အပရာနိ ပဉ္စကုလာနိ ပေသေယျ. ပုန ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န တာဝ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ အပရာနိ ပဉ္စပညာသကုလာနိ ပေသေယျ. ပုန ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န တာဝ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ အပရာနိ တိံသ [Pg.108] ကုလာနိ ပေသေယျ. ပုန ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န တာဝ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ အပရံ ကုလသဟဿံ ပေသေယျ. ပုန ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န တာဝ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ အပရာနိ ဧကာဒသနဟုတာနိ ကုလာနိ ပေသေယျ. ပုန ပုစ္ဆိတွာ ‘‘န တာဝ သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ဝုတ္တေ အပရာနိ စတုရာသီတိကုလသဟဿာနိ ပေသေယျ. ပုန ‘‘သမ္ပုဏ္ဏ’’န္တိ ပုစ္ဆိတေ, ‘‘မဟာရာဇ, ကိံ ဝဒေသိ? မဟန္တံ နဂရံ အသမ္ဗာဓံ, ဣမိနာ နယေန ကုလာနိ ပေသေတွာ န သက္ကာ ပူရေတုံ, ဘေရိံ ပန စရာပေတွာ ‘အမှာကံ နဂရံ ဣမာယ စ ဣမာယ စ သမ္ပတ္တိယာ သမ္ပန္နံ, ယေ တတ္ထ ဝသိတုကာမာ, ယထာသုခံ ဂစ္ဆန္တု, ဣမဉ္စိမဉ္စ ပရိဟာရံ လဘိဿန္တီ’တိ နဂရဿ စေဝ ဝဏ္ဏံ လောကဿ စ ပရိဟာရလာဘံ ဃောသာပေထာ’’တိ ဝဒေယျ. သော ဧဝံ ကရေယျ. တတော မနုဿာ နဂရဂုဏဉ္စေဝ ပရိဟာရလာဘဉ္စ သုတွာ သဗ္ဗဒိသာဟိ သမောသရိတွာ နဂရံ ပူရေယျုံ. တံ အပရေန သမယေန ဣဒ္ဓဉ္စေဝ အဿ ဖီတဉ္စ. တံ သန္ဓာယ တဒဿ နဂရံ အပရေန သမယေန ဣဒ္ဓဉ္စေဝ ဖီတဉ္စာတိအာဒိ ဝုတ္တံ.

บทว่า อญฺชสํ เป็นไวพจน์ของมัคคศัพท์นั่นเทียว. บทว่า อุทฺธาปวนฺตํ ได้แก่ ประกอบด้วยเชิงเทินกำแพงอันได้ชื่อว่า อุทฺธาปํ เพราะตั้งขึ้นจากน้ำ (ในคู). บทว่า รมณียํ ได้แก่ น่ารื่นรมย์เพราะความพรั่งพร้อมแห่งภัณฑะต่างๆ ภายในประตูทั้ง ๔ โดยรอบ. บทว่า มาเปหิ ความว่า จงส่งมหาชนไปแล้วให้สร้างที่อยู่. บทว่า มาเปยฺย ความว่า พึงให้สร้างที่อยู่. และเมื่อให้สร้างอยู่ เบื้องต้นพึงส่งมนุษย์ไป ๑๘ โกฏิแล้วถามว่า “เต็มแล้วหรือ” เมื่อมีผู้ตอบว่า “ยังไม่เต็ม” พึงส่งไปอีก ๕ ตระกูล. ถามอีก เมื่อมีผู้ตอบว่า “ยังไม่เต็ม” พึงส่งไปอีก ๕๕ ตระกูล. ถามอีก เมื่อมีผู้ตอบว่า “ยังไม่เต็ม” พึงส่งไปอีก ๓๐ ตระกูล. ถามอีก เมื่อมีผู้ตอบว่า “ยังไม่เต็ม” พึงส่งไปอีก ๑,๐๐๐ ตระกูล. ถามอีก เมื่อมีผู้ตอบว่า “ยังไม่เต็ม” พึงส่งไปอีก ๑๑ นหุตตระกูล (๑๑๐,๐๐๐ ตระกูล). ถามอีก เมื่อมีผู้ตอบว่า “ยังไม่เต็ม” พึงส่งไปอีก ๘๔,๐๐๐ ตระกูล. เมื่อถูกถามอีกว่า “เต็มแล้วหรือ” พึงกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์ตรัสอะไร พระนครใหญ่โต ไม่คับแคบ ไม่สามารถจะทำให้เต็มได้ด้วยการส่งตระกูลไปโดยนัยนี้ แต่พึงให้ตีกลองเที่ยวประกาศไปว่า ‘นครของพวกเราสมบูรณ์ด้วยสมบัตินี้ๆ, ชนเหล่าใดปรารถนาจะอยู่ในนครนั้น, เชิญไปตามสบายเถิด, จักได้เครื่องบริหารนี้ๆ’ ดังนี้แล้ว จงประกาศคุณของพระนครและผลประโยชน์คือเครื่องบริหารแก่ปวงชนเถิด”. พระองค์พึงทรงกระทำอย่างนั้น. ลำดับนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังคุณของพระนครและผลประโยชน์คือเครื่องบริหารแล้ว พากันมาจากทุกทิศแล้วทำให้พระนครเต็ม. โดยสมัยอื่น พระนครนั้นพึงเป็นนครที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โดยสมัยอื่น พระนครของพระองค์นั้นเป็นนครที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง.

တတ္ထ ဣဒ္ဓန္တိ သမိဒ္ဓံ သုဘိက္ခံ. ဖီတန္တိ သဗ္ဗသမ္ပတ္တီဟိ ပုပ္ဖိတံ. ဗာဟုဇညန္တိ ဗဟူဟိ ဉာတဗ္ဗံ, ဗဟုဇနာနံ ဟိတံ ဝါ. ‘‘ဗဟုဇန’’န္တိပိ ပါဌော. အာကိဏ္ဏမနုဿန္တိ မနုဿေဟိ အာကိဏ္ဏံ နိရန္တရံ ဖုဋ္ဌံ. ဝုဍ္ဎိဝေပုလ္လပ္ပတ္တန္တိ ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တဉ္စေဝ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တဉ္စ, သေဋ္ဌဘာဝဉ္စေဝ ဝိပုလဘာဝဉ္စ ပတ္တံ, ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ အဂ္ဂနဂရံ ဇာတန္တိ အတ္ထော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อิทฺธํ ได้แก่ สมบูรณ์ มีอาหารหาได้ง่าย. บทว่า ผีตํ ได้แก่ เจริญรุ่งเรืองด้วยสมบัติทั้งปวง. บทว่า พาหุชญฺญํ ได้แก่ อันคนจำนวนมากพึงรู้จัก หรือเป็นประโยชน์แก่คนจำนวนมาก. อีกอย่างหนึ่ง มีบทอ่านว่า พหุชนํ ก็มี. บทว่า อากิณฺณมนุสฺสํ ได้แก่ หนาแน่นด้วยมนุษย์ ถูกต้องแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น. บทว่า วุฑฺฒิเวปุลฺลปฺปตฺตํ ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งความเจริญและความไพบูลย์, ถึงแล้วซึ่งความเป็นเลิศและความไพศาล, อธิบายว่า เกิดเป็นนครอันเลิศในหมื่นจักรวาล.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အရညပဝနေ စရမာနပုရိသော ဝိယ ဟိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဋ္ဌာယ ပါရမိယော ပူရယမာနော မဟာပုရိသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တဿ ပုရိသဿ ပုဗ္ဗကေဟိ မနုဿေဟိ အနုယာတမဂ္ဂဒဿနံ ဝိယ မဟာသတ္တဿ အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသိန္နဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ ဝိပဿနာမဂ္ဂဿ ဒဿနံ, ပုရိသဿ တံ ဧကပဒိကမဂ္ဂံ အနုဂစ္ဆတော အပရဘာဂေ မဟာမဂ္ဂဒဿနံ ဝိယ မဟာသတ္တဿ ဥပရိဝိပဿနာယ စိဏ္ဏန္တေ လောကုတ္တရမဂ္ဂဒဿနံ, ပုရိသဿ တေနေဝ မဂ္ဂေန ဂစ္ဆတော ပုရတော နဂရဒဿနံ ဝိယ တထာဂတဿ နိဗ္ဗာနနဂရဒဿနံ, ဗဟိနဂရံ ပနေတ္ထ အညေန ဒိဋ္ဌံ, အညေန မနုဿဝါသံ ကတံ, နိဗ္ဗာနနဂရံ သတ္ထာ သယမေဝ ပဿိ, သယံ ဝါသမကာသိ. တဿ ပုရိသဿ စတုန္နံ ဒွါရာနံ ဒိဋ္ဌကာလော ဝိယ တထာဂတဿ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ ဒိဋ္ဌကာလော, တဿ စတူဟိ ဒွါရေဟိ နဂရံ ပဝိဋ္ဌကာလော ဝိယ တထာဂတဿ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ [Pg.109] နိဗ္ဗာနံ ပဝိဋ္ဌကာလော, တဿ နဂရဗ္ဘန္တရေ ဘဏ္ဍဝဝတ္ထာနကာလော ဝိယ တထာဂတဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မဝဝတ္ထာနကာလော. နဂရဿ အဂါရကရဏတ္ထံ ကုလပရိယေသနကာလော ဝိယ သတ္ထု ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝေနေယျသတ္တေ ဝေါလောကနကာလော, တေန ပုရိသေန ယာစိတဿ ရညော ဧကံ မဟာကုဋုမ္ဗိကံ ဒိဋ္ဌကာလော ဝိယ မဟာဗြဟ္မုနာ ယာစိတဿ ဘဂဝတော အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရံ ဒိဋ္ဌကာလော, ရညော မဟာကုဋုမ္ဗိကံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘နဂရဝါသံ ကရောဟီ’’တိ ပဟိတကာလော ဝိယ ဘဂဝတော ဧကသ္မိံ ပစ္ဆာဘတ္တေ အဋ္ဌာရသယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ အာသာဠှိပုဏ္ဏမဒိဝသေ ဗာရာဏသိယံ ဣသိပတနံ ပဝိသိတွာ ထေရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသိတကာလော, မဟာကုဋုမ္ဗိကေန အဋ္ဌာရသ ပုရိသကောဋိယော ဂဟေတွာ နဂရံ အဇ္ဈာဝုဋ္ဌကာလော ဝိယ တထာဂတေန ဓမ္မစက္ကေ ပဝတ္တိတေ ထေရဿ အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတကာလော, ဧဝံ နိဗ္ဗာနနဂရံ ပဌမံ အာဝါသိတံ, တတော သမ္ပုဏ္ဏံ နဂရန္တိ ပုစ္ဆိတွာ န တာဝါတိ ဝုတ္တေ ပဉ္စ ကုလာနိ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ စတုရာသီတိကုလသဟဿပေသနံ ဝိယ တထာဂတဿ ပဉ္စမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တာဒီနိ ဒေသေတွာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ အာဒိံ ကတွာ ယသပမုခါ ပဉ္စပဏ္ဏာသ ကုလပုတ္တာ, တိံသ ဘဒ္ဒဝဂ္ဂိယာ, သဟဿပုရာဏဇဋိလာ, ဗိမ္ဗိသာရပမုခါနိ ဧကာဒသပုရိသနဟုတာနိ, တိရောကုဋ္ဋာနုမောဒနေ စတုရာသီတိသဟဿာနီတိ ဧတ္တကဿ ဇနဿ အရိယမဂ္ဂံ ဩတာရေတွာ နိဗ္ဗာနနဂရံ ပေသိတကာလော, အထ တေန နယေန နဂရေ အပူရိယမာနေ ဘေရိံ စရာပေတွာ နဂရဿ ဝဏ္ဏဃောသနံ ကုလာနံ ပရိဟာရလာဘဃောသနံ ဝိယ စ မာသဿ အဋ္ဌ ဒိဝသေ တတ္ထ တတ္ထ နိသီဒိတွာ ဓမ္မကထိကာနံ နိဗ္ဗာနဝဏ္ဏဿ စေဝ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တာနံ ဇာတိကန္တာရာဒိနိတ္ထရဏာနိသံသဿ စ ဃောသနံ, တတော သဗ္ဗဒိသာဟိ အာဂန္တွာ မနုဿာနံ နဂရသမောသရဏံ ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ဓမ္မကထံ သုတွာ တတော တတော နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အာဒိံ ကတွာ အနုလောမပဋိပဒံ ပဋိပန္နာနံ အပရိမာဏာနံ ကုလပုတ္တာနံ နိဗ္ဗာနသမောသရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในคำว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเชื่อมโยงอุปมากับอุปไมย พึงเห็นว่า พระมหาบุรุษผู้ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายจำเดิมแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า เปรียบเหมือนบุรุษผู้เที่ยวไปในป่าใหญ่, การเห็นวิปัสสนามรรคมีองค์ ๘ ในเบื้องต้นของพระมหาสัตว์ผู้นั่ง ณ โพธิบัลลังก์โดยลำดับ เปรียบเหมือนการเห็นทางที่มนุษย์ในกาลก่อนเดินตามกันมาของบุรุษนั้น, การเห็นโลกุตตรมรรคในที่สุดแห่งการประพฤติวิปัสสนาเบื้องสูงของพระมหาสัตว์ เปรียบเหมือนการเห็นทางใหญ่ในเบื้องปลายของบุรุษผู้เดินตามทางเดินเท้าเดียวนั้นไป, การเห็นพระนครคือนิพพานของพระตถาคต เปรียบเหมือนการเห็นนครในเบื้องหน้าของบุรุษผู้ไปโดยทางนั้นนั่นแล, ในอุปมานี้ เมืองภายนอกอันผู้อื่นเห็นแล้ว อันผู้อื่นสร้างเป็นที่อยู่ของมนุษย์ ส่วนพระนครคือนิพพาน พระศาสดาทรงเห็นด้วยพระองค์เอง ทรงสร้างเป็นที่ประทับด้วยพระองค์เอง. กาลที่พระตถาคตทรงเห็นมรรค ๔ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษนั้นเห็นประตู ๔, กาลที่พระตถาคตเสด็จเข้าสู่นิพพานด้วยมรรค ๔ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษนั้นเข้าสู่นครด้วยประตู ๔, กาลที่พระตถาคตทรงกำหนดกุศลธรรม ๕๐ กว่าด้วยพระปัจจเวกขณญาณ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษนั้นจัดแจงสิ่งของภายในนคร. กาลที่พระศาสดาเสด็จออกจากผลสมาบัติ ทรงตรวจดูเวไนยสัตว์ เปรียบเหมือนกาลที่แสวงหาตระกูลเพื่อสร้างเรือนในนคร, กาลที่พระผู้มีพระภาคผู้ได้รับทูลอาราธนาจากท้าวมหาพรหม ทรงเห็นพระอัญญาโกณฑัญญเถระ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษนั้นเห็นมหาคฤหบดีคนหนึ่งของพระราชาผู้ที่ตนทูลขอ, กาลที่พระผู้มีพระภาคเสด็จดำเนินทาง ๑๘ โยชน์ในเวลาปัจฉาภัตครั้งหนึ่ง เสด็จเข้าไปยังป่าอิสิปตนะในเมืองพาราณสีในวันอาสาฬหปุรณมี ทรงกระทำพระเถระให้เป็นประจักษ์พยานทางกายแล้วทรงแสดงธรรม เปรียบเหมือนกาลที่พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกมหาคฤหบดีมาแล้วส่งไปว่า “ท่านจงสร้างที่อยู่ในนครเถิด”, กาลที่พระเถระตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผลพร้อมกับพรหม ๑๘ โกฏิ เมื่อพระตถาคตทรงประกาศธรรมจักร เปรียบเหมือนกาลที่มหาคฤหบดีพาบุรุษ ๑๘ โกฏิไปตั้งรกรากอยู่ในนคร, พระนครคือนิพพานได้รับการตั้งรกรากครั้งแรกอย่างนี้, ต่อจากนั้น เมื่อทรงตรัสถามว่า “นครเต็มแล้วหรือ” และมีผู้กราบทูลว่า “ยังไม่เต็ม” กาลที่พระตถาคตทรงแสดงอนัตตลักขณสูตรเป็นต้น จำเดิมแต่วันที่ ๕ (นับแต่วันที่พระเถระบรรลุโสดาปัตติผล) ทรงนำชนจำนวนเท่านี้ คือ กุลบุตร ๕๕ คน มีพระปัญจวัคคีย์และยสะเป็นต้น, ภัททวคคีย์ ๓๐ คน, ปุราณชฎิล ๑,๐๐๐ คน, พราหมณ์คฤหบดี ๑๑ นหุต มีพระเจ้าพิมพิสารเป็นประมุข, สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ในคราวอนุโมทนาติโรกุฑฑสูตร ให้ลงสู่อริยมรรคแล้วส่งไปยังพระนครคือนิพพาน เปรียบเหมือนการส่งตระกูลไปจนถึง ๘๔,๐๐๐ ตระกูล โดยมี ๕ ตระกูลเป็นต้น, ครั้นเมื่อนครยังไม่เต็มด้วยนัยนั้น พึงเห็นการประกาศคุณของพระนิพพานและอานิสงส์แห่งการข้ามพ้นกันดารคือชาติเป็นต้นของผู้ถึงพระนิพพานของพระธรรมกถึกผู้นั่งในที่นั้นๆ ในวัน ๘ ค่ำแห่งเดือน เปรียบเหมือนการให้เที่ยวตีกลองประกาศคุณของนครและประกาศการได้รับความคุ้มครองแก่ตระกูลทั้งหลาย, ต่อจากนั้น พึงเห็นการประชุมกันในพระนิพพานของกุลบุตรจำนวนประมาณมิได้ ผู้ฟังธรรมกถาในที่นั้นๆ แล้วออกจากที่นั้นๆ บวชเป็นต้น แล้วปฏิบัติอนุโลมปฏิปทา เปรียบเหมือนการประชุมกันในนครของมนุษย์ผู้มาจากทั่วทุกทิศ.

ပုရာဏံ မဂ္ဂန္တိ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ. အယဉှိ အရိယမဂ္ဂေါ ပဝါရဏသုတ္တေ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅) အဝတ္တမာနကဋ္ဌေန ‘‘အနုပ္ပန္နမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တော, ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဝဠဉ္ဇနဋ္ဌေန ‘‘ပုရာဏမဂ္ဂေါ’’တိ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သကလသာသနံ. ဣဒ္ဓန္တိ ဈာနဿာဒေန [Pg.110] သမိဒ္ဓံ သုဘိက္ခံ. ဖီတန္တိ အဘိညာဘရဏေဟိ ပုပ္ဖိတံ. ဝိတ္ထာရိကန္တိ ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ဗာဟုဇညန္တိ ဗဟုဇနဝိညေယျံ. ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတန္တိ ယာဝ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ ဒေဝမနုဿေဟိ ပရိစ္ဆေဒေါ အတ္ထိ, ဧတသ္မိံ အန္တရေ သုပ္ပကာသိတံ သုဒေသိတံ တထာဂတေနာတိ. ပဉ္စမံ.

บทว่า ปุราณํ มคฺคํ ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘. จริงอยู่ อริยมรรคนี้ ในปวารณาสูตร ท่านเรียกว่า “อนุปฺปนฺนมคฺโค” (มรรคที่ยังไม่เกิด) ด้วยอรรถว่าไม่มีอยู่ (ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติ), ในสูตรนี้ ท่านเรียกว่า “ปุราณมคฺโค” (ทางสายเก่า) ด้วยอรรถว่าไม่มีใครใช้สัญจร. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ พระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า อิทฺธํ คือ สมบูรณ์ด้วยรสแห่งฌาน, สุภิกฺขํ คือ ไพบูลย์ด้วยปีติแห่งฌาน. บทว่า ผีตํ คือ เฟื่องฟูด้วยเครื่องประดับคืออภิญญา. บทว่า วิตฺถาริกํ คือ แผ่ไพศาล. บทว่า พาหุชญฺญํ คือ อันชนเป็นอันมากพึงรู้. บทว่า ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตํ ความว่า พระตถาคตทรงประกาศดีแล้ว ทรงแสดงดีแล้ว ในระหว่างนี้ ตราบเท่าที่ยังมีการกำหนดเทวดาและมนุษย์ในหมื่นจักรวาล. จบ สูตรที่ ๕.

၆. သမ္မသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสัมมสสูตร

၆၆. ဆဋ္ဌေ အာမန္တေသီတိ ကသ္မာ အာမန္တေသိ? ယသ္မာဿ သုခုမာ တိလက္ခဏာဟတာ ဓမ္မဒေသနာ ဥပဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ကိရ ဇနပဒေ မနုဿာ သဟေတုကာ ပညဝန္တော. သိနိဒ္ဓါနိ ကိရေတ္ထ ဘောဇနာနိ, တာနိသေဝတော ဇနဿ ပညာ ဝဍ္ဎတိ, တေ ဂမ္ဘီရံ တိလက္ခဏာဟတံ ဓမ္မကထံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာ ဟောန္တိ. တေနေဝ ဘဂဝါ ဒီဃမဇ္ဈိမေသု မဟာသတိပဋ္ဌာနာနိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၂ အာဒယော) မဟာနိဒါနံ (ဒီ. နိ. ၂.၉၅ အာဒယော), အာနေဉ္ဇသပ္ပာယံ (မ. နိ. ၃.၆၆ အာဒယော), သံယုတ္တကေ စူဠနိဒါနာဒိသုတ္တန္တိ ဧဝမာဒီနိ အညာနိ ဂမ္ဘီရာနိ သုတ္တာနိ တတ္ထေဝ ကထေသိ. သမ္မသထ နောတိ သမ္မသထ နု. အန္တရံ သမ္မသန္တိ အဗ္ဘန္တရံ ပစ္စယသမ္မသနံ. န သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော စိတ္တံ အာရာဓေသီတိ ပစ္စယာကာရဝသေန ဗျာကာရာပေတုကာမဿ ဘဂဝတော တထာ အဗျာကရိတွာ ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန ဗျာကရောန္တော အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ.

๖๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อามนฺเตสิ ความว่า พระองค์ตรัสเรียกเพราะเหตุไร? เพราะว่า พระธรรมเทศนาอันสุขุม ประกอบด้วยไตรลักษณ์ได้ปรากฏแก่พระองค์. ได้ยินว่า ในชนบทนั้น มนุษย์ทั้งหลายเป็นผู้มีเหตุ (แห่งมรรคผล) มีปัญญา. ได้ยินว่า ในที่นั้นมีโภชนะอันประณีต ปัญญาย่อมเจริญแก่ชนผู้บริโภคโภชนะเหล่านั้น, พวกเขาย่อมสามารถเพื่อจะแทงตลอดธรรมกถาอันลึกซึ้ง ประกอบด้วยไตรลักษณ์ได้. ด้วยเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระสูตรอื่น ๆ ที่ลึกซึ้ง มีอาทิอย่างนี้ คือ มหาสติปัฏฐานสูตร มหานิทานสูตร อาเนญชสัปปายสูตร ในทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย, และจูฬนิทานสูตรเป็นต้นในสังยุตตนิกาย ณ ที่นั้นนั่นเอง. บทว่า สมฺมสถ โน ความว่า ท่านทั้งหลายย่อมพิจารณาอยู่หรือ. บทว่า อนฺตรํ สมฺมสนฺติ คือ การพิจารณาเหตุภายใน. บทว่า น โส ภิกฺขุ ภควโต จิตฺตํ อาราเธสิ ความว่า ภิกษุนั้น เมื่อทูลตอบโดยนัยแห่งทวัตติงสาการ (อาการ ๓๒) ไม่ได้ทูลตอบตามนัยนั้น (คือปัจจยาการ) แด่พระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะให้ทูลตอบโดยนัยแห่งปัจจยาการ (อาการคือปัจจัย) จึงไม่สามารถจะเข้าถึงพระอัธยาศัยได้.

ဧတဒဝေါစာတိ ဒေသနာ ယထာနုသန္ဓိံ န ဂတာ, ဒေသနာယ ယထာနုသန္ဓိဂမနတ္ထံ ဧတဒဝေါစ. တေနဟာနန္ဒ, သုဏာထာတိ ဣဒံ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ. အညတ္ထ ဟိ ဧဝံ ဝုတ္တံ နာမ နတ္ထိ. ဥပဓိနိဒါနန္တိ ခန္ဓုပဓိနိဒါနံ. ခန္ဓပဉ္စကဉှေတ္ထ ဥပဓီတိ အဓိပ္ပေတံ. ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဇာယတိ. နိဝိသတီတိ ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိဝသေန ပတိဋ္ဌဟတိ.

บทว่า Etadavoca ความว่า พระธรรมเทศนายังไม่ดำเนินไปตามลำดับอนุสนธิ เพื่อให้พระธรรมเทศนาดำเนินไปตามลำดับอนุสนธิ จึงตรัสคำว่า etadavoca นี้ บทว่า Tenahānanda, suṇātha นี้ เป็นบทที่ไม่ปะปนกันในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก จริงอยู่ คำที่ตรัสไว้อย่างนี้ในที่อื่นไม่มี บทว่า Upadhinidānaṃ ได้แก่ มีขันธ์เป็นอุปธิเป็นเหตุ ในบทนี้ ท่านประสงค์เอาเบญจขันธ์ว่าเป็นอุปธิ บทว่า Uppajjati คือ ย่อมเกิด บทว่า Nivisati คือ ย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นไปบ่อยๆ

ယံ ခေါ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ယံ လောကသ္မိံ ပိယသဘာဝဉ္စေဝ မဓုရသဘာဝဉ္စ. စက္ခုံ လောကေတိအာဒီသု လောကသ္မိဉှိ စက္ခာဒီသု မမတ္တေန အဘိနိဝိဋ္ဌာ သတ္တာ သမ္ပတ္တိယံ ပတိဋ္ဌိတာ အတ္တနော စက္ခုံ အာဒါသာဒီသု နိမိတ္တဂ္ဂဟဏာနုသာရေန ဝိပ္ပသန္နပဉ္စပသာဒံ သုဝဏ္ဏဝိမာနေ ဥဂ္ဃာဋိတမဏိသီဟပဉ္ဇရံ ဝိယ မညန္တိ, သောတံ ရဇတပနာဠိကံ ဝိယ ပါမင်္ဂသုတ္တံ ဝိယ [Pg.111] စ မညန္တိ, တုင်္ဂနာသာတိ လဒ္ဓဝေါဟာရံ ဃာနံ ဝဋ္ဋေတွာ ဌပိတဟရိတာလဝဋ္ဋိံ ဝိယ မညန္တိ, ဇိဝှံ ရတ္တကမ္ဗလပဋလံ ဝိယ မုဒုသိနိဒ္ဓမဓုရရသဒံ မညန္တိ, ကာယံ သာလလဋ္ဌိံ ဝိယ သုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယ စ မညန္တိ, မနံ အညေသံ မနေန အသဒိသံ ဥဠာရံ မညန္တိ.

บทว่า Yaṃ kho loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ ความว่า ธรรมเหล่าใดในโลกมีสภาวะเป็นที่รักและมีสภาวะอันน่าเพลิดเพลิน ในบทว่า Cakkhuṃ loke เป็นต้น จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายผู้ยึดมั่นในจักษุเป็นต้นในโลกด้วยความเป็นของตน ตั้งอยู่ในสมบัติ ย่อมสำคัญจักษุของตนอันมีปัญจปสาทะที่ผ่องใสยิ่ง ตามการยึดถือนิมิตในกระจกเป็นต้น ว่าเป็นประดุจหน้าต่างสิงหบัญชรแก้วมณีที่เปิดไว้ในวิมานทอง, ย่อมสำคัญหูว่าประดุจท่อเงินและประดุจเชือกวัด, ย่อมสำคัญจมูกอันได้ชื่อว่ามีสันโด่ง ว่าประดุจแท่งหรดาลที่กลึงไว้, ย่อมสำคัญลิ้นอันอ่อนนุ่ม ละเอียด ให้รสอร่อย ว่าประดุจผืนผ้ากัมพลแดง, ย่อมสำคัญกายว่าประดุจลำต้นไม้สาละและประดุจซุ้มประตูทอง, ย่อมสำคัญใจว่าประเสริฐ ไม่เหมือนกับใจของคนอื่น

နိစ္စတော အဒ္ဒက္ခုန္တိ နိစ္စန္တိ အဒ္ဒသံသု. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. န ပရိမုစ္စိံသု ဒုက္ခသ္မာတိ သကလသ္မာပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခာ န ပရိမုစ္စိံသု. ဒက္ခိဿန္တီတိ ပဿိဿန္တိ. အာပါနီယကံသောတိ သရကဿ နာမံ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ အာပံ ပိဝန္တိ, တသ္မာ ‘‘အာပါနီယော’’တိ ဝုစ္စတိ. အာပါနီယော စ သော ကံသော စာတိ အာပါနီယကံသော. သုရာမဏ္ဍသရကဿေတံ နာမံ. ‘‘ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော’’တိအာဒိဝစနတော ပန ကံသေ ဌိတပါနမေဝ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဃမ္မာဘိတတ္တောတိ ဃမ္မေန အဘိတတ္တော. ဃမ္မပရေတောတိ ဃမ္မေန ဖုဋ္ဌော, အနုဂတောတိ အတ္ထော. ပိဝတော ဟိ ခေါ တံ ဆာဒေဿတီတိ ပိဝန္တဿ တံ ပါနီယံ ဝဏ္ဏာဒိသမ္ပတ္တိယာ ရုစ္စိဿတိ, သကလသရီရံ ဝါ ဖရိတွာ တုဋ္ဌိံ ဥပ္ပာဒယမာနံ ဌဿတိ. အပ္ပဋိသင်္ခါတိ အပစ္စဝေက္ခိတွာ.

บทว่า Niccato addakkhuṃ คือ ได้เห็นว่าเป็นของเที่ยง ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน บทว่า Na parimucciṃsu dukkhasmā คือ ไม่พ้นไปจากวัฏทุกข์ทั้งหมดได้ บทว่า Dakkhissanti คือ จักเห็น บทว่า Āpānīyakaṃso เป็นชื่อของถ้วยน้ำเล็กๆ เพราะเหตุที่เขาดื่มน้ำ (อาปํ) ในภาชนะนี้ (เอตฺถ) ฉะนั้นจึงเรียกว่า "อาปานิโย" และภาชนะนั้นเป็นทั้งภาชนะสำหรับดื่ม (อาปานิโย) และเป็นถ้วย (กํโส) ด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาปานิยกํโส นี้เป็นชื่อของถ้วยน้ำใสแห่งสุรา แต่จากพระดำรัสว่า "สมบูรณ์ด้วยสี" เป็นต้น ท่านกล่าวถึงเครื่องดื่มที่อยู่ในถ้วยสัมฤทธิ์อย่างนี้ บทว่า Ghammābhitatto คือ ถูกความร้อนแผดเผา บทว่า Ghammapareto คือ ถูกความร้อนกระทบแล้ว, ถูกความร้อนติดตามไปแล้ว บทว่า Pivato hi kho taṃ chādessati คือ เครื่องดื่มนั้นย่อมเป็นที่พอใจของผู้ดื่ม ด้วยความสมบูรณ์ด้วยสีเป็นต้น หรือจะแผ่ซ่านไปทั่วทั้งร่างกาย ตั้งอยู่พลาง ก่อให้เกิดความยินดีพลาง บทว่า Appaṭisaṅkhā คือ ไม่พิจารณา

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အာပါနီယကံသော ဝိယ ဟိ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ အာရမ္မဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဃမ္မာဘိတတ္တပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋနိဿိတော ပုထုဇ္ဇနော, အာပါနီယကံသေန နိမန္တနပုရိသော ဝိယ လောကေ ပိယရူပေန သာတရူပေန အာရမ္မဏေန နိမန္တကဇနော, အာပါနီယကံသေ သမ္ပတ္တိဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ အာရောစေန္တော အာပါနကမနုဿော ဝိယ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒိကော ကလျာဏမိတ္တော. ယထေဝ ဟိ တဿ ပုရိသဿ အပလောကိတမနုဿော အာပါနီယကံသေ ဂုဏဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ အာရောစေတိ, ဧဝမေဝ အာစရိယော ဝါ ဥပဇ္ဈာယော ဝါ ဘိက္ခုနော ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အဿာဒဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ကထေတိ.

ในบทว่า Evameva kho นี้ พึงทราบการเชื่อมโยงอุปมาอุปไมยดังนี้ – จริงอยู่ อารมณ์อันเป็นที่รักเป็นที่ยินดีในโลก พึงเห็นว่าเปรียบเหมือนถ้วยเครื่องดื่ม, ปุถุชนผู้อาศัยวัฏฏะ พึงเห็นว่าเปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา, ชนผู้เชื้อเชิญด้วยอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นที่ยินดีในโลก พึงเห็นว่าเปรียบเหมือนบุรุษผู้เชื้อเชิญด้วยถ้วยเครื่องดื่ม, กัลยาณมิตร มีอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น พึงเห็นว่าเปรียบเหมือนคนเฝ้าร้านเครื่องดื่ม ผู้บอกถึงคุณและโทษในถ้วยเครื่องดื่มนั้น จริงอยู่ บุรุษผู้ถูกถามย่อมบอกคุณและโทษในถ้วยเครื่องดื่มแก่บุรุษนั้นฉันใด อาจารย์หรืออุปัชฌาย์ก็ย่อมบอกอัสสาทะ (รสอร่อย) และนิสสรณะ (ทางออก) ในกามคุณ 5 แก่ภิกษุฉันนั้น

တတ္ထ ယထာ အာပါနီယကံသမှိ ဂုဏေ စ အာဒီနဝေ စ အာရောစိတေ သော ပုရိသော ပိယဝဏ္ဏာဒိသမ္ပဒါယမေဝ သဉ္ဇာတဝေဂေါ ‘‘သစေ မရဏံ ဘဝိဿတိ, ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမီ’’တိ သဟသာ အပ္ပဋိသင်္ခါယ တံ ပိဝိတွာ မရဏံ ဝါ မရဏမတ္တံ ဝါ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ, ဘိက္ခု, ‘‘ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဒဿနာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နသောမနဿမတ္တမေဝ အဿာဒေါ, အာဒီနဝေါ ပန ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကော ဗဟု နာနပ္ပကာရော, အပ္ပဿာဒါ ကာမာ ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ’’တိ [Pg.112] ဧဝံ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ အာနိသံသဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ ကထေတွာ – ‘‘သမဏပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇ, ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော ဘဝ ဘောဇနေ မတ္တညူ ဇာဂရိယံ အနုယုတ္တော’’တိ ဧဝံ ဩဝဒိတောပိ အဿာဒဗဒ္ဓစိတ္တတာယ ‘‘သစေ ဝုတ္တပ္ပကာရော အာဒီနဝေါ ဘဝိဿတိ, ပစ္ဆာ ဇာနိဿာမီ’’တိ အာစရိယုပဇ္ဈာယေ အပသာဒေတွာ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီနိ စေဝ ဝတ္တပဋိပတ္တိဉ္စ ပဟာယ လောကာမိသကထံ ကထေန္တော ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမတာယ သိက္ခံ ပစ္စက္ခာယ ဟီနာယာဝတ္တတိ. တတော ဒုစ္စရိတာနိ ပူရေန္တော သန္ဓိစ္ဆေဒနာဒိကာလေ ‘‘စောရော အယ’’န္တိ ဂဟေတွာ ရညော ဒဿိတော ဣဓေဝ ဟတ္ထပါဒါဒိဆေဒနံ ပတွာ သမ္ပရာယေ စတူသု အပါယေသု မဟာဒုက္ခံ အနုဘောတိ.

ในอุปมานั้น เมื่อคุณและโทษในถ้วยเครื่องดื่มถูกบอกแล้ว บุรุษนั้นมีแรงใจเกิดขึ้นเพราะความสมบูรณ์แห่งสีสันอันเป็นที่รักเป็นต้นนั่นเทียว คิดว่า "ถ้าความตายจักมี เราจักรู้ทีหลัง" แล้วดื่มเครื่องดื่มนั้นอย่างผลุนผลันโดยไม่พิจารณา ย่อมถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะได้รับการสั่งสอนจากอาจารย์และอุปัชฌาย์ ผู้กล่าวถึงอานิสงส์และโทษว่า "ในกามคุณ 5 สักว่าโสมนัสที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจการเห็นเป็นต้นเท่านั้นเป็นอัสสาทะ ส่วนโทษในปัจจุบันและสัมปรายภพมีมากมายหลายประการ กามทั้งหลายมีรสน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก" และ "เธอจงปฏิบัติสมณปฏิปทา จงเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย จงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ จงประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่" ดังนี้แล้วก็ตาม แต่เพราะมีจิตผูกพันในอัสสาทะ จึงคิดว่า "ถ้าโทษดังที่กล่าวจักมี เราจักรู้ทีหลัง" แล้วดูหมิ่นอาจารย์และอุปัชฌาย์ ละเลยการเล่าเรียน การสอบถามเป็นต้น และวัตรปฏิบัติ กล่าวแต่วาจาที่เกี่ยวกับโลกามิส เพราะความต้องการที่จะบริโภคกาม จึงบอกคืนสิกขา กลับไปสู่เพศที่ต่ำทราม ต่อจากนั้น เมื่อบำเพ็ญทุจริตให้เต็มเปี่ยม ในคราวที่ทำการตัดช่องย่องเบาเป็นต้น ถูกจับในฐานะ "ผู้นี้เป็นโจร" ถูกนำตัวไปถวายพระราชา ถึงการถูกตัดมือตัดเท้าเป็นต้นในภพนี้ทีเดียวแล้ว ในสัมปรายภพย่อมเสวยทุกข์ใหญ่ในอบาย 4

ပါနီယေန ဝါ ဝိနေတုန္တိ သီတေန ဝါရိနာ ဟရိတုံ. ဒဓိမဏ္ဍကေနာတိ ဒဓိမဏ္ဍနမတ္တေန. ဘဋ္ဌလောဏိကာယာတိ သလောဏေန သတ္တုပါနီယေန. လောဏသောဝီရကေနာတိ သဗ္ဗဓညဖလကဠီရာဒီနိ ပက္ခိပိတွာ လောဏသောဝီရကံ နာမ ကရောန္တိ, တေန.

บทว่า Pānīyena vā vinetuṃ คือ เพื่อจะบรรเทาด้วยน้ำเย็น บทว่า Dadhimaṇḍakena คือ ด้วยเพียงหางนม บทว่า Bhaṭṭhaloṇikāya คือ ด้วยน้ำข้าวสัตตุผสมเกลือ บทว่า Loṇasovīrakena คือ เขาใส่ธัญพืช ผลไม้ และหน่อไม้ทุกชนิดเป็นต้นลงไป แล้วทำสิ่งที่เรียกว่าโลณโสวีรกะ, ด้วยสิ่งนั้น

ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ပနေတ္ထ – ဃမ္မာဘိတတ္တပုရိသော ဝိယ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတကာလေ ယောဂါဝစရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တဿ ပုရိသဿ ပဋိသင်္ခါ အာပါနီယကံသံ ပဟာယ ပါနီယာဒီဟိ ပိပါသဿ ဝိနောဒနံ ဝိယ ဘိက္ခုနော အာစရိယုပဇ္ဈာယာနံ ဩဝါဒေ ဌတွာ ဆဒွါရာဒီနိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနုက္ကမေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ အရဟတ္တဖလာဓိဂမော, ပါနီယာဒီနိ စတ္တာရိ ပါနာနိ ဝိယ ဟိ စတ္တာရော မဂ္ဂါ, တေသု အညတရံ ပိဝိတွာ သုရာပိပါသိတံ ဝိနောဒေတွာ သုခိနော ယေန ကာမံ ဂမနံ ဝိယ ခီဏာသဝဿ စတုမဂ္ဂပါနံ ပိဝိတွာ တဏှံ ဝိနောဒေတွာ အဂတပုဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနဒိသံ ဂမနကာလော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဆဋ္ဌံ.

การเชื่อมโยงอุปมาอุปไมยในข้อนี้มีดังนี้ – พระโยคาวจรในคราวที่ยังอาศัยวัฏฏะอยู่ พึงเห็นว่าเปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา, การบรรลุอรหัตผลของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในโอวาทของอาจารย์และอุปัชฌาย์ สำรวมทวาร 6 เป็นต้น แล้วเจริญวิปัสสนาไปโดยลำดับ พึงเห็นว่าเปรียบเหมือนการบรรเทาความกระหายของบุรุษนั้นด้วยน้ำเป็นต้น หลังจากพิจารณาแล้วละถ้วยเครื่องดื่มนั้นเสีย, จริงอยู่ มรรค 4 เปรียบเหมือนเครื่องดื่ม 4 อย่าง มีน้ำเป็นต้น, การไปสู่ทิศคือนิพพานอันไม่เคยไปมาก่อนของพระขีณาสพ ผู้ดื่มเครื่องดื่มคือมรรค 4 แล้วบรรเทาตัณหาคือความกระหายได้ พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการไปสู่ที่ที่ต้องการของผู้มีความสุข หลังจากดื่มเครื่องดื่มอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเครื่องดื่มเหล่านั้นแล้ว บรรเทาความกระหายสุราได้แล้ว. สูตรที่ 6 จบ.

၇. နဠကလာပီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถานฬกลาปิสูตร

၆၇. သတ္တမေ ကိန္နု ခေါ, အာဝုသောတိ ကသ္မာ ပုစ္ဆတိ? ‘‘ဧဝံ ပုဋ္ဌော ကထံ နု ခေါ ဗျာကရေယျာ’’တိ. ထေရဿ အဇ္ဈာသယဇာနနတ္ထံ. အပိစ အတီတေ ဒွေ အဂ္ဂသာဝကာ ဣမံ ပဉှံ ဝိနိစ္ဆယိံသူတိ အနာဂတေ ဘိက္ခူ ဇာနိဿန္တီတိပိ ပုစ္ဆတိ. ဣဒါနေဝ ခေါ မယန္တိ ဣဒံ ထေရော ယဿ နာမရူပဿ ဝိညာဏံ ပစ္စယောတိ ဝုတ္တံ, တဒေဝ နာမရူပံ ဝိညာဏဿ ပစ္စယောတိ [Pg.113] ဝုတ္တတ္တာ အာဟ. နဠကလာပိယောတိ ဣဓ ပန အယကလာပါဒိဝသေန ဥပမံ အနာဟရိတွာ ဝိညာဏနာမရူပါနံ အဗလဒုဗ္ဗလဘာဝဒဿနတ္ထံ အယံ ဥပမာ အာဘတာ.

๖๗. ในสูตรที่ ๗ เหตุใดท่านจึงถามว่า "อะไรหนอแล ท่านผู้มีอายุ" (พระมหาโกฏฐิตะ) ถามเพื่อทรงทราบอัธยาศัยของพระเถระ (พระสารีบุตร) ว่า "เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านจักพยากรณ์อย่างไรหนอ" อีกอย่างหนึ่ง ท่านถามก็เพราะว่า "ในอดีต พระอัครสาวก ๒ องค์ได้วินิจฉัยปัญหานี้แล้ว ในอนาคต ภิกษุทั้งหลายจักได้รู้" พระเถระ (พระมหาโกฏฐิตะ) ได้กล่าวคำว่า "บัดนี้แหละ พวกเรา" นี้ เพราะเหตุที่ท่าน (พระสารีบุตร) กล่าวว่า นามรูปใดที่ท่านกล่าวว่ามีวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปนั้นนั่นแหละก็เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ. ส่วนในอุปมาด้วยฟ่อนอ้อนี้ ท่านมิได้นำอุปมามาโดยนัยแห่งฟ่อนเหล็กเป็นต้น แต่ทรงนำอุปมานี้มาเพื่อแสดงความที่วิญญาณและนามรูปไม่มีกำลังและอ่อนกำลัง.

နိရောဓော ဟောတီတိ ဧတ္တကေ ဌာနေ ပစ္စယုပ္ပန္နပဉ္စဝေါကာရဘဝဝသေန ဒေသနာ ကထိတာ. ဆတ္တိံသာယ ဝတ္ထူဟီတိ ဟေဋ္ဌာ ဝိဿဇ္ဇိတေသု ဒွါဒသသု ပဒေသု ဧကေကသ္မိံ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဆတ္တိံသာယ ကာရဏေဟိ. ဧတ္ထ စ ပဌမော ဓမ္မကထိကဂုဏော, ဒုတိယာ ပဋိပတ္တိ, တတိယံ ပဋိပတ္တိဖလံ. တတ္ထ ပဌမနယေန ဒေသနာသမ္ပတ္တိ ကထိတာ, ဒုတိယေန သေက္ခဘူမိ, တတိယေန အသေက္ခဘူမီတိ. သတ္တမံ.

ในบาลีเพียงเท่านี้ว่า "ย่อมมีความดับ" พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเทศนาโดยนัยแห่งปัจจยุปบันนธรรมในปัญจโวการภพ. บทว่า "ด้วยเหตุ ๓๖ ประการ" คือ ด้วยเหตุ ๓๖ ประการ โดยนัยแห่งวาระ ๓ วาระ ในแต่ละบทจาก ๑๒ บทที่ทรงวิสัชนาไว้ในเบื้องต่ำ. และในอนุโมทนานี้ วาระแรกเป็นคุณของพระธรรมกถึก วาระที่สองเป็นปฏิปทา วาระที่สามเป็นผลแห่งปฏิปทา. ในบรรดาวาระเหล่านั้น โดยนัยแรก ท่านกล่าวถึงเทศนาสัมปทา, โดยนัยที่สอง ท่านกล่าวถึงเสกขภูมิ, โดยนัยที่สาม ท่านกล่าวถึงอเสกขภูมิ. จบสูตรที่ ๗.

၈. ကောသမ္ဗိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาโกสัมพิสูตร

၆၈. အဋ္ဌမေ အညတြေဝါတိ ဧကစ္စော ဟိ ပရဿ သဒ္ဒဟိတွာ ယံ ဧသ ဘဏတိ, တံ ဘူတန္တိ ဂဏှာတိ. အပရဿ နိသီဒိတွာ စိန္တေန္တဿ ယံ ကာရဏံ ရုစ္စတိ, သော ‘‘အတ္ထိ ဧတ’’န္တိ ရုစိယာ ဂဏှာတိ. ဧကော ‘‘စိရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဧဝံ အနုဿဝေါ အတ္ထိ, ဘူတမေတ’’န္တိ အနုဿဝေန ဂဏှာတိ. အညဿ ဝိတက္ကယတော ဧကံ ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတိ, သော ‘‘အတ္ထေတ’’န္တိ အာကာရပရိဝိတက္ကေန ဂဏှာတိ. အပရဿ စိန္တယတော ဧကာ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယာယဿ တံ ကာရဏံ နိဇ္ဈာယန္တဿ ခမတိ, သော ‘‘အတ္ထေတ’’န္တိ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိယာ ဂဏှာတိ. ထေရော ပန ပဉ္စပိ ဧတာနိ ကာရဏာနိ ပဋိက္ခိပိတွာ ပစ္စက္ခဉာဏေန ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော အညတြေဝ, အာဝုသော မုသိလ, သဒ္ဓါယာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညတြေဝါတိ သဒ္ဓါဒီနိ ကာရဏာနိ ဌပေတွာ, ဝိနာ ဧတေဟိ ကာရဏေဟီတိ အတ္ထော. ဘဝနိရောဓော နိဗ္ဗာနန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓနိရောဓော နိဗ္ဗာနံ.

๖๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า "เว้นจาก...". จริงอยู่ บุคคลบางคนเชื่อคำของผู้อื่นแล้วยึดถือว่า "สิ่งที่ผู้นี้กล่าว เป็นเรื่องจริง". บุคคลอื่น เมื่อนั่งคิดอยู่ เหตุใดย่อมชอบใจ เขาย่อมยึดถือด้วยความชอบใจว่า "สิ่งนี้มีอยู่". บุคคลหนึ่งยึดถือโดยการฟังตามกันมาว่า "การฟังตามกันมาอย่างนี้มีอยู่ตั้งแต่กาลนานมา สิ่งนี้เป็นเรื่องจริง". สำหรับบุคคลอื่นผู้ตรึกตรองอยู่ เหตุอย่างหนึ่งย่อมปรากฏ เขาย่อมยึดถือด้วยการตรึกตามอาการว่า "สิ่งนี้มีอยู่". สำหรับบุคคลอื่นผู้คิดอยู่ ทิฏฐิอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น ซึ่งทิฏฐินั้นย่อมทนได้แก่เขาผู้พินิจพิจารณาเหตุนั้นอยู่ เขาย่อมยึดถือด้วยทิฏฐิที่ทนต่อการพินิจพิจารณาว่า "สิ่งนี้มีอยู่". ส่วนพระเถระ (พระปวิฏฐะ) ครั้นปฏิเสธเหตุทั้ง ๕ ประการนี้แล้ว เมื่อจะถามถึงภาวะที่ตนแทงตลอดแล้วด้วยญาณอันเป็นประจักษ์ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "เว้นจากศรัทธา... ท่านมุสิละผู้มีอายุ". ในบทเหล่านั้น บทว่า "เว้นจาก" มีความว่า ยกเว้นเหตุทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น คือ เว้นจากเหตุเหล่านี้. บทว่า "ความดับแห่งภพเป็นนิพพาน" คือ ความดับแห่งขันธ์ ๕ เป็นนิพพาน.

တုဏှီ အဟောသီတိ ထေရော ခီဏာသဝေါ, အဟံ ပန ခီဏာသဝေါတိ ဝါ န ဝါတိ ဝါ အဝတွာ တုဏှီယေဝ အဟောသိ. အာယသ္မာ နာရဒေါ အာယသ္မန္တံ ပဝိဋ္ဌံ ဧတဒဝေါစာတိ ကသ္မာ အဝေါစ? သော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဝနိရောဓော နိဗ္ဗာနံ နာမာတိ သေခေဟိပိ ဇာနိတဗ္ဗော ပဉှော ဧသ, အယံ ပန ထေရော ဣမံ ထေရံ အသေခဘူမိယာ ကာရေတိ, ဣမံ ဌာနံ ဇာနာပေဿာမီ’’တိ ဧတံ အဝေါစ.

บทว่า "ได้นิ่งเสีย" คือ พระเถระ (พระมุสิละ) เป็นพระขีณาสพ แต่ท่านมิได้กล่าวว่า "เราเป็นพระขีณาสพ" หรือ "เรามิได้เป็น" ได้แต่นิ่งเสียเท่านั้น. บทว่า "พระนารทะผู้มีอายุได้กล่าวดังนี้กะท่านพระปวิฏฐะ" ถามว่า ทำไมจึงกล่าว? ได้ยินว่า ท่าน (พระนารทะ) คิดว่า "ปัญหานี้ที่ว่า 'ความดับแห่งภพชื่อว่านิพพาน' เป็นปัญหาที่แม้พระเสขะก็พึงรู้ได้ แต่พระเถระ (พระปวิฏฐะ) นี้ กำลังทำให้พระเถระ (พระมุสิละ) นี้ (อยู่ในฐานะ) อเสกขภูมิ เราจักทำให้ท่านรู้ฐานะนี้" เพราะเหตุนี้จึงได้กล่าวคำนี้.

သမ္မပ္ပညာယ [Pg.114] သုဒိဋ္ဌန္တိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌံ. န စမှိ အရဟန္တိ အနာဂါမိမဂ္ဂေ ဌိတတ္တာ အရဟံ န ဟောမီတိ ဒီပေတိ. ယံ ပနဿ ဣဒါနိ ‘‘ဘဝနိရောဓော နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဉာဏံ, တံ ဧကူနဝီသတိယာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေဟိ ဝိမုတ္တံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ဥဒပါနောတိ ဝီသတိံသဟတ္ထဂမ္ဘီရော ပါနီယကူပေါ. ဥဒကဝါရကောတိ ဥဒကဥဿိဉ္စနဝါရကော. ဥဒကန္တိ ဟိ ခေါ ဉာဏံ အဿာတိ တီရေ ဌိတဿ ဩလောကယတော ဧဝံ ဉာဏံ ဘဝေယျ. န စ ကာယေန ဖုသိတွာတိ ဥဒကံ ပန နီဟရိတွာ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရိတုံ န သက္ကုဏေယျ. ဥဒပါနေ ဥဒကဒဿနံ ဝိယ ဟိ အနာဂါမိနော နိဗ္ဗာနဒဿနံ, ဃမ္မာဘိတတ္တပုရိသော ဝိယ အနာဂါမီ, ဥဒကဝါရကော ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, ယထာ ဃမ္မာဘိတတ္တပုရိသော ဥဒပါနေ ဥဒကံ ပဿတိ. ဧဝံ အနာဂါမီ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေန ‘‘ဥပရိ အရဟတ္တဖလသမယော နာမ အတ္ထီ’’တိ ဇာနာတိ. ယထာ ပန သော ပုရိသော ဥဒကဝါရကဿ နတ္ထိတာယ ဥဒကံ နီဟရိတွာ ကာယေန ဖုသိတုံ န လဘတိ, ဧဝံ အနာဂါမီ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ နတ္ထိတာယ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတုံ န လဘတိ. အဋ္ဌမံ.

บทว่า "เห็นดีแล้วด้วยปัญญาโดยชอบ" คือ เห็นดีแล้วด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า "แต่ข้าพเจ้าไม่เป็นพระอรหันต์" แสดงว่า "เราไม่เป็นพระอรหันต์" เพราะตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค. ส่วนญาณของท่านในบัดนี้ที่ว่า "ความดับแห่งภพเป็นนิพพาน" ญาณนั้นเป็นปัจจเวกขณญาณที่พ้นแล้วจากปัจจเวกขณญาณ ๑๙. บทว่า "บ่อน้ำ" คือ บ่อน้ำดื่มลึก ๒๐-๓๐ ศอก. บทว่า "เชือกตักน้ำ" คือ เชือกสำหรับตักน้ำ. บทว่า "พึงมีความรู้อยู่ว่า 'น้ำ'" คือ ญาณอย่างนี้พึงมีแก่ผู้ยืนอยู่ที่ฝั่งแล้วมองลงไป. บทว่า "แต่ไม่ได้สัมผัสด้วยกาย" คือ แต่ไม่สามารถตักน้ำขึ้นมาแล้วสัมผัสด้วยกายอยู่ได้. จริงอยู่ การเห็นนิพพานของพระอนาคามีเปรียบเหมือนการเห็นน้ำในบ่อน้ำ, พระอนาคามีเปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา, อรหัตตมรรคเปรียบเหมือนเชือกตักน้ำ, บุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผาย่อมเห็นน้ำในบ่อน้ำฉันใด พระอนาคามีก็ฉันนั้น ย่อมรู้ด้วยปัจจเวกขณญาณว่า "ในเบื้องบน การบรรลุอรหัตผลมีอยู่". แต่บุรุษนั้นย่อมไม่สามารถตักน้ำขึ้นมาสัมผัสด้วยกายได้เพราะไม่มีเชือกตักน้ำฉันใด พระอนาคามีก็ฉันนั้น ย่อมไม่สามารถเข้าอรหัตผลสมาบัติโดยทำนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ได้ เพราะไม่มีอรหัตตมรรค. จบสูตรที่ ๘.

၉. ဥပယန္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอุปยันติสูตร

၆၉. နဝမေ ဥပယန္တောတိ ဥဒကဝဍ္ဎနသမယေ ဥပရိ ဂစ္ဆန္တော. မဟာနဒိယောတိ ဂင်္ဂါယမုနာဒိကာ မဟာသရိတာယော. ဥပယာပေတီတိ ဥပရိ ယာပေတိ, ဝဍ္ဎေတိ ပူရေတီတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇာ ဥပယန္တီတိ အဝိဇ္ဇာ ဥပရိ ဂစ္ဆန္တီ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သက္ကုဏန္တီ. သင်္ခါရေ ဥပယာပေတီတိ သင်္ခါရေ ဥပရိ ယာပေတိ ဝဍ္ဎေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အပယန္တောတိ အပဂစ္ဆန္တော ဩသရန္တော. အဝိဇ္ဇာ အပယန္တီတိ အဝိဇ္ဇာ အပဂစ္ဆမာနာ ဩသရမာနာ ဥပရိ သင်္ခါရာနံ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကုဏန္တီတိ အတ္ထော. သင်္ခါရေ အပယာပေတီတိ သင်္ခါရေ အပဂစ္ဆာပေတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု. နဝမံ.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า "เมื่อขึ้น" คือ เมื่อน้ำขึ้น ย่อมขึ้นไปเบื้องบน. บทว่า "แม่น้ำใหญ่" คือ แม่น้ำใหญ่ทั้งหลาย มีแม่น้ำคงคาและยมุนาเป็นต้น. บทว่า "ย่อมให้ขึ้น" มีความว่า ย่อมให้ถึงเบื้องบน, ย่อมให้เจริญ, ย่อมให้เต็ม. บทว่า "อวิชชาเมื่อขึ้น" คือ อวิชชาเมื่อขึ้นไปเบื้องบน สามารถเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายได้. บทว่า "ย่อมให้สังขารขึ้น" คือ ย่อมให้สังขารทั้งหลายถึงเบื้องบน ย่อมให้เจริญ. พึงทราบเนื้อความในทุกบทอย่างนี้. บทว่า "เมื่อลง" คือ เมื่อลดลง เมื่อถอยลง. บทว่า "อวิชชาเมื่อลง" มีความว่า อวิชชาเมื่อลดลง เมื่อถอยลง ไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่สังขารทั้งหลายในเบื้องบนได้. บทว่า "ย่อมให้สังขารลง" คือ ย่อมทำให้สังขารทั้งหลายลดลง. นัยนี้พึงทราบในทุกบท. จบสูตรที่ ๙.

၁၀. သုသိမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาสุสิมสูตร

၇၀. ဒသမေ ဂရုကတောတိ သဗ္ဗေဟိ ဒေဝမနုဿေဟိ ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ စိတ္တေန ဂရုကတော. မာနိတောတိ မနေန ပိယာယိတော. ပူဇိတောတိ စတုပစ္စယပူဇာယ [Pg.115] ပူဇိတော. အပစိတောတိ နီစဝုတ္တိကရဏေန အပစိတော. သတ္ထာရဉှိ ဒိသွာ မနုဿာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓာဒီဟိ ဩတရန္တိ မဂ္ဂံ ဒေန္တိ, အံသကူဋတော သာဋကံ အပနေန္တိ, အာသနတော ဝုဋ္ဌဟန္တိ ဝန္ဒန္တိ. ဧဝံ သော တေဟိ အပစိတော နာမ ဟောတိ. သုသိမောတိ ဧဝံနာမကော ဝေဒင်္ဂေသု ကုသလော ပဏ္ဍိတပရိဗ္ဗာဇကော. ဧဟိ တွန္တိ တေသံ ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော န ဇာတိဂေါတ္တာဒီနိ အာဂမ္မ လာဘဂ္ဂပ္ပတ္တော ဇာတော, ကဝိသေဋ္ဌော ပနေသ ဥတ္တမကဝိတာယ သာဝကာနံ ဂန္ထံ ဗန္ဓိတွာ ဒေတိ, တံ တေ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဥပနိသိန္နကထမ္ပိ အနုမောဒနမ္ပိ သရဘညမ္ပီတိ ဧဝမာဒီနိ ကထေန္တိ, တေ တေသံ ပသန္နာ လာဘံ ဥပသံဟရန္တိ. သစေ မယံ ယံ သမဏော ဂေါတမော ဇာနာတိ, တတော ထောကံ ဇာနေယျာမ, အတ္တနော သမယံ တတ္ထ ပက္ခိပိတွာ မယမ္ပိ ဥပဋ္ဌာကာနံ ကထေယျာမ, တတော ဧတေဟိ လာဘိတရာ ဘဝေယျာမ. ကော နု ခေါ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ခိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ. တေ ဧဝံ စိန္တေတွာ ‘‘သုသိမော ပဋိဗလော’’တိ ဒိသွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာဟံသု.

๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ครุกโต ความว่า อันเทวดาและมนุษย์ทั้งปวงทำความเคารพด้วยใจประดุจฉัตรที่ทำด้วยศิลา. บทว่า มานิโต ความว่า เป็นที่รักด้วยใจ. บทว่า ปูชิโต ความว่า อันเขาบูชาแล้วด้วยการบูชาด้วยปัจจัย ๔. บทว่า อปจิโต ความว่า อันเขาแสดงความนอบน้อมแล้วด้วยการประพฤติตนอย่างอ่อนน้อม. จริงอยู่ มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระศาสดาแล้ว ย่อมลงจากคอช้างเป็นต้น ย่อมให้ทาง ย่อมเปลื้องผ้าสาฎกจากบ่า ย่อมลุกจากอาสนะ ย่อมไหว้. ด้วยอาการอย่างนี้ พระองค์ชื่อว่าเป็นผู้อันชนเหล่านั้นแสดงความนอบน้อมแล้ว. บทว่า สุสิโม ความว่า ปริพาชกผู้เป็นบัณฑิต มีชื่ออย่างนี้ ฉลาดในเวทางค์. บทว่า เอหิ ตฺวํ ความว่า ได้ยินว่า พวกเดียรถีย์เหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “พระสมณโคดมมิได้ทรงถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภเพราะอาศัยชาติและโคตรเป็นต้น แต่พระองค์เป็นกวีผู้ประเสริฐ ทรงรจนาคัมภีร์ประทานแก่เหล่าสาวกด้วยความเป็นกวีชั้นยอด สาวกเหล่านั้นเรียนคัมภีร์นั้นแล้ว ย่อมกล่าวธรรมกถาเป็นต้น คือ อุปนิสินนกถา อนุโมทนา และสรภัญญะ แก่เหล่าอุปัฏฐาก อุปัฏฐากเหล่านั้นเลื่อมใสในพระสาวกเหล่านั้นแล้ว ย่อมนำลาภมาถวาย. ถ้าหากพวกเราพึงรู้ธรรมที่พระสมณโคดมทรงรู้แม้เพียงเล็กน้อย ก็จะสอดแทรกลัทธิของตนเข้าไปในธรรมนั้น แม้พวกเราก็จะกล่าวแก่อุปัฏฐากทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พวกเราก็จะเป็นผู้มีลาภมากกว่าพระสาวกเหล่านี้. ใครหนอแล บวชในสำนักของพระสมณโคดมแล้ว จักสามารถเรียนได้โดยฉับพลัน” พวกเขาคิดอย่างนี้แล้ว เห็นว่า “สุสิมะสามารถ” จึงเข้าไปหาเขาแล้วได้กล่าวอย่างนี้.

ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ, ‘‘ကဿ နု ခေါ သန္တိကံ ဂန္တွာ အဟံ ဣမံ ဓမ္မံ ခိပ္ပံ လဒ္ဓုံ သက္ခိဿာမီ’’တိ? တတော စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဂရု တေဇုဿဒေါ နိယမမနုယုတ္တော, န သက္ကာ အကာလေ ဥပသင်္ကမိတုံ, အညေပိ ဗဟူ ခတ္တိယာဒယော သမဏံ ဂေါတမံ ဥပသင်္ကမန္တိ, တသ္မိမ္ပိ သမယေ န သက္ကာ ဥပသင်္ကမိတုံ. သာဝကေသုပိဿ သာရိပုတ္တော မဟာပညော ဝိပဿနာလက္ခဏမှိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သမာဓိလက္ခဏသ္မိံ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော, မဟာကဿပေါ ဓုတင်္ဂဓရေသု အနုရုဒ္ဓေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုကေသု, ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော ဓမ္မကထိကေသု, ဥပါလိတ္ထေရော ဝိနယဓရေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော, အယံ ပန အာနန္ဒော ဗဟုဿုတော တိပိဋကဓရော, သတ္ထာပိဿ တတ္ထ တတ္ထ ကထိတံ ဓမ္မံ အာဟရိတွာ ကထေတိ, ပဉ္စသု ဌာနေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော, အဋ္ဌန္နံ ဝရာနံ လာဘီ, စတူဟိ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော, တဿ သမီပံ ဂတော ခိပ္ပံ ဓမ္မံ လဒ္ဓုံ သက္ခိဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ.

ในบทว่า เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ เหตุไรจึงเข้าไปหา? ได้ยินว่า สุสิมะนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “เราไปสู่สำนักของใครหนอแล จึงจะสามารถได้ธรรมนี้โดยฉับพลัน?” ลำดับนั้น เขาได้คิดว่า “พระสมณโคดมเป็นผู้ที่บุคคลพึงเคารพ มีเดชมาก ประกอบด้วยกิจที่ต้องทำเป็นประจำ ไม่สามารถจะเข้าไปหาในเวลาอันไม่สมควรได้ แม้กษัตริย์เป็นต้นอื่นๆ จำนวนมากก็เข้าไปเฝ้าพระสมณโคดม ในเวลานั้นก็ไม่สามารถจะเข้าไปเฝ้าได้. ในบรรดาสาวกของพระองค์ พระสารีบุตรมีปัญญามาก ได้รับการตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในด้านวิปัสสนาลักขณะ พระมหาโมคคัลลานะได้รับการตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในด้านสมาธิลักขณะ พระมหากัสสปะในบรรดาผู้ทรงธุดงค์ พระอนุรุทธะในบรรดาผู้มีทิพยจักษุ พระปุณณะ มันตานีบุตรในบรรดาพระธรรมกถึก พระอุบาลีเถระในบรรดาผู้ทรงวินัย ได้รับการตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ ส่วนพระอานนท์นี้เป็นพหูสูต ทรงจำพระไตรปิฎก แม้พระศาสดาก็ทรงนำธรรมที่ท่านกล่าวไว้ในที่นั้นๆ มาตรัส ได้รับการตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในฐานะ ๕ อย่าง เป็นผู้ได้พร ๘ ประการ ประกอบด้วยอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ ประการ เมื่อไปสู่สำนักของท่านแล้ว จักสามารถได้ธรรมโดยฉับพลัน” เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่.

ယေန [Pg.116] ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ သယံ အပဗ္ဗာဇေတွာ ဥပသင်္ကမိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အယံ တိတ္ထိယသမယေ ပါဋိယေက္ကော ‘အဟံ သတ္ထာ’တိ ပဋိဇာနန္တော စရတိ, ပဗ္ဗဇိတွာ သာသနဿ အလာဘာယပိ ပရိသက္ကေယျ. န ခေါ ပနဿာဟံ အဇ္ဈာသယံ အာဇာနာမိ, သတ္ထာ ဇာနိဿတီ’’တိ. တသ္မာ တံ အာဒါယ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. တေနဟာနန္ဒ, သုသိမံ ပဗ္ဗာဇေထာတိ သတ္ထာ ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော တိတ္ထိယသမယေ ‘အဟံ ပါဋိယေက္ကော သတ္ထာ’တိ ပဋိဇာနမာနော စရတိ, ‘ဣဓ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ စရိတုံ ဣစ္ဆာမီ’တိ ကိရ ဝဒတိ. ကိံ နု ခေါ မယိ ပသန္နော, ဥဒါဟု မယှံ သာဝကေသု, ဥဒါဟု မယှံ ဝါ မမ သာဝကာနံ ဝါ ဓမ္မကထာယ ပသန္နော’’တိ? အထဿ ဧကဋ္ဌာနေပိ ပသာဒါဘာဝံ ဉတွာ, ‘‘အယံ မမ သာသနေ ဓမ္မံ ထေနေဿာမီတိ ပဗ္ဗဇတိ. ဣတိဿ အာဂမနံ အပရိသုဒ္ဓံ; နိပ္ဖတ္တိ နု ခေါ ကီဒိသာ’’တိ? ဩလောကေန္တော ‘‘ကိဉ္စာပိ ‘ဓမ္မံ ထေနေဿာမီ’တိ ပဗ္ဗဇတိ, ကတိပါဟေနေဝ ပန ဃဋေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘တေနဟာနန္ဒ, သုသိမံ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ အာဟ.

ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ เหตุไรท่านพระอานนท์จึงไม่ให้บวชเอง แต่กลับเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค? ได้ยินว่า ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “ปริพาชกผู้นี้เที่ยวปฏิญญาตนว่าเป็นศาสดาเอกในลัทธิเดียรถีย์ เมื่อบวชแล้ว ก็อาจพากเพียรเพื่อความเสื่อมลาภแก่พระศาสนาได้ แต่เราหารู้อัธยาศัยของเขาไม่ พระศาสดาจักทรงทราบ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพาสุสิมะนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ. ในบทว่า เตนานนฺท สุสิมํ ปพฺพาเชถ ได้ยินว่า พระศาสดาทรงพระดำริว่า “ปริพาชกผู้นี้เที่ยวปฏิญญาตนว่าเป็นศาสดาเอกในลัทธิเดียรถีย์ ได้ยินว่า เขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติมรรคพรหมจรรย์ในศาสนานี้’ เขาเลื่อมใสในเรา หรือว่าในสาวกของเรา หรือว่าเลื่อมใสในธรรมกถาของเราหรือของสาวกของเราหนอแล?” ลำดับนั้น ทรงทราบความไม่มีความเลื่อมใสของเขาแม้ในฐานะเดียว (จึงทรงดำริว่า) “ผู้นี้บวชด้วยคิดว่า ‘เราจักขโมยธรรมในศาสนาของเรา’ เพราะเหตุนี้ การมาของเขาจึงไม่บริสุทธิ์ แต่ความสำเร็จ (แห่งอรหัตผล) ของเขาจักเป็นอย่างไรหนอแล?” เมื่อทรงตรวจดู ทรงทราบว่า “แม้เขาจะบวชด้วยคิดว่า ‘จักขโมยธรรม’ แต่ก็จะพากเพียรเพียงไม่กี่วันแล้วจักได้บรรลุอรหัตผล” จึงตรัสว่า “อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงให้สุสิมะบวชเถิด”.

အညာ ဗျာကတာ ဟောတီတိ တေ ကိရ ဘိက္ခူ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ တေမာသံ ဝဿံ ဝသန္တာ တသ္မိံယေဝ အန္တောတေမာသေ ဃဋေန္တာ ဝါယမန္တာ အရဟတ္တံ ပဋိလဘိံသု. တေ ‘‘ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ သတ္ထု အာရောစေဿာမာ’’တိ ပဝါရိတပဝါရဏာ သေနာသနံ သံသာမေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ အာဂန္တွာ အတ္တနော ပဋိလဒ္ဓဂုဏံ အာရောစေသုံ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အညာတိ အရဟတ္တဿ နာမံ. ဗျာကတာတိ အာရောစိတာ. အဿောသီတိ သော ကိရ ဩဟိတသောတော ဟုတွာ တေသံ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဌိတဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတိ တံ တံ ကထံ သုဏိတုကာမော. ယေန တေ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? တံ ကိရဿ ပဝတ္တိံ သုတွာ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အညာ နာမ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပရမပ္ပမာဏံ သာရဘူတာ အာစရိယမုဋ္ဌိ မညေ ဘဝိဿတိ, ပုစ္ဆိတွာ နံ ဇာနိဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ.

บทว่า อญฺญา พฺยากตา โหติ ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นรับกัมมัฏฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว จำพรรษาอยู่ตลอด ๓ เดือน พากเพียรพยายามอยู่ภายใน ๓ เดือนนั้นนั่นเอง ได้บรรลุอรหัตผลแล้ว. ภิกษุเหล่านั้น (คิดว่า) “เราจักกราบทูลคุณที่เราบรรลุแล้วแด่พระศาสดา” เมื่อปวารณาแล้ว จึงเก็บงำเสนาสนะแล้ว มาสู่สำนักของพระศาสดา ได้กราบทูลคุณที่ตนบรรลุแล้ว. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า อญฺญา เป็นชื่อของอรหัตผล. บทว่า พฺยากตา คือ กราบทูลแล้ว. บทว่า อสฺโสสิ ความว่า ได้ยินว่า สุสิมะนั้นเป็นผู้มีโสตอันตั้งไว้แล้ว (เงี่ยโสตสดับ) ด้วยความประสงค์จะฟังถ้อยคำนั้นๆ ย่อมไปสู่ที่ยืนของภิกษุเหล่านั้นๆ. ในบทว่า เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ เหตุไรจึงเข้าไปหา? ได้ยินว่า เขาได้ฟังเรื่องราวนั้นแล้ว ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “อัญญาในศาสนานี้เห็นจะเป็นคุณอันยอดเยี่ยม เป็นสิ่งที่เป็นสาระ เห็นจะเป็นความลับของอาจารย์ เราจักถามแล้วรู้ซึ่งอัญญานั้น” เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา.

အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ. ဣဒ္ဓိဝိဓန္တိ ဣဒ္ဓိကောဋ္ဌာသံ. အာဝိဘာဝံ တိရောဘာဝန္တိ အာဝိဘာဝံ ဂဟေတွာ တိရောဘာဝံ, တိရောဘာဝံ ဂဟေတွာ အာဝိဘာဝံ ကာတုံ သက္ကောထာတိ ပုစ္ဆတိ. တိရောကုဋ္ဋန္တိ ပရကုဋ္ဋံ. ဣတရပဒဒွယေပိ [Pg.117] ဧသေဝ နယော. ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇန္တိ ဥမ္မုဇ္ဇနဉ္စ နိမုဇ္ဇနဉ္စ. ပလ္လင်္ကေနာတိ ပလ္လင်္ကဗန္ဓနေန. ကမထာတိ နိသီဒိတုံ ဝါ ဂန္တုံ ဝါ သက္ကောထာတိ ပုစ္ဆတိ? ပက္ခီ သကုဏောတိ ပက္ခယုတ္တော သကုဏော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပန ဣမဿ ဣဒ္ဓိဝိဓဿ, ဣတော ပရေသံ ဒိဗ္ဗသောတာဒီနဉ္စ ဝဏ္ဏနာနယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

บทว่า อเนกวิหิตํ ได้แก่ มีประการต่างๆ บทว่า อิทฺธิวิธํ ได้แก่ ส่วนแห่งฤทธิ์ บทว่า อาวิภาวํ ติโรภาวํ ความว่า ทรงสอบถามว่า ท่านสามารถกระทำการหายตัวไปโดยถือเอาการปรากฏตัว หรือกระทำการปรากฏตัวโดยถือเอาการหายตัวไปได้หรือไม่ บทว่า ติโรกุฏฺฏํ ได้แก่ นอกฝา แม้ใน ๒ บทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ ได้แก่ การผุดขึ้นและดำลง บทว่า ปลฺลงฺเกน ได้แก่ โดยการนั่งขัดสมาธิ บทว่า กมถาติ ความว่า ทรงสอบถามว่า ท่านสามารถที่จะนั่งหรือไปได้หรือไม่ บทว่า ปกฺขี สกุโณ ได้แก่ นกผู้มีปีก นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอิทธินี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบวิธีพรรณนาอิทธิวิธีนี้และทิพพโสตเป็นต้นนอกนี้ ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

သန္တာ ဝိမောက္ခာတိ အင်္ဂသန္တတာယ စေဝ အာရမ္မဏသန္တတာယ စ သန္တာ အာရုပ္ပဝိမောက္ခာ. ကာယေန ဖုသိတွာတိ နာမကာယေန ဖုသိတွာ ပဋိလဘိတွာ. ပညာဝိမုတ္တာ ခေါ မယံ, အာဝုသောတိ, အာဝုသော, မယံ နိဇ္ဈာနကာ သုက္ခဝိပဿကာ ပညာမတ္တေနေဝ ဝိမုတ္တာတိ ဒဿေတိ. အာဇာနေယျာသိ ဝါ တွံ, အာဝုသော သုသိမ, န ဝါ တွံ အာဇာနေယျာသီတိ ကသ္မာ ဧဝမာဟံသု? ဧဝံ ကိရ နေသံ အဟောသိ – ‘‘မယံ ဣမဿ အဇ္ဈာသယံ ဂဟေတွာ ကထေတုံ န သက္ခိဿာမ, ဒသဗလံ ပန ပုစ္ဆိတွာ နိက္ကင်္ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဝိပဿနာဉာဏံ, တံ ပဌမတရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နိဗ္ဗာနေ ဉာဏန္တိ ဝိပဿနာယ စိဏ္ဏန္တေ ပဝတ္တမဂ္ဂဉာဏံ, တံ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမာဟ.

บทว่า สนฺตา วิโมกฺขา ได้แก่ อรูปวิโมกข์ทั้งหลายที่สงบ เพราะความสงบแห่งองค์ฌานและเพราะความสงบแห่งอารมณ์ บทว่า กาเยน ผุสิตฺวา ได้แก่ ถูกต้องคือบรรลุแล้วด้วยนามกาย บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตา โข มยํ อาวุโส แสดงว่า อาวุโส พวกเราเป็นผู้ไม่มีฌาน เป็นสุกขวิปัสสก หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญาเท่านั้น เพราะเหตุไร ท่านเหล่านั้นจึงกล่าวอย่างนี้ว่า อาวุโส สุสิมะ ท่านจะรู้ก็ตาม ท่านจะไม่รู้ก็ตาม ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'พวกเราไม่อาจจะกล่าวแก้โดยจับอัธยาศัยของสุสิมะนี้ได้ แต่เขาไปทูลถามพระทศพลแล้วจักเป็นผู้หมดความสงสัย' บทว่า ธมฺมฏฺฐิติญาณํ ได้แก่ วิปัสสนาญาณ ญาณนั้นย่อมเกิดขึ้นก่อน บทว่า นิพฺพาเน ญาณํ ได้แก่ มรรคญาณที่เกิดขึ้นในตอนท้ายแห่งการเจริญวิปัสสนา ญาณนั้นย่อมเกิดขึ้นภายหลัง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้

အာဇာနေယျာသိ ဝါတိအာဒိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ဝိနာပိ သမာဓိံ ဧဝံ ဉာဏုပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထံ. ဣဒဉှိ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သုသိမ, မဂ္ဂေါ ဝါ ဖလံ ဝါ န သမာဓိနိဿန္ဒော, န သမာဓိအာနိသံသော, န သမာဓိဿ နိပ္ဖတ္တိ, ဝိပဿနာယ ပနေသော နိဿန္ဒော, ဝိပဿနာယ အာနိသံသော, ဝိပဿနာယ နိပ္ဖတ္တိ, တသ္မာ ဇာနေယျာသိ ဝါ တွံ, န ဝါ တွံ ဇာနေယျာသိ, အထ ခေါ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ ပုဗ္ဗေ, ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏန္တိ.

พระดำรัสเป็นต้นว่า อาชาเนยฺยาสิ วา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพื่ออะไร เพื่อทรงแสดงการเกิดขึ้นแห่งญาณอย่างนี้ แม้เว้นจากสมาธิ ความจริงแล้ว พระองค์ตรัสความข้อนี้ไว้ว่า 'ดูก่อนสุสิมะ มรรคหรือผล ไม่ใช่ผลต่อเนื่องของสมาธิ ไม่ใช่อานิสงส์ของสมาธิ ไม่ใช่ความสำเร็จของสมาธิ แต่เป็นผลต่อเนื่องของวิปัสสนา เป็นอานิสงส์ของวิปัสสนา เป็นความสำเร็จของวิปัสสนา เพราะฉะนั้น ท่านจะรู้ก็ตาม ท่านจะไม่รู้ก็ตาม แต่ว่าธัมมัฏฐิติญาณย่อมเกิดขึ้นก่อน ญาณในนิพพานย่อมเกิดขึ้นภายหลัง'

ဣဒါနိဿ ပဋိဝေဓဘဗ္ဗတံ ဉတွာ တေပရိဝဋ္ဋံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေန္တော တံ ကိံ မညသိ, သုသိမ? ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါတိအာဒိမာဟ? တေ ပရိဝဋ္ဋဒေသနာဝသာနေ ပန ထေရော အရဟတ္တံ ပတ္တော. ဣဒါနိဿ အနုယောဂံ အာရောပေန္တော ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ, သုသိမ, ပဿသီတိအာဒိမာဟ. အပိ ပန တွံ, သုသိမာတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဘိ? နိဇ္ဈာနကာနံ သုက္ခဝိပဿကဘိက္ခူနံ ပါကဋကရဏတ္ထံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – န ကေဝလံ တွမေဝ နိဇ္ဈာနကော သုက္ခဝိပဿကော, ဧတေပိ ဘိက္ခူ ဧဝရူပါယေဝါတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝါတိ. ဒသမံ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบความที่สุสิมะนั้นเป็นผู้มีภาวะอันควรแก่การบรรลุธรรมแล้ว เมื่อจะทรงแสดงธรรมเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ สุสิม รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา แต่ในตอนท้ายแห่งเทศนาอันมีปริวัฏฏ์ ๓ พระเถระได้บรรลุพระอรหัตแล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงยกการประกอบความเพียรขึ้นสู่สุสิมะนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ สุสิม ปสฺสสิ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภพระดำรัสนี้ว่า อปิ ปน ตฺวํ สุสิม เพราะเหตุไร เพื่อทรงกระทำให้แจ้งซึ่งภิกษุสุกขวิปัสสกผู้ไม่มีฌาน อธิบายในข้อนี้มีดังนี้ ไม่ใช่เพียงแต่ท่านเท่านั้นที่เป็นสุกขวิปัสสกผู้ไม่มีฌาน แม้ภิกษุเหล่านี้ก็เป็นเช่นเดียวกัน เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งชัดเจนดีแล้ว สูตรที่ ๑๐ จบ

မဟာဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

มหาวรรคที่ ๗ จบ

၈. သမဏဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ

๘. สมณพราหมณวรรค

၁. ဇရာမရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาชรามรณสูตร เป็นต้น

၇၁-၇၂. သမဏဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေ [Pg.118] ဇရာမရဏာဒီသု ဧကေကပဒဝသေန ဧကေကံ ကတွာ ဧကာဒသ သုတ္တာနိ ဝုတ္တာနိ, တာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝါတိ.

๗๑-๗๒. ในสมณพราหมณวรรค พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ๑๑ สูตร โดยทรงกระทำพระสูตรละหนึ่งสูตร ด้วยอำนาจแห่งบทแต่ละบทในชรามรณะเป็นต้น พระสูตรเหล่านั้นมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

သမဏဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

สมณพราหมณวรรคที่ ๘ จบ

၉. အန္တရပေယျာလံ

๙. อันตรเปยยาลวรรค

၁. သတ္ထုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสัตถุสูตร เป็นต้น

၇၃. ဣတော ပရံ ‘‘သတ္ထာ ပရိယေသိတဗ္ဗော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဒွါဒသ အန္တရပေယျာလဝဂ္ဂါ နာမ ဟောန္တိ. တေ သဗ္ဗေပိ တထာ တထာ ဗုဇ္ဈနကာနံ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တာ. တတ္ထ သတ္ထာတိ ဗုဒ္ဓေါ ဝါ ဟောတု သာဝကော ဝါ, ယံ နိဿာယ မဂ္ဂဉာဏံ လဘတိ, အယံ သတ္ထာ နာမ, သော ပရိယေသိတဗ္ဗော. သိက္ခာ ကရဏီယာတိ တိဝိဓာပိ သိက္ခာ ကာတဗ္ဗာ. ယောဂါဒီသု ယောဂေါတိ ပယောဂေါ. ဆန္ဒောတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော. ဥဿောဠှီတိ သဗ္ဗသဟံ အဓိမတ္တဝီရိယံ. အပ္ပဋိဝါနီတိ အနိဝတ္တနာ. အာတပ္ပန္တိ ကိလေသတာပနဝီရိယမေဝ. သာတစ္စန္တိ သတတကိရိယံ. သတီတိ ဇရာမရဏာဒိဝသေန စတုသစ္စပရိဂ္ဂါဟိကာ သတိ. သမ္ပဇညန္တိ တာဒိသမေဝ ဉာဏံ. အပ္ပမာဒေါတိ သစ္စဘာဝနာယ အပ္ပမာဒေါ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

๗๓. ต่อจากนี้ไป ๑๒ สูตร ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'ศาสดาเป็นบุคคลที่พึงแสวงหา' ชื่อว่า อันตรเปยยาลวรรค พระสูตรทั้งหมดนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอำนาจอัธยาศัยของเวไนยบุคคลผู้สามารถจะตรัสรู้ได้โดยอาการนั้นๆ ในบทเหล่านั้น บทว่า สตฺถา ความว่า จะเป็นพระพุทธเจ้าก็ตาม เป็นพระสาวกก็ตาม บุคคลใดที่บุคคลอาศัยแล้วย่อมได้มรรคญาณ บุคคลนี้ชื่อว่าศาสดา ศาสดานั้นเป็นบุคคลที่พึงแสวงหา บทว่า สิกฺขา กรณียา ความว่า สิกขาแม้ทั้ง ๓ อย่างเป็นสิ่งที่พึงกระทำ ในบทว่า โยคา เป็นต้น บทว่า โยโค ได้แก่ การประกอบความเพียร บทว่า ฉนฺโท ได้แก่ กุศลฉันทะคือความพอใจที่จะทำ บทว่า อุสฺโสฬฺหี ได้แก่ ความเพียรอย่างยิ่งที่ทนได้ทุกอย่าง บทว่า อปฺปฏิวานี ได้แก่ ความไม่ถอยกลับ บทว่า อาตปฺปํ ได้แก่ ความเพียรที่เผากิเลสเท่านั้น บทว่า สาตจฺจํ ได้แก่ การกระทำต่อเนื่อง บทว่า สติ ได้แก่ สติที่กำหนดรู้จตุสัจธรรมโดยนัยแห่งชรามรณะเป็นต้น บทว่า สมฺปชญฺญํ ได้แก่ ญาณเช่นเดียวกันนั้น บทว่า อปฺปมาโท ได้แก่ ความไม่ประมาทในสัจจภาวนา เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

အန္တရပေယျာလော နဝမော.

อันตรเปยยาลวรรคที่ ๙ จบ

နိဒါနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานิทานสังยุต จบ

၂. အဘိသမယသံယုတ္တံ

๒. อภิสมยสังยุต

၁. နခသိခါသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถานขสิขาสูตร

၇၄. အဘိသမယသံယုတ္တဿ [Pg.119] ပဌမေ နခသိခါယန္တိ မံသဋ္ဌာနေန ဝိမုတ္တေ နခဂ္ဂေ. နခသိခါ စ နာမ လောကိယာနံ မဟတီပိ ဟောတိ, သတ္ထု ပန ရတ္တုပ္ပလပတ္တကောဋိ ဝိယ သုခုမာ. ကထံ ပနေတ္ထ ပံသု ပတိဋ္ဌိတောတိ? အဓိဋ္ဌာနဗလေန. ဘဂဝတာ ဟိ အတ္ထံ ဉာပေတုကာမေန အဓိဋ္ဌာနဗလေန တတ္ထ ပတိဋ္ဌာပိတော. သတိမံ ကလန္တိ မဟာပထဝိယာ ပံသုံ သတကောဋ္ဌာသေ ကတွာ တတော ဧကကောဋ္ဌာသံ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. အဘိသမေတာဝိနောတိ ပညာယ အရိယသစ္စာနိ အဘိသမေတွာ ဌိတဿ. ပုရိမံ ဒုက္ခက္ခန္ဓံ ပရိက္ခီဏံ ပရိယာဒိဏ္ဏံ ဥပနိဓာယာတိ ဧတဒေဝ ဗဟုတရံ ဒုက္ခံ, ယဒိဒံ ပရိက္ခီဏန္တိ ဧဝံ ပဌမံ ဝုတ္တံ ဒုက္ခက္ခန္ဓံ ဥပနိဓာယ, ဉာဏေန တံ တဿ သန္တိကေ ဌပေတွာ ဥပပရိက္ခိယမာနေတိ အတ္ထော. ကတမံ ပနေတ္ထ ပုရိမဒုက္ခံ နာမ? ယံ ပရိက္ခီဏံ. ကတမံ ပန ပရိက္ခီဏံ? ယံ ပဌမမဂ္ဂဿ အဘာဝိတတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. ကတမံ ပန ဥပနိဓာယ? ယံ သတ္တသု အတ္တဘာဝေသု အပါယေ အဋ္ဌမဉ္စ ပဋိသန္ဓိံ အာဒိံ ကတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, သဗ္ဗံ တံ ပရိက္ခီဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သတ္တက္ခတ္တုန္တိ သတ္တ ဝါရေ, သတ္တသု အတ္တဘာဝေသူတိ အတ္ထော. ပရမတာတိ ဣဒမဿ ပရံ ပမာဏန္တိ ဒဿေတိ. မဟတ္ထိယောတိ မဟတော အတ္ထဿ နိပ္ဖာဒကော. ပဌမံ.

๗๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งอภิสมยสังยุต บทว่า นขสิขายํ ได้แก่ ที่ปลายพระนขาอันพ้นจากส่วนที่เป็นเนื้อ ก็โดยปกติ ปลายเล็บของชาวโลกย่อมมีขนาดใหญ่ แต่ปลายพระนขาของพระศาสดานั้นละเอียดอ่อนดุจปลายกลีบอุบลแดง ถามว่า ก็ธุลีจะตั้งอยู่บนปลายพระนขานี้ได้อย่างไร? ตอบว่า ตั้งอยู่ได้ด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงประสงค์จะให้ทรงทราบเนื้อความ จึงทรงให้อนุภาคแห่งอธิษฐานตั้งอยู่ ณ ที่นั้น บทว่า สติมํ กลํ ได้แก่ ทำธุลีในมหาปฐพีให้เป็น ๑๐๐ ส่วน แล้วเอามาส่วนหนึ่ง แม้ในบทต่อไปก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า อภิสเมตาวีโน ได้แก่ ของผู้ที่แทงตลอดอริยสัจด้วยปัญญาแล้วดำรงอยู่ บทว่า ปุริมํ ทุกฺขกฺขนฺธํ ปริกฺขีณํ ปริยาทิณฺณํ อุปนิธาย ความว่า ทุกข์ที่สิ้นไปแล้วนี้แหละมีมากกว่า คือเทียบเคียงกองทุกข์ที่ตรัสไว้ก่อนอย่างนี้ อธิบายว่า ทรงพิจารณาโดยตั้งกองทุกข์นั้นไว้ในที่ใกล้ด้วยพระญาณ ในบทนั้น บรรดาธรรม ๒ อย่าง อะไรชื่อว่าทุกข์ที่มีมาก่อน? ทุกข์ใดที่สิ้นไปแล้ว ก็ทุกข์อะไรเล่าที่สิ้นไปแล้ว? ทุกข์ใดที่พึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้เจริญปฐมมรรค ก็เทียบเคียงกับอะไร? พึงทราบว่า ทุกข์ทั้งหมดใดที่พึงเกิดขึ้นในที่ไหนๆ ก็ตาม โดยเริ่มตั้งแต่ปฏิสนธิที่ ๘ ในอบาย ในอัตภาพ ๗ ทุกข์นั้นสิ้นไปแล้ว บทว่า สตฺตกฺขตฺตุํ ได้แก่ ๗ ครั้ง อธิบายว่า ในอัตภาพ ๗ บทว่า ปรมตา ความว่า ทรงแสดงว่า นี้เป็นประมาณอย่างยิ่งของท่าน บทว่า มหตฺถิโย ความว่า เป็นผู้ยังประโยชน์อันใหญ่หลวงให้สำเร็จ จบสูตรที่ ๑

၂. ပေါက္ခရဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาโปกขรณีสูตร

၇၅. ဒုတိယေ ပေါက္ခရဏီတိ ဝါပီ. ဥဗ္ဗေဓေနာတိ ဂမ္ဘီရတာယ. သမတိတ္တိကာတိ မုခဝဋ္ဋိသမာ. ကာကပေယျာတိ သက္ကာ ဟောတိ တီရေ ဌိတေန ကာကေန ပကတိယာပိ မုခတုဏ္ဍိကံ ဩတာရေတွာ ပါတုံ. ဒုတိယံ.

๗๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า โปกฺขรณี ได้แก่ สระโบกขรณี บทว่า อุพฺเพเธน ได้แก่ โดยความลึก บทว่า สมติตฺติกา ได้แก่ มีน้ำเสมอขอบปากสระ บทว่า กากเปยฺยา ความว่า กาที่ยืนอยู่บนฝั่งสามารถหย่อนจะงอยปากลงดื่มได้ตามปกติ จบสูตรที่ ๒

၃. သံဘေဇ္ဇဥဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาสัมเภัชชอุทกสูตร เป็นต้น

၇၆-၇၇. တတိယေ ယတ္ထိမာတိ ယသ္မိံ သမ္ဘိဇ္ဇဋ္ဌာနေ ဣမာ. သံသန္ဒန္တီတိ သမာဂန္တွာ သန္ဒန္တိ. သမေန္တီတိ သမာဂစ္ဆန္တိ. ဒွေ ဝါ တိ ဝါတိ ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ. ဥဒကဖုသိတာနီတိ ဥဒကဗိန္ဒူနိ. သံဘေဇ္ဇဥဒကန္တိ အညာဟိ နဒီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ဘိန္နဋ္ဌာနေ ဥဒကံ. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. တတိယစတုတ္ထာနိ.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า ยตฺถิมา ได้แก่ ในที่ซึ่งแม่น้ำเหล่านี้ไหลมาบรรจบกัน บทว่า สํสนฺทนฺติ ได้แก่ ไหลมารวมกัน บทว่า สเมนฺติ ได้แก่ มาประชุมกัน บทว่า เทฺว วา ตีณิ วา ได้แก่ ๒ หรือ ๓ หยด บทว่า อุทกผุสิตานิ ได้แก่ หยาดน้ำ บทว่า สํเภชฺชอุทกํ ได้แก่ น้ำในที่ซึ่งปะปนกับแม่น้ำสายอื่น สูตรที่ ๔ มีเนื้อความตื้นอยู่แล้ว จบสูตรที่ ๓ และ ๔

၅. ပထဝီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาปฐวีสูตร เป็นต้น

၇၈-၈၄. ပဉ္စမေ [Pg.120] မဟာပထဝိယာတိ စက္ကဝါဠဗ္ဘန္တရာယ မဟာပထဝိယာ ဥဒ္ဓရိတွာ. ကောလဋ္ဌိမတ္တိယောတိ ပဒရဋ္ဌိပမာဏာ. ဂုဠိကာတိ မတ္တိကဂုဠိကာ. ဥပနိက္ခိပေယျာတိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဌပေယျ. ဆဋ္ဌာဒီသု ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရိယောသာနေ ပန အညတိတ္ထိယသမဏဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာနံ အဓိဂမောတိ ဗာဟိရကာနံ သဗ္ဗောပိ ဂုဏာဓိဂမော ပဌမမဂ္ဂေန အဓိဂတဂုဏာနံ သတဘာဂမ္ပိ သဟဿဘာဂမ္ပိ သတသဟဿဘာဂမ္ပိ န ဥပဂစ္ဆတီတိ. ပဉ္စမာဒီနိ.

ในสูตรที่ ๕ บทว่า มหาปฐวิยา ได้แก่ ตักขึ้นจากมหาปฐพีภายในจักรวาล บทว่า โกลฏฺฐิมตฺติโย ได้แก่ ประมาณเท่าเมล็ดพุทรา บทว่า คุฬิกา ได้แก่ ก้อนดินเหนียว บทว่า อุปนิกฺขิเปยฺย ได้แก่ พึงวางไว้ในที่แห่งหนึ่ง ในสูตรที่ ๖ เป็นต้นไป พึงทราบเนื้อความตามนัยที่กล่าวแล้ว ส่วนในตอนท้าย บทว่า อญฺญติตฺถิยสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ อธิคโม ความว่า คุณที่บรรลุได้ทั้งหมดของพวกนอกศาสนา ไม่ถึงแม้ส่วนที่ ๑๐๐ ส่วนที่ ๑,๐๐๐ หรือส่วนที่ ๑๐๐,๐๐๐ แห่งคุณที่บรรลุได้ด้วยปฐมมรรค จบสูตรที่ ๕ เป็นต้น

အဘိသမယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอภิสมยสังยุต จบ

၃. ဓာတုသံယုတ္တံ

๓. ธาตุสังยุต

၁. နာနတ္တဝဂ္ဂေါ

๑. นานัตตวรรค

၁.ဓာတုနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาธาตุสูตร

၈၅. ဓာတုသံယုတ္တဿ [Pg.121] ပဌမေ နိဿတ္တဋ္ဌသုညတဋ္ဌသင်္ခါတေန သဘာဝဋ္ဌေန ဓာတူတိ လဒ္ဓနာမာနံ ဓမ္မာနံ နာနာသဘာဝေါ ဓာတုနာနတ္တံ. စက္ခုဓာတူတိအာဒီသု စက္ခုပသာဒေါ စက္ခုဓာတု, ရူပါရမ္မဏံ ရူပဓာတု, စက္ခုပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ စက္ခုဝိညာဏဓာတု. သောတပသာဒေါ သောတဓာတု, သဒ္ဒါရမ္မဏံ သဒ္ဒဓာတု, သောတပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ သောတဝိညာဏဓာတု. ဃာနပသာဒေါ ဃာနဓာတု, ဂန္ဓာရမ္မဏံ ဂန္ဓဓာတု, ဃာနပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ ဃာနဝိညာဏဓာတု. ဇိဝှာပသာဒေါ ဇိဝှာဓာတု, ရသာရမ္မဏံ ရသဓာတု, ဇိဝှာပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ ဇိဝှာဝိညာဏဓာတု. ကာယပသာဒေါ ကာယဓာတု, ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတု, ကာယပသာဒဝတ္ထုကံ စိတ္တံ ကာယဝိညာဏဓာတု. တိဿော မနောဓာတုယော မနောဓာတု, ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ သုခုမရူပါနိ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဓမ္မဓာတု, သဗ္ဗမ္ပိ မနောဝိညာဏံ မနောဝိညာဏဓာတူတိ. ဧတ္ထ စ သောဠသ ဓာတုယော ကာမာဝစရာ, အဝသာနေ ဒွေ စတုဘူမိကာတိ. ပဌမံ.

๘๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งธาตุสังยุต ความมีสภาวะต่างๆ กันของธรรมทั้งหลายที่ได้ชื่อว่าธาตุ โดยอรรถว่าเป็นสภาวะที่นับเนื่องด้วยอรรถว่าไม่ใช่สัตว์ ว่างเปล่า ชื่อว่า ธาตุสูตร ในบทว่า จกฺขุธาตุ เป็นต้น จักขุปสาท ชื่อว่า จักขุธาตุ, รูปารมณ์ ชื่อว่า รูปธาตุ, จิตที่มีจักขุปสาทเป็นวัตถุ ชื่อว่า จักขุวิญญาณธาตุ โสตปสาท ชื่อว่า โสตธาตุ, สัททารมณ์ ชื่อว่า สัททธาตุ, จิตที่มีโสตปสาทเป็นวัตถุ ชื่อว่า โสตวิญญาณธาตุ ฆานปสาท ชื่อว่า ฆานธาตุ, คันธารมณ์ ชื่อว่า คันธธาตุ, จิตที่มีฆานปสาทเป็นวัตถุ ชื่อว่า ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาปสาท ชื่อว่า ชิวหาธาตุ, รสารมณ์ ชื่อว่า รสธาตุ, จิตที่มีชิวหาปสาทเป็นวัตถุ ชื่อว่า ชิวหาวิญญาณธาตุ กายปสาท ชื่อว่า กายธาตุ, โผฏฐัพพารมณ์ ชื่อว่า โผฏฐัพพธาตุ, จิตที่มีกายปสาทเป็นวัตถุ ชื่อว่า กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ๓ ชื่อว่า มโนธาตุ, ขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น สุขุมรูป และนิพพาน ชื่อว่า ธัมมธาตุ, มโนวิญญาณทั้งหมด ชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ ในธาตุเหล่านั้น ธาตุ ๑๖ เป็นกามาวจร, ธาตุ ๒ ในตอนท้ายเป็นจตุภูมิกะ จบสูตรที่ ๑

၂. ဖဿနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาผัสสนานัตตสูตร

၈၆. ဒုတိယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဖဿနာနတ္တန္တိ နာနာသဘာဝေါ ဖဿော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတ္ထ စက္ခုသမ္ဖဿာဒယော စက္ခုဝိညာဏာဒိသမ္ပယုတ္တာ, မနောသမ္ဖဿော မနောဒွါရေ ပဌမဇဝနသမ္ပယုတ္တော, တသ္မာ. မနောဓာတုံ ပဋိစ္စာတိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတုံ ပဋိစ္စ ပဌမဇဝနသမ္ဖဿော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဒုတိယံ.

๘๖. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ ความว่า ผัสสะที่มีสภาวะต่างๆ กันย่อมเกิดขึ้น ในบทเหล่านั้น จักขุสัมผัสเป็นต้น สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น มโนสัมผัสสัมปยุตด้วยปฐมชวนะในมโนทวาร เพราะเหตุนั้น บทว่า มโนธาตุํ ปฏิจฺจ ความว่า ปฐมชวนสัมผัสย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยกิริยามโนวิญญาณธาตุคือมโนทวาราวัชชนะ นี้เป็นเนื้อความในที่นี้ จบสูตรที่ ๒

၃. နောဖဿနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาโนผัสสนานัตตสูตร

၈၇. တတိယေ နော မနောသမ္ဖဿံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ မနောဓာတူတိ မနောဒွါရေ ပဌမဇဝနသမ္ပယုတ္တံ ဖဿံ ပဋိစ္စ အာဝဇ္ဇနကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတု နော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတိယံ.

๘๗. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โน มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ มโนธาตุ ความว่า อาวัชชนกิริยามโนวิญญาณธาตุย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่สัมปยุตด้วยปฐมชวนะในมโนทวาร พึงเห็นเนื้อความอย่างนี้ จบสูตรที่ ๓

၄. ဝေဒနာနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาเวทนานานัตตสูตร

၈၈. စတုတ္ထေ [Pg.122] စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာတိ သမ္ပဋိစ္ဆနမနောဓာတုတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗာပိ တသ္မိံ ဒွါရေ ဝေဒနာ ဝတ္တေယျုံ, နိဗ္ဗတ္တိဖာသုကတ္ထံ ပန အနန္တရံ သမ္ပဋိစ္ဆနဝေဒနမေဝ ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တံ. မနောသမ္ဖဿံ ပဋိစ္စာတိ မနောဒွါရေ အာဝဇ္ဇနသမ္ဖဿံ ပဋိစ္စ ပဌမဇဝနဝေဒနာ, ပဌမဇဝနသမ္ဖဿံ ပဋိစ္စ ဒုတိယဇဝနဝေဒနာတိ အယမဓိပ္ပာယော. စတုတ္ထံ.

๘๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา ความว่า เวทนาทั้งหมดในทวารนั้นพึงเป็นไปได้ ตั้งแต่สัมปฏิจฉันนมโนธาตุเป็นต้นไป แต่เพื่อความสะดวกในการแสดง จึงกล่าวว่า ควรรับเอาเฉพาะสัมปฏิจฉันนเวทนาที่เกิดถัดมาเท่านั้น บทว่า มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ ความว่า ปฐมชวนเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยอาวัชชนสัมผัสในมโนทวาร ทุติยชวนเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยปฐมชวนสัมผัส นี้เป็นอธิบาย จบสูตรที่ ๔

၅. ဒုတိယဝေဒနာနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาทุติยเวทนานานัตตสูตร

၈၉. ပဉ္စမေ တတိယစတုတ္ထေသု ဝုတ္တနယာဝ ဧကတော ကတွာ ဒေသိတာတိ. ဣတိ ဒုတိယာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု မနောဓာတုံ မနောဓာတူတိ အဂဟေတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ မနောဓာတူတိ ဂဟိတံ. သဗ္ဗာနိ စေတာနိ တထာ တထာ ကထိတေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယေန ဒေသိတာနိ. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စမံ.

๘๙. ในสูตรที่ ๕ พระผู้มีพระภาคทรงรวบรวมนัยที่ตรัสไว้แล้วในสูตรที่ ๓ และสูตรที่ ๔ แสดงไว้ด้วยกัน ด้วยเหตุนี้ ใน ๔ สูตร มีทุติยสูตรเป็นต้น พระองค์มิได้ทรงถือเอามโนธาตุว่าเป็นมโนธาตุ แต่ทรงถือเอามโนทวาราวัชชนะว่าเป็นมโนธาตุ และสูตรทั้งหมดเหล่านี้ พระองค์ทรงแสดงโดยอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ได้ เมื่อตรัสโดยประการนั้นๆ แม้ในบทที่เหลือจากนี้ไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๕

၆. ဗာဟိရဓာတုနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาพาหิรธาตุนานัตตสูตร

၉၀. ဆဋ္ဌေ ပန ပဉ္စ ဓာတုယော ကာမာဝစရာ, ဓမ္မဓာတု စတုဘူမိကာတိ. ဆဋ္ဌံ.

๙๐. ส่วนในสูตรที่ ๖ ธาตุ ๕ อย่างเป็นกามาวจร, ธรรมธาตุเป็นไปในภูมิ ๔ จบสูตรที่ ๖

၇. သညာနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาสัญญานานัตตสูตร

၉၁. သတ္တမေ ရူပဓာတူတိ အာပါထေ ပတိတံ အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ သာဋကဝေဌနာဒိဝတ္ထုကံ ရူပါရမ္မဏံ. ရူပသညာတိ စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ သညာ. ရူပသင်္ကပ္ပောတိ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီဟိ တီဟိ စိတ္တေဟိ သမ္ပယုတ္တော သင်္ကပ္ပော. ရူပစ္ဆန္ဒောတိ ရူပေ ဆန္ဒိကတဋ္ဌေန ဆန္ဒော. ရူပပရိဠာဟောတိ ရူပေ အနုဍဟနဋ္ဌေန ပရိဠာဟော. ရူပပရိယေသနာတိ ပရိဠာဟေ ဥပ္ပန္နေ သန္ဒိဋ္ဌသမ္ဘတ္တေ ဂဟေတွာ တဿ ရူပဿ ပဋိလာဘတ္ထာယ ပရိယေသနာ. ဧတ္ထ စ သညာသင်္ကပ္ပဆန္ဒာ ဧကဇဝနဝါရေပိ နာနာဇဝနဝါရေပိ လဗ္ဘန္တိ, ပရိဠာဟပရိယေသနာ ပန နာနာဇဝနဝါရေယေဝ လဗ္ဘန္တီတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓာတုနာနတ္တန္တိ ဧတ္ထ စ ဧဝံ ရူပါဒိနာနာသဘာဝံ ဓာတုံ ပဋိစ္စ ရူပသညာဒိနာနာသဘာဝသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သတ္တမံ.

๙๑. ในสูตรที่ ๗ คำว่า รูปธาตุ ได้แก่ รูปารมณ์อันมีผ้าสาฎกและผ้าโพกศีรษะเป็นต้นเป็นวัตถุของตนหรือของผู้อื่น ที่มาปรากฏในคลองจักษุ คำว่า รูปสัญญา ได้แก่ สัญญาที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ คำว่า รูปสังกัปปะ ได้แก่ สังกัปปะที่สัมปยุตด้วยจิต ๓ ดวง มีสัมปฏิจฉันนจิตเป็นต้น คำว่า รูปฉันทะ ได้แก่ ฉันทะ โดยความหมายว่ากระทำความพอใจในรูป คำว่า รูปปริฬาหะ ได้แก่ ปริฬาหะ (ความเร่าร้อน) โดยความหมายว่าแผดเผาทั่วในรูป คำว่า รูปปริเยสนา ได้แก่ การแสวงหาเพื่อได้รูปนั้น โดยชักชวนมิตรสหายที่เคยเห็นเคยใช้สอยร่วมกัน เมื่อปริฬาหะเกิดขึ้น ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สัญญา สังกัปปะ และฉันทะ ย่อมเกิดขึ้นได้ทั้งในชวนวาระเดียวกันและในชวนวาระต่างกัน ส่วนปริฬาหะและปริเยสนา ย่อมเกิดขึ้นได้ในชวนวาระต่างกันเท่านั้น และในบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความที่ธาตุแตกต่างกันมีอยู่ อย่างนี้แล" นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้ว่า สัญญาที่มีสภาวะต่างๆ กัน มีรูปสัญญาเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้น เพราะอาศัยธาตุที่มีสภาวะต่างๆ กัน มีรูปเป็นต้น อย่างนี้ จบสูตรที่ ๗

၈. နောပရိယေသနာနာနတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาโนปริเยสนานานัตตสูตร

၉၂. အဋ္ဌမေ [Pg.123] နော ဓမ္မပရိယေသနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဓမ္မပရိဠာဟောတိ ဧဝံ အာဂတံ ပဋိသေဓမတ္တမေဝ နာနံ. အဋ္ဌမံ.

๙๒. ในสูตรที่ ๘ มีเพียงปฏิเสธศัพท์ที่มาอย่างนี้ว่า "ธรรมปริฬาหะย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรมปริเยสนา" เท่านั้นที่แตกต่างกัน จบสูตรที่ ๘

၉. ဗာဟိရဖဿနာနတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาพาหิรผัสสนานัตตสูตรเป็นต้น

၉၃-၉၄. နဝမေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ရူပသညာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သညာ. ရူပသင်္ကပ္ပောတိ တသ္မိံယေဝ အာရမ္မဏေ တီဟိ စိတ္တေဟိ သမ္ပယုတ္တသင်္ကပ္ပော. ရူပသမ္ဖဿောတိ တဒေဝါရမ္မဏံ ဖုသမာနော ဖဿော. ဝေဒနာတိ တဒေဝ အာရမ္မဏံ အနုဘဝမာနာ ဝေဒနာ. ဆန္ဒာဒယော ဝုတ္တနယာဝ. ရူပလာဘောတိ ပရိယေသိတွာ လဒ္ဓံ သဟ တဏှာယ အာရမ္မဏံ ‘‘ရူပလာဘော’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ တာဝ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကနယော ဧကသ္မိံ ယေဝါရမ္မဏေ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဥပ္ပတ္တိဝသေန ဝုတ္တော. အပရော အာဂန္တုကာရမ္မဏမိဿကော ဟောတိ – ရူပသညာ ရူပသင်္ကပ္ပော ဖဿော ဝေဒနာတိ ဣမေ တာဝ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဓုဝပရိဘောဂေ နိဗဒ္ဓါရမ္မဏေ ဟောန္တိ. နိဗဒ္ဓါရမ္မဏဉှိ ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပံ ပိယံ ယံကိဉ္စိ ဝိယ ဥပဋ္ဌာတိ, အာဂန္တုကာရမ္မဏံ ပန ယံကိဉ္စိ သမာနမ္ပိ ခေါဘေတွာ တိဋ္ဌတိ.

๙๓-๙๔. ในสูตรที่ ๙ คำว่า "รูปสัญญาย่อมเกิดขึ้น" หมายความว่า สัญญาย่อมเกิดขึ้นในอารมณ์ตามประเภทที่กล่าวแล้ว คำว่า "รูปสังกัปปะ" ได้แก่ สังกัปปะที่สัมปยุตด้วยจิต ๓ ดวงในอารมณ์นั้นนั่นเอง คำว่า "รูปสัมผัส" ได้แก่ ผัสสะที่กระทบอารมณ์นั้นนั่นเอง คำว่า "เวทนา" ได้แก่ เวทนาที่เสวยอารมณ์นั้นนั่นเอง ธรรมมีฉันทะเป็นต้น มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อารมณ์พร้อมด้วยตัณหาที่แสวงหาแล้วได้มา ท่านเรียกว่า "รูปลาภะ" นี้เป็นนัยที่สงเคราะห์ธรรมทั้งหมดไว้ก่อน ซึ่งกล่าวโดยความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งปวงในอารมณ์เดียวเท่านั้น อีกนัยหนึ่ง เป็นนัยที่ระคนด้วยอาคันตุกอารมณ์ คือ ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ได้แก่ รูปสัญญา รูปสังกัปปะ ผัสสะ เวทนา ย่อมมีในนิพัทธารมณ์ คืออารมณ์ที่บริโภคเป็นประจำ เพราะว่านิพัทธารมณ์นั้น แม้จะเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ก็ปรากฏเป็นเหมือนอารมณ์ทั่วๆ ไป ส่วนอาคันตุกอารมณ์ แม้จะเป็นอารมณ์ทั่วๆ ไป ก็ยังจิตให้หวั่นไหวแล้วตั้งอยู่

တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ အမစ္စပုတ္တော ဂါမိယေဟိ ပရိဝါရိတော ဂါမမဇ္ဈေ ဌတွာ ကမ္မံ ကရောတိ. တသ္မိဉ္စဿ သမယေ ဥပါသိကာ နဒိံ ဂန္တွာ နှတွာ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ဓာတိဂဏပရိဝုတာ ဂေဟံ ဂစ္ဆတိ. သော ဒူရတော ဒိသွာ ‘‘အာဂန္တုကမာတုဂါမော ဘဝိဿတီ’’တိ သညံ ဥပ္ပာဒေတွာ ‘‘ဂစ္ဆ, ဘဏေ ဇာနာဟိ, ကာ ဧသာ’’တိ ပုရိသံ ပေသေသိ. သော ဂန္တွာ တံ ဒိသွာ ပစ္စာဂတော, ‘‘ကာ ဧသာ’’တိ ပုဋ္ဌော ယထာသဘာဝံ အာရောစေသိ. ဧဝံ အာဂန္တုကာရမ္မဏံ ခေါဘေတိ. တသ္မိံ ဥပ္ပန္နော ဆန္ဒော ရူပဆန္ဒော နာမ, တဒေဝ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နော ပရိဠာဟော ရူပပရိဠာဟော နာမ, သဟာယေ ဂဏှိတွာ တဿ ပရိယေသနံ ရူပပရိယေသနာ နာမ, ပရိယေသိတွာ လဒ္ဓံ သဟ တဏှာယ အာရမ္မဏံ ရူပလာဘော နာမ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้เป็นอุทาหรณ์ ได้ยินว่า บุตรของอำมาตย์คนหนึ่ง มีชาวบ้านแวดล้อม ยืนทำงานอยู่กลางหมู่บ้าน ในสมัยนั้น ภรรยาของเขาไปแม่น้ำ อาบน้ำแล้ว ประดับตกแต่งร่างกาย มีหมู่แม่นมแวดล้อม เดินทางกลับบ้าน เขาเห็นแต่ไกล เกิดความสำคัญว่า "คงจะเป็นหญิงแปลกหน้า" จึงส่งบุรุษไปว่า "เจ้าจงไป จงรู้มาว่า หญิงนั้นเป็นใคร" บุรุษนั้นไป เห็นนางแล้วกลับมา เมื่อถูกถามว่า "นางเป็นใคร" ก็บอกตามความเป็นจริง อาคันตุกอารมณ์ย่อมยังจิตให้หวั่นไหวอย่างนี้ ฉันทะที่เกิดขึ้นในอารมณ์นั้น ชื่อว่า รูปฉันทะ ปริฬาหะที่เกิดขึ้นโดยทำอารมณ์นั้นนั่นเองให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่า รูปปริฬาหะ การแสวงหาอารมณ์นั้นโดยชักชวนสหาย ชื่อว่า รูปปริเยสนา อารมณ์พร้อมด้วยตัณหาที่แสวงหาแล้วได้มา ชื่อว่า รูปลาภะ

ဥရုဝလ္လိယဝါသီ စူဠတိဿတ္ထေရော ပနာဟ – ‘‘ကိဉ္စာပိ ဘဂဝတာ ဖဿဝေဒနာ ပါဠိယာ မဇ္ဈေ ဂဟိတာ, ပါဠိံ ပန ပရိဝဋ္ဋေတွာ ဝုတ္တပ္ပကာရေ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နာ သညာ ရူပသညာ, တသ္မိံယေဝ သင်္ကပ္ပော ရူပသင်္ကပ္ပော တသ္မိံ [Pg.124] ဆန္ဒော ရူပစ္ဆန္ဒော, တသ္မိံ ပရိဠာဟော ရူပပရိဠာဟော, တသ္မိံ ပရိယေသနာ ရူပပရိယေသနာ, ပရိယေသိတွာ လဒ္ဓံ သဟ တဏှာယ အာရမ္မဏံ ရူပလာဘော. ဧဝံ လဒ္ဓါရမ္မဏေ ပန ဖုသနံ ဖဿော, အနုဘဝနံ ဝေဒနာ. ရူပသမ္ဖဿော ရူပသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာတိ ဣဒံ ဒွယံ လဗ္ဘတီ’’တိ. အပရမ္ပိ အဝိဘူတဝါရံ နာမ ဂဏှန္တိ. အာရမ္မဏဉှိ သာဏိပါကာရေဟိ ဝါ ပရိက္ခိတ္တံ တိဏပဏ္ဏာဒီဟိ ဝါ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတိ, တံ ‘‘ဥပဍ္ဎံ ဒိဋ္ဌံ မေ အာရမ္မဏံ, သုဋ္ဌု နံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဩလောကယတော တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နာ သညာ ရူပသညာ နာမ. တသ္မိံယေဝ ဥပ္ပန္နာ သင်္ကပ္ပာဒယော ရူပသင်္ကပ္ပာဒယော နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထာပိ စ သညာသင်္ကပ္ပဖဿဝေဒနာဆန္ဒာ ဧကဇဝနဝါရေပိ နာနာဇဝနဝါရေပိ လဗ္ဘန္တိ, ပရိဠာဟပရိယေသနာလာဘာ နာနာဇဝနဝါရေယေဝါတိ. ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. နဝမဒသမာနိ.

ส่วนพระจุลติสสเถระผู้อยู่ในอุรุเวลลียะกล่าวว่า "แม้ว่าพระผู้มีพระภาคจะทรงถือเอาผัสสะและเวทนาไว้ในท่ามกลางพระบาลี แต่เมื่อสลับพระบาลีแล้ว สัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์ตามประเภทที่กล่าวแล้ว คือ รูปสัญญา, สังกัปปะในอารมณ์นั้นนั่นเอง คือ รูปสังกัปปะ, ฉันทะในอารมณ์นั้น คือ รูปฉันทะ, ปริฬาหะในอารมณ์นั้น คือ รูปปริฬาหะ, ปริเยสนาในอารมณ์นั้น คือ รูปปริเยสนา, อารมณ์พร้อมด้วยตัณหาที่แสวงหาแล้วได้มา คือ รูปลาภะ ส่วนการกระทบในอารมณ์ที่ได้มาอย่างนี้ คือ ผัสสะ, การเสวยอารมณ์ คือ เวทนา ย่อมได้ธรรม ๒ ประการนี้ คือ รูปสัมผัส และเวทนาที่เกิดจากรูปสัมผัส" ท่านถือเอาวาระที่อารมณ์ไม่ปรากฏชัดอีกอย่างหนึ่ง เพราะว่าอารมณ์ถูกล้อมไว้ด้วยกำแพงผ้า หรือถูกปกปิดไว้ด้วยหญ้าและใบไม้เป็นต้น เมื่อบุคคลนั้นมองดูอารมณ์นั้นอยู่ด้วยคิดว่า "เราเห็นอารมณ์เพียงครึ่งเดียว เราจักดูอารมณ์นั้นให้ดี" สัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์นั้น ชื่อว่า รูปสัญญา พึงทราบว่า ธรรมมีสังกัปปะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในอารมณ์นั้นนั่นเอง ชื่อว่า ธรรมมีรูปสังกัปปะเป็นต้น แม้ในวาระนี้ สัญญา สังกัปปะ ผัสสะ เวทนา และฉันทะ ย่อมเกิดขึ้นได้ทั้งในชวนวาระเดียวกันและในชวนวาระต่างกัน ส่วนปริฬาหะ ปริเยสนา และลาภะ ย่อมเกิดขึ้นได้ในชวนวาระต่างกันเท่านั้น สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นแล้ว จบสูตรที่ ๙ และ ๑๐

နာနတ္တဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

นานัตตวรรคที่ ๑ จบ

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁. သတ္တဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสัตตธาตุสูตร

၉၅. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ အာဘာဓာတူတိ အာလောကဓာတု. အာလောကဿပိ အာလောကကသိဏေ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာနဿာပီတိ သဟာရမ္မဏဿ ဈာနဿ ဧတံ နာမံ. သုဘဓာတူတိ သုဘကသိဏေ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာနဝသေန သဟာရမ္မဏဇ္ဈာနမေဝ. အာကာသာနဉ္စာယတနမေဝ အာကာသာနဉ္စာယတနဓာတု. သညာဝေဒယိတနိရောဓောဝ သညာဝေဒယိတနိရောဓဓာတု. ဣတိ ဘဂဝါ အနုသန္ဓိကုသလဿ ဘိက္ခုနော တတ္ထ နိသီဒိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုကာမဿ ဩကာသံ ဒေန္တော ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ.

๙๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า อาภาธาตุ ได้แก่ อาโลกธาตุ นี้เป็นชื่อของฌานพร้อมทั้งอารมณ์ คือทั้งของอาโลกกสิณและของฌานที่เกิดขึ้นจากการทำบริกรรมในอาโลกกสิณ คำว่า สุภธาตุ ได้แก่ ฌานพร้อมทั้งอารมณ์โดยอำนาจแห่งฌานที่เกิดขึ้นในสุภกสิณนั่นเอง อากาสานัญจายตนะนั่นเอง คือ อากาสานัญจายตนธาตุ สัญญาเวทยิตนิโรธนั่นเอง คือ สัญญาเวทยิตนิโรธธาตุ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะประทานโอกาสแก่ภิกษุผู้ฉลาดในการสืบต่ออนุสนธิ ผู้ประสงค์จะทูลถามปัญหา นั่งอยู่ในที่นั้น จึงทรงจบพระเทศนาไว้เพียงอุเทศ

အန္ဓကာရံ ပဋိစ္စာတိ အန္ဓကာရော ဟိ အာလောကေန ပရိစ္ဆိန္နော, အာလောကောပိ အန္ဓကာရေန. အန္ဓကာရေန ဟိ သော ပါကဋော ဟောတိ. တသ္မာ ‘‘အန္ဓကာရံ ပဋိစ္စ ပညာယတီ’’တိ အာဟ. အသုဘံ ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အသုဘဉှိ သုဘေန, သုဘဉ္စ အသုဘေန ပရိစ္ဆိန္နံ, အသုဘေ သတိ သုဘံ ပညာယတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ရူပံ ပဋိစ္စာတိ ရူပါဝစရသမာပတ္တိံ ပဋိစ္စ. ရူပါဝစရသမာပတ္တိယာ ဟိ သတိ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ္တိ နာမ [Pg.125] ဟောတိ ရူပသမတိက္ကမော ဝါ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝိညာဏဉ္စာယတနဓာတုအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. နိရောဓံ ပဋိစ္စာတိ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ပဋိသင်္ခါအပ္ပဝတ္တိံ ပဋိစ္စ. ခန္ဓနိရောဓဉှိ ပဋိစ္စ နိရောဓသမာပတ္တိ နာမ ပညာယတိ, န ခန္ဓပဝတ္တိံ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဧတ္ထ စ စတုန္နံ ခန္ဓာနံ နိရောဓောဝ နိရောဓသမာပတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในคำว่า "Andhakāraṃ paṭicca" (อาศัยความมืด) นั้น มีนัยดังนี้ เพราะว่าความมืดถูกกำหนดด้วยแสงสว่าง และแสงสว่างก็ถูกกำหนดด้วยความมืด จริงอยู่ เพราะอาศัยความมืด แสงสว่างนั้นจึงปรากฏ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมปรากฏเพราะอาศัยความมืด" แม้ในคำว่า "Asubhaṃ paṭicca" (อาศัยของไม่งาม) ก็มีนัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ของไม่งามถูกกำหนดด้วยของงาม และของงามก็ถูกกำหนดด้วยของไม่งาม เมื่อมีของไม่งามอยู่ ของงามจึงปรากฏ ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ ในคำว่า "Rūpaṃ paṭicca" (อาศัยรูป) หมายถึง อาศัยรูปาวจรสมาบัติ จริงอยู่ เมื่อมีรูปาวจรสมาบัติอยู่ สมาบัติที่ชื่อว่าอากาสานัญจายตนสมาบัติ หรือการก้าวล่วงรูปจึงมีได้ ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ แม้ในวิญญาณัญจายตนธาตุเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน ในคำว่า "Nirodhaṃ paṭicca" (อาศัยความดับ) หมายถึง อาศัยความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔ ด้วยปัญญาพิจารณา จริงอยู่ เพราะอาศัยความดับแห่งขันธ์ สมาบัติที่ชื่อว่านิโรธสมาบัติจึงปรากฏ ไม่ใช่เพราะอาศัยความเป็นไปแห่งขันธ์ ฉะนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ และในที่นี้ พึงทราบว่า ความดับแห่งขันธ์ ๔ นั่นเอง คือ นิโรธสมาบัติ

ကထံ သမာပတ္တိ ပတ္တဗ္ဗာတိ ကထံ သမာပတ္တိယော ကီဒိသာ သမာပတ္တိယော နာမ ဟုတွာ ပတ္တဗ္ဗာတိ? သညာသမာပတ္တိ ပတ္တဗ္ဗာတိ သညာယ အတ္ထိဘာဝေန သညာသမာပတ္တိယော သညာသမာပတ္တိယော နာမ ဟုတွာ ပတ္တဗ္ဗာ. သင်္ခါရာဝသေသသမာပတ္တိ ပတ္တဗ္ဗာတိ သုခုမသင်္ခါရာနံ အဝသိဋ္ဌတာယ သင်္ခါရာဝသေသသမာပတ္တိ နာမ ဟုတွာ ပတ္တဗ္ဗာ. နိရောဓသမာပတ္တိ ပတ္တဗ္ဗာတိ နိရောဓောဝ နိရောဓသမာပတ္တိ နိရောဓသမာပတ္တိ နာမ ဟုတွာ ပတ္တဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ပဌမံ.

ในคำว่า "Kathaṃ samāpatti pattabbā" (พึงบรรลุสมาบัติอย่างไร) มีความว่า สมาบัติทั้งหลายเป็นอย่างไร ชื่อว่าสมาบัติอย่างไรแล้วจึงพึงบรรลุ? ในคำว่า "Saññāsamāpatti pattabbā" (พึงบรรลุสัญญาสมาบัติ) มีความว่า สัญญาสมาบัติทั้งหลาย พึงบรรลุโดยความเป็นสภาวะที่ชื่อว่าสัญญาสมาบัติ เพราะมีความเป็นอยู่แห่งสัญญา ในคำว่า "Saṅkhārāvasesasamāpatti pattabbā" (พึงบรรลุสังขาราวเสสสมาบัติ) มีความว่า พึงบรรลุโดยความเป็นสภาวะที่ชื่อว่าสังขาราวเสสสมาบัติ เพราะความที่ยังมีสังขารอันละเอียดเหลืออยู่ ในคำว่า "Nirodhasamāpatti pattabbā" (พึงบรรลุนิโรธสมาบัติ) มีความว่า ความดับนั่นเองคือนิโรธสมาบัติ พึงบรรลุโดยความเป็นสภาวะที่ชื่อว่านิโรธสมาบัติ จบสูตรที่หนึ่ง

၂. သနိဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาสนิทานสูตร

၉၆. ဒုတိယေ သနိဒါနန္တိ ဘာဝနပုံသကမေတံ, သနိဒါနော သပစ္စယော ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ကာမဓာတုံ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိစ္စာတိ ဧတ္ထ ကာမဝိတက္ကောပိ ကာမဓာတု ကာမာဝစရဓမ္မာပိ, ဝိသေသတော သဗ္ဗာကုသလမ္ပိ. ယထာဟ –

๙๖. ในสูตรที่สอง คำว่า "สนิทานํ" นี้เป็นภาวปุงสกศัพท์ มีความว่า เกิดขึ้นโดยมีเหตุ มีปัจจัย ในคำว่า "กามธาตุํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจ" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาศัยกามธาตุ) นี้ กามวิตกก็ชื่อว่ากามธาตุ ธรรมที่เป็นกามาพจรก็ชื่อว่ากามธาตุ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อกุศลทั้งหมดก็ชื่อว่ากามธาตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ကာမဓာတု? ကာမပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပော အပ္ပနာ ဗျပ္ပနာ စေတသော အဘိနိရောပနာ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု. ဟေဋ္ဌတော အဝီစိနိရယံ ပရိယန္တံ ကရိတွာ ဥပရိတော ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ ဒေဝေ အန္တောကရိတွာ ယံ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဧတ္ထာဝစရာ ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ ခန္ဓဓာတုအာယတနာ ရူပါ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ, အယံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု. သဗ္ဗေပိ အကုသလာ ဓမ္မာ ကာမဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂).

"ในบรรดาธรรมเหล่านั้น กามธาตุเป็นไฉน? ความตรึก ความวิตก ความดำริ การแนบสนิท การแนบสนิทยิ่ง การปักใจลงแห่งจิต มิจฉาสังกัปปะ ที่ประกอบด้วยกาม นี้เรียกว่า กามธาตุ เบื้องต่ำกำหนดเอาอเวจีนรกเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเอาปรนิมมิตวสวัตตีเทวดาไว้ในท่ามกลาง ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่ท่องเที่ยวอยู่ในภพนี้ ที่นับเนื่องในภพนี้ ในระหว่างนั้น นี้เรียกว่า กามธาตุ แม้อกุศลธรรมทั้งปวง ก็เรียกว่า กามธาตุ" (วิภงฺค. 182)

ဧတ္ထ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ အသမ္ဘိန္နာတိ ဒွေ ကထာ ဟောန္တိ. ကထံ? ကာမဓာတုဂ္ဂဟဏေန ဟိ ဗျာပါဒဓာတုဝိဟိံသာဓာတုယော ဂဟိတာ ဟောန္တီတိ အယံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ. တာသံ ပန ဒွိန္နံ ဓာတူနံ ဝိသုံ အာဂတတ္တာ သေသဓမ္မာ ကာမဓာတူတိ အယံ အသမ္ဘိန္နကထာ. အယမိဓ ဂဟေတဗ္ဗာ ဣမံ ကာမဓာတုံ အာရမ္မဏဝသေန ဝါ သမ္ပယောဂဝသေန ဝါ ပဋိစ္စ ကာမသညာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကာမသညံ [Pg.126] ပဋိစ္စာတိ ကာမသညံ ပန သမ္ပယောဂဝသေန ဝါ ဥပနိဿယဝသေန ဝါ ပဋိစ္စ ကာမသင်္ကပ္ပော နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တီဟိ ဌာနေဟီတိ တီဟိ ကာရဏေဟိ. မိစ္ဆာ ပဋိပဇ္ဇတီတိ အယာထာဝပဋိပဒံ အနိယျာနိကပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇတိ.

ในที่นี้ มีกถา ๒ อย่าง คือ สัพพสังคาหิกา (รวบยอดทั้งหมด) และ อสัมภินนา (ไม่ปะปนกัน) เป็นอย่างไร? คือ เพราะการถือเอากามธาตุ พยาบาทธาตุและวิหิงสาธาตุก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย นี้ชื่อว่าสัพพสังคาหิกกถา แต่เพราะธาตุทั้งสองนั้นมาโดยต่างหาก ธรรมที่เหลือจึงชื่อว่ากามธาตุ นี้ชื่อว่าอสัมภินนกถา ในที่นี้ พึงถือเอาอสัมภินนกถานี้ อาศัยกามธาตุนี้ โดยความเป็นอารมณ์หรือโดยความเป็นสัมปโยคะ กามสัญญาจึงเกิดขึ้น ในคำว่า "กามสญฺญํ ปฏิจฺจ" (อาศัยกามสัญญา) นั้น อาศัยกามสัญญา โดยความเป็นสัมปโยคะหรือโดยความเป็นอุปนิสัย กามสังกัปปะจึงเกิดขึ้น พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้ คำว่า "ตีหิ ฐาเนหิ" (โดยฐานะ ๓) หมายถึง โดยเหตุ ๓ ประการ คำว่า "มิจฺฉา ปฏิปชฺชติ" (ย่อมปฏิบัติผิด) หมายถึง ย่อมปฏิบัติข้อปฏิบัติที่ไม่เป็นจริง ข้อปฏิบัติที่ไม่นำออกจากทุกข์

ဗျာပါဒဓာတုံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ဗျာပါဒဝိတက္ကောပိ ဗျာပါဒဓာတု ဗျာပါဒေါပိ. ယထာဟ –

ในคำว่า "พฺยาปาทธาตุํ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พยาบาทธาตุ) นี้ พยาบาทวิตกก็ชื่อว่าพยาบาทธาตุ แม้พยาบาทก็ชื่อว่าพยาบาทธาตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဗျာပါဒဓာတု? ဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတု. ဒသသု အာဃာတဝတ္ထူသု စိတ္တဿ အာဃာတော ပဋိဝိရောဓော ကောပေါ ပကောပေါ…ပေ… အနတ္တမနတာ စိတ္တဿ, အယံ ဝုစ္စတိ ဗျာပါဒဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂).

"ในบรรดาธรรมเหล่านั้น พยาบาทธาตุเป็นไฉน? ความตรึก ความวิตก...ฯลฯ... ที่ประกอบด้วยพยาบาท นี้เรียกว่า พยาบาทธาตุ ในอาฆาตวัตถุ ๑๐ ประการ ความอาฆาตแห่งจิต ความกระทบกระทั่ง ความโกรธ ความโกรธจัด...ฯลฯ... ความไม่พอใจแห่งจิต นี้เรียกว่า พยาบาทธาตุ" (วิภงฺค. 182)

ဣမံ ဗျာပါဒဓာတုံ သဟဇာတပစ္စယာဒိဝသေန ပဋိစ္စ ဗျာပါဒသညာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อาศัยพยาบาทธาตุนี้ โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น พยาบาทสัญญาจึงเกิดขึ้น ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว

ဝိဟိံသာဓာတုံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ဝိဟိံသာဝိတက္ကောပိ ဝိဟိံသာဓာတု ဝိဟိံသာပိ. ယထာဟ –

ในคำว่า "วิหึสาธาตุํ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิหิงสาธาตุ) นี้ วิหิงสาวิตกก็ชื่อว่าวิหิงสาธาตุ แม้วิหิงสาก็ชื่อว่าวิหิงสาธาตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘တတ္ထ ကတမာ ဝိဟိံသာဓာတု? ဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဟိံသာဓာတု. ဣဓေကစ္စော ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ရဇ္ဇုယာ ဝါ အညတရညတရေန ဝါ သတ္တေ ဝိဟေဌေတိ. ယာ ဧဝရူပါ ဟေဌနာ ဝိဟေဌနာ ဟိံသနာ ဝိဟိံသနာ ရောသနာ ပရူပဃာတော, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိဟိံသာဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂).

"ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิหิงสาธาตุเป็นไฉน? ความตรึก ความวิตก...ฯลฯ... ที่ประกอบด้วยวิหิงสา นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง ด้วยเชือกบ้าง หรือด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งบ้าง การบีบคั้น การเบียดเบียน การทำร้าย การประทุษร้าย การข่มเหง การทำร้ายผู้อื่น เห็นปานใด นี้เรียกว่า วิหิงสาธาตุ" (วิภงฺค. 182)

ဣမံ ဝိဟိံသာဓာတုံ သဟဇာတပစ္စယာဒိဝသေန ပဋိစ္စ ဝိဟိံသာသညာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อาศัยวิหิงสาธาตุนี้ โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น วิหิงสาสัญญาจึงเกิดขึ้น แม้ในวาระนี้ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว

တိဏဒါယေတိ တိဏဂဟနေ အရညေ. အနယဗျသနန္တိ အဝုဍ္ဎိံ ဝိနာသံ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ သုက္ခတိဏဒါယော ဝိယ အာရမ္မဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တိဏုက္ကာ ဝိယ အကုသလသညာ, တိဏကဋ္ဌနိဿိတာ ပါဏာ ဝိယ ဣမေ သတ္တာ. ယထာ သုက္ခတိဏဒါယေ ဌပိတံ တိဏုက္ကံ ခိပ္ပံ ဝါယမိတွာ အနိဗ္ဗာပေန္တဿ တေ ပါဏာ အနယဗျသနံ ပါပုဏန္တိ. ဧဝမေဝ ယေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ [Pg.127] ဥပ္ပန္နံ အကုသလသညံ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပ္ပဟာနေဟိ နပ္ပဇဟန္တိ, တေ ဒုက္ခံ ဝိဟရန္တိ.

คำว่า "ติณทาเย" หมายถึง ในป่ารกด้วยหญ้า คำว่า "อนยพฺยสนํ" หมายถึง ความไม่เจริญ ความพินาศ ในคำว่า "เอวเมว โข" นี้ พึงเห็นอารมณ์เปรียบเหมือนป่าหญ้าแห้ง พึงเห็นอกุศลสัญญาเปรียบเหมือนคบหญ้า พึงเห็นสัตว์เหล่านี้เปรียบเหมือนสัตว์เล็กๆ ที่อาศัยหญ้าและไม้ เหมือนอย่างว่า เมื่อบุคคลไม่พยายามรีบดับคบหญ้าที่วางไว้ในป่าหญ้าแห้ง สัตว์เล็กๆ เหล่านั้นย่อมถึงความฉิบหายและความพินาศ ฉันใด สมณพราหมณ์เหล่าใด ไม่ละอกุศลสัญญาที่เกิดขึ้นแล้ว ด้วยวิกขัมภนปหาน ตทังคปหาน และสมุจเฉทปหาน สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมอยู่เป็นทุกข์ ฉันนั้นเหมือนกัน

ဝိသမဂတန္တိ ရာဂဝိသမာဒီနိ အနုဂတံ အကုသလသညံ. န ခိပ္ပမေဝ ပဇဟတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနာဒိဝသေန သီဃံ နပ္ပဇဟတိ. န ဝိနောဒေတီတိ န နီဟရတိ. န ဗျန္တီကရောတီတိ ဘင်္ဂမတ္တမ္ပိ အနဝသေသေန္တော န ဝိဂတန္တံ ကရောတိ. န အနဘာဝံ ဂမေတီတိ န အနုအဘာဝံ ဂမေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု န – ကာရော အာဟရိတဗ္ဗော. ပါဋိကင်္ခါတိ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ.

บทว่า วิสมคตํ ได้แก่ อกุศลสัญญาที่แล่นไปตามราคะอันไม่สม่ำเสมอเป็นต้น บทว่า น ขิปฺปเมว ปชหติ ความว่า ย่อมไม่ละโดยเร็วพลันด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนปหานเป็นต้น บทว่า น วิโนเทติ ความว่า ย่อมไม่บรรเทา คือ ย่อมไม่นำออก บทว่า น พฺยนฺตีกโรติ ความว่า ย่อมไม่ทำให้สิ้นสุด คือ ไม่ทำให้หมดสิ้นไปโดยไม่เหลือแม้เพียงส่วนน้อย บทว่า น อนภาวํ คเมติ ความว่า ย่อมไม่ทำให้ถึงความไม่มี คือ ไม่ทำให้ถึงความเกิดขึ้นใหม่ไม่ได้ พึงนำ น-การ อักษรปฏิเสธเข้ามาในทุกบทอย่างนี้ บทว่า ปาฏิกงฺขา ความว่า พึงหวัง พึงปรารถนา

နေက္ခမ္မဓာတုံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ နေက္ခမ္မဝိတက္ကောပိ နေက္ခမ္မဓာတု သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ. ယထာဟ –

ในบทว่า เนกฺขมฺมธาตุํ ภิกฺขเว นี้ แม้เนกขัมมวิตกก็ชื่อว่าเนกขัมมธาตุ แม้กุศลธรรมทั้งปวงก็ชื่อว่าเนกขัมมธาตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘တတ္ထ ကတမာ နေက္ခမ္မဓာတု? နေက္ခမ္မပဋိသံယုတ္တော တက္ကော ဝိတက္ကော…ပေ… သမ္မာသင်္ကပ္ပော, အယံ ဝုစ္စတိ နေက္ခမ္မဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂).

“บรรดาธรรมเหล่านั้น เนกขัมมธาตุเป็นไฉน? ตักกะ วิตักกะ...ฯลฯ...สัมมาสังกัปปะ ที่สัมปยุตด้วยเนกขัมมะ นี้เรียกว่า เนกขัมมธาตุ” (วิภงฺค. ๑๘๒)

ဣဓာပိ ဒုဝိဓာ ကထာ. နေက္ခမ္မဓာတုဂ္ဂဟဏေန ဟိ ဣတရာပိ ဒွေ ဓာတုယော ဂဟဏံ ဂစ္ဆန္တိ ကုသလဓမ္မပရိယာပန္နတ္တာ, အယံ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာ. တာ ပန ဓာတုယော ဝိသုံ ဒီပေတဗ္ဗာတိ တာ ဌပေတွာ သေသာ သဗ္ဗကုသလာ နေက္ခမ္မဓာတူတိ အယံ အသမ္ဘိန္နာ. ဣမံ နေက္ခမ္မဓာတုံ သဟဇာတာဒိပစ္စယဝသေန ပဋိစ္စ နေက္ခမ္မသညာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သညာဒီနိ ပဋိစ္စ ဝိတက္ကာဒယော ယထာနုရူပံ.

แม้ในที่นี้ ก็มีคำอธิบาย ๒ อย่าง คือว่า โดยการถือเอาเนกขัมมธาตุ แม้ธาตุอีก ๒ อย่างก็ย่อมถึงการถูกถือเอาด้วย เพราะนับเนื่องในกุศลธรรม นี้เป็นคำอธิบายแบบรวบยอดทั้งหมด (สัพพสังคาหิกา) ส่วนธาตุเหล่านั้นพึงแสดงไว้ต่างหาก ฉะนั้น ยกธาตุเหล่านั้นไว้ กุศลธรรมที่เหลือทั้งหมดชื่อว่าเนกขัมมธาตุ นี้เป็นคำอธิบายแบบไม่ปะปน (อสัมภินนา) อาศัยเนกขัมมธาตุนี้โดยนัยแห่งสหชาตปัจจัยเป็นต้น เนกขัมมสัญญาจึงเกิดขึ้น อาศัยสัญญาเป็นต้น วิตกเป็นต้นจึงเกิดขึ้นตามสมควร

အဗျာပါဒဓာတုံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ အဗျာပါဒဝိတက္ကောပိ အဗျာပါဒဓာတု အဗျာပါဒေါပိ. ယထာဟ –

ในบทว่า อพฺยาปาทธาตุํ ภิกฺขเว นี้ แม้อพยาบาทวิตกก็ชื่อว่าอพยาบาทธาตุ แม้อพยาบาท (คือเมตตา) ก็ชื่อว่าอพยาบาทธาตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘တတ္ထ ကတမာ အဗျာပါဒဓာတု? အဗျာပါဒပဋိသံယုတ္တော တက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတု. ယာ သတ္တေသု မေတ္တိ မေတ္တာယနာ မေတ္တာယိတတ္တံ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ အဗျာပါဒဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂).

“บรรดาธรรมเหล่านั้น อพยาบาทธาตุเป็นไฉน? ตักกะ...ฯลฯ...ที่สัมปยุตด้วยอพยาบาท นี้เรียกว่า อพยาบาทธาตุ. เมตตา ความเป็นผู้มีเมตตา ความเป็นแห่งเมตตา เมตตาเจโตวิมุติในสัตว์ทั้งหลายใด นี้เรียกว่า อพยาบาทธาตุ” (วิภงฺค. ๑๘๒)

ဣမံ အဗျာပါဒဓာတုံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ အဗျာပါဒသညာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

อาศัยอพยาบาทธาตุนี้ อพยาบาทสัญญาจึงเกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว

အဝိဟိံသာဓာတုံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထာပိ အဝိဟိံသာဝိတက္ကောပိ အဝိဟိံသာဓာတု ကရုဏာပိ. ယထာဟ –

แม้ในบทว่า อวิหึสาธาตุํ ภิกฺขเว นี้ แม้อวิหิงสาวิตกก็ชื่อว่าอวิหิงสาธาตุ แม้กรุณาก็ชื่อว่าอวิหิงสาธาตุ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘တတ္ထ [Pg.128] ကတမာ အဝိဟိံသာဓာတု? အဝိဟိံသာပဋိသံယုတ္တော တက္ကော…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတု. ယာ သတ္တေသု ကရုဏာ ကရုဏာယနာ ကရုဏာယိတတ္တံ ကရုဏာစေတောဝိမုတ္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ အဝိဟိံသာဓာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၁၈၂).

“บรรดาธรรมเหล่านั้น อวิหิงสาธาตุเป็นไฉน? ตักกะ...ฯลฯ...ที่สัมปยุตด้วยอวิหิงสา นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ. กรุณา ความเป็นผู้มีกรุณา ความเป็นแห่งกรุณา กรุณาเจโตวิมุติในสัตว์ทั้งหลายใด นี้เรียกว่า อวิหิงสาธาตุ” (วิภงฺค. ๑๘๒)

ဣမံ အဝိဟိံသာဓာတုံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ အဝိဟိံသာသညာ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုတိယံ.

อาศัยอวิหิงสาธาตุนี้ อวิหิงสาสัญญาจึงเกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว จบสูตรที่ ๒

၃. ဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาคิญชกาวสถสูตร

၉၇. တတိယေ ဓာတုံ, ဘိက္ခဝေတိ ဣတော ပဋ္ဌာယ အဇ္ဈာသယံ ဓာတူတိ ဒီပေတိ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ သညာတိ အဇ္ဈာသယံ ပဋိစ္စ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိတက္ကော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ဣဓာပိ ‘‘ကစ္စာနော ပဉှံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ တဿ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဧတ္တာဝတာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌာပေသိ. အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသူတိ ဆသု သတ္ထာရေသု. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါတိ မယမသ္မ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါတိ. ကိံ ပဋိစ္စ ပညာယတီတိ ကိသ္မိံ သတိ ဟောတီတိ? သတ္ထာရာနံ ဥပ္ပန္နံ ဒိဋ္ဌိံ ပုစ္ဆတိ. အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေသု တေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧတေတိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နံ တိတ္ထိယသာဝကာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိံ ပုစ္ဆတိယေဝ.

๙๗. ในสูตรที่ ๓ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า อัธยาศัยชื่อว่าธาตุ จำเดิมแต่นี้ไป ด้วยบทว่า ธาตุํ ภิกฺขเว บทว่า อุปฺปชฺชติ สญฺญา ความว่า อาศัยอัธยาศัย สัญญาจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น วิตกจึงเกิดขึ้น แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พระกัจจานะจักทูลถามปัญหา” จึงทรงจบพระเทศนาลงเพียงเท่านี้ เพื่อประทานโอกาสแก่ท่าน บทว่า อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ ได้แก่ ในศาสดาทั้ง ๖ บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธา ความว่า เราทั้งหลายเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า บทว่า กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายติ ความว่า เมื่ออะไรมีอยู่จึงมี (พระกัจจานะ) ทูลถามถึงทิฏฐิที่เกิดขึ้นแก่ศาสดาทั้งหลาย และทูลถามถึงทิฏฐิของเหล่าสาวกของเดียรถีย์ที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ท่านเหล่านี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” ในศาสดาเหล่านั้นผู้ไม่เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ဣဒါနိ ယသ္မာ တေသံ အဝိဇ္ဇာဓာတုံ ပဋိစ္စ သာ ဒိဋ္ဌိ ဟောတိ, အဝိဇ္ဇာဓာတု စ နာမ မဟတီ ဓာတု, တသ္မာ မဟတိံ ဓာတုံ ပဋိစ္စ တဿာ ဥပ္ပတ္တိံ ဒီပေန္တော မဟတီ ခေါ ဧသာတိအာဒိမာဟ. ဟီနံ, ကစ္စာန, ဓာတုံ ပဋိစ္စာတိ ဟီနံ အဇ္ဈာသယံ ပဋိစ္စ. ပဏိဓီတိ စိတ္တဋ္ဌပနံ. သာ ပနေသာ ဣတ္ထိဘာဝံ ဝါ မက္ကဋာဒိတိရစ္ဆာနဘာဝံ ဝါ ပတ္ထေန္တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဟီနော ပုဂ္ဂလောတိ ယဿေတေ ဟီနာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗော သော ပုဂ္ဂလောပိ ဟီနော နာမ. ဟီနာ ဝါစာတိ ယာ တဿ ဝါစာ, သာပိ ဟီနာ. ဟီနံ အာစိက္ခတီတိ သော အာစိက္ခန္တောပိ ဟီနမေဝ အာစိက္ခတိ, ဒေသေန္တောပိ ဟီနမေဝ ဒေသေတီတိ သဗ္ဗပဒါနိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ဥပပတ္တီတိ ဒွေ ဥပပတ္တိယော ပဋိလာဘော စ နိဗ္ဗတ္တိ စ. နိဗ္ဗတ္တိ ဟီနကုလာဒိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပဋိလာဘော စိတ္တုပ္ပာဒက္ခဏေ ဟီနတ္တိကဝသေန. ကထံ? တဿ ဟိ ပဉ္စသု နီစကုလေသု ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဟီနာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဝေဿသုဒ္ဒကုလေသု ဥပ္ပဇ္ဇနတော မဇ္ဈိမာ, ခတ္တိယဗြာဟ္မဏကုလေသု ဥပ္ပဇ္ဇနတော ပဏီတာ. ဒွါဒသာကုသလစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ပန ပဋိလာဘတော [Pg.129] ဟီနော ပဋိလာဘော, တေဘူမကဓမ္မာနံ ပဋိလာဘတော မဇ္ဈိမော, နဝလောကုတ္တရဓမ္မာနံ ပဋိလာဘတော ပဏီတော. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တိယေဝ အဓိပ္ပေတာတိ. တတိယံ.

บัดนี้ เพราะเหตุที่ทิฏฐินั้นของศาสดาเหล่านั้นเกิดขึ้นเพราะอาศัยอวิชชาธาตุ และอวิชชาธาตุนั้นก็เป็นธาตุใหญ่ ฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงความเกิดขึ้นแห่งทิฏฐินั้นโดยอาศัยธาตุใหญ่ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า มหตี โข เอสา บทว่า หีนํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ ความว่า อาศัยอัธยาศัยอันเลว บทว่า ปณิธิ ได้แก่ การตั้งจิตไว้ ก็การตั้งจิตนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารถนาความเป็นหญิง หรือความเป็นดิรัจฉานมีลิงเป็นต้น บทว่า หีโน ปุคฺคโล ความว่า ธรรมอันเลวเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ใด แม้บุคคลนั้นทั้งหมดก็ชื่อว่าเลว บทว่า หีนา วาจา ความว่า วาจาใดของบุคคลนั้น แม้วาจานั้นก็เลว บทว่า หีนํ อาจิกฺขติ ความว่า บุคคลนั้นเมื่อบอก ก็ย่อมบอกแต่สิ่งเลว เมื่อแสดง ก็ย่อมแสดงแต่สิ่งเลว พึงประกอบทุกบทอย่างนี้ บทว่า อุปปตฺติ ความว่า อุปบัติมี ๒ อย่าง คือ ปฏิลาภะ (การได้) และนิพพัตติ (การบังเกิด) พึงทราบ นิพพัตติ โดยนัยแห่งตระกูลต่ำเป็นต้น พึงทราบ ปฏิลาภะ โดยนัยแห่งติกะอันเลวในขณะจิตตุปบาท อย่างไร? คือว่า เพราะบุคคลนั้นเกิดในตระกูลต่ำ ๕ ตระกูล นิพพัตติจึงชื่อว่าเลว เพราะเกิดในตระกูลแพศย์และศูทร จึงชื่อว่าปานกลาง เพราะเกิดในตระกูลกษัตริย์และพราหมณ์ จึงชื่อว่าประณีต ส่วนเพราะการได้อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ ปฏิลาภะจึงชื่อว่าเลว เพราะการได้เตภูมิกธรรม ปฏิลาภะจึงชื่อว่าปานกลาง เพราะการได้นวโลกุตรธรรม ปฏิลาภะจึงชื่อว่าประณีต แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์เอานิพพัตติเท่านั้น จบสูตรที่ ๓

၄. ဟီနာဓိမုတ္တိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาหีนาธิมุตติกสูตร

၉၈. စတုတ္ထေ သံသန္ဒန္တီတိ ဧကတော ဟောန္တိ. သမေန္တီတိ သမာဂစ္ဆန္တိ, နိရန္တရာ ဟောန္တိ. ဟီနာဓိမုတ္တိကာတိ ဟီနဇ္ဈာသယာ. ကလျာဏာဓိမုတ္တိကာတိ ကလျာဏဇ္ဈာသယာ. စတုတ္ထံ.

๙๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สํสนฺทนฺติ ความว่า ย่อมเป็นพวกเดียวกัน บทว่า สเมนฺติ ความว่า ย่อมเข้ากันได้ คือ ย่อมสนิทสนมกัน บทว่า หีนาธิมุตฺติกา ได้แก่ ผู้มีอัธยาศัยเลว บทว่า กลฺยาณาธิมุตฺติกา ได้แก่ ผู้มีอัธยาศัยดี จบสูตรที่ ๔

၅. စင်္ကမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาจังกมสูตร

၉၉. ပဉ္စမေ ပဿထ နောတိ ပဿထ နု. သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၉) မဟာပညေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ခန္ဓန္တရံ ဓာတွန္တရံ အာယတနန္တရံ သတိပဋ္ဌာနဗောဓိပက္ခိယဓမ္မန္တရံ တိလက္ခဏာဟတံ ဂမ္ဘီရံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ မဟာပညာဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ ပထဝိံ ပတ္ထရေန္တော ဝိယ သိနေရုပါဒတော ဝါလိကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ ဘိန္ဒန္တော ဝိယ သိနေရုံ ဥက္ခိပန္တော ဝိယ အာကာသံ ဝိတ္ထာရေန္တော ဝိယ စန္ဒိမသူရိယေ ဥဋ္ဌာပေန္တော ဝိယ စ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ ကထေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မဟာပညာ’’တိ.

๙๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า passatha no คือ passatha nu (พวกท่านจงดูเถิด) บทว่า Sabbe kho ete ความว่า พระสารีบุตรเถระอันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้มีปัญญามาก ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้มีปัญญามากเท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามปัญหาสุขุมลุ่มลึก อันเนื่องด้วยไตรลักษณ์ คือ การจำแนกขันธ์ การจำแนกธาตุ การจำแนกอายตนะ การจำแนกสติปัฏฐานโพธิปักขิยธรรม” แม้ท่านพระสารีบุตรนั้น ก็ตอบปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ แก่ชนเหล่านั้น ราวกับปูแผ่นดิน ราวกับขนทรายจากเชิงเขาสิเนรุ ราวกับทำลายภูเขากำแพงจักรวาล ราวกับยกภูเขาสิเนรุ ราวกับขยายอากาศ และราวกับยกดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นผู้มีปัญญามาก”

မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောပိ ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ ဣဒ္ဓိမန္တေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ပရိကမ္မံ အာနိသံသံ အဓိဋ္ဌာနံ ဝိကုဗ္ဗနံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဣဒ္ဓိမန္တောဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ ကထေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ မဟိဒ္ဓိကာ’’တိ.

แม้พระมหาโมคคัลลานะ ก็อันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้มีฤทธิ์ ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีฤทธิ์ มหาโมคคัลลานะเป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้มีฤทธิ์เท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงบริกรรม อานิสงส์ อธิษฐาน และวิกุพพนา (การนิรมิต)” แม้ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็ตอบปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ แก่ชนเหล่านั้น โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นผู้มีฤทธิ์มาก”

မဟာကဿပေါပိ ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ မဟာကဿပေါ’’တိ ဓုတဝါဒေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ဓုတင်္ဂပရိဟာရံ အာနိသံသံ သမောဓာနံ အဓိဋ္ဌာနံ ဘေဒံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဓုတဝါဒါဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ တထေဝ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ ဗျာကရောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဓုတဝါဒါ’’တိ.

แม้พระมหากัสสปะ ก็อันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ มหากัสสปะเป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์เท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงการบริหารธุดงค์ อานิสงส์ การประมวล การอธิษฐาน และความแตกต่าง (แห่งธุดงค์)” แม้ท่านพระมหากัสสปะ ก็พยากรณ์ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ แก่ชนเหล่านั้น อย่างนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์”

အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ [Pg.130] ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ယဒိဒံ အနုရုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၂) ဒိဗ္ဗစက္ခုကေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ပရိကမ္မံ အာနိသံသံ ဥပက္ကိလေသံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ တထေဝ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ ကထေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာ’’တိ.

แม้พระอนุรุทธเถระ ก็อันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้มีทิพยจักษุ ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีทิพยจักษุ อนุรุทธะเป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้มีทิพยจักษุเท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงบริกรรม อานิสงส์ และอุปกิเลสแห่งทิพยจักษุ” แม้ท่านพระอนุรุทธเถระ ก็ตอบปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ แก่ชนเหล่านั้น อย่างนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นผู้มีทิพยจักษุ”

ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထိကာနံ ယဒိဒံ ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၆) ဓမ္မကထိကေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ဓမ္မကထာယ သင်္ခေပဝိတ္ထာရဂမ္ဘီရုတ္တာနဝိစိတြကထာဒီသု တံ တံ အာကာရံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဓမ္မကထိကာဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ ‘‘အာဝုသော, ဓမ္မကထိကေန နာမ အာဒိတော ပရိသံ ဝဏ္ဏေတုံ ဝဋ္ဋတိ, မဇ္ဈေ သုညတံ ပကာသေတုံ, အန္တေ စတုသစ္စဝသေန ကူဋံ ဂဏှိတု’’န္တိ ဧဝံ တံ တံ ဓမ္မကထာနယံ အာစိက္ခတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဓမ္မကထိကာ’’တိ.

แม้พระปุณณเถระ ก็อันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ธรรมกถึก ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นธรรมกถึก ปุณณะ มันตานีบุตร เป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้เป็นธรรมกถึกเท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงอาการนั้นๆ ในบรรดาการแสดงธรรมโดยย่อ โดยพิสดาร โดยลึกซึ้ง โดยตื้น โดยวิจิตร เป็นต้น แห่งธรรมกถา” แม้ท่านพระปุณณเถระ ก็บอกนัยแห่งธรรมกถานั้นๆ แก่ชนเหล่านั้นอย่างนี้ว่า “ผู้มีอายุทั้งหลาย อันธรรมกถึก พึงสรรเสริญบริษัทในเบื้องต้น พึงประกาศสุญญตาในท่ามกลาง พึงจับยอดคืออริยสัจ ๔ ในที่สุด” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นธรรมกถึก”

ဥပါလိတ္ထေရောပိ ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဝိနယဓရာနံ ယဒိဒံ ဥပါလီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၂၈) ဝိနယဓရေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆအတေကိစ္ဆံ အာပတ္တာနာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဝိနယဓရာဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတံ တထေဝ ကထေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဝိနယဓရာ’’တိ.

แม้พระอุบาลีเถระ ก็อันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้ทรงวินัย ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้ทรงวินัย อุบาลีเป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้ทรงวินัยเท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงอาบัติหนักอาบัติเบา อาบัติที่มีทางแก้ไขและไม่มีทางแก้ไข อาบัติและอนาบัติ” แม้ท่านพระอุบาลีเถระ ก็ตอบปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ แก่ชนเหล่านั้น อย่างนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นผู้ทรงวินัย”

အာနန္ဒတ္ထေရောပိ ဘဂဝတာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၂၃) ဗဟုဿုတေသု ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဣတိ နံ ‘‘ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ အနုသန္ဓိံ ပုဗ္ဗာပရံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ဗဟုဿုတာဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ ‘‘ဣဒံ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဣဒံ ဧဝံ ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ သဗ္ဗံ ကထေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဗဟုဿုတာ’’တိ.

แม้พระอานนทเถระ ก็อันพระผู้มีพระภาคทรงสถาปนาไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในหมู่ผู้เป็นพหูสูต ด้วยพระดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ” เพราะเหตุนั้น ชนผู้เป็นพหูสูตเท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงพยัญชนพุทธิ ๑๐ อย่าง อรรถุปบัติ อนุสนธิ และความเชื่อมโยงหน้าหลัง” แม้ท่านพระอานนทเถระ ก็ตอบทั้งหมดว่า “บทนี้พึงกล่าวอย่างนี้ ความเชื่อมโยงนี้พึงถือเอาอย่างนี้” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นพหูสูต”

ဒေဝဒတ္တော ပန ပါပိစ္ဆော ဣစ္ဆာပကတော, တေန နံ ‘‘ကုလသင်္ဂဏှနပရိဟာရံ နာနပ္ပကာရကံ ကောဟညတံ ပုစ္ဆိဿာမာ’’တိ ပါပိစ္ဆာဝ ပရိဝါရေန္တိ. သောပိ တေသံ တံ တံ နိယာမံ အာစိက္ခတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗေ ခေါ ဧတေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ပါပိစ္ဆာ’’တိ.

ส่วนพระเทวทัตเป็นผู้มีความปรารถนาลามก ถูกความปรารถนาครอบงำ เพราะเหตุนั้น ชนผู้มีความปรารถนาลามกเท่านั้นจึงแวดล้อมท่าน ด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงการบริหารการสงเคราะห์ตระกูล และการโกงต่างๆ” แม้ท่านพระเทวทัต ก็บอกข้อกำหนดนั้นๆ แก่ชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดแล เป็นผู้มีความปรารถนาลามก”

ကသ္မာ [Pg.131] ပနေတေ အဝိဒူရေ စင်္ကမိံသူတိ. ‘‘ဒေဝဒတ္တော သတ္ထရိ ပဒုဋ္ဌစိတ္တော အနတ္ထမ္ပိ ကာတုံ ဥပက္ကမေယျာ’’တိ အာရက္ခဂ္ဂဟဏတ္ထံ. အထ ဒေဝဒတ္တော ကသ္မာ စင်္ကမီတိ? ‘‘အကာရကော အယံ, ယဒိ ကာရကော ဘဝေယျ, န ဣဓ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ အတ္တနော ကတဒေါသပဋိစ္ဆာဒနတ္ထံ. ကိံ ပန ဒေဝဒတ္တော ဘဂဝတော အနတ္ထံ ကာတုံ သမတ္ထော, ဘဂဝတော ဝါ အာရက္ခကိစ္စံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, အာနန္ဒ, အနဝကာသော, ယံ တထာဂတော ပရူပက္ကမေန ပရိနိဗ္ဗာယေယျာ’’တိ (စူဠဝ. ၃၄၁). ဘိက္ခူ ပန သတ္ထရိ ဂါရဝေန အာဂတာ. တေနေဝ ဘဂဝါ ဧဝံ ဝတွာ ‘‘ဝိဿဇ္ဇေဟိ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ ဝိဿဇ္ဇာပေသိ. ပဉ္စမံ.

ถามว่า ก็เพราะเหตุไร ท่านเหล่านี้จึงจงกรมในที่ไม่ไกล? ตอบว่า เพื่อถวายอารักขา ด้วยคิดว่า “พระเทวทัตมีจิตประทุษร้ายในพระศาสดา อาจพยายามทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ได้” ถามว่า แล้วพระเทวทัตจงกรมทำไม? ตอบว่า เพื่อปกปิดโทษที่ตนทำไว้ ด้วยคิดว่า “ผู้นี้ไม่ได้ทำอะไร ถ้าเขาเป็นผู้ทำ ก็คงไม่มาที่นี่” ถามว่า ก็พระเทวทัตสามารถทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่พระผู้มีพระภาคได้หรือ หรือว่าพระผู้มีพระภาคมีกิจที่ต้องอารักขาหรือ? ตอบว่า ไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “อานนท์ ข้อที่ตถาคตจะปรินิพพานด้วยความพยายามของผู้อื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้” แต่ว่า ภิกษุทั้งหลายมาแล้วด้วยความเคารพในพระศาสดา เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาค ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว จึงรับสั่งให้ส่งกลับว่า “อานนท์ เธอจงส่งภิกษุสงฆ์กลับไปเถิด” จบสูตรที่ ๕

၆. သဂါထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสคาถาสูตร

၁၀၀. ဆဋ္ဌေ ဂူထော ဂူထေန သံသန္ဒတိ သမေတီတိ သမုဒ္ဒန္တရေ ဇနပဒန္တရေ စက္ကဝါဠန္တရေ ဌိတောပိ ဝဏ္ဏေနပိ ဂန္ဓေနပိ ရသေနပိ နာနတ္တံ အနုပဂစ္ဆန္တော သံသန္ဒတိ သမေတိ, ဧကသဒိသောဝ ဟောတိ နိရန္တရော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန အနိဋ္ဌဥပမာ ဟီနဇ္ဈာသယာနံ ဟီနအဇ္ဈာသယဿ သရိက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ အာဟဋာ, ခီရာဒိဝိသိဋ္ဌောပမာ ကလျာဏဇ္ဈာသယာနံ အဇ္ဈာသယဿ သရိက္ခဘာဝဒဿနတ္ထံ.

๑๐๐. ในสูตรที่ ๖ คำว่า "อุจจาระย่อมเข้ากันได้ ย่อมเสมอกันกับอุจจาระ" ความว่า แม้ตั้งอยู่ในระหว่างสมุทร ระหว่างชนบท หรือระหว่างจักรวาล ก็ย่อมเข้ากันได้ ย่อมเสมอกัน โดยไม่ถึงความแตกต่างกันทางสี ทางกลิ่น หรือทางรส ย่อมเป็นเช่นเดียวกันทีเดียว ไม่มีระหว่างคั่น แม้ในข้อที่เหลือ (มูตร เสมหะ เป็นต้น) ก็นัยนี้แหละ อนึ่ง อุปมาที่ไม่น่าปรารถนานี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำมาเพื่อแสดงความเป็นผู้มีอัธยาศัยทรามเหมือนกันแก่บุคคลผู้มีอัธยาศัยทราม ส่วนอุปมาอันประเสริฐมีนมสดเป็นต้น (ทรงนำมา) เพื่อแสดงความเป็นผู้มีอัธยาศัยดีงามเหมือนกันแก่บุคคลผู้มีอัธยาศัยดีงาม

သံသဂ္ဂါတိ ဒဿနသဝနသံသဂ္ဂါဒိဝတ္ထုကေန တဏှာသ္နေဟေန. ဝနထော ဇာတောတိ ကိလေသဝနံ ဇာတံ. အသံသဂ္ဂေန ဆိဇ္ဇတီတိ ဧကတော ဌာနနိသဇ္ဇာဒီနိ အကရောန္တဿ အသံသဂ္ဂေန အဒဿနေန ဆိဇ္ဇတိ. သာဓုဇီဝီတိ ပရိသုဒ္ဓဇီဝိတံ ဇီဝမာနော. သဟာဝသေတိ သဟဝါသံ ဝသေယျ. ဆဋ္ဌံ.

คำว่า "เพราะความคลุกคลี" หมายถึง เพราะตัณหาเพียงดังยางเหนียวอันมีทัสสนสังสัคคะและสวนสังสัคคะเป็นต้นเป็นเหตุ คำว่า "ป่าคือกิเลสเกิดแล้ว" หมายถึง ป่าคือกิเลสเกิดขึ้นแล้ว คำว่า "ย่อมตัดขาดได้เพราะความไม่คลุกคลี" หมายถึง เมื่อไม่กระทำอิริยาบถมีการยืนและการนั่งเป็นต้นในที่เดียวกัน ย่อมตัดขาดได้เพราะความไม่คลุกคลี เพราะความไม่เห็น คำว่า "ผู้มีชีวิตที่ดีงาม" หมายถึง ผู้มีความเป็นอยู่บริสุทธิ์ คำว่า "พึงอยู่ร่วม" หมายถึง พึงอยู่ร่วมกัน จบสูตรที่ ๖

၇. အဿဒ္ဓသံသန္ဒနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอัสสัทธสังสันทนสูตร

၁၀၁. သတ္တမေ အဿဒ္ဓါ အဿဒ္ဓေဟီတိအာဒီသု ဗုဒ္ဓေ ဝါ ဓမ္မေ ဝါ သံဃေ ဝါ သဒ္ဓါဝိရဟိတာ နိရောဇာ နိရသာ ပုဂ္ဂလာ သမုဒ္ဒဿ ဩရိမတီရေ ဌိတာ ပါရိမတီရေပိ ဌိတေဟိ အဿဒ္ဓေဟိ သဒ္ဓိံ တာယ အဿဒ္ဓတာယ ဧကသဒိသာ နိရန္တရာ ဟောန္တိ. တထာ အဟိရိကာ ဘိန္နမရိယာဒါ အလဇ္ဇိပုဂ္ဂလာ အဟိရိကေဟိ, အနောတ္တပ္ပိနော ပါပကိရိယာယ အဘာယမာနာ အနောတ္တပ္ပီဟိ, အပ္ပဿုတာ သုတဝိရဟိတာ အပ္ပဿုတေဟိ, ကုသီတာ အာလသိယပုဂ္ဂလာ [Pg.132] ကုသီတေဟိ, မုဋ္ဌဿတိနော ဘတ္တနိက္ခိတ္တကာကမံသနိက္ခိတ္တသိင်္ဂါလသဒိသာ မုဋ္ဌဿတီဟိ, ဒုပ္ပညာ ခန္ဓာဒိပရိစ္ဆေဒိကာယ ပညာယ အဘာဝေန နိပ္ပညာ တာဒိသေဟေဝ ဒုပ္ပညေဟိ, သဒ္ဓါသမ္ပန္နာ စေတိယဝန္ဒနာဒိကိစ္စပသုတာ သဒ္ဓေဟိ, ဟိရိမနာ လဇ္ဇိပုဂ္ဂလာ ဟိရိမနေဟိ, ဩတ္တပ္ပိနော ပါပဘီရုကာ ဩတ္တပ္ပီဟိ, ဗဟုဿုတာ သုတဓရာ အာဂမဓရာ တန္တိပါလကာ ဝံသာနုရက္ခကာ ဗဟုဿုတေဟိ, အာရဒ္ဓဝီရိယာ ပရိပုဏ္ဏပရက္ကမာ အာရဒ္ဓဝီရိယေဟိ, ဥပဋ္ဌိတဿတီ သဗ္ဗကိစ္စပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတာ ဥပဋ္ဌိတဿတီဟိ, ပညဝန္တော မဟာပညေဟိ ဝဇိရူပမဉာဏေဟိ ပညဝန္တေဟိ သဒ္ဓိံ ဒူရေ ဌိတာပိ တာယ ပညာသမ္ပတ္တိယာ သံသန္ဒန္တိ သမေန္တိ. သတ္တမံ.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๗ ในคำเป็นต้นว่า "คนไม่มีศรัทธา (ย่อมเข้ากันได้) กับคนไม่มีศรัทธา" ความว่า บุคคลผู้ปราศจากศรัทธาในพระพุทธเจ้าบ้าง ในพระธรรมบ้าง หรือในพระสงฆ์บ้าง ผู้ไม่มีโอชะคือศรัทธา ไม่มีรสคือศรัทธา ตั้งอยู่ที่ฝั่งนี้แห่งสมุทร ย่อมเป็นเช่นเดียวกัน ไม่มีระหว่างคั่น กับบุคคลผู้ไม่มีศรัทธาซึ่งตั้งอยู่ที่ฝั่งโน้น ด้วยความเป็นผู้ไม่มีศรัทธานั้น โดยนัยเดียวกัน คนไม่มีหิริ คือผู้มีมรรยาทอันทำลายแล้ว เป็นคนไม่ละอาย (ย่อมเข้ากันได้) กับคนไม่มีหิริ, คนไม่มีโอตตัปปะ คือผู้ไม่เกรงกลัวต่อการทำบาป (ย่อมเข้ากันได้) กับคนไม่มีโอตตัปปะ, คนสดับน้อย คือผู้ปราศจากสุตะ (ย่อมเข้ากันได้) กับคนสดับน้อย, คนเกียจคร้าน คือคนขี้เกียจ (ย่อมเข้ากันได้) กับคนเกียจคร้าน, คนมีสติหลงลืม เปรียบเหมือนกาที่เขาโยนก้อนข้าวให้ หรือสุนัขจิ้งจอกที่เขาโยนชิ้นเนื้อให้ (ย่อมเข้ากันได้) กับคนมีสติหลงลืม, คนมีปัญญาทราม คือคนไม่มีปัญญา เพราะไม่มีปัญญาที่กำหนดรู้ขันธ์เป็นต้น (ย่อมเข้ากันได้) กับคนมีปัญญาทรามเช่นเดียวกันนั้น, (ในฝ่ายดี) คนถึงพร้อมด้วยศรัทธา คือผู้ขวนขวายในกิจมีการไหว้พระเจดีย์เป็นต้น (ย่อมเข้ากันได้) กับคนมีศรัทธา, คนมีหิริ คือคนมีความละอาย (ย่อมเข้ากันได้) กับคนมีหิริ, คนมีโอตตัปปะ คือคนเกรงกลัวต่อบาป (ย่อมเข้ากันได้) กับคนมีโอตตัปปะ, พหูสูต คือผู้ทรงสุตะ ทรงอาคม เป็นผู้รักษาแบบแผน เป็นผู้รักษาวงศ์ (ย่อมเข้ากันได้) กับพหูสูต, ผู้ปรารภความเพียร คือผู้มีความบากบั่นสมบูรณ์ (ย่อมเข้ากันได้) กับผู้ปรารภความเพียร, ผู้มีสติตั้งมั่น คือผู้ประกอบด้วยสติอันเป็นเครื่องกำหนดรู้กิจทั้งปวง (ย่อมเข้ากันได้) กับผู้มีสติตั้งมั่น, ผู้มีปัญญา (ย่อมเข้ากันได้) กับผู้มีปัญญา คือผู้มีปัญญามาก มีญาณเปรียบด้วยเพชร แม้ตั้งอยู่ไกล ก็ย่อมเข้ากันได้ ย่อมเสมอกัน ด้วยความถึงพร้อมด้วยปัญญานั้น จบสูตรที่ ๗

၈-၁၂. အဿဒ္ဓမူလကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอัสสัทธมูลกสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๘-๑๒)

၁၀၂-၁၀၆. အဋ္ဌမာဒီနိ တေယေဝ အဿဒ္ဓါဒိဓမ္မေ တိကဝသေန ကတွာ ဒေသိတာနိ. တတ္ထ အဋ္ဌမေ အဿဒ္ဓါဒိမူလကာ ကဏှပက္ခသုက္ကပက္ခဝသေန ပဉ္စ တိကာ ဝုတ္တာ, နဝမေ အဟိရိကမူလကာ စတ္တာရော. ဒသမေ အနောတ္တပ္ပမူလကာ တယော, ဧကာဒသမေ အပ္ပဿုတမူလကာ ဒွေ, ဒွါဒသမေ ကုသီတမူလကော ဧကော တိကော ဝုတ္တောတိ သဗ္ဗေပိ ပဉ္စသု သုတ္တန္တေသု ပန္နရသ တိကာ ဟောန္တိ. ပန္နရသ စေတေ သုတ္တန္တာတိပိ ဝဒန္တိ. အယံ တိကပေယျာလော နာမ. အဋ္ဌမာဒီနိ.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงพระสูตรทั้งหลายมีสูตรที่ ๘ เป็นต้น โดยทรงกระทำธรรมะเหล่านั้นนั่นแหละ มีอสัทธาเป็นต้น ให้เป็นหมวดสาม ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ในสูตรที่ ๘ ตรัสไว้ ๕ หมวดสาม มีอสัทธาเป็นต้นเป็นมูล โดยฝ่ายดำและฝ่ายขาว, ในสูตรที่ ๙ (ตรัส) ๔ หมวด มีอหิริกะเป็นมูล, ในสูตรที่ ๑๐ (ตรัส) ๓ หมวด มีอโนตตัปปะเป็นมูล, ในสูตรที่ ๑๑ (ตรัส) ๒ หมวด มีอัปปัสสุตะเป็นมูล, ในสูตรที่ ๑๒ ตรัสไว้ ๑ หมวดสาม มีโกสัชชะเป็นมูล รวมทั้งหมดใน ๕ พระสูตร จึงมี ๑๕ หมวดสาม และอาจารย์ทั้งหลายกล่าวถึง ๑๕ หมวดสามเหล่านี้ว่า เป็นพระสูตรก็ได้ นี้ชื่อว่า ติกเปยยาล จบสูตรที่ ๘ เป็นต้น

ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๒

၃. ကမ္မပထဝဂ္ဂေါ

๓. กัมมปถวรรค

၁-၂. အသမာဟိတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาอสมาหิตสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๑-๒)

၁၀၇-၁၀၈. ဣတော ပရေသု ပဌမံ အဿဒ္ဓါဒိပဉ္စကဝသေန ဝုတ္တံ, တထာ ဒုတိယံ. ပဌမေ ပန အသမာဟိတပဒံ စတုတ္ထံ, ဒုတိယေ ဒုဿီလပဒံ. ဧဝံ ဝုစ္စမာနေ ဗုဇ္ဈနကပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယေန ဟိ ဧတာနိ ဝုတ္တာနိ. ဧတ္ထ အသမာဟိတာတိ ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိရဟိတာ. ဒုဿီလာတိ နိဿီလာ. ပဌမဒုတိယာနိ.

ในวรรคต่อจากนี้ไป สูตรที่ ๑ พระผู้มีพระภาคตรัสโดยนัยแห่งหมวด ๕ มีอสัทธาเป็นต้น สูตรที่ ๒ ก็เช่นเดียวกัน แต่อย่างไรก็ดี ในสูตรที่ ๑ บทว่า "อสมาหิตะ" เป็นบทที่ ๔ ในสูตรที่ ๒ บทว่า "ทุสสีละ" (เป็นบทที่ ๔) ก็พระสูตรเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรตรัสรู้ เมื่อตรัสอย่างนี้ ในสองสูตรนี้ บทว่า "อสมาหิตา" คือ ผู้ปราศจากอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ บทว่า "ทุสสีลา" คือ ผู้ไม่มีศีล จบสูตรที่ ๑ และ ๒

၃-၅. ပဉ္စသိက္ခာပဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปัญจสิกขาปทสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๓-๕)

၁၀၉-၁၁၁. တတိယံ [Pg.133] ပဉ္စကမ္မပထဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တံ, စတုတ္ထံ သတ္တကမ္မပထဝသေန, ပဉ္စမံ ဒသကမ္မပထဝသေန. တတ္ထ တတိယေ သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာယိနောတိ သုရာမေရယသင်္ခါတံ မဇ္ဇံ ယာယ ပမာဒစေတနာယ ပိဝန္တိ, သာ ‘‘သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ တိဋ္ဌန္တီတိ သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာယိနော. အယံ တာဝေတ္ထ အသာဓာရဏပဒဿ အတ္ထော.

พระผู้มีพระภาคตรัสสูตรที่ ๓ โดยนัยแห่งกัมมบถ ๕, สูตรที่ ๔ โดยนัยแห่งกัมมบถ ๗, สูตรที่ ๕ โดยนัยแห่งกัมมบถ ๑๐ ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรตรัสรู้ ในบรรดาสูตรเหล่านั้น ในสูตรที่ ๓ บทว่า "สุราเมรยมัชชัปปมาทัฏฐายิโน" (มีความหมายดังนี้) บุคคลดื่มของเมาอันได้แก่สุราและเมรัย ด้วยปมาทเจตนาใด ปมาทเจตนานั้นเรียกว่า "สุราเมรยมัชชัปปมาทะ" บุคคลตั้งอยู่ในปมาทเจตนานั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สุราเมรยมัชชัปปมาทัฏฐายิโน" นี้เป็นอรรถาธิบายของบทที่ไม่ทั่วไป (ในสูตรอื่น) ในสูตรนี้ก่อน

ပဉ္စမေ ပါဏံ အတိပါတေန္တီတိ ပါဏာတိပါတိနော, ပါဏဃာတိကာတိ အတ္ထော. အဒိန္နံ အာဒိယန္တီတိ အဒိန္နာဒါယိနော, ပရဿဟာရိနောတိ အတ္ထော. ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေန မိစ္ဆာ စရန္တီတိ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရိနော. မုသာ ဝဒန္တီတိ မုသာဝါဒိနော, ပရေသံ အတ္ထဘဉ္ဇကံ တုစ္ဆံ အလိကံ ဝါစံ ဘာသိတာရောတိ အတ္ထော. ပိသုဏာ ဝါစာ ဧတေသန္တိ ပိသုဏဝါစာ. မမ္မစ္ဆေဒိကာ ဖရုသာ ဝါစာ ဧတေသန္တိ ဖရုသဝါစာ. သမ္ဖံ နိရတ္ထကံ ဝစနံ ပလပန္တီတိ သမ္ဖပ္ပလာပိနော. အဘိဇ္ဈာယန္တီတိ အဘိဇ္ဈာလုနော, ပရဘဏ္ဍေ လုဗ္ဘနသီလာတိ အတ္ထော. ဗျာပန္နံ ပူတိဘူတံ စိတ္တမေတေသန္တိ ဗျာပန္နစိတ္တာ. မိစ္ဆာ ပါပိကာ ဝိညုဂရဟိတာ ဧတေသံ ဒိဋ္ဌီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ, ကမ္မပထပရိယာပန္နာယ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိဝတ္ထုကာယ မိစ္ဆတ္တပရိယာပန္နာယ အနိယျာနိကဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတာတိ အတ္ထော. သမ္မာ သောဘနာ ဝိညုပသတ္ထာ ဧတေသံ ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ, ကမ္မပထပရိယာပန္နာယ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိကာယ ကမ္မဿကတဒိဋ္ဌိယာ သမ္မတ္တပရိယာပန္နာယ မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ စ သမန္နာဂတာတိ အတ္ထော. ဣဒံ တာဝေတ္ထ အနုတ္တာနာနံ ပဒါနံ ပဒဝဏ္ဏနာမတ္တံ.

ในสูตรที่ ๕ (มีอธิบายดังนี้) ชนทั้งหลายย่อมยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปาณาติปาตี" อธิบายว่า ผู้ฆ่าสัตว์ ชนทั้งหลายย่อมถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อทินนาทายี" อธิบายว่า ผู้ลักทรัพย์ของผู้อื่น ชนทั้งหลายย่อมประพฤติผิดในกามทั้งหลายด้วยกิเลสกามในวัตถุกาม เหตุนั้นจึงชื่อว่า "กาเมสุมิจฉาจารี" ชนทั้งหลายย่อมกล่าวเท็จ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "มุสาวาที" อธิบายว่า ผู้กล่าววาจาที่ทำลายประโยชน์ของผู้อื่น เป็นคำเปล่า ไม่จริง วาจาส่อเสียดของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ปิสุณาวาจา" วาจาหยาบอันตัดเยื่อใยของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผรุสวาจา" ชนทั้งหลายย่อมพูดเพ้อเจ้อ คือคำพูดที่ไร้ประโยชน์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สัมผัปปลาปี" ชนทั้งหลายย่อมเพ่งเล็ง (ทรัพย์ของผู้อื่น) เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อภิชฌาลู" อธิบายว่า ผู้มีปกติโลภในสิ่งของของผู้อื่น จิตที่ถูกประทุษร้าย คือที่ถึงความเน่าเสียของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "พยาปันนจิตตา" ความเห็นผิด เป็นสิ่งเลวทราม บัณฑิตติเตียน ของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "มิจฉาทิฏฐิกา" อธิบายว่า ประกอบด้วยทิฏฐิที่ไม่นำออกจากวัฏฏะ อันนับเนื่องในมิจฉัตตะ มีวัตถุว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น อันนับเนื่องในกัมมบถ ความเห็นชอบ เป็นสิ่งดีงาม บัณฑิตสรรเสริญ ของชนเหล่านั้นมีอยู่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สัมมาทิฏฐิกา" อธิบายว่า ประกอบด้วยกัมมัสสกตทิฏฐิ มีอาทิว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" อันนับเนื่องในกัมมบถ และประกอบด้วยมัคคทิฏฐิ อันนับเนื่องในสัมมัตตะ นี้เป็นเพียงการพรรณนาบทของบททั้งหลายที่ยังไม่ปรากฏชัดในสูตรที่ ๕ นี้ก่อน

ယော ပန တေသံ ပါဏာတိပါတော အဒိန္နာဒါနံ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော မုသာဝါဒေါ ပိသုဏဝါစာ ဖရုသဝါစာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ အဘိဇ္ဈာ ဗျာပါဒေါ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ကဏှပက္ခေ ဒသဝိဓော အတ္ထော ဟောတိ. တတ္ထ ပါဏဿ အတိပါတော ပါဏာတိပါတော, ပါဏဝဓော ပါဏဃာတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပါဏောတိ စေတ္ထ ဝေါဟာရတော သတ္တော, ပရမတ္ထတော ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. တသ္မိံ ပန ပါဏေ ပါဏသညိနော ဇီဝိတိန္ဒြိယုပစ္ဆေဒကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ကာယဝစီဒွါရာနံ အညတရဒွါရပ္ပဝတ္တာ ဝဓကစေတနာ ပါဏာတိပါတော. သော ဂုဏဝိရဟိတေသု တိရစ္ဆာနဂတာဒီသု ပါဏေသု ခုဒ္ဒကေ ပါဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာသရီရေ မဟာသာဝဇ္ဇော. ကသ္မာ? ပယောဂမဟန္တတာယ[Pg.134], ပယောဂသမတ္တေပိ ဝတ္ထုမဟန္တတာယ. ဂုဏဝန္တေသု မနုဿာဒီသု အပ္ပဂုဏေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟာဂုဏေ မဟာသာဝဇ္ဇော. သရီရဂုဏာနံ ပန သမဘာဝေ သတိ ကိလေသာနံ ဥပက္ကမာနဉ္စ မုဒုတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, တိဗ္ဗတာယ မဟာသာဝဇ္ဇောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

อนึ่ง บรรดาบทเหล่านั้น อรรถะ ๑๐ ประการในฝ่ายดำ (กัณหปักข์) ได้แก่ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฏฐิ. ในบทเหล่านั้น การยังสัตว์มีชีวิตให้ตกล่วงไป ชื่อว่า ปาณาติบาต ท่านกล่าวอธิบายว่า การฆ่าสัตว์ การทำลายสัตว์. ในคำว่า 'ปาณะ' นี้ โดยโวหาร ได้แก่ สัตว์ โดยปรมัตถ์ ได้แก่ ชีวิตินทรีย์. ก็ในสัตว์นั้น เจตนาเป็นเครื่องประหาร ซึ่งเป็นไปทางกายทวารหรือวจีทวารอย่างใดอย่างหนึ่ง อันยังความพยายามเป็นเครื่องตัดชีวิตินทรีย์ให้ตั้งขึ้น ของผู้มีความสำคัญในสัตว์นั้นว่าเป็นสัตว์มีชีวิต ชื่อว่า ปาณาติบาต. ปาณาติบาตนั้น มีโทษน้อยในสัตว์เล็กจำพวกสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นที่ปราศจากคุณ มีโทษมากในสัตว์มีร่างกายใหญ่. เพราะเหตุไร? เพราะความพยายามมีมาก แม้เมื่อความพยายามเท่ากัน ก็มีโทษมากเพราะวัตถุ (คือสัตว์) มีขนาดใหญ่. ในหมู่สัตว์ผู้มีคุณเช่นมนุษย์เป็นต้น มีโทษน้อยในสัตว์ผู้มีคุณน้อย มีโทษมากในสัตว์ผู้มีคุณมาก. ก็เมื่อร่างกายและคุณเสมอกัน พึงทราบว่า มีโทษน้อยเพราะกิเลสและความพยายามอ่อน มีโทษมากเพราะกิเลสและความพยายามมีกำลัง.

တဿ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ ဟောန္တိ – ပါဏော, ပါဏသညိတာ, ဝဓကစိတ္တံ, ဥပက္ကမော, တေန မရဏန္တိ. ဆ ပယောဂါ သာဟတ္ထိကော, အာဏတ္တိကော, နိဿဂ္ဂိယော, ထာဝရော, ဝိဇ္ဇာမယော, ဣဒ္ဓိမယောတိ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဝိတ္ထာရိယမာနေ အတိပ္ပပဉ္စော ဟောတိ, တသ္မာ တံ န ဝိတ္ထာရယာမ, အညဉ္စ ဧဝရူပံ. အတ္ထိကေဟိ ပန သမန္တပါသာဒိကံ ဝိနယဋ္ဌကထံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁၇၂) ဩလောကေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော.

องค์ประกอบของปาณาติบาตนั้นมี ๕ ประการ คือ ๑. สัตว์มีชีวิต ๒. ความสำคัญว่าสัตว์นั้นมีชีวิต ๓. จิตคิดจะฆ่า ๔. ความพยายาม ๕. สัตว์ตายเพราะความพยายามนั้น. ประโยค (ความพยายาม) มี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยค (ลงมือเอง) อาณัตติกประโยค (ใช้ให้ผู้อื่นทำ) นิสสัคคิยประโยค (ใช้เครื่องมือพุ่งซัดไป) ถาวรประโยค (วางกับดักถาวร) วิชชามยประโยค (ใช้เวทมนตร์) อิทธิมยประโยค (ใช้อิทธิฤทธิ์). ก็เมื่อเนื้อความนี้ถูกขยายให้พิสดาร ก็จะกลายเป็นเรื่องยืดยาวเกินไป เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ขยายความนั้นให้พิสดาร และเรื่องอื่น ๆ ที่มีลักษณะเช่นนี้ด้วย. ส่วนผู้ที่ต้องการ (ทราบโดยพิสดาร) พึงดูคัมภีร์สมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย แล้วพึงถือเอาเนื้อความนั้น.

အဒိန္နဿ အာဒါနံ အဒိန္နာဒါနံ, ပရဿဟရဏံ ထေယျံ စောရိကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အဒိန္နန္တိ ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ယတ္ထ ပရော ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇန္တော အဒဏ္ဍာရဟော အနုပဝဇ္ဇော ဟောတိ. တသ္မိံ ပန ပရပရိဂ္ဂဟိတေ ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိနော တဒါဒါယကဥပက္ကမသမုဋ္ဌာပိကာ ထေယျစေတနာ အဒိန္နာဒါနံ. တံ ဟီနေ ပရသန္တကေ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ, ပဏီတေ မဟာသာဝဇ္ဇံ. ကသ္မာ? ဝတ္ထုပဏီတတာယ. ဝတ္ထုသမတ္တေ သတိ ဂုဏာဓိကာနံ သန္တကေ ဝတ္ထုသ္မိံ မဟာသာဝဇ္ဇံ, တံ တံ ဂုဏာဓိကံ ဥပါဒါယ တတော တတော ဟီနဂုဏဿ သန္တကေ ဝတ္ထုသ္မိံ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ.

การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ชื่อว่า อทินนาทาน ท่านกล่าวอธิบายว่า การนำเอาทรัพย์ของผู้อื่นไป การลักขโมย การขโมย. ในบทเหล่านั้น คำว่า 'อทินนะ' (สิ่งที่มิได้ให้) ได้แก่ สิ่งที่ผู้อื่นครอบครองหวงแหน ซึ่งเมื่อเจ้าของผู้อื่นนั้นจัดการตามความพอใจของตนอยู่ ย่อมไม่ควรถูกลงโทษ ไม่ควรถูกตำหนิ. ก็ในสิ่งที่ผู้อื่นครอบครองหวงแหนนั้น เถยยเจตนา (เจตนาเป็นขโมย) อันยังความพยายามเพื่อถือเอาสิ่งนั้นให้ตั้งขึ้น ของผู้มีความสำคัญในสิ่งนั้นว่าเป็นสิ่งที่ผู้อื่นครอบครองหวงแหน ชื่อว่า อทินนาทาน. อทินนาทานนั้น มีโทษน้อยในทรัพย์สินของผู้อื่นที่เป็นของเลว มีโทษมากในทรัพย์สินที่เป็นของประณีต. เพราะเหตุไร? เพราะวัตถุเป็นของประณีต. เมื่อวัตถุเสมอกัน มีโทษมากในวัตถุที่เป็นสมบัติของผู้มีคุณธรรมสูงกว่า อาศัยผู้มีคุณธรรมสูงกว่านั้น ๆ จึงมีโทษน้อยในวัตถุที่เป็นสมบัติของผู้มีคุณธรรมด้อยกว่านั้น ๆ.

တဿ ပဉ္စ သမ္ဘာရာ ဟောန္တိ – ပရပရိဂ္ဂဟိတံ, ပရပရိဂ္ဂဟိတသညိတာ, ထေယျစိတ္တံ, ဥပက္ကမော, တေန ဟရဏန္တိ. ဆ ပယောဂါ သာဟတ္ထိကာဒယောဝ. တေ စ ခေါ ယထာနုရူပံ ထေယျာဝဟာရော, ပသယှာဝဟာရော, ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရော, ပရိကပ္ပာဝဟာရော, ကုသာဝဟာရောတိ ဣမေသံ အဝဟာရာနံ ဝသေန ပဝတ္တာတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန သမန္တပါသာဒိကာယံ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၉၂) ဝုတ္တော.

องค์ประกอบของอทินนาทานนั้นมี ๕ ประการ คือ ๑. สิ่งที่ผู้อื่นครอบครองหวงแหน ๒. ความสำคัญว่าสิ่งนั้นมีผู้อื่นครอบครองหวงแหน ๓. จิตคิดจะลัก ๔. ความพยายาม ๕. การนำไปด้วยความพยายามนั้น. ประโยคมี ๖ อย่าง คือ สาหัตถิกประโยคเป็นต้นนั่นเทียว. และประโยคเหล่านั้นแล ย่อมเป็นไปตามสมควร ด้วยอำนาจแห่งอวหาร (วิธีการลัก) เหล่านี้ คือ เถยยาวหาร (ลักโดยใช้อุบาย) ปสัยหาวหาร (ลักโดยใช้กำลังข่มขู่) ปฏิจฉันนาวหาร (ลักโดยซ่อนเร้น) ปริกัปปาวหาร (ลักโดยวางแผน) กุสาวหาร (ลักโดยปลอมแปลงเครื่องหมาย). นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา.

ကာမေသုမိစ္ဆာစာရောတိ ဧတ္ထ ပန ကာမေသူတိ မေထုနသမာစာရေသု. မိစ္ဆာစာရောတိ ဧကန္တနိန္ဒိတော လာမကာစာရော. လက္ခဏတော ပန အသဒ္ဓမ္မာဓိပ္ပာယေန ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တာ အဂမနီယဋ္ဌာနဝီတိက္ကမစေတနာ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော. တတ္ထ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ ပုရိသာနံ တာဝ မာတုရက္ခိတာ ပိတုရက္ခိတာ မာတာပိတုရက္ခိတာ ဘာတုရက္ခိတာ ဘဂိနိရက္ခိတာ ဉာတိရက္ခိတာ [Pg.135] ဂေါတ္တရက္ခိတာ ဓမ္မရက္ခိတာ သာရက္ခာ သပရိဒဏ္ဍာတိ မာတုရက္ခိတာဒယော ဒသ, ဓနက္ကီတာ ဆန္ဒဝါသိနီ ဘောဂဝါသိနီ ပဋဝါသိနီ ဩဒပတ္တကိနီ ဩဘတစုမ္ဗဋာ ဒါသီ စ ဘရိယာ စ ကမ္မကာရီ စ ဘရိယာ စ ဓဇာဟဋာ မုဟုတ္တိကာတိ ဧတာ ဓနက္ကီတာဒယော ဒသာတိ ဝီသတိ ဣတ္ထိယော. ဣတ္ထီသု ပန ဒွိန္နံ သာရက္ခသပရိဒဏ္ဍာနံ, ဒသန္နဉ္စ ဓနက္ကီတာဒီနန္တိ ဒွါဒသန္နံ ဣတ္ထီနံ အညေ ပုရိသာ. ဣဒံ အဂမနီယဋ္ဌာနံ နာမ. သော ပနေသ မိစ္ဆာစာရော သီလာဒိဂုဏရဟိတေ အဂမနီယဋ္ဌာနေ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နေ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ – အဂမနီယဝတ္ထု, တသ္မိံ သေဝနစိတ္တံ, သေဝနပ္ပယောဂေါ, မဂ္ဂေနမဂ္ဂပဋိပတ္တိအဓိဝါသနန္တိ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကော ဧဝ.

ส่วนในคำว่า 'กาเมสุมิจฉาจาร' นี้ คำว่า 'กาเมสุ' หมายถึง ในเมถุนสมาจาร (การเสพเมถุน). คำว่า 'มิจฉาจาร' หมายถึง ความประพฤติเลวทรามอันบัณฑิตติเตียนโดยส่วนเดียว. ส่วนโดยลักษณะแล้ว เจตนาที่ล่วงละเมิดในอคมนียฐาน (ฐานะที่ไม่ควรไป) อันเป็นไปทางกายทวาร ด้วยความมุ่งหมายในอสัทธรรม ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจาร. ในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า อคมนียฐาน สำหรับบุรุษนั้น ได้แก่ สตรี ๒๐ จำพวก คือ มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา) ปิตุรักขิตา (หญิงที่บิดารักษา) มาตาปิตุรักขิตา (หญิงที่มารดาบิดารักษา) ภาตุรักขิตา (หญิงที่พี่ชายน้องชายรักษา) ภคินิรักขิตา (หญิงที่พี่สาวน้องสาวรักษา) ญาติรักขิตา (หญิงที่ญาติรักษา) โคตตรักขิตา (หญิงที่คนร่วมโคตรสกุลรักษา) ธัมมรักขิตา (หญิงที่ผู้ประพฤติธรรมรักษาร่วมกัน) สารักขา (หญิงมีสามี) สปริทัณฑา (หญิงที่พระราชากำหนดโทษไว้) รวมเป็นมาตุรักขิตาเป็นต้น ๑๐ จำพวก และ ธนักกีตา (หญิงที่ไถ่มาด้วยทรัพย์) ฉันทวาสินี (หญิงที่อยู่ด้วยความพอใจ) โภควาสินี (หญิงที่อยู่เพราะทรัพย์สมบัติ) ปฏวาสินี (หญิงที่อยู่เพราะผ้า) โอทปัตตกินี (หญิงที่ทำพิธีดื่มน้ำร่วมขัน) โอภตจุมพฏา (หญิงที่ปลงภาระลงจากศีรษะ) ทาสีภริยา (หญิงที่เป็นทั้งทาสีและภรรยา) กัมมการีภริยา (หญิงที่เป็นทั้งคนทำงานและภรรยา) ธชาหฏา (หญิงเชลย) มุหุตติกา (ภรรยาชั่วคราว) รวมเป็นธนักกีตาเป็นต้น ๑๐ จำพวก. ส่วนในสตรีทั้งหลายนั้น บุรุษอื่น (นอกจากสามี) เป็นอคมนียฐานสำหรับสตรี ๑๒ จำพวก คือ สตรี ๒ จำพวก ได้แก่ สารักขาและสปริทัณฑา และสตรี ๑๐ จำพวก มีธนักกีตาเป็นต้น. นี้ชื่อว่า อคมนียฐาน. ก็มิจฉาจารนี้ มีโทษน้อยในอคมนียฐานที่ปราศจากคุณมีศีลเป็นต้น มีโทษมากในอคมนียฐานที่สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. องค์ประกอบของกาเมสุมิจฉาจารนั้นมี ๔ ประการ คือ ๑. อคมนียวัตถุ (วัตถุที่ไม่ควรเสพ) ๒. จิตคิดจะเสพในวัตถุนั้น ๓. ความพยายามเพื่อจะเสพ ๔. การยินดีในการที่มรรคถึงมรรค. ประโยคมีอย่างเดียว คือ สาหัตถิกประโยคเท่านั้น.

မုသာတိ ဝိသံဝါဒနပုရေက္ခာရဿ အတ္ထဘဉ္ဇနကော ဝစီပယောဂေါ ကာယပ္ပယောဂေါ ဝါ, ဝိသံဝါဒနာဓိပ္ပာယေန ပနဿ ပရဝိသံဝါဒနကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ, မုသာဝါဒေါ. အပရော နယော – မုသာတိ အဘူတံ အတစ္ဆံ ဝတ္ထု. ဝါဒေါတိ တဿ ဘူတတော တစ္ဆတော ဝိညာပနံ. လက္ခဏတော ပန အတထံ ဝတ္ထုံ တထတော ပရံ ဝိညာပေတုကာမဿ တထာဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ မုသာဝါဒေါ. သော ယမတ္ထံ ဘဉ္ဇတိ, တဿ အပ္ပတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, မဟန္တတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. အပိ စ ဂဟဋ္ဌာနံ အတ္တနော သန္တကံ အဒါတုကာမတာယ နတ္ထီတိအာဒိနယပ္ပဝတ္တော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, သက္ခိနာ ဟုတွာ အတ္ထဘဉ္ဇနတ္ထံ ဝုတ္တော မဟာသာဝဇ္ဇော. ပဗ္ဗဇိတာနံ အပ္ပကမ္ပိ တေလံ ဝါ သပ္ပိံ ဝါ လဘိတွာ ဟသာဓိပ္ပာယေန ‘‘အဇ္ဇ ဂါမေ တေလံ နဒီ မညေ သန္ဒတီ’’တိ ပူရဏကထာနယေန ပဝတ္တော အပ္ပသာဝဇ္ဇော, အဒိဋ္ဌံယေဝ ပန ‘‘ဒိဋ္ဌ’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝဒန္တာနံ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ ဟောန္တိ – အတထံ ဝတ္ထု, ဝိသံဝါဒနစိတ္တံ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, ပရဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ. ဧကော ပယောဂေါ သာဟတ္ထိကောဝ. သော ကာယေန ဝါ ကာယပဋိဗဒ္ဓေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ ပရဝိသံဝါဒကကိရိယာကရဏေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တာယ စေ ကိရိယာယ ပရော တမတ္ထံ ဇာနာတိ, အယံ ကိရိယာသမုဋ္ဌာပိကစေတနာက္ခဏေယေဝ မုသာဝါဒကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတိ.

คำว่า มุสา ได้แก่ วจีประโยคหรือกายประโยคที่ทำลายประโยชน์ของผู้มุ่งจะพูดให้คลาดเคลื่อน หรืออีกอย่างหนึ่ง เจตนาอันเป็นเหตุให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อน ของผู้มีความประสงค์จะพูดให้คลาดเคลื่อน ชื่อว่า มุสาวาท อีกนัยหนึ่ง คำว่า มุสา ได้แก่ เรื่องที่ไม่เป็นจริง ไม่แท้จริง คำว่า วาโท ได้แก่ การทำให้ผู้อื่นรู้เรื่องนั้นโดยความเป็นของจริง โดยความเป็นของแท้ ส่วนโดยลักษณะแล้ว เจตนาของผู้ที่ประสงค์จะทำให้ผู้อื่นรู้เรื่องที่ไม่จริงให้เป็นเรื่องจริง ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ (การสื่อสาร) เช่นนั้น ชื่อว่า มุสาวาท มุสาวาทนั้นทำลายประโยชน์ใด เพราะประโยชน์นั้นมีน้อย จึงมีโทษน้อย เพราะประโยชน์นั้นมีมาก จึงมีโทษมาก อีกอย่างหนึ่ง มุสาวาทของคฤหัสถ์ที่เกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "ไม่มี" เพราะความไม่ประสงค์จะให้ของที่ตนมีอยู่ มีโทษน้อย มุสาวาทที่กล่าวเพื่อทำลายประโยชน์โดยการเป็นพยาน มีโทษมาก มุสาวาทของบรรพชิตทั้งหลาย เมื่อได้น้ำมันหรือเนยใสแม้เพียงเล็กน้อย แล้วกล่าวด้วยความประสงค์จะพูดเล่น โดยนัยแห่งการกล่าวให้เต็มที่ว่า "วันนี้ในหมู่บ้าน ข้าพเจ้าเข้าใจว่าน้ำมันไหลเป็นแม่น้ำ" มีโทษน้อย ส่วนมุสาวาทของบรรพชิตผู้กล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า "เห็น" ทั้งที่ยังไม่ได้เห็น มีโทษมาก องค์ประกอบของมุสาวาทนั้นมี ๔ อย่าง คือ เรื่องที่ไม่จริง ๑ จิตที่คิดจะพูดให้คลาดเคลื่อน ๑ ความพยายามที่เกิดจากจิตนั้น ๑ และการที่ผู้อื่นรู้ความหมายนั้น ๑ ประโยคมีอย่างเดียวคือสาหัตถิกประโยค ประโยคนั้นพึงเห็นในการกระทำกิริยาที่ทำให้ผู้อื่นคลาดเคลื่อนด้วยกาย ด้วยวัตถุที่เนื่องด้วยกาย หรือด้วยวาจา ถ้าผู้อื่นรู้ความหมายนั้นด้วยกิริยานั้น ผู้นั้นย่อมเนื่องด้วยมุสาวาทกรรมในขณะแห่งเจตนาอันเป็นเหตุให้เกิดกิริยานั้นนั่นเอง

ပိသုဏဝါစာတိအာဒီသု ယာယ ဝါစာယ, ယဿ တံ ဝါစံ ဘာသတိ, တဿ ဟဒယေ အတ္တနော ပိယဘာဝံ, ပရဿ စ သုညဘာဝံ ကရောတိ, သာ ပိသုဏဝါစာ[Pg.136]. ယာယ ပန အတ္တာနမ္ပိ ပရမ္ပိ ဖရုသံ ကရောတိ, ယာ ဝါစာ သယမ္ပိ ဖရုသာ, နေဝ ကဏ္ဏသုခါ န ဟဒယင်္ဂမာ, အယံ ဖရုသဝါစာ. ယေန ပန သမ္ဖံ ပလပတိ နိရတ္ထကံ, သော သမ္ဖပ္ပလာပေါ. တေသံ မူလဘူတာ စေတနာပိ ပိသုဏဝါစာဒိနာမမေဝ လဘတိ. သာ ဧဝ စ ဣဓ အဓိပ္ပေတာတိ.

ในคำว่า ปิสุณวาจา เป็นต้น วาจาใดที่บุคคลกล่าวแก่ผู้ใดแล้ว ย่อมกระทำความเป็นที่รักของตน และความเป็นผู้เหินห่างของผู้อื่นในใจของผู้นั้น วาจานั้นชื่อว่า ปิสุณวาจา ส่วนวาจาใดที่กระทำให้ทั้งตนเองและผู้อื่นหยาบคาย และเป็นวาจาที่ตัวมันเองก็หยาบ ไม่เป็นที่สบายหู ไม่ซาบซึ้งถึงใจ วาจานี้ชื่อว่า ผรุสวาจา ส่วนวาจาใดที่บุคคลพูดเพ้อเจ้อไร้สาระ วาจานั้นชื่อว่า สัมผัปปลาปะ แม้เจตนาอันเป็นรากเหง้าของวาจาเหล่านั้น ก็ได้ชื่อว่า ปิสุณวาจา เป็นต้น และในที่นี้ (ในเรื่องกรรมบถ) ก็ประสงค์เอาเจตนานั้นเอง

တတ္ထ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ပရေသံ ဝါ ဘေဒါယ, အတ္တနော ပိယကမျတာယ ဝါ ကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ စေတနာ ပိသုဏဝါစာ. သာ ယဿ ဘေဒံ ကရောတိ, တဿ အပ္ပဂုဏတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, မဟာဂုဏတာယ မဟာသာဝဇ္ဇာ. တဿာ စတ္တာရော သမ္ဘာရာ – ဘိန္ဒိတဗ္ဗော ပရော, ဣတိ ဣမေ နာနာ ဘဝိဿန္တိ, ဝိနာ ဘဝိဿန္တီတိ ဘေဒပုရေက္ခာရတာ, ဣတိ အဟံ ပိယော ဘဝိဿာမိ ဝိဿာသိကောတိ ပိယကမျတာ ဝါ, တဇ္ဇော ဝါယာမော, တဿ တဒတ္ထဝိဇာနနန္တိ.

ในวาจาเหล่านั้น เจตนาของผู้มีจิตเศร้าหมอง อันเป็นเหตุให้เกิดกายประโยคและวจีประโยค เพื่อความแตกแยกของผู้อื่น หรือเพื่อความประสงค์ให้ตนเป็นที่รัก ชื่อว่า ปิสุณวาจา ปิสุณวาจานั้นกระทำให้ผู้ใดแตกแยกกัน เพราะผู้นั้นมีคุณน้อย จึงมีโทษน้อย เพราะมีคุณมาก จึงมีโทษมาก องค์ประกอบของปิสุณวาจานั้นมี ๔ อย่าง คือ ผู้อื่นที่พึงทำให้แตกกัน ๑ ความมุ่งหมายให้แตกกันว่า "ด้วยคำพูดนี้ คนเหล่านี้จักแตกกัน จักพรากจากกัน" หรือความประสงค์ให้ตนเป็นที่รักว่า "ด้วยคำพูดนี้ เราจักเป็นที่รัก เป็นที่ไว้วางใจ" ๑ ความพยายามที่เกิดจากจิตนั้น ๑ และการที่ผู้นั้นรู้ความหมายนั้น ๑

ပရဿ မမ္မစ္ဆေဒကကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ ဧကန္တဖရုသစေတနာ ဖရုသဝါစာ. တဿာ အာဝိဘာဝတ္ထမိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဒါရကော မာတု ဝစနံ အနာဒိယိတွာ အရညံ ဂစ္ဆတိ. မာတာ တံ နိဝတ္တေတုံ အသက္ကောန္တီ, ‘‘စဏ္ဍာ တံ မဟိံသီ အနုဗန္ဓတူ’’တိ အက္ကောသိ. အထဿ တထေဝ အရညေ မဟိံသီ ဥဋ္ဌာသိ. ဒါရကော, ‘‘ယံ မမ မာတာ မုခေန ကထေသိ, တံ မာ ဟောတု, ယံ စိတ္တေန စိန္တေသိ, တံ ဟောတူ’’တိ သစ္စကိရိယံ အကာသိ. မဟိံသီ တတ္ထေဝ ဗဒ္ဓါ ဝိယ အဋ္ဌာသိ. ဧဝံ မမ္မစ္ဆေဒကောပိ ပယောဂေါ စိတ္တသဏှတာယ ဖရုသဝါစာ န ဟောတိ. မာတာပိတရော ဟိ ကဒါစိ ပုတ္တကေ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘စောရာ ဝေါ ခဏ္ဍာခဏ္ဍိကံ ကရောန္တူ’’တိ, ဥပ္ပလပတ္တမ္ပိ စ နေသံ ဥပရိ ပတန္တံ န ဣစ္ဆန္တိ. အာစရိယုပဇ္ဈာယာ စ ကဒါစိ နိဿိတကေ ဧဝံ ဝဒန္တိ – ‘‘ကိံ ဣမေ အဟိရိကာ အနောတ္တပ္ပိနော စရန္တိ, နိဒ္ဓမထ နေ’’တိ. အထ စ နေသံ အာဂမာဓိဂမသမ္ပတ္တိံ ဣစ္ဆန္တိ. ယထာ စ စိတ္တသဏှတာယ ဖရုသဝါစာ န ဟောတိ, ဧဝံ ဝစနသဏှတာယ အဖရုသဝါစာပိ န ဟောတိ. န ဟိ မာရာပေတုကာမဿ ‘‘ဣမံ သုခံ သယာပေထာ’’တိ ဝစနံ အဖရုသဝါစာ ဟောတိ. စိတ္တဖရုသတာယ ပနေသာ ဖရုသဝါစာဝ. သာ ယံ သန္ဓာယ ပဝတ္တိတာ, တဿ အပ္ပဂုဏတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, မဟာဂုဏတာယ မဟာသာဝဇ္ဇာ. တဿာ တယော သမ္ဘာရာ – အက္ကောသိတဗ္ဗော ပရော, ကုပိတစိတ္တံ, အက္ကောသနာတိ.

เจตนาที่หยาบคายโดยส่วนเดียว อันเป็นเหตุให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่เชือดเฉือนหัวใจของผู้อื่น ชื่อว่า ผรุสวาจา เพื่อให้ความหมายของผรุสวาจานั้นปรากฏชัด พึงทราบเรื่องนี้ ได้ยินว่า เด็กชายคนหนึ่งไม่เชื่อฟังคำของมารดา เดินทางไปป่า มารดาไม่สามารถจะให้เขากลับมาได้ จึงด่าว่า "ขอให้กระบือดุร้ายจงไล่ตามเจ้า" ทันใดนั้น กระบือตัวหนึ่งก็ปรากฏขึ้นในป่าแก่เด็กนั้นเหมือนคำด่านั้น เด็กชายจึงกระทำสัจกิริยาว่า "คำใดที่มารดาของข้าพเจ้ากล่าวด้วยปาก ขอคำนั้นอย่าได้มีผล คำใดที่ท่านคิดด้วยใจ ขอคำนั้นจงมีผลเถิด" กระบือตัวนั้นได้หยุดนิ่งอยู่ ณ ที่นั้นเองราวกับถูกผูกไว้ ด้วยประการฉะนี้ แม้ประโยคที่เชือดเฉือนหัวใจ ก็ไม่เป็นผรุสวาจา เพราะความอ่อนโยนของจิต จริงอยู่ บางครั้งมารดาบิดาย่อมกล่าวกับบุตรธิดาอย่างนี้ว่า "ขอให้พวกโจรจงตัดพวกเจ้าเป็นท่อนๆ" แต่ท่านก็ไม่ปรารถนาแม้เพียงใบอุบลจะตกลงบนตัวของบุตรธิดาเหล่านั้น และบางครั้งอาจารย์และอุปัชฌาย์ก็กล่าวกับศิษย์อย่างนี้ว่า "ทำไมคนพวกนี้จึงเที่ยวไปอย่างไร้ยางอาย ไม่เกรงกลัวบาป จงไล่พวกเขาออกไป" แต่ถึงกระนั้น ท่านก็ยังปรารถนาความถึงพร้อมด้วยปริยัติและปฏิเวธแก่ศิษย์เหล่านั้น และฉันใดที่วาจาไม่เป็นผรุสวาจาเพราะความอ่อนโยนของจิต ฉันนั้น วาจาก็ไม่เป็นอผรุสวาจา (วาจาไม่หยาบ) เพราะความอ่อนโยนของคำพูด จริงอยู่ คำพูดของผู้ที่ประสงค์จะให้ฆ่าว่า "จงให้ผู้นี้หลับสบายเถิด" ไม่เป็นอผรุสวาจา แต่เพราะความหยาบคายของจิต คำพูดนี้จึงเป็นผรุสวาจานั่นเอง ผรุสวาจานั้นเกิดขึ้นโดยมุ่งหมายถึงผู้ใด เพราะผู้นั้นมีคุณน้อย จึงมีโทษน้อย เพราะมีคุณมาก จึงมีโทษมาก องค์ประกอบของผรุสวาจานั้นมี ๓ อย่าง คือ ผู้อื่นที่พึงด่า ๑ จิตที่โกรธ ๑ และการด่า ๑

အနတ္ထဝိညာပိကာ [Pg.137] ကာယဝစီပယောဂသမုဋ္ဌာပိကာ အကုသလစေတနာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ. သော အာသေဝနမန္ဒတာယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော, အာသေဝနမဟန္တတာယ မဟာသာဝဇ္ဇော. တဿ ဒွေ သမ္ဘာရာ – ဘာရတယုဒ္ဓ-သီတာဟရဏာဒိ-နိရတ္ထကကထာ-ပုရေက္ခာရတာ, တထာရူပီကထာကထနဉ္စာတိ.

อกุศลเจตนาอันเป็นเหตุให้เกิดกายประโยคและวจีประโยคที่สื่อให้รู้ถึงสิ่งไร้ประโยชน์ ชื่อว่า สัมผัปปลาปะ สัมผัปปลาปะนั้นมีโทษน้อยเพราะการเสพน้อย มีโทษมากเพราะการเสพมาก องค์ประกอบของสัมผัปปลาปะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ความมุ่งจะกล่าวเรื่องไร้สาระ เช่น เรื่องสงครามภารตะ เรื่องการลักพานางสีดา เป็นต้น ๑ และการกล่าวเรื่องเช่นนั้น ๑

အဘိဇ္ဈာယတီတိ အဘိဇ္ဈာ. ပရဘဏ္ဍာဘိမုခီ ဟုတွာ တန္နိန္နတာယ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. သာ ‘‘အဟော ဝတိဒံ မမဿာ’’တိ ဧဝံ ပရဘဏ္ဍာဘိဇ္ဈာယနလက္ခဏာ အဒိန္နာဒါနံ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ မဟာသာဝဇ္ဇာ စ. တဿာ ဒွေ သမ္ဘာရာ ပရဘဏ္ဍံ အတ္တနော ပရိဏာမနဉ္စ. ပရဘဏ္ဍဝတ္ထုကေ ဟိ လောဘေ ဥပ္ပန္နေပိ န တာဝ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, ယာဝ န ‘‘အဟော ဝတိဒံ မမဿာ’’တိ အတ္တနော ပရိဏာမေတီတိ.

ชื่อว่า อภิชฌา เพราะเพ่งเล็ง อธิบายว่า เกิดขึ้นโดยมุ่งหน้าต่อทรัพย์สมบัติของผู้อื่น และเป็นไปโดยความน้อมไปในทรัพย์สมบัตินั้น อภิชฌานั้นมีลักษณะคือการเพ่งเล็งทรัพย์สมบัติของผู้อื่นอย่างนี้ว่า "โอหนอ ของสิ่งนี้พึงเป็นของเรา" อภิชฌานั้นมีโทษน้อยและมีโทษมากเหมือนอทินนาทาน องค์ประกอบของอภิชฌานั้นมี ๒ อย่าง คือ ทรัพย์สมบัติของผู้อื่น ๑ และการน้อมทรัพย์นั้นมาเป็นของตน ๑ จริงอยู่ แม้เมื่อโลภะเกิดขึ้นในวัตถุคือทรัพย์สมบัติของผู้อื่น ก็ยังไม่เป็นกรรมบถตราบเท่าที่ยังไม่ได้น้อมมาเป็นของตนว่า "โอหนอ ของสิ่งนี้พึงเป็นของเรา"

ဟိတသုခံ ဗျာပါဒယတီတိ, ဗျာပါဒေါ. သော ပရဝိနာသာယ မနောပဒေါသလက္ခဏော. ဖရုသဝါစာ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇော မဟာသာဝဇ္ဇော စ. တဿ ဒွေ သမ္ဘာရာ ပရသတ္တော စ, တဿ စ ဝိနာသစိန္တာ. ပရသတ္တဝတ္ထုကေ ဟိ ကောဓေ ဥပ္ပန္နေပိ န တာဝ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, ယာဝ န ‘‘အဟော ဝတာယံ ဥစ္ဆိဇ္ဇေယျ ဝိနဿေယျာ’’တိ တဿ ဝိနာသံ စိန္တေတိ.

ชื่อว่า พยาบาท เพราะทำลายประโยชน์สุข พยาบาทนั้นมีลักษณะคือความประทุษร้ายทางใจเพื่อความพินาศของผู้อื่น พยาบาทนั้นมีโทษน้อยและมีโทษมากเหมือนผรุสวาจา องค์ประกอบของพยาบาทนั้นมี ๒ อย่าง คือ สัตว์อื่น ๑ และการคิดถึงความพินาศของสัตว์นั้น ๑ จริงอยู่ แม้เมื่อความโกรธเกิดขึ้นในวัตถุคือสัตว์อื่น ก็ยังไม่เป็นกรรมบถตราบเท่าที่ยังไม่ได้คิดถึงความพินาศของสัตว์นั้นว่า "โอหนอ ขอสัตว์นี้พึงขาดสูญ พึงพินาศไป"

ယထာဘုစ္စဂဟဏာဘာဝေန မိစ္ဆာ ပဿတီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. သာ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပရီတဒဿနလက္ခဏာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဝိယ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ မဟာသာဝဇ္ဇာ စ. အပိ စ အနိယတာ အပ္ပသာဝဇ္ဇာ, နိယတာ မဟာသာဝဇ္ဇာ. တဿာ ဒွေ သမ္ဘာရာ – ဝတ္ထုနော စ ဂဟိတာကာရဝိပရီတတာ ယထာ စ နံ ဂဏှာတိ, တထာဘာဝေန တဿာ ဥပဋ္ဌာနန္တိ.

ธรรมชาติใดย่อมเห็นโดยผิดพลาด เพราะไม่มีการถือเอาตามความเป็นจริง ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ. มิจฉาทิฏฐินั้น มีการเห็นวิปริตเป็นลักษณะ โดยนัยเป็นต้นว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นเหมือนสัมผัปปลาปะ คือมีโทษน้อยบ้าง มีโทษมากบ้าง. อีกอย่างหนึ่ง อนิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษน้อย นิยตมิจฉาทิฏฐิมีโทษมาก. องค์ประกอบของมิจฉาทิฏฐินั้นมี ๒ อย่าง คือ ความวิปริตแห่งอาการที่ยึดถือในวัตถุ และการปรากฏขึ้นแห่งทิฏฐินั้นโดยไม่มีสภาวะนั้นตามอาการที่ยึดถือวัตถุนั้น.

ဣမေသံ ပန ဒသန္နံ အကုသလကမ္မပထာနံ ဓမ္မတော ကောဋ္ဌာသတော အာရမ္မဏတော ဝေဒနာတော မူလတောတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဓမ္မတောတိ ဧတေသု ဟိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာဓမ္မာဝ ဟောန္တိ, အဘိဇ္ဈာဒယော တိဿော စေတနာသမ္ပယုတ္တာ. ကောဋ္ဌာသတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ စာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ကမ္မပထာ ဧဝ ဟောန္တိ, နော မူလာနိ, အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါ ကမ္မပထာ စေဝ မူလာနိ စ. အဘိဇ္ဈာ ဟိ မူလံ ပတွာ လောဘော အကုသလမူလံ ဟောတိ, ဗျာပါဒေါ ဒေါသော အကုသလမူလံ.

ก็พึงทราบวินิจฉัยในอกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการเหล่านี้ โดยอาการ ๕ อย่าง คือ โดยสภาวธรรม โดยส่วน โดยอารมณ์ โดยเวทนา และโดยมูล. ในบรรดาอาการเหล่านั้น วินิจฉัยโดยสภาวธรรม คือ ในอกุศลกรรมบถเหล่านี้ ๗ อย่างตามลำดับเป็นเจตนาธรรมเท่านั้น, ๓ อย่างมีอภิชฌาเป็นต้น เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนา. วินิจฉัยโดยส่วน คือ ๗ อย่างตามลำดับ และมิจฉาทิฏฐิ ธรรม ๘ ประการเหล่านี้เป็นกรรมบถเท่านั้น ไม่เป็นมูล, ส่วนอภิชฌาและพยาบาท เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล. จริงอยู่ อภิชฌาเมื่อถึงความเป็นมูล ย่อมเป็นโลภะอกุศลมูล, พยาบาท (เมื่อถึงความเป็นมูล) ย่อมเป็นโทสะอกุศลมูล.

အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတော ဇီဝိတိန္ဒြိယာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏော ဟောတိ, အဒိန္နာဒါနံ သတ္တာရမ္မဏံ ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏံ ဝါ, မိစ္ဆာစာရော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဝသေန [Pg.138] သင်္ခါရာရမ္မဏောဝ, သတ္တာရမ္မဏောတိပိ ဧကေ. မုသာဝါဒေါ သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ, တထာ ပိသုဏဝါစာ. ဖရုသဝါစာ သတ္တာရမ္မဏာဝ. သမ္ဖပ္ပလာပေါ ဒိဋ္ဌသုတမုတဝိညာတဝသေန သတ္တာရမ္မဏော ဝါ သင်္ခါရာရမ္မဏော ဝါ, တထာ အဘိဇ္ဈာ. ဗျာပါဒေါ သတ္တာရမ္မဏောဝ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တေဘူမကဓမ္မဝသေန သင်္ခါရာရမ္မဏာ.

วินิจฉัยโดยอารมณ์ คือ ปาณาติบาตมีสังขารเป็นอารมณ์ เพราะมีชีวิตินทรีย์เป็นอารมณ์, อทินนาทานมีสัตว์เป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง, มิจฉาจารมีสังขารเป็นอารมณ์เท่านั้นโดยเป็นโผฏฐัพพารมณ์ อาจารย์บางพวกกล่าวว่ามีสัตว์เป็นอารมณ์ก็มี. มุสาวาทมีสัตว์เป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง, ปิสุณาวาจาก็เช่นนั้น. ผรุสวาจามีสัตว์เป็นอารมณ์เท่านั้น. สัมผัปปลาปะมีสัตว์เป็นอารมณ์บ้าง มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง โดยเป็นอารมณ์ที่เห็น ได้ยิน สัมผัส หรือรู้แจ้ง, อภิชฌาก็เช่นนั้น. พยาบาทมีสัตว์เป็นอารมณ์เท่านั้น. มิจฉาทิฏฐิมีสังขารเป็นอารมณ์ โดยเป็นธรรมในภูมิ ๓.

ဝေဒနာတောတိ ပါဏာတိပါတော ဒုက္ခဝေဒနော ဟောတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ရာဇာနော စောရံ ဒိသွာ ဟသမာနာပိ ‘‘ဂစ္ဆထ နံ ဃာတေထာ’’တိ ဝဒန္တိ, သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန နေသံ ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတိ. အဒိန္နာဒါနံ တိဝေဒနံ, မိစ္ဆာစာရော သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနော, သန္နိဋ္ဌာပကစိတ္တေ ပန မဇ္ဈတ္တဝေဒနော န ဟောတိ. မုသာဝါဒေါ တိဝေဒနော, တထာ ပိသုဏဝါစာ ဖရုသဝါစာ ဒုက္ခဝေဒနာ, သမ္ဖပ္ပလာပေါ တိဝေဒနော, အဘိဇ္ဈာ သုခမဇ္ဈတ္တဝသေန ဒွိဝေဒနာ, တထာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. ဗျာပါဒေါ ဒုက္ခဝေဒနော.

วินิจฉัยโดยเวทนา คือ ปาณาติบาตมีทุกขเวทนา. จริงอยู่ แม้ว่าพระราชาทั้งหลายทอดพระเนตรเห็นโจรแล้ว แม้ทรงพระสรวลอยู่ ก็ตรัสว่า "พวกเจ้าจงไปฆ่ามันเสีย" แต่สันนิฏฐาปกเจตนาของพระราชาเหล่านั้น ประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น. อทินนาทานมีเวทนา ๓, มิจฉาจารมีเวทนา ๒ โดยเป็นสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา แต่ในสันนิฏฐาปกจิตไม่มีอุเบกขาเวทนา. มุสาวาทมีเวทนา ๓, ปิสุณาวาจาก็เช่นนั้น, ผรุสวาจามีทุกขเวทนา, สัมผัปปลาปะมีเวทนา ๓, อภิชฌามีเวทนา ๒ โดยเป็นสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา, มิจฉาทิฏฐิก็เช่นนั้น. พยาบาทมีทุกขเวทนา.

မူလတောတိ ပါဏာတိပါတော ဒေါသမောဟဝသေန ဒွိမူလကော ဟောတိ, အဒိန္နာဒါနံ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ, မိစ္ဆာစာရော လောဘမောဟဝသေန. မုသာဝါဒေါ ဒေါသမောဟဝသေန ဝါ လောဘမောဟဝသေန ဝါ, တထာ ပိသုဏဝါစာ သမ္ဖပ္ပလာပေါ စ. ဖရုသဝါစာ ဒေါသမောဟဝသေန, အဘိဇ္ဈာ မောဟဝသေန ဧကမူလာ, တထာ ဗျာပါဒေါ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ လောဘမောဟဝသေန ဒွိမူလာတိ.

วินิจฉัยโดยมูล คือ ปาณาติบาตมี ๒ มูล โดยเป็นโทสะและโมหะ, อทินนาทานมี ๒ มูล โดยเป็นโทสะและโมหะบ้าง หรือโดยเป็นโลภะและโมหะบ้าง, มิจฉาจารมี ๒ มูล โดยเป็นโลภะและโมหะ. มุสาวาทมี ๒ มูล โดยเป็นโทสะและโมหะบ้าง หรือโดยเป็นโลภะและโมหะบ้าง, ปิสุณาวาจาและสัมผัปปลาปะก็เช่นนั้น. ผรุสวาจามี ๒ มูล โดยเป็นโทสะและโมหะ, อภิชฌามีมูลเดียวโดยเป็นโมหะ, พยาบาทก็เช่นนั้น. มิจฉาทิฏฐิมี ๒ มูล โดยเป็นโลภะและโมหะ.

ပါဏာတိပါတာ ပဋိဝိရတာတိအာဒီသု ပါဏာတိပါတာဒယော ဝုတ္တတ္ထာ ဧဝ. ယာယ ပန ဝိရတိယာ ဧတေ ပဋိဝိရတာ နာမ ဟောန္တိ, သာ ဘေဒတော တိဝိဓာ ဟောတိ သမ္ပတ္တဝိရတိ သမာဒါနဝိရတိ သမုစ္ဆေဒဝိရတီတိ. တတ္ထ အသမာဒိန္နသိက္ခာပဒါနံ အတ္တနော ဇာတိဝယဗာဟုသစ္စာဒီနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘အယုတ္တံ အမှာကံ ဧဝရူပံ ကာတု’’န္တိ သမ္ပတ္တံ ဝတ္ထုံ အဝီတိက္ကမန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိရတိ သမ္ပတ္တဝိရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ သီဟဠဒီပေ စက္ကနဥပါသကဿ ဝိယ. တဿ ကိရ ဒဟရကာလေယေဝ မာတု ရောဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဝေဇ္ဇေန စ ‘‘အလ္လသသကမံသံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတော စက္ကနဿ ဘာတာ ‘‘ဂစ္ဆ တာတ ခေတ္တံ အာဟိဏ္ဍာဟီ’’တိ စက္ကနံ ပေသေသိ. သော တတ္ထ ဂတော. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဧကော သသော တရုဏသဿံ ခါဒိတုံ အာဂတော ဟောတိ. သော တံ ဒိသွာ ဝေဂေန ဓာဝန္တော ဝလ္လိယာ ဗဒ္ဓေါ ‘‘ကိရိ ကိရီ’’တိ သဒ္ဒမကာသိ[Pg.139]. စက္ကနော တေန သဒ္ဒေန ဂန္တွာ တံ ဂဟေတွာ စိန္တေသိ ‘‘မာတု ဘေသဇ္ဇံ ကရောမီ’’တိ. ပုန စိန္တေသိ – ‘‘န မေတံ ပတိရူပံ, ယွာဟံ မာတု ဇီဝိတကာရဏာ ပရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ’’န္တိ. အထ နံ ‘‘ဂစ္ဆ အရညေ သသေဟိ သဒ္ဓိံ တိဏောဒကံ ပရိဘုဉ္ဇာ’’တိ မုဉ္စိ. ဘာတရာ စ ‘‘ကိံ တာတ သသော လဒ္ဓေါ’’တိ? ပုစ္ဆိတော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. တတော နံ ဘာတာ ပရိဘာသိ. သော မာတု သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ယတောဟံ ဇာတော, နာဘိဇာနာမိ သဉ္စိစ္စ ပါဏံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတာ’’တိ သစ္စံ ဝတွာ အဋ္ဌာသိ, တာဝဒေဝ စဿ မာတာ အရောဂါ အဟောသိ.

ในบาลีเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา" บทมีปาณาติบาตเป็นต้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. ก็บุคคลเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้งดเว้นแล้วด้วยวิรัติใด วิรัตินั้นมี ๓ อย่างโดยประเภท คือ สัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ. ในบรรดาวิรัติเหล่านั้น พึงทราบว่า วิรัติที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ได้สมาทานสิกขาบทไว้ เมื่อพิจารณาถึงชาติ วัย ความเป็นพหูสูต เป็นต้นของตนแล้ว ไม่ล่วงละเมิดวัตถุที่มาถึงเฉพาะหน้า ด้วยคิดว่า "การกระทำเช่นนี้ไม่สมควรแก่เรา" ชื่อว่าสัมปัตตวิรัติ เหมือนวิรัติของจักกนอุบาสกในเกาะสีหล. ได้ยินว่า เมื่ออุบาสกนั้นยังเยาว์วัย โรคได้เกิดขึ้นแก่มารดา และหมอได้กล่าวว่า "ควรจะได้เนื้อกระต่ายสด". ลำดับนั้น พี่ชายของจักกนะได้ส่งจักกนะไปโดยกล่าวว่า "น้องชาย เจ้าจงไป จงเที่ยวไปในนา". เขาได้ไปที่นั่นแล้ว. และในสมัยนั้น กระต่ายตัวหนึ่งได้มาเพื่อจะกินต้นข้าวอ่อน. กระต่ายนั้นเห็นเขาแล้ว วิ่งไปโดยเร็ว ติดอยู่ที่เถาวัลย์ ได้ทำเสียงว่า "กิริ กิริ". จักกนะได้ยินเสียงนั้นแล้วจึงไป จับกระต่ายนั้นได้แล้ว คิดว่า "เราจะทำยาให้แก่มารดา". เขาคิดอีกว่า "การที่เราจะพึงปลงผู้อื่นจากชีวิตเพราะเหตุแห่งชีวิตของมารดา การกระทำนั้นไม่สมควรแก่เราเลย". ลำดับนั้น เขาได้ปล่อยกระต่ายนั้นไป (พร้อมกล่าวว่า) "เจ้าจงไป จงกินหญ้าและน้ำร่วมกับกระต่ายทั้งหลายในป่าเถิด". และเมื่อถูกพี่ชายถามว่า "น้องชาย ได้กระต่ายมาหรือไม่" เขาได้บอกเรื่องราวนั้น. ลำดับนั้น พี่ชายได้บริภาษเขา. เขาไปสู่สำนักของมารดาแล้ว กล่าวสัจจวาจาว่า "ตั้งแต่ข้าพเจ้าเกิดมา ไม่เคยรู้อยู่ซึ่งการจงใจปลงสัตว์จากชีวิต" แล้วได้ยืนอยู่, ในขณะนั้นเอง มารดาของเขาก็หายจากโรค.

သမာဒိန္နသိက္ခာပဒါနံ ပန သိက္ခာပဒသမာဒါနေ စ တတုတ္တရိ စ အတ္တနော ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ ဝတ္ထုံ အဝီတိက္ကမန္တာနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဝိရတိ သမာဒါနဝိရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဥတ္တရဝဍ္ဎမာနပဗ္ဗတဝါသီဥပါသကဿ ဝိယ. သော ကိရ အမ္ဗရိယဝိဟာရဝါသီပိင်္ဂလဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရဿ သန္တိကေ သိက္ခာပဒါနိ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ ကသတိ. အထဿ ဂေါဏော နဋ္ဌော, သော တံ ဂဝေသန္တော ဥတ္တရဝဍ္ဎမာနပဗ္ဗတံ အာရုဟိ, တတြ နံ မဟာသပ္ပော အဂ္ဂဟေသိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘ဣမာယ တိခိဏာယ ဝါသိယာ သီသံ ဆိန္ဒာမီ’’တိ. ပုန စိန္တေသိ – ‘‘န မေတံ ပတိရူပံ, ယွာဟံ ဘာဝနီယဿ ဂရုနော သန္တိကေ သိက္ခာပဒံ ဂဟေတွာ ဘိန္ဒေယျ’’န္တိ. ဧဝံ ယာဝတတိယံ စိန္တေတွာ – ‘‘ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇာမိ, န သိက္ခာပဒ’’န္တိ အံသေ ဌပိတံ တိခိဏဒဏ္ဍဝါသိံ အရညေ ဆဍ္ဍေသိ. တာဝဒေဝ မဟာဝါဠော နံ မုဉ္စိတွာ အဂမာသီတိ.

ส่วนวิรัติที่เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้สมาทานสิกขาบทไว้แล้ว ทั้งในขณะที่สมาทานสิกขาบทและในเวลาหลังจากนั้น เมื่อสละชีวิตของตน ไม่ล่วงละเมิดวัตถุ พึงทราบว่าชื่อว่าสมาทานวิรัติ, เหมือนวิรัติของอุบาสกผู้มีปกติอยู่ที่ภูเขาอุตตรวัฑฒมานะ. ได้ยินว่า อุบาสกนั้นสมาทานสิกขาบทในสำนักของพระปิงคลพุทธรักขิตเถระผู้อยู่ในอัมพริยวิหารแล้ว กำลังไถนาอยู่. ครั้งนั้น โคของเขาหายไป, เขาเมื่อแสวงหาโคตัวนั้น ได้ขึ้นไปยังภูเขาอุตตรวัฑฒมานะ, ณ ที่นั้น งูใหญ่ได้รัดเขาไว้. เขาคิดว่า "เราจะตัดศีรษะของมันด้วยขวานอันคมนี้". เขาคิดอีกว่า "การที่เราสมาทานสิกขาบทในสำนักของครูผู้ควรแก่การอบรม (จิต) แล้ว จะพึงทำลายเสีย การกระทำนั้นไม่สมควรแก่เราเลย". เขาคิดอย่างนี้ถึง ๓ ครั้งแล้ว (ตัดสินใจว่า) "เราจะสละชีวิต แต่จะไม่สละสิกขาบท" แล้วได้โยนขวานด้ามคมที่วางไว้บนบ่าทิ้งไปในป่า. ในขณะนั้นเอง งูใหญ่ได้คลายเขาแล้วจากไป.

အရိယမဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ ပန ဝိရတိ သမုစ္ဆေဒဝိရတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယဿာ ဥပ္ပတ္တိတော ပဘုတိ ပါဏံ ဃာတေဿာမီတိ အရိယပုဂ္ဂလာနံ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ.

ส่วนวิรัติที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค พึงทราบว่า เป็นสมุจเฉทวิรัติ ซึ่งจำเดิมแต่ความเกิดขึ้นแห่งสมุจเฉทวิรัตินั้น แม้ความคิดของพระอริยบุคคลทั้งหลายว่า 'เราจักฆ่าสัตว์' ก็ไม่เกิดขึ้น

ယထာ စ အကုသလာနံ, ဧဝံ ဣမေသမ္ပိ ကုသလကမ္မပထာနံ ဓမ္မတော ကောဋ္ဌာသတော အာရမ္မဏတော ဝေဒနာတော မူလတောတိ ပဉ္စဟာကာရေဟိ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဓမ္မတောတိ ဧတေသု ဟိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ စေတနာပိ ဝဋ္ဋန္တိ ဝိရတိယောပိ, အန္တေ တယော စေတနာသမ္ပယုတ္တာဝ.

พึงทราบวินิจฉัยในกุศลกรรมบถแม้เหล่านี้ โดยอาการ ๕ อย่าง คือ โดยสภาวะ โดยส่วน โดยอารมณ์ โดยเวทนา และโดยมูล เหมือนวินิจฉัยในอกุศลกรรมบถทั้งหลาย ฉันนั้น ในบรรดาอาการ ๕ อย่างนั้น (วินิจฉัย) โดยสภาวะ คือ ในกุศลกรรมบถเหล่านี้ ๗ ข้อแรกตามลำดับ เป็นได้ทั้งเจตนาและวิรัติ, ๓ ข้อสุดท้าย เป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาเท่านั้น

ကောဋ္ဌာသတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ကမ္မပထာ ဧဝ, န မူလာနိ, အန္တေ တယော ကမ္မပထာ စေဝ မူလာနိ စ. အနဘိဇ္ဈာ ဟိ မူလံ ပတွာ အလောဘော [Pg.140] ကုသလမူလံ ဟောတိ, အဗျာပါဒေါ အဒေါသော ကုသလမူလံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ အမောဟော ကုသလမူလံ.

(วินิจฉัย) โดยส่วน คือ ๗ ข้อแรกตามลำดับ เป็นกรรมบถอย่างเดียว ไม่ใช่มูล, ๓ ข้อสุดท้าย เป็นทั้งกรรมบถและเป็นทั้งมูล จริงอยู่ อนภิชฌา เมื่อถึงความเป็นมูล ย่อมเป็นกุศลมูลคืออโลภะ, อพยาบาท เป็นกุศลมูลคืออโทสะ, สัมมาทิฏฐิ เป็นกุศลมูลคืออโมหะ

အာရမ္မဏတောတိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ. အာရမ္မဏာနေဝ ဧတေသံ အာရမ္မဏာနိ. ဝီတိက္ကမိတဗ္ဗဝတ္ထုတောယေဝ ဟိ ဝိရတိ နာမ ဟောတိ. ယထာ ပန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော အရိယမဂ္ဂေါ ကိလေသေ ပဇဟတိ, ဧဝံ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိအာရမ္မဏာပေတေ ကမ္မပထာ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဒုဿီလျာနိ ပဇဟန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

(วินิจฉัย) โดยอารมณ์ คือ อารมณ์ของปาณาติบาตเป็นต้นนั่นแหละ เป็นอารมณ์ของกุศลกรรมบถเหล่านี้ จริงอยู่ การงดเว้นย่อมมีได้จากวัตถุที่พึงล่วงละเมิดเท่านั้น เปรียบเหมือนอริยมรรคมีนิพพานเป็นอารมณ์ ย่อมละกิเลสได้ ฉันใด, พึงทราบว่า กรรมบถเหล่านี้ซึ่งมีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นอารมณ์ ก็ย่อมละทุศีลมีปาณาติบาตเป็นต้นได้ ฉันนั้น

ဝေဒနာတောတိ သဗ္ဗေ သုခဝေဒနာ ဝါ ဟောန္တိ မဇ္ဈတ္တဝေဒနာ ဝါ. ကုသလံ ပတွာ ဟိ ဒုက္ခဝေဒနာ နာမ နတ္ထိ.

(วินิจฉัย) โดยเวทนา คือ (กุศลกรรมบถ) ทั้งหมด ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนา หรือมัชฌัตตเวทนา (อุเบกขาเวทนา) จริงอยู่ เมื่อถึงความเป็นกุศลแล้ว ทุกขเวทนา ย่อมไม่มี

မူလတောတိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ အလောဘအဒေါသအမောဟဝသေန တိမူလာ ဟောန္တိ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ ဒွိမူလာ. အနဘိဇ္ဈာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဝိရမန္တဿ ဒွိမူလာ ဟောတိ, ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေန ဧကမူလာ. အလောဘော ပန အတ္တနာဝ အတ္တနော မူလံ န ဟောတိ. အဗျာပါဒေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာဒိဋ္ဌိ အလောဘအဒေါသဝသေန ဒွိမူလာဝါတိ. တတိယာဒီနိ.

(วินิจฉัย) โดยมูล คือ ๗ ข้อแรกตามลำดับ สำหรับผู้ที่งดเว้นด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ ย่อมมี ๓ มูล คือโดยอโลภะ อโทสะ อโมหะ, สำหรับผู้ที่งดเว้นด้วยจิตที่วิปปยุตจากญาณ ย่อมมี ๒ มูล อนภิชฌา สำหรับผู้ที่งดเว้นด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ ย่อมมี ๒ มูล, สำหรับผู้ที่งดเว้นด้วยจิตที่วิปปยุตจากญาณ ย่อมมี ๑ มูล ส่วนอโลภะ ย่อมไม่เป็นมูลของตนเอง แม้ในอพยาบาท ก็นัยนี้เช่นกัน สัมมาทิฏฐิ มี ๒ มูลเท่านั้น คือโดยอโลภะและอโทสะ (จบอรรถกถา) สูตรที่ ๓ เป็นต้น

၆. အဋ္ဌင်္ဂိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอัฏฐังคิกสูตร

၁၁၂. ဆဋ္ဌံ အဋ္ဌမဂ္ဂင်္ဂဝသေန ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝုတ္တံ. ဆဋ္ဌံ.

๑๑๒. พระผู้มีพระภาคตรัสสูตรที่ ๖ โดยนัยแห่งองค์มรรค ๘ ตามอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรตรัสรู้ จบสูตรที่ ๖

၇. ဒသင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาทสังคสูตร

၁၁၃. သတ္တမံ ဒသမိစ္ဆတ္တသမ္မတ္တဝသေန. တတ္ထ မိစ္ဆာဉာဏိနောတိ မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏေန သမန္နာဂတာတိ အတ္ထော. မိစ္ဆာဝိမုတ္တိနောတိ အနိယျာနိကဝိမုတ္တိနော ကုသလဝိမုတ္တီတိ ဂဟေတွာ ဌိတာ. သမ္မာဉာဏိနောတိ သမ္မာပစ္စဝေက္ခဏာ. သမ္မာဝိမုတ္တိနောတိ နိယျာနိကာယ ဖလဝိမုတ္တိယာ သမန္နာဂတာတိ. သတ္တမံ.

๑๑๓. (พระผู้มีพระภาคตรัส) สูตรที่ ๗ โดยนัยแห่งมิจฉัตตะ ๑๐ และสัมมัตตะ ๑๐ ในสูตรนั้น บทว่า มิจฉาญาณิโน ความว่า ผู้ประกอบด้วยปัจจเวกขณ์ที่ผิด บทว่า มิจฉาวิมุตติโน คือ ผู้มีวิมุตติที่ไม่นำออกจากวัฏฏะ แต่ยึดถืออยู่ว่าเป็นกุศลวิมุตติ บทว่า สัมมาญาณิโน คือ สัมมาปัจจเวกขณ์ บทว่า สัมมาวิมุตติโน คือ ผู้ประกอบด้วยผลวิมุตติอันเป็นเครื่องนำออกจากวัฏฏะ จบสูตรที่ ๗

ကမ္မပထဝဂ္ဂေါ တတိယော.

จบกัมมปถวรรคที่ ๓

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

๔. จตุตถวรรค

၁. စတုဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาจตุธาตุสูตร

၁၁၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ [Pg.141] ပဌမေ ပထဝီဓာတူတိ ပတိဋ္ဌာဓာတု. အာပေါဓာတူတိ အာဗန္ဓနဓာတု. တေဇောဓာတူတိ ပရိပါစနဓာတု. ဝါယောဓာတူတိ ဝိတ္ထမ္ဘနဓာတု. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပန ဝီသတိကောဋ္ဌာသာဒိဝသေန ဧတာ ကထေတဗ္ဗာ. ပဌမံ.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งจตุตถวรรค (พึงทราบความดังนี้) ปฐวีธาตุ คือ ธาตุที่เป็นที่ตั้ง อาโปธาตุ คือ ธาตุที่เอิบอาบ (หรือเกาะกุม) เตโชธาตุ คือ ธาตุที่ทำให้ย่อย วาโยธาตุ คือ ธาตุที่ค้ำจุน นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนโดยพิสดาร พึงกล่าวธาตุเหล่านั้นโดยนัยแห่งอาการ ๒๐ เป็นต้น จบสูตรที่ ๑

၂. ပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปุพเพสัมโพธสูตร

၁၁၅. ဒုတိယေ အယံ ပထဝီဓာတုယာ အဿာဒေါတိ အယံ ပထဝီဓာတုနိဿယော အဿာဒေါ. သွာယံ ကာယံ အဗ္ဘုန္နာမေတွာ ဥဒရံ ပသာရေတွာ, ‘‘ဣဓ မေ အင်္ဂုလံ ပဝေသိတုံ ဝါယမထာ’’တိ ဝါ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ, ‘‘ဣမံ နာမေတုံ ဝါယမထာ’’တိ ဝါ ဝဒတိ, ဧဝံ ပဝတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အနိစ္စာတိအာဒီသု ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စာ, ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခာ, သဘာဝဝိဂမာကာရေန ဝိပရိဏာမဓမ္မာ. အယံ ပထဝီဓာတုယာ အာဒီနဝေါတိ ယေန အာကာရေန သာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အယမာကာရော ပထဝီဓာတုယာ အာဒီနဝေါတိ အတ္ထော. ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ ပထဝီဓာတုယာ ဆန္ဒရာဂေါ ဝိနီယတိ စေဝ ပဟီယတိ စ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနမဿာ နိဿရဏံ.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อยํ ปถวีธาตุยา อสฺสาโท ความว่า นี้คืออัสสาทะ (ความน่ายินดี) ที่อาศัยปฐวีธาตุ อัสสาทะนั้น พึงทราบโดยนัยแห่งบุคคลผู้เป็นไปอย่างนี้ คือ ยืดกาย เผยอท้อง แล้วกล่าวว่า 'พวกท่านจงพยายามสอดนิ้วเข้ามาในท้องของเรานี้' หรือยื่นแขนออกแล้วกล่าวว่า 'พวกท่านจงพยายามงอแขนนี้' เป็นต้น ในบทว่า อนิจฺจา เป็นต้น (มีความว่า) ชื่อว่า อนิจจา เพราะมีความเป็นของไม่มีหลังจากที่เคยมีแล้ว, ชื่อว่า ทุกฺขา เพราะมีสภาวะที่บีบคั้นอยู่เนืองๆ, ชื่อว่า วิปริณามธมฺมา เพราะมีสภาวะที่แปรปรวนไปจากสภาพของตน บทว่า อยํ ปถวีธาตุยา อาทีนโว ความว่า โดยอาการใด ปฐวีธาตุนั้นเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา, อาการนั้นชื่อว่าเป็นโทษของปฐวีธาตุ บทว่า ฉนฺทราควิณโย ฉนฺทราคปฺปหานํ ความว่า อาศัยพระนิพพาน ฉันทราคะในปฐวีธาตุย่อมถูกกำจัดและถูกละได้, เพราะฉะนั้น พระนิพพานจึงเป็นเครื่องสลัดออกจากฉันทราคะนั้น

အယံ အာပေါဓာတုယာ အဿာဒေါတိ အယံ အာပေါဓာတုနိဿယော အဿာဒေါ. သွာယံ အညံ အာပေါဓာတုယာ ဥပဒ္ဒုတံ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ အယံ နိပန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ပဿာဝဋ္ဌာနာဘိမုခေါ နိက္ခမတိ စေဝ ပဝိသတိ စ, အပ္ပမတ္တကမ္ပိဿ ကမ္မံ ကရောန္တဿ သေဒတိန္တံ ဝတ္ထံ ပီဠေတဗ္ဗတာကာရံ ပါပုဏာတိ, အနုမောဒနမတ္တမ္ပိ ကထေန္တဿ တာလဝဏ္ဋံ ဂဏှိတဗ္ဗံ ဟောတိ, မယံ ပန သာယံ နိပန္နာ ပါတောဝ ဥဋ္ဌဟာမ, မာသပုဏ္ဏဃဋော ဝိယ နော သရီရံ, မဟာကမ္မံ ကရောန္တာနံ သေဒမတ္တမ္ပိ နော န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အသနိသဒ္ဒေန ဝိယ ဓမ္မံ ကထေန္တာနံ သရီရေ ဥသုမာကာရမတ္တမ္ပိ နော နတ္ထီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า อยํ อาโปธาตุยา อสฺสาโท ความว่า นี้คืออัสสาทะที่อาศัยอาโปธาตุ อัสสาทะนั้น พึงทราบโดยนัยแห่งบุคคลผู้เป็นไปอย่างนี้ คือ เห็นผู้อื่นถูกอาโปธาตุเบียดเบียนแล้วกล่าวว่า 'อะไรกันนี่! คนผู้นี้ตั้งแต่เวลาที่นอน ก็เข้าๆ ออกๆ มุ่งหน้าไปยังที่ถ่ายปัสสาวะ, เมื่อเขาทำงานแม้เพียงเล็กน้อย ผ้าที่เปียกชุ่มด้วยเหงื่อก็ถึงสภาพที่ต้องบิด, แม้เมื่อกล่าวอนุโมทนา ก็ต้องมีคนถือพัดให้ ส่วนพวกเรานอนตอนเย็น ตื่นตอนเช้าตรู่ ร่างกายของเราเป็นเหมือนหม้อที่เต็มเปี่ยมด้วยน้ำ, เมื่อพวกเราทำงานใหญ่ แม้เพียงเหงื่อก็ไม่เกิดขึ้น, เมื่อพวกเราแสดงธรรมประดุจเสียงฟ้าผ่า แม้เพียงอาการร้อนในร่างกายก็ไม่มี'

အယံ [Pg.142] တေဇောဓာတုယာ အဿာဒေါတိ အယံ တေဇောဓာတုနိဿယော အဿာဒေါ. သွာယံ သီတဂဟဏိကေ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ ဣမေ ကိဉ္စိဒေဝ ယာဂုဘတ္တခဇ္ဇမတ္တံ အဇ္ဈောဟရိတွာ ထဒ္ဓကုစ္ဆိနော နိသီဒိတွာ သဗ္ဗရတ္တိံ အင်္ဂါရကဋာဟံ ပရိယေသန္တိ, ဖုသိတမတ္တေသုပိ သရီရေ ပတိတေသု အင်္ဂါရကဋာဟံ ဩတ္ထရိတွာ ပါရုပိတွာဝ နိပဇ္ဇန္တိ? မယံ ပန အတိထဒ္ဓမ္ပိ မံသံ ဝါ ပူဝံ ဝါ ခါဒါမ, ကုစ္ဆိပူရံ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇာမ, တာဝဒေဝ နော သဗ္ဗံ ဖေဏပိဏ္ဍော ဝိယ ဝိလီယတိ, သတ္တာဟဝဒ္ဒလိကာယ ဝတ္တမာနာယ သရီရေ သီတာနုဒဟနမတ္တမ္ပိ နော နတ္ထီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า อยํ เตโชธาตุยา อสฺสาโท ความว่า นี้คืออัสสาทะที่อาศัยเตโชธาตุ อัสสาทะนั้น พึงทราบโดยนัยแห่งบุคคลผู้เป็นไปอย่างนี้ คือ เห็นคนทั้งหลายผู้มีไฟธาตุอ่อน (โคตรภู) แล้วกล่าวว่า 'อะไรกันนี่! คนพวกนี้บริโภคเพียงข้าวต้ม ข้าวสวย หรือของขบเคี้ยวเล็กน้อย ก็นั่งท้องแข็ง แสวงหากระทะถ่านไฟตลอดทั้งคืน, แม้เมื่อหยาดน้ำตกต้องร่างกาย ก็ต้องนอนคลุมโปงครอบกระทะถ่านไฟไว้? ส่วนพวกเรา เคี้ยวกินแม้เนื้อหรือขนมที่แข็งมาก, บริโภคข้าวเต็มท้อง, อาหารทั้งหมดนั้นก็ย่อยไปในทันทีเหมือนก้อนฟองน้ำ, เมื่อฝนตกตลอดเจ็ดวัน แม้เพียงความเย็นที่แผดเผาในร่างกายก็ไม่มีแก่พวกเรา'

အယံ ဝါယောဓာတုယာ အဿာဒေါတိ အယံ ဝါယောဓာတုနိဿယော အဿာဒေါ. သွာယံ အညေ ဝါတဘီရုကေ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေသံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ကမ္မံ ကရောန္တာနံ အနုမောဒနမတ္တမ္ပိ ကထေန္တာနံ သရီရံ ဝါတော ဝိဇ္ဈတိ, ဂါဝုတမတ္တမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဂတာနံ ဟတ္ထပါဒါ သီဒန္တိ, ပိဋ္ဌိ ရုဇ္ဇတိ, ကုစ္ဆိဝါတသီသဝါတကဏ္ဏဝါတာဒီဟိ နိစ္စုပဒ္ဒုတာ တေလဖာဏိတာဒီနိ ဝါတဘေသဇ္ဇာနေဝ ကရောန္တာ အတိနာမေန္တိ, အမှာကံ ပန မဟာကမ္မံ ကရောန္တာနမ္ပိ တိယာမရတ္တိံ ဓမ္မံ ကထေန္တာနမ္ပိ ဧကဒိဝသေနေဝ ဒသ ယောဇနာနိ ဂစ္ဆန္တာနမ္ပိ ဟတ္ထပါဒသံသီဒနမတ္တံ ဝါ ပိဋ္ဌိရုဇ္ဇနမတ္တံ ဝါ န ဟောတီ’’တိ, ဧဝံ ပဝတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ပဝတ္တာ ဟိ ဧတာ ဓာတုယော အဿာဒေန္တိ နာမ.

บทว่า อสฺสาโท แห่งวาโยธาตุ ความว่า สุขโสมนัสนี้ อาศัยวาโยธาตุจึงเกิดขึ้น ชื่อว่า อัสสาทะ (รสอร่อย) แห่งวาโยธาตุนั้น พึงทราบอัสสาทะนั้นโดยนัยแห่งบุคคลผู้เป็นไปอย่างนี้ คือ เมื่อเห็นคนอื่นที่กลัวลมแล้วคิดว่า "สำหรับคนพวกนี้ แม้ทำการงานเพียงเล็กน้อย หรือกล่าวอนุโมทนาเพียงเล็กน้อย ลมก็เสียดแทงร่างกาย, เมื่อเดินทางไปได้แม้เพียงคาวุตหนึ่ง มือและเท้าก็เมื่อยล้า, หลังก็ปวด, ถูกลมในท้อง ลมในศีรษะ ลมในหูเป็นต้นเบียดเบียนอยู่เป็นนิจ จึงใช้เวลาให้ล่วงไปกับการทำยาแก้ลมมีน้ำมันและน้ำอ้อยเป็นต้น แต่สำหรับเรา แม้ทำการงานใหญ่ หรือแสดงธรรมตลอดสามยามแห่งราตรี หรือเดินทางสิบโยขน์ในวันเดียว ก็ไม่มีแม้เพียงความเมื่อยล้าของมือและเท้าหรือความปวดหลังเลย" จริงอยู่ บุคคลผู้เป็นไปอย่างนี้ ย่อมชื่อว่าเพลิดเพลินในธาตุเหล่านี้

အဗ္ဘညာသိန္တိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန အညာသိံ. အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိန္တိ ဥတ္တရဝိရဟိတံ သဗ္ဗသေဋ္ဌံ သမ္မာ သာမဉ္စ ဗောဓိံ, အထ ဝါ ပသတ္ထံ သုန္ဒရဉ္စ ဗောဓိံ. ဗောဓီတိ ရုက္ခောပိ မဂ္ဂေါပိ သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ နိဗ္ဗာနမ္ပိ. ‘‘ဗောဓိရုက္ခမူလေ ပဌမာဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (မဟာဝ. ၁; ဥဒါ. ၁) စ ‘‘အန္တရာ စ ဗောဓိံ အန္တရာ စ ဂယ’’န္တိ (မဟာဝ. ၁၁; မ.နိ. ၁.၂၈၅) စ အာဂတဋ္ဌာနေသု ဟိ ရုက္ခော ဗောဓီတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘ဗောဓိ ဝုစ္စတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ဉာဏ’’န္တိ (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၁) အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂေါ. ‘‘ပပ္ပောတိ ဗောဓိံ ဝရဘူရိမေဓသော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၁၇) အာဂတဋ္ဌာနေ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ‘‘ပတွာန ဗောဓိံ အမတံ အသင်္ခတ’’န္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗာနံ. ဣဓ ပန ဘဂဝတော အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော.

บทว่า อพฺภญฺญาสึ ความว่า เรารู้แล้วด้วยญาณอันวิเศษ. บทว่า อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ ความว่า โพธิคือการตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง อันไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด หรืออีกนัยหนึ่ง โพธิอันน่าสรรเสริญและงดงาม. คำว่า โพธิ หมายถึง ต้นไม้ก็ได้ มรรคก็ได้ สัพพัญญุตญาณก็ได้ นิพพานก็ได้. จริงอยู่ ในที่มาว่า "โพธิรุกฺขมูเล ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ" (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ครั้งแรกที่โคนต้นโพธิ์) และ "อนฺตรา จ โพธึ อนฺตรา จ คยํ" (ในระหว่างต้นโพธิ์และระหว่างเมืองคยา) ต้นไม้เรียกว่าโพธิ. ในที่มาว่า "โพธิ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ" (ญาณในมรรค ๔ เรียกว่าโพธิ) มรรคเรียกว่าโพธิ. ในที่มาว่า "ปปฺโปติ โพธึ วรภูริเมธโส" (ผู้มีปัญญาดุจแผ่นดินอันประเสริฐย่อมถึงโพธิ) สัพพัญญุตญาณเรียกว่าโพธิ. ในที่มาว่า "ปตฺวาน โพธึ อมตํ อสงฺขตํ" (ครั้นถึงโพธิคืออมตะอสังขตะแล้ว) นิพพานเรียกว่าโพธิ. แต่ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์เอาอรหัตตมรรค.

သာဝကာနံ [Pg.143] အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အနုတ္တရာ ဗောဓိ ဟောတိ, န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? အသဗ္ဗဂုဏဒါယကတ္တာ. တေသဉှိ ကဿစိ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ အရဟတ္တဖလမေဝ ဒေတိ, ကဿစိ တိဿော ဝိဇ္ဇာ, ကဿစိ ဆ အဘိညာ, ကဿစိ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ, ကဿစိ သာဝကပါရမီဉာဏံ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏမေဝ ဒေတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗဂုဏသမ္ပတ္တိံ ဒေတိ အဘိသေကော ဝိယ ရညော သဗ္ဗလောကိဿရိယဘာဝံ. တသ္မာ အညဿ ကဿစိပိ အနုတ္တရာ ဗောဓိ န ဟောတိ.

ถามว่า อรหัตตมรรคของพระสาวกเป็นอนุตตรโพธิ (โพธิอันยอดเยี่ยม) หรือไม่? ตอบว่า ไม่เป็น. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่ให้อานิสงส์คือคุณทุกอย่าง. จริงอยู่ อรหัตตมรรคของพระสาวกบางรูปย่อมให้อรหัตผลเท่านั้น, ของบางรูปให้วิชชา ๓, ของบางรูปให้อภิญญา ๖, ของบางรูปให้ปฏิสัมภิทา ๔, ของบางรูปให้สาวกบารมีญาณ. แม้ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ให้เพียงปัจเจกโพธิญาณเท่านั้น. ส่วนอรหัตตมรรคของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมให้ความถึงพร้อมแห่งคุณทุกอย่าง เปรียบเหมือนพระราชพิธีอภิเษกให้ความเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวงแก่พระราชา. เพราะเหตุนั้น โพธิของผู้อื่นใดๆ จึงไม่เป็นอนุตตรโพธิ.

အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိန္တိ ‘‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ အဟံ ပတ္တော ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဌိတော’’တိ ဧဝံ ပဋိဇာနိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒီတိ အဓိဂတဂုဏဒဿနသမတ္ထံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဉ္စ မေ ဥဒပါဒိ. အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီတိ ‘‘အယံ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အကုပ္ပာ’’တိ ဧဝံ ဉာဏံ ဥဒပါဒိ. တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ အကုပ္ပတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကာရဏတော စ အာရမ္မဏတော စ. သာ ဟိ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ သမုစ္ဆိန္နကိလေသာနံ ပုန အနိဝတ္တနတာယ ကာရဏတောပိ အကုပ္ပာ, အကုပ္ပဓမ္မံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပဝတ္တတာယ အာရမ္မဏတောပိ အကုပ္ပာ. အန္တိမာတိ ပစ္ဆိမာ. နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣဒါနိ ပုန အညော ဘဝေါ နာမ နတ္ထီတိ.

บทว่า อภิสมฺพุทฺโธติ ปจฺจญฺญาสึ ความว่า เราได้ปฏิญาณว่า "เราเป็นผู้ตรัสรู้พร้อมแล้ว บรรลุแล้ว แทงตลอดแล้ว ตั้งอยู่แล้ว". บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ ความว่า ปัจจเวกขณญาณอันสามารถเห็นคุณที่บรรลุแล้วได้เกิดขึ้นแก่เรา. บทว่า อกุปฺปา เม วิมุตฺติ ความว่า ญาณเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "อรหัตตผลวิมุตตินี้ของเราไม่กำเริบ". ในข้อนั้น พึงทราบความไม่กำเริบโดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยเหตุและโดยอารมณ์. จริงอยู่ อรหัตตผลวิมุตตินั้นไม่กำเริบแม้โดยเหตุ เพราะกิเลสที่ถูกตัดขาดด้วยมรรค ๔ ย่อมไม่กลับเกิดขึ้นอีก, และไม่กำเริบแม้โดยอารมณ์ เพราะเป็นไปโดยมีการทำนิพพานอันมีสภาวะไม่กำเริบให้เป็นอารมณ์. บทว่า อนฺติมา แปลว่า สุดท้าย. บทว่า นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว ความว่า บัดนี้ ภพอื่นอีกชื่อว่าไม่มี.

ဣမသ္မိံ သုတ္တေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ကထိတာနိ. ကထံ? စတူသု ဟိ ဓာတူသု အဿာဒေါ သမုဒယသစ္စံ, အာဒီနဝေါ ဒုက္ခသစ္စံ, နိဿရဏံ နိရောဓသစ္စံ, နိရောဓပ္ပဇာနနော မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စံ. ဝိတ္ထာရဝသေနပိ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဧတ္ထ ဟိ ယံ ပထဝီဓာတုံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ပထဝီဓာတုယာ အဿာဒေါတိ ပဟာနပဋိဝေဓော သမုဒယသစ္စံ. ယာ ပထဝီဓာတု အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အယံ ပထဝီဓာတုယာ, အာဒီနဝေါတိ ပရိညာပဋိဝေဓော ဒုက္ခသစ္စံ. ယော ပထဝီဓာတုယာ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ပထဝီဓာတုယာ နိဿရဏန္တိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓော နိရောဓသစ္စံ. ယာ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါစာ ကမ္မန္တော အာဇီဝေါ ဝါယာမော သတိ သမာဓိ, အယံ ဘာဝနာပဋိဝေဓော မဂ္ဂသစ္စန္တိ. ဒုတိယံ.

ในพระสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสสัจจะ ๔. อย่างไร? คือ ในธาตุ ๔ อัสสาทะ (รสอร่อย) เป็นสมุทัยสัจ, อาทีนวะ (โทษ) เป็นทุกขสัจ, นิสสรณะ (ทางออก) เป็นนิโรธสัจ, มรรคที่รู้แจ้งนิโรธเป็นมรรคสัจ. แม้จะกล่าวโดยพิสดารก็สมควร. คือ ในธาตุ ๔ นั้น สุขโสมนัสใดอาศัยปฐวีธาตุเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะของปฐวีธาตุ การแทงตลอดเพื่อละ (อัสสาทะนั้น) เป็นสมุทัยสัจ. ปฐวีธาตุใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะของปฐวีธาตุ การแทงตลอดเพื่อกำหนดรู้ (อาทีนวะนั้น) เป็นทุกขสัจ. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในปฐวีธาตุใด นี้เป็นนิสสรณะจากปฐวีธาตุ การแทงตลอดเพื่อทำให้แจ้ง (นิสสรณะนั้น) เป็นนิโรธสัจ. ในฐานะ ๓ เหล่านี้ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิใดมีอยู่ นี้เป็นการแทงตลอดเพื่อเจริญ (มรรคนั้น) เป็นมรรคสัจ. จบสูตรที่ ๒.

၃. အစရိံသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอาจริสูตร

၁၁၆. တတိယေ အစရိန္တိ ဉာဏစာရေန အစရိံ, အနုဘဝနစာရေနာတိ အတ္ထော. ယာဝတာတိ ယတ္တကော. တတိယံ.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อจรึ ความว่า เราเที่ยวไปแล้วด้วยการเที่ยวไปแห่งญาณ คือด้วยการเที่ยวไปแห่งการประสบ. บทว่า ยาวตา ความว่า เพียงใด. จบสูตรที่ ๓.

၄. နောစေဒံသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาโนเจทังสูตร

၁၁၇. စတုတ္ထေ [Pg.144] နိဿဋာတိအာဒီနိ အာဒိတော ဝုတ္တပဋိသေဓေန ယောဇေတွာ ‘‘န နိဿဋာ, န ဝိသံယုတ္တာ, န ဝိပ္ပမုတ္တာ, န ဝိမရိယာဒိကတေန စေတသာ ဝိဟရိံသူ’’တိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဒုတိယနယေ ဝိမရိယာဒိကတေနာတိ နိမ္မရိယာဒိကတေန. တတ္ထ ဒုဝိဓာ မရိယာဒါ ကိလေသမရိယာဒါ ဝဋ္ဋမရိယာဒါတိ. တတ္ထ စ ယဿ ဥပဍ္ဎာ ကိလေသာ ပဟီနာ, ဥပဍ္ဎာ အပ္ပဟီနာ, ဝဋ္ဋံ ဝါ ပန ဥပဍ္ဎံ ပဟီနံ, ဥပဍ္ဎံ အပ္ပဟီနံ, တဿ စိတ္တံ ပဟီနကိလေသေ ဝါ ဝဋ္ဋံ ဝါ သန္ဓာယ ဝိမရိယာဒိကတံ, အပ္ပဟီနကိလေသေ ဝါ ဝဋ္ဋံ ဝါ သန္ဓာယ န ဝိမရိယာဒိကတံ. ဣဓ ပန ဥဘယဿာပိ ပဟီနတ္တာ ‘‘ဝိမရိယာဒိကတေန စေတသာ’’တိ ဝုတ္တံ, မရိယာဒံ အကတွာ ဌိတေန အတိက္ကန္တမရိယာဒေန စေတသာတိ အတ္ထော. ဣတိ တီသုပိ ဣမေသု သုတ္တေသု စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ. စတုတ္ထံ.

๑๑๗. ในสูตรที่ ๔ พึงทราบว่า บทมีอาทิว่า นิสฺสฏา เป็นต้น ควรประกอบกับบทปฏิเสธที่กล่าวไว้ในตอนต้นว่า "น นิสฺสฏา (ไม่ออกไป), น วิสํยุตฺตา (ไม่พราก), น วิปฺปมุตฺตา (ไม่หลุดพ้น), น วิมริยาทิกเตน เจตสา วิหรึสุ (ไม่ได้อยู่ด้วยจิตที่ทำลายขอบเขตแล้ว)". ในนัยที่สอง บทว่า วิมริยาทิกเตน หมายถึง ที่ไม่มีขอบเขต. ในข้อนั้น ขอบเขตมี ๒ อย่าง คือ กิเลสมริยาท (ขอบเขตคือกิเลส) และวัฏฏมริยาท (ขอบเขตคือวัฏฏะ). ในขอบเขต ๒ อย่างนั้น บุคคลใดละกิเลสได้กึ่งหนึ่ง ยังละไม่ได้กึ่งหนึ่ง หรือละวัฏฏะได้กึ่งหนึ่ง ยังละไม่ได้กึ่งหนึ่ง จิตของบุคคลนั้น เมื่อกล่าวถึงกิเลสหรือวัฏฏะที่ละได้แล้ว ชื่อว่าทำลายขอบเขตแล้ว, เมื่อกล่าวถึงกิเลสหรือวัฏฏะที่ยังละไม่ได้ ชื่อว่ายังไม่ได้ทำลายขอบเขต. แต่ในที่นี้ เพราะละได้ทั้งสองอย่าง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วิมริยาทิกเตน เจตสา" ความว่า ด้วยจิตที่ตั้งอยู่โดยไม่ทำขอบเขต คือด้วยจิตที่ก้าวล่วงขอบเขตแล้ว. ดังนั้น ในพระสูตรทั้งสามนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงสัจจะ ๔ นั่นเอง. จบสูตรที่ ๔.

၅. ဧကန္တဒုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาเอกันตทุกขสูตร

၁၁၈. ပဉ္စမေ ဧကန္တဒုက္ခာတိ အတိက္ကမိတွာ ဌိတဿ တတ္တကာရော ဝိယ ဧကန္တေနေဝ ဒုက္ခာ. ဒုက္ခာနုပတိတာတိ ဒုက္ခေန အနုပတိတာ. ဒုက္ခာဝက္ကန္တာတိ ဒုက္ခေန ဩက္ကန္တာ ဩတိဏ္ဏာ. သုခါတိ သုခဝေဒနာယ ပစ္စယဘူတာ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဒုက္ခလက္ခဏံ ကထိတံ. ပဉ္စမံ.

๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เอกนฺตทุกฺขา ความว่า เป็นทุกข์โดยส่วนเดียว เหมือนอาการที่ร้อนระอุแห่งกองไฟที่ตั้งอยู่โดยล่วงความเป็นเปลวไฟไปแล้ว. บทว่า ทุกฺขานุปติตา ความว่า ตกไปสู่ทุกข์เนืองๆ. บทว่า ทุกฺขาวกฺกนฺตา ความว่า หยั่งลงแล้ว ตกลงแล้วสู่ทุกข์. บทว่า สุขา ความว่า เป็นปัจจัยแห่งสุขเวทนา. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้. ในสูตรนี้ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสลักษณะแห่งทุกข์. จบสูตรที่ ๕.

၆-၁၀. အဘိနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๖-๑๐. อรรถกถาอภินันทสูตรเป็นต้น

၁၁၉-၁၂၃. ဆဋ္ဌသတ္တမေသု ဝိဝဋ္ဋံ, အဝသာနေ တီသု စတုသစ္စမေဝါတိ. ဆဋ္ဌာဒီနိ.

๑๑๙-๑๒๓. ในสูตรที่ ๖ และที่ ๗ ตรัสวิวัฏฏ์, ใน ๓ สูตรสุดท้าย ตรัสจตุสัจจะเท่านั้น. สูตรทั้งหลายมีสูตรที่ ๖ เป็นต้น (จบแล้ว).

စတုတ္ထော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๔.

ဓာတုသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาธาตุสังยุต จบ.

၄. အနမတဂ္ဂသံယုတ္တံ

๔. อนมตัคคสังยุต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁. တိဏကဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาติณกัฏฐสูตร

၁၂၄. အနမတဂ္ဂသံယုတ္တဿ [Pg.145] ပဌမေ အနမတဂ္ဂေါတိ အနု အမတဂ္ဂေါ, ဝဿသတံ ဝဿသဟဿံ ဉာဏေန အနုဂန္တွာပိ အမတဂ္ဂေါ အဝိဒိတဂ္ဂေါ, နာဿ သက္ကာ ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အဂ္ဂံ ဇာနိတုံ, အပရိစ္ဆိန္နပုဗ္ဗာပရကောဋိကောတိ အတ္ထော. သံသာရောတိ ခန္ဓာဒီနံ အဝိစ္ဆိန္နပ္ပဝတ္တာ ပဋိပါဋိ. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတီတိ ပုရိမမရိယာဒါ န ဒိဿတိ. ယဒဂ္ဂေန စဿ ပုရိမာ ကောဋိ န ပညာယတိ, ပစ္ဆိမာပိ တဒဂ္ဂေနေဝ န ပညာယတိ, ဝေမဇ္ဈေယေဝ ပန သတ္တာ သံသရန္တိ. ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆေယျာတိ ဣဒံ ဥပမာယ ခုဒ္ဒကတ္တာ ဝုတ္တံ. ဗာဟိရသမယသ္မိဉှိ အတ္ထော ပရိတ္တော ဟောတိ, ဥပမာ မဟတီ. ‘‘ဟတ္ထီ ဝိယ အယံ ဂေါဏော, ဂေါဏော ဝိယ သူကရော, သမုဒ္ဒေါ ဝိယ တဠာက’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တေ န တေသံ တာဒိသံ ပမာဏံ ဟောတိ. ဗုဒ္ဓသမယေ ပန ဥပမာ ပရိတ္တာ, အတ္ထော မဟာ. ပါဠိယဉှိ ဧကော ဇမ္ဗုဒီပေါ ဂဟိတော, ဧဝရူပါနံ ပန ဇမ္ဗုဒီပါနံ သတေပိ သဟဿေပိ သတသဟဿေပိ တိဏာဒီနိ တေန ဥပက္ကမေန ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆေယျုံ, န တွေဝ ပုရိသဿ မာတု မာတရောတိ. ဒုက္ခံ ပစ္စနုဘူတန္တိ တုမှေဟိ ဒုက္ခံ အနုဘူတံ. တိဗ္ဗန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဗျသနန္တိ ဉာတိဗျသနာဒိအနေကဝိဓံ. ကဋသီတိ သုသာနံ, ပထဝီယေဝ ဝါ. သာ ဟိ ပုနပ္ပုနံ မရန္တေဟိ သရီရနိက္ခေပေန ဝဍ္ဎိတာ. အလမေဝါတိ ယုတ္တမေဝ. ပဌမံ.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งอนมตัคคสังยุต บทว่า อนมตคฺโค ความว่า มีเบื้องต้นอันตามไปก็ไม่รู้ แม้ตามไปด้วยญาณตลอดร้อยปี พันปี ก็ไม่รู้เบื้องต้น ไม่ปรากฏเบื้องต้น ไม่สามารถจะรู้เบื้องต้นของสังสารวัฏนั้นจากกาลนี้หรือจากกาลโน้นได้ อธิบายว่า มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันกำหนดไม่ได้. บทว่า สํสาโร ความว่า ลำดับแห่งความสืบเนื่องไม่ขาดสายของขันธ์เป็นต้น. บทว่า ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ ความว่า ส่วนเบื้องต้นไม่ปรากฏ. ส่วนเบื้องต้นของสังสารวัฏนั้นไม่ปรากฏด้วยที่สุดใด แม้ส่วนเบื้องปลายก็ไม่ปรากฏด้วยที่สุดนั้นนั่นแหละ แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมท่องเที่ยวไปในท่ามกลางเท่านั้น. บทว่า ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย นี้ ตรัสไว้เพราะอุปมามีขนาดเล็ก. จริงอยู่ ในลัทธินอกพระศาสนา เนื้อความมีน้อย อุปมามีขนาดใหญ่. จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่า "โคนี้เหมือนช้าง หมูเหมือนโค สระเหมือนสมุทร" ขนาดเช่นนั้นของสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี. แต่ในสมัยของพระพุทธเจ้า อุปมามีน้อย เนื้อความมีมาก. จริงอยู่ ในพระบาลี ทรงถือเอาชมพูทวีปเดียว แต่หญ้าเป็นต้นในชมพูทวีปเช่นนี้ แม้ร้อยแห่ง แม้พันแห่ง แม้แสนแห่ง พึงถึงความสิ้นไปได้ด้วยความพยายามนั้น แต่เหล่ามารดาของมารดาของบุรุษไม่พึงถึงความสิ้นไปได้เลย. บทว่า ทุกฺขํ ปจฺจนุภูตํ ความว่า ทุกข์อันเธอทั้งหลายได้เสวยแล้ว. บทว่า ติพฺพํ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า พฺยสนํ ความว่า ความพินาศมีหลายอย่าง มีญาติวิบัติเป็นต้น. บทว่า กฏสี ความว่า ป่าช้า หรือแผ่นดินนั่นเอง. จริงอยู่ แผ่นดินนั้นอันสัตว์ทั้งหลายผู้ตายอยู่เนืองๆ ทำให้พอกพูนขึ้นแล้วด้วยการทอดทิ้งสรีระ. บทว่า อลเมว ความว่า สมควรแล้วทีเดียว. จบสูตรที่ ๑.

၂. ပထဝီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปฐวีสูตร

၁၂၅. ဒုတိယေ မဟာပထဝိန္တိ စက္ကဝါဠပရိယန္တံ မဟာပထဝိံ. နိက္ခိပေယျာတိ တံ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တပ္ပမာဏံ ဂုဠိကံ ကရိတွာ ဧကမန္တံ ဌပေယျ. ဒုတိယံ.

๑๒๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มหาปฐวึ ได้แก่ มหาปฐพีมีจักรวาลเป็นที่สุด. บทว่า นิกฺขิเปยฺย ความว่า ทุบปฐพีนั้นแล้ว ทำเป็นก้อนขนาดเท่าที่ตรัสไว้ แล้วพึงวางไว้ ณ ที่สมควร. จบสูตรที่ ๒.

၃. အဿုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอัสสุสูตร

၁၂၆. တတိယေ [Pg.146] ကန္ဒန္တာနန္တိ သသဒ္ဒံ ရုဒမာနာနံ. ပဿန္နန္တိ သန္ဒိတံ ပဝတ္တံ. စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသူတိ သိနေရုရသ္မီဟိ ပရိစ္ဆိန္နေသု စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသု. သိနေရုဿ ဟိ ပါစီနပဿံ ရဇတမယံ, ဒက္ခိဏပဿံ မဏိမယံ, ပစ္ဆိမပဿံ ဖလိကမယံ, ဥတ္တရပဿံ သုဝဏ္ဏမယံ. ပုဗ္ဗဒက္ခိဏပဿေဟိ နိက္ခန္တာ ရဇတမဏိရသ္မိယော ဧကတော ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒပိဋ္ဌေန ဂန္တွာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တိ, ဒက္ခိဏပစ္ဆိမပဿေဟိ နိက္ခန္တာ မဏိဖလိကရသ္မိယော, ပစ္ဆိမုတ္တရပဿေဟိ နိက္ခန္တာ ဖလိကသုဝဏ္ဏရသ္မိယော, ဥတ္တရပါစီနပဿေဟိ နိက္ခန္တာ သုဝဏ္ဏရဇတရသ္မိယော ဧကတော ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒပိဋ္ဌေန ဂန္တွာ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌန္တိ. တာသံ ရသ္မီနံ အန္တရေသု စတ္တာရော မဟာသမုဒ္ဒါ ဟောန္တိ. တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသူ’’တိ. ဉာတိဗျသနန္တိအာဒီသု ဗျသနန္တိ ဝိအသနံ, ဝိနာသောတိ အတ္ထော. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဉာတိဗျသနံ, ဘောဂါနံ ဗျသနံ ဘောဂဗျသနံ. ရောဂေါ ပန သယမေဝ အာရောဂျံ ဝိယသတိ ဝိနာသေတီတိ ဗျသနံ, ရောဂေါဝ ဗျသနံ ရောဂဗျသနံ. တတိယံ.

๑๒๖. ในสูตรที่ ๓ บทว่า กนฺทนฺตานํ ได้แก่ ของผู้ร้องไห้มีเสียง. บทว่า ปสฺสนฺนํ ได้แก่ ที่หลั่งไหล เป็นไปแล้ว. บทว่า จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ ได้แก่ ในมหาสมุทร ๔ ที่กำหนดด้วยรัศมีแห่งเขาพระสุเมรุ. จริงอยู่ ทิศตะวันออกของเขาพระสุเมรุเป็นเงิน, ทิศใต้เป็นแก้วมณี, ทิศตะวันตกเป็นผลึก, ทิศเหนือเป็นทอง. รัศมีเงินและแก้วมณีที่ออกจากทิศตะวันออกและทิศใต้รวมเป็นอันเดียวกัน ไปตามพื้นมหาสมุทร กระทบเขาจักรวาลแล้วตั้งอยู่, รัศมีแก้วมณีและผลึกที่ออกจากทิศใต้และทิศตะวันตก, รัศมีผลึกและทองที่ออกจากทิศตะวันตกและทิศเหนือ, รัศมีทองและเงินที่ออกจากทิศเหนือและทิศตะวันออก รวมเป็นอันเดียวกัน ไปตามพื้นมหาสมุทร กระทบเขาจักรวาลแล้วตั้งอยู่. ในระหว่างรัศมีเหล่านั้น มีมหาสมุทร ๔ แห่ง. ทรงหมายถึงมหาสมุทรเหล่านั้นจึงตรัสว่า "จตูสุ มหาสมุทฺเทสุ". ในบทว่า ญาติพฺยสนํ เป็นต้น บทว่า พฺยสนํ คือ วิอสนํ อธิบายว่า ความพินาศ. ความพินาศของญาติทั้งหลาย ชื่อว่า ญาติพฺยสนํ, ความพินาศของโภคะทั้งหลาย ชื่อว่า โภคพฺยสนํ. ส่วนโรค ย่อมทำลาย คือย่ำยีความไม่มีโรคด้วยตนเอง เหตุนั้นจึงชื่อว่า พฺยสนํ, โรคนั่นแหละเป็นความพินาศ ชื่อว่า โรคพฺยสนํ. จบสูตรที่ ๓.

၄. ခီရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาขีรสูตร

၁၂၇. စတုတ္ထေ မာတုထညန္တိ ဧကနာမိကာယ မနုဿမာတု ခီရံ. ဣမေသဉှိ သတ္တာနံ ဂဏ္ဍုပ္ပာဒကိပိလ္လိကာဒီသု ဝါ မစ္ဆကစ္ဆပါဒီသု ဝါ ပက္ခိဇာတေသု ဝါ နိဗ္ဗတ္တကာလေ မာတုခီရမေဝ နတ္ထိ, အဇပသုမဟိံသာဒီသု နိဗ္ဗတ္တကာလေ ခီရံ အတ္ထိ, တထာ မနုဿေသု. တတ္ထ အဇာဒိကာလေ စ မနုဿေသု စာပိ ‘‘ဒေဝီ သုမနာ တိဿာ’’တိ ဧဝံ နာနာနာမိကာနံ ကုစ္ဆိယံ နိဗ္ဗတ္တကာလေ အဂ္ဂဟေတွာ တိဿာတိ ဧကနာမိကာယ ဧဝ မာတု ကုစ္ဆိယံ နိဗ္ဗတ္တကာလေ ပီတံ ထညံ စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသု ဥဒကတော ဗဟုတရန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတုတ္ထံ.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มาตุถญฺญํ ได้แก่ น้ำนมของมารดาผู้เป็นมนุษย์ซึ่งมีชื่อเดียวกัน. จริงอยู่ สัตว์เหล่านี้ เมื่อเกิดในกำเนิดไส้เดือน มด เป็นต้น หรือในกำเนิดปลา เต่า เป็นต้น หรือในชาติแห่งนก ย่อมไม่มีน้ำนมมารดาเลย, เมื่อเกิดในกำเนิดแพะ เนื้อ ควาย เป็นต้น มีน้ำนมอยู่, ในมนุษย์ทั้งหลายก็เช่นกัน. ในบรรดากำเนิดเหล่านั้น ในกาลที่เป็นแพะเป็นต้นและแม้ในมนุษย์ทั้งหลาย ไม่ทรงถือเอาเมื่อเกิดในครรภ์ของมารดาผู้มีชื่อต่างๆ กัน อย่างนี้ว่า "เทวี สุมนา ติสสา" แต่พึงทราบว่า น้ำนมที่ดื่มแล้วเมื่อเกิดในครรภ์ของมารดาผู้มีชื่อเดียวกันเท่านั้นว่า "ติสสา" มากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔. จบสูตรที่ ๔.

၅. ပဗ္ဗတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาปัพพตสูตร

၁၂၈. ပဉ္စမေ သက္ကာ ပန, ဘန္တေတိ သော ကိရ ဘိက္ခု စိန္တေသိ – ‘‘သတ္ထာ အနမတဂ္ဂဿ သံသာရဿ ဒီဃတမတ္တာ ‘န သုကရံ န သုကရ’န္တိ ကထေတိယေဝ[Pg.147], ကထံ နစ္ဆိန္ဒတိ, သက္ကာ နု ခေါ ဥပမံ ကာရာပေတု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ကာသိကေနာတိ တယော ကပ္ပာသံသူ ဧကတော ဂဟေတွာ ကန္တိတသုတ္တမယေန အတိသုခုမဝတ္ထေန. တေန ပန ပရိမဋ္ဌေ ကိတ္တကံ ခီယေယျာတိ. သာသပမတ္တံ. ပဉ္စမံ.

๑๒๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า สกฺกา ปน ภนฺเต ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นคิดว่า "พระศาสดาตรัสอยู่แต่ว่า 'ทำได้ไม่ง่าย ทำได้ไม่ง่าย' เพราะสังสารวัฏมีเบื้องต้นอันไม่ปรากฏ เป็นสิ่งที่ยาวนานยิ่งนัก, ทำไมจึงไม่ตัด (ให้ขาด), จะสามารถให้อุปมาได้หรือไม่หนอ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า กาสิเกน ได้แก่ ด้วยผ้าเนื้อละเอียดอย่างยิ่งที่ทอด้วยด้ายซึ่งปั่นโดยเอาใยฝ้าย ๓ เส้นรวมกัน. แต่เมื่อลูบด้วยผ้านั้น จะสึกไปเท่าไร. (ตอบว่า) ประมาณเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด. จบสูตรที่ ๕.

၆. သာသပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสาสปสูตร

၁၂၉. ဆဋ္ဌေ အာယသံ နဂရန္တိ အာယသေန ပါကာရေန ပရိက္ခိတ္တံ နဂရံ, န ပန အန္တော အာယသေဟိ ဧကဘူမိကာဒိပါသာဒေဟိ အာကိဏ္ဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဆဋ္ဌံ.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อายสํ นครํ ได้แก่ นครที่ล้อมรอบด้วยกำแพงเหล็ก, แต่พึงเห็นว่า ภายในไม่เกลื่อนกล่นไปด้วยปราสาทชั้นเดียวเป็นต้นที่ทำด้วยเหล็ก. จบสูตรที่ ๖.

၇. သာဝကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาสาวกสูตร

၁၃၀. သတ္တမေ အနုဿရေယျုန္တိ ဧကေန ကပ္ပသတသဟဿေ အနုဿရိတေ အပရော တဿ ဌိတဋ္ဌာနတော အညံ သတသဟဿံ, အညောပိ အညန္တိ ဧဝံ စတ္တာရောပိ စတ္တာရိသတသဟဿာနိ အနုဿရေယျုံ. သတ္တမံ.

๑๓๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อนุสฺสเรยฺยุ ํ ความว่า เมื่อสาวกรูปหนึ่งระลึกถึงแสนกัป อีกรูปหนึ่ง (ระลึกถึง) แสนกัปอื่นจากที่ที่รูปนั้นหยุดระลึก แม้รูปอื่นก็ (ระลึกถึงกัป) อื่น อย่างนี้ แม้ทั้ง ๔ รูป ก็พึงระลึกถึงสี่แสนกัป. จบสูตรที่ ๗.

၈-၉. ဂင်္ဂါသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๘-๙. อรรถกถาคงคาสูตรเป็นต้น

၁၃၁-၁၃၂. အဋ္ဌမေ ယာ ဧတသ္မိံ အန္တရေ ဝါလိကာတိ ယာ ဧတသ္မိံ အာယာမတော ပဉ္စယောဇနသတိကေ အန္တရေ ဝါလိကာ. နဝမေ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. အဋ္ဌမနဝမာနိ.

ในสูตรที่ ๘ บทว่า ยา เอตสฺมึ อนฺตเร วาลิกา ความว่า เม็ดทรายใดมีอยู่ในระหว่างนี้ คือในระหว่าง (แห่งสมุทร) อันมีระยะทาง ๕๐๐ โยชน์โดยยาว ในสูตรที่ ๙ ไม่มีถ้อยคำที่ควรกล่าว จบสูตรที่ ๘ และสูตรที่ ๙

၁၀. ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาปุคคลสูตร

၁၃၃. ဒသမေ အဋ္ဌိကင်္ကလောတိအာဒီနိ တီဏိပိ ရာသိဝေဝစနာနေဝ. ဣမေသံ ပန သတ္တာနံ သအဋ္ဌိကာလတော အနဋ္ဌိကာလောဝ ဗဟုတရော. ဂဏ္ဍုပ္ပာဒကာဒိပါဏဘူတာနဉှိ ဧတေသံ အဋ္ဌိမေဝ နတ္ထိ, မစ္ဆကစ္ဆပါဒိဘူတာနံ ပန အဋ္ဌိမေဝ ဗဟုတရံ, တသ္မာ အနဋ္ဌိကာလဉ္စ ဗဟုအဋ္ဌိကာလဉ္စ အဂ္ဂဟေတွာ သမဋ္ဌိကာလောဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ဥတ္တရော ဂိဇ္ဈကူဋဿာတိ ဂိဇ္ဈကူဋဿ ဥတ္တရပဿေ ဌိတော. မဂဓာနံ ဂိရိဗ္ဗဇေတိ မဂဓရဋ္ဌဿ ဂိရိဗ္ဗဇေ, ဂိရိပရိက္ခေပေ ဌိတောတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဒသမံ.

๑๓๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อฏฺฐิกงฺกโล เป็นต้น ทั้ง ๓ บท เป็นไวพจน์ของคำว่ากอง (ราสิ) นั่นเทียว ก็บรรดาสัตว์เหล่านี้ กาลที่ไม่มีกระดูกย่อมมีมากกว่ากาลที่มีกระดูก จริงอยู่ สัตว์เหล่านี้ที่เกิดเป็นสัตว์จำพวกไส้เดือนเป็นต้น ไม่มีกระดูกเลย ส่วนสัตว์เหล่านี้ที่เกิดเป็นปลาและเต่าเป็นต้น มีกระดูกมากกว่า เพราะฉะนั้น ไม่พึงถือกาลที่ไม่มีกระดูกและกาลที่มีกระดูกมาก พึงถือกาลที่มีกระดูกพอประมาณเท่านั้น บทว่า อุตฺตโร คิชฺฌกูฏสฺส ความว่า ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของภูเขาคิชฌกูฏ บทว่า มคธานํ คิริพฺพเช ความว่า ในเมืองคิริพพชะ แคว้นมคธ อธิบายว่า ตั้งอยู่ในที่อันมีภูเขาล้อมรอบ เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑๐

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๑

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁. ဒုဂ္ဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาทุคคตสูตร

၁၃၄. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ [Pg.148] ပဌမေ ဒုဂ္ဂတန္တိ ဒလိဒ္ဒံ ကပဏံ. ဒုရူပေတန္တိ ဒုဿဏ္ဌာနေဟိ ဟတ္ထပါဒေဟိ ဥပေတံ. ပဌမံ.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า ทุคฺคตํ ได้แก่ ยากจน กำพร้า บทว่า ทุรูเปตํ ได้แก่ ประกอบด้วยมือและเท้ามีสัณฐานไม่ดี จบสูตรที่ ๑

၂. သုခိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาสุขิตสูตร

၁၃၅. ဒုတိယေ သုခိတန္တိ သုခသမပ္ပိတံ မဟဒ္ဓနံ မဟာဘောဂံ. သုသဇ္ဇိတန္တိ အလင်္ကတပဋိယတ္တံ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဂတံ မဟာပရိဝါရံ. ဒုတိယံ.

๑๓๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สุขิตํ ได้แก่ ผู้เพียบพร้อมด้วยสุข มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก บทว่า สุสชฺชิตํ ได้แก่ ผู้ประดับตกแต่งแล้ว อยู่บนคอช้าง มีบริวารมาก จบสูตรที่ ๒

၃. တိံသမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาติงสมัตตสูตร

၁၃၆. တတိယေ ပါဝေယျကာတိ ပါဝေယျဒေသဝါသိနော. သဗ္ဗေ အာရညိကာတိအာဒီသု ဓုတင်္ဂသမာဒါနဝသေန တေသံ အာရညိကာဒိဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗေ သသံယောဇနာတိ သဗ္ဗေ သဗန္ဓနာ, ကေစိ သောတာပန္နာ, ကေစိ သကဒါဂါမိနော, ကေစိ အနာဂါမိနော. တေသု ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ဝါ ခီဏာသဝေါ ဝါ နတ္ထိ. ဂုန္နန္တိအာဒီသု သေတကာဠာဒိဝဏ္ဏေသု ဧကေကဝဏ္ဏကာလောဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ပါရိပန္ထကာတိ ပရိပန္ထေ တိဋ္ဌနကာ ပန္ထဃာတစောရာ. ပါရဒါရိကာတိ ပရဒါရစာရိတ္တံ အာပဇ္ဇနကာ. တတိယံ.

๑๓๖. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปาเวยฺยกา ได้แก่ ชาวปาเวยยรัฐ ในบทว่า สพฺเพ อารญฺญิกา เป็นต้น พึงทราบความเป็นอารัญญิกเป็นต้นของภิกษุเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งการสมาทานธุดงค์ บทว่า สพฺเพ สสํโยชนา ความว่า ทุกรูปยังมีเครื่องผูกพัน บางพวกเป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี บางพวกเป็นพระอนาคามี จริงอยู่ ในภิกษุเหล่านั้น ไม่มีปุถุชนหรือพระขีณาสพเลย ในบทว่า คุนฺนํ เป็นต้น บรรดาวรรณะมีสีขาวสีดำเป็นต้น พึงถือเอากาลที่มีวรรณะอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า ปาริปนฺถกา ได้แก่ โจรผู้ฆ่าคนเดินทางที่คอยดักอยู่ในระหว่างทาง บทว่า ปารทาริกา ได้แก่ ผู้ประพฤติล่วงในภรรยาของผู้อื่น จบสูตรที่ ๓

၄-၉. မာတုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถามาตุสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๔-๙)

၁၃၇-၁၄၂. စတုတ္ထာဒီသု လိင်္ဂနိယမေန စေဝ စက္ကဝါဠနိယမေန စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုရိသာနဉှိ မာတုဂါမကာလော, မာတုဂါမာနဉ္စ ပုရိသကာလောတိ ဧဝမေတ္ထ လိင်္ဂနိယမော. ဣမမှာ စက္ကဝါဠာ သတ္တာ ပရစက္ကဝါဠံ, ပရစက္ကဝါဠာ စ ဣမံ စက္ကဝါဠံ သံသရန္တိ. တေသု ဣမသ္မိံ စက္ကဝါဠေ မာတုဂါမကာလေ မာတုဘူတညေဝ ဒဿေန္တော ယော နမာတာဘူတပုဗ္ဗောတိ အာဟ. ယော နပိတာဘူတပုဗ္ဗောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. စတုတ္ထာဒီနိ.

ในสูตรที่ ๔ เป็นต้น พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งความแน่นอนแห่งเพศและความแน่นอนแห่งจักรวาล จริงอยู่ สำหรับบุรุษทั้งหลาย ก็มีกาลที่เคยเป็นมาตุคาม และสำหรับมาตุคามทั้งหลาย ก็มีกาลที่เคยเป็นบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ในที่นี้จึงไม่มีความแน่นอนแห่งเพศ สัตว์ทั้งหลายย่อมท่องเที่ยวไปจากจักรวาลนี้สู่จักรวาลอื่น และจากจักรวาลอื่นสู่จักรวาลนี้ บรรดาความแน่นอนทั้งสองนั้น เมื่อทรงแสดงถึงความเป็นมารดาเท่านั้นในกาลที่เป็นมาตุคามในจักรวาลนี้ จึงตรัสว่า โย น มาตาภูตปุพฺโพ (บุคคลผู้ไม่เคยเป็นมารดา...ไม่มี) แม้ในบทว่า โย น ปิตาภูตปุพฺโพ เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๔ เป็นต้น

၁၀. ဝေပုလ္လပဗ္ဗတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาเวปุลลบรรพตสูตร

၁၄၃. ဒသမေ [Pg.149] ဘူတပုဗ္ဗန္တိ အတီတကာလေ ဧကံ အပဒါနံ အာဟရိတွာ ဒဿေတိ. သမညာ ဥဒပါဒီတိ ပညတ္တိ အဟောသိ. စတူဟေန အာရောဟန္တီတိ ဣဒံ ထာမမဇ္ဈိမေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဂ္ဂန္တိ ဥတ္တမံ. ဘဒ္ဒယုဂန္တိ သုန္ဒရယုဂလံ. တီဟေန အာရောဟန္တီတိ ဧတ္တာဝတာ ကိရ ဒွိန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ အန္တရေ ယောဇနံ ပထဝီ ဥဿန္နာ, သော ပဗ္ဗတော တိယောဇနုဗ္ဗေဓော ဇာတော.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ภูตปุพฺพํ คือ ทรงนำเรื่องราวในอดีตกาลเรื่องหนึ่งมาแสดง บทว่า สมญฺญา อุทปาทิ ความว่า ได้มีชื่อบัญญัติขึ้น บทว่า จตูเหน อาโรหนฺติ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพวกคนที่มีกำลังปานกลาง บทว่า อคฺคํ ได้แก่ ยอดเยี่ยม บทว่า ภทฺทยุคํ ได้แก่ คู่ที่เจริญ บทว่า ตีเหน อาโรหนฺติ ความว่า ได้ยินว่า เพียงเท่านี้ ในระหว่างแห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ แผ่นดินได้สูงขึ้น ๑ โยชน์ ภูเขานั้นจึงได้สูง ๓ โยชน์

အပ္ပံ ဝါ ဘိယျောတိ ဝဿသတတော ဥတ္တရိံ အပ္ပံ ဒသ ဝါ ဝီသံ ဝါ ဝဿာနိ. ပုန ဝဿသတမေဝ ဇီဝနကော နာမ နတ္ထိ, ဥတ္တမကောဋိယာ ပန သဋ္ဌိ ဝါ အသီတိ ဝါ ဝဿာနိ ဇီဝန္တိ. ဝဿသတံ ပန အပ္ပတွာ ပဉ္စဝဿဒသဝဿာဒိကာလေ မီယမာနာဝ ဗဟုကာ. ဧတ္ထ စ ကကုသန္ဓော ဘဂဝါ စတ္တာလီသဝဿသဟဿာယုကကာလေ, ကောဏာဂမနော တိံသဝဿသဟဿာယုကကာလေ နိဗ္ဗတ္တောတိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန ပရိဟီနသဒိသံ ကတံ, န ပန ဧဝံ ပရိဟီနံ, ဝဍ္ဎိတွာ ဝဍ္ဎိတွာ ပရိဟီနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကထံ? ကကုသန္ဓော တာဝ ဘဂဝါ ဣမသ္မိံယေဝ ကပ္ပေ စတ္တာလီသဝဿသဟဿာယုကကာလေ နိဗ္ဗတ္တော အာယုပ္ပမာဏံ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ စတ္တာရော ဌတွာ ပဉ္စမေ ဝိဇ္ဇမာနေယေဝ ပရိနိဗ္ဗုတော. တံ အာယု ပရိဟာယမာနံ ဒသဝဿကာလံ ပတွာ ပုန ဝဍ္ဎမာနံ အသင်္ခေယျံ ဟုတွာ တတော ပရိဟာယမာနံ တိံသဝဿသဟဿာယုကကာလေ ဌိတံ, တဒါ ကောဏာဂမနော နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မိမ္ပိ တထေဝ ပရိနိဗ္ဗုတေ တံ အာယု ဒသဝဿကာလံ ပတွာ ပုန ဝဍ္ဎမာနံ အသင်္ခေယျံ ဟုတွာ ပရိဟာယိတွာ ဝီသဝဿသဟဿကာလေ ဌိတံ, တဒါ ကဿပေါ ဘဂဝါ နိဗ္ဗတ္တော. တသ္မိမ္ပိ တထေဝ ပရိနိဗ္ဗုတေ တံ အာယု ဒသဝဿကာလံ ပတွာ ပုန ဝဍ္ဎမာနံ အသင်္ခေယျံ ဟုတွာ ပရိဟာယိတွာ ဝဿသတကာလံ ပတ္တံ, အထ အမှာကံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ နိဗ္ဗတ္တော. ဧဝံ အနုပုဗ္ဗေန ပရိဟာယိတွာ ဝဍ္ဎိတွာ ဝဍ္ဎိတွာ ပရိဟီနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ စ ယံ အာယုပရိမာဏေသု မန္ဒေသု ဗုဒ္ဓါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တေသမ္ပိ တဒေဝ အာယုပရိမာဏံ ဟောတီတိ. ဒသမံ.

บทว่า อปฺปํ วา ภิยฺโย ความว่า ยิ่งกว่าร้อยปีไปเล็กน้อย คือ ๑๐ ปี หรือ ๒๐ ปี ผู้ที่มีชีวิตอยู่ถึงร้อยปีไม่มีอีก แต่โดยอย่างยิ่ง ก็มีชีวิตอยู่ ๖๐ ปี หรือ ๘๐ ปี แต่ผู้ที่ตายในวัย ๕ ปี ๑๐ ปีเป็นต้น โดยไม่ถึงร้อยปีนั้นมีจำนวนมาก และในที่นี้ ข้อที่ว่า พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะอุบัติขึ้นในกาลที่มนุษย์มีอายุสี่หมื่นปี, พระผู้มีพระภาคพระนามว่าโกนาคมนะอุบัติขึ้นในกาลที่มนุษย์มีอายุสามหมื่นปี นี้ ท่านทำไว้ให้คล้ายกับว่าเสื่อมลงโดยลำดับ แต่ความจริงหาได้เสื่อมลงอย่างนั้นไม่ พึงทราบว่า เจริญขึ้นๆ แล้วจึงเสื่อมลง อย่างไร? คือ พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะอุบัติขึ้นในภัทรกัปนี้เอง ในกาลที่มนุษย์มีอายุสี่หมื่นปี ทรงดำรงอยู่ ๔ ส่วน โดยทรงทำประมาณแห่งพระชนมายุเป็น ๕ ส่วน แล้วปรินิพพานเมื่อส่วนที่ ๕ ยังมีอยู่ อายุนั้นเมื่อเสื่อมลง ได้ถึงกาลที่มีอายุ ๑๐ ปี แล้วเจริญขึ้นอีกจนถึงอสงไขยปี จากนั้นเมื่อเสื่อมลง ได้ตั้งอยู่ในกาลที่มีอายุสามหมื่นปี, ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่าโกนาคมนะได้อุบัติขึ้น แม้เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้วอย่างนั้นเช่นกัน อายุนั้นได้ถึงกาลที่มีอายุ ๑๐ ปี แล้วเจริญขึ้นอีกจนถึงอสงไขยปี แล้วเสื่อมลงตั้งอยู่ในกาลที่มีอายุสองหมื่นปี, ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้น แม้เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้วอย่างนั้นเช่นกัน อายุนั้นได้ถึงกาลที่มีอายุ ๑๐ ปี แล้วเจริญขึ้นอีกจนถึงอสงไขยปี แล้วเสื่อมลงจนถึงกาลที่มีอายุร้อยปี, ครั้งนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลายได้อุบัติขึ้น พึงทราบว่า เสื่อมลงแล้วเจริญขึ้นๆ แล้วจึงเสื่อมลงโดยลำดับอย่างนี้ และในบรรดากาลเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นในกาลที่ประมาณแห่งอายุมีน้อย ประมาณแห่งพระชนมายุของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นก็มีเท่านั้นเหมือนกัน จบสูตรที่ ๑๐

ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๒

အနမတဂ္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอนมตัคคสังยุต จบ

၅. ကဿပသံယုတ္တံ

๕. กัสสปสังยุต

၁. သန္တုဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสันตุฏฐสูตร

၁၄၄. ကဿပသံယုတ္တဿ [Pg.150] ပဌမေ သန္တုဋ္ဌာယန္တိ သန္တုဋ္ဌော အယံ. ဣတရီတရေနာတိ န ထူလသုခုမလူခပဏီတထိရဇိဏ္ဏာနံ ယေန ကေနစိ, အထ ခေါ ယထာလဒ္ဓါဒီနံ ဣတရီတရေန ယေန ကေနစိ သန္တုဋ္ဌောတိ အတ္ထော. စီဝရသ္မိဉှိ တယော သန္တောသာ ယထာလာဘသန္တောသော ယထာဗလသန္တောသော ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောတိ. ပိဏ္ဍပါတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

๑๔๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งกัสสปสังยุต บทว่า สนฺตุฏฺฐายํ ความว่า พระกัสสปะนี้เป็นผู้สันโดษ บทว่า อิตรีตเรน ความว่า สันโดษด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้มาเป็นต้น ซึ่งเป็นของเลวหรือประณีต ไม่ใช่ด้วยจีวรอย่างใดอย่างหนึ่งที่หยาบ ละเอียด เศร้าหมอง ประณีต มั่นคง หรือเก่า จริงอยู่ ในเรื่องจีวร สันโดษมี ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ แม้ในเรื่องบิณฑบาตเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

တေသံ အယံ ပဘေဒသံဝဏ္ဏနာ – ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ, သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ. အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ပန ပကတိဒုဗ္ဗလော ဝါ ဟောတိ အာဗာဓဇရာဘိဘူတော ဝါ, ဂရုစီဝရံ ပါရုပန္တော ကိလမတိ, သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ, သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃစီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ စီဝရာနိ လဘိတွာ – ‘‘ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ, ဣဒံ ဗဟုဿုတာနံ အနုရူပံ, ဣဒံ ဂိလာနာနံ, ဣဒံ အပ္ပလာဘီနံ ဟောတူ’’တိ ဒတွာ တေသံ ပုရာဏစီဝရံ ဝါ သင်္ကာရကူဋာဒိတော ဝါ ပန နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ တေဟိ သံဃာဋိံ ကတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

นี้เป็นคำอธิบายจำแนกสันโดษเหล่านั้น – ในศาสนานี้ ภิกษุได้จีวร จะดีหรือไม่ดีก็ตาม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้เมื่อได้อยู่ ก็ไม่รับ นี้ชื่อว่ายถาลาภสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น อนึ่ง ภิกษุเป็นผู้มีกำลังน้อยโดยปกติ หรือถูกพยาธิและชราครอบงำ เมื่อห่มจีวรหนัก ย่อมลำบาก ภิกษุนั้นแลกเปลี่ยนจีวรนั้นกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยจีวรเบา ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาพลสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภในปัจจัยอันประณีต เธอได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่ง มีจีวรไหมเป็นต้น หรือได้จีวรหลายผืนแล้ว คิดว่า “จีวรนี้จงมีแก่พระเถระผู้บวชนาน จีวรนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นพหูสูต จีวรนี้จงมีแก่ภิกษุไข้ จีวรนี้จงมีแก่ภิกษุผู้มีลาภน้อย” ดังนี้แล้วถวายไป แล้วเก็บเอาจีวรเก่าของท่านเหล่านั้น หรือผ้าขี้ริ้วจากกองขยะเป็นต้น ทำเป็นผ้าสังฆาฏิด้วยผ้าเหล่านั้นแล้วทรงไว้ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาสารุปปสันโดษในจีวรของภิกษุนั้น

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ. အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘ သန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, ယေနဿ ပရိဘုတ္တေန အဖာသု ဟောတိ, သော သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော တံ ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပာယဘောဇနံ ဘုတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဗဟုံ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတ-ဗဟုဿုတ-အပ္ပလာဘဂိလာနာနံ ဒတွာ[Pg.151], တေသံ ဝါ သေသကံ ပိဏ္ဍာယ ဝါ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้บิณฑบาต จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยบิณฑบาตนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาบิณฑบาตอื่น แม้เมื่อได้อยู่ ก็ไม่รับ นี้ชื่อว่ายถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดได้บิณฑบาตที่ไม่ถูกกับธาตุขันธ์ของตน หรือไม่ถูกกับโรค ซึ่งเมื่อฉันแล้ว ย่อมไม่สบายแก่เธอ ภิกษุนั้นให้บิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว ฉันอาหารที่สบายจากมือของภิกษุนั้นแล้ว บำเพ็ญสมณธรรมอยู่ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาพลสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตเป็นอันมาก เธอถวายบิณฑบาตนั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนอย่างจีวร แล้วฉันอาหารที่เหลือของท่านเหล่านั้น หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของภิกษุนั้น

ဣဓ ပန ဘိက္ခု သေနာသနံ လဘတိ မနာပံ ဝါ အမနာပံ ဝါ, သော တေန နေဝ သောမနဿံ န ပဋိဃံ ဥပ္ပာဒေတိ, အန္တမသော တိဏသန္ထာရကေနာပိ ယထာလဒ္ဓေနေဝ တုဿတိ. အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သေနာသနံ လဘတိ, ယတ္ထဿ ဝသတော အဖာသု ဟောတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ သန္တကေ သပ္ပာယသေနာသနေ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော လေဏမဏ္ဍပကူဋာဂါရာဒီနိ ဗဟူနိ ပဏီတသေနာသနာနိ လဘတိ, သော တာနိ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘဂိလာနာနံ ဒတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ယောပိ ‘‘ဥတ္တမသေနာသနံ နာမ ပမာဒဋ္ဌာနံ, တတ္ထ နိသိန္နဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, နိဒ္ဒါဘိဘူတဿ ပဋိဗုဇ္ဈတော ပါပဝိတက္ကာ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ တာဒိသံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ, သော တံ ပဋိက္ခိပိတွာ အဗ္ဘောကာသရုက္ခမူလာဒီသု ဝသန္တော သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမ္ပိ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เสนาสนะ จะน่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม เธอย่อมไม่ให้เกิดทั้งโสมนัสและปฏิฆะเพราะเสนาสนะนั้น โดยที่สุด แม้ด้วยเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้าตามที่ได้มา ก็ย่อมยินดี นี้ชื่อว่ายถาลาภสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดได้เสนาสนะที่ไม่ถูกกับธาตุขันธ์ของตน หรือไม่ถูกกับโรค ซึ่งเมื่อเธออยู่ในเสนาสนะนั้น ย่อมไม่สบาย ภิกษุนั้นให้เสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว อยู่ในเสนาสนะที่สบายอันเป็นของภิกษุนั้น ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาพลสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เสนาสนะอันประณีตเป็นอันมาก มีถ้ำ มณฑป และกุฎาคารเป็นต้น เธอถวายเสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนอย่างจีวรเป็นต้น แล้วอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของภิกษุนั้น แม้ภิกษุใดพิจารณาว่า “เสนาสนะอันอุดมชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถีนมิทธะย่อมครอบงำผู้ที่นั่งอยู่ในเสนาสนะนั้น เมื่อตื่นขึ้นจากความหลับที่ครอบงำ บาปวิตกทั้งหลายย่อมปรากฏ” ดังนี้แล้ว แม้ได้เสนาสนะเช่นนั้น ก็ไม่รับ ภิกษุนั้นปฏิเสธเสนาสนะนั้นแล้ว อยู่ในที่แจ้ง โคนไม้เป็นต้น ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว แม้ภิกษุนี้ก็ชื่อว่ามี ยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะ

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော ယံ လဘတိ တေနေဝ တုဿတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန တေလေနတ္ထိကော ဖာဏိတံ လဘတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလံ ဂဟေတွာ ဝါ အညဒေဝ ဝါ ပရိယေသိတွာ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော ဗဟုံ တေလမဓုဖာဏိတာဒိပဏီတဘေသဇ္ဇံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတ-ဗဟုဿုတ-အပ္ပလာဘဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ အာဘတေန ယေန ကေနစိ ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ယော ပန ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ မုတ္တဟရီတကံ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ ‘‘ဂဏှ, ဘန္တေ, ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော သစဿ တေသု အညတရေနပိ ရောဂေါ ဝူပသမ္မတိ, အထ ‘‘မုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတ’’န္တိ စတုမဓုရံ ပဋိက္ခိပိတွာ မုတ္တဟရီတကေန ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ [Pg.152] ဟောတိ. အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ဣတိ ဣမေ တယော သန္တောသေ သန္ဓာယ ‘‘သန္တုဋ္ဌာယံ, ဘိက္ခဝေ, ကဿပေါ ဣတရီတရေန စီဝရေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

อนึ่ง ในศาสนานี้ ภิกษุได้เภสัช จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอได้สิ่งใด ก็ย่อมยินดีด้วยสิ่งนั้นนั่นเทียว ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น แม้เมื่อได้อยู่ ก็ไม่รับ นี้ชื่อว่ายถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุใดต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อยงบ ภิกษุนั้นให้น้ำอ้อยงบนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้ว รับเอาน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น หรือแสวงหาน้ำมันอื่นมาปรุงยา ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว นี้ชื่อว่ายถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เภสัชอันประณีตเป็นอันมาก มีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้น เธอถวายเภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนอย่างจีวร แล้วยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยเภสัชอย่างใดอย่างหนึ่งที่ท่านเหล่านั้นนำมาให้ ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษนั่นเทียว ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้ใส่สมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง และจตุมธุรไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า “ท่านเจ้าข้า ท่านปรารถนาสิ่งใด โปรดรับสิ่งนั้นเถิด” ถ้าโรคของเธอย่อมสงบลงได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น ก็คิดว่า “สมอแช่น้ำมูตรนี้ พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญไว้” ดังนี้แล้ว ปฏิเสธจตุมธุร แล้วปรุงยาด้วยสมอแช่น้ำมูตร ก็ย่อมเป็นผู้สันโดษอย่างยิ่ง นี้ชื่อว่ายถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของภิกษุนั้น อาศัยสันโดษสามประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย กัสสปะนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้”

ဝဏ္ဏဝါဒီတိ ဧကော သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ န ကထေတိ. ဧကော န သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ. ဧကော နေဝ သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ, န သန္တောသဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ. ဧကော သန္တုဋ္ဌော စ ဟောတိ, သန္တောသဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထေတိ. အယံ တာဒိသောတိ ဒဿေတုံ ဣတရီတရစီဝရသန္တုဋ္ဌိယာ စ ဝဏ္ဏဝါဒီတိ ဝုတ္တံ. အနေသနန္တိ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂပ္ပဘေဒံ နာနပ္ပကာရံ အနေသနံ. အလဒ္ဓါတိ အလဘိတွာ. ယထာ စ ဧကစ္စော ‘‘ကထံ နု ခေါ စီဝရံ လဘိဿာမီ’’တိ ပုညဝန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဟုတွာ ကောဟညံ ကရောန္တော ဥတ္တသတိ ပရိတဿတိ, အယံ ဧဝံ အလဒ္ဓါ စ စီဝရံ န ပရိတဿတိ. လဒ္ဓါ စာတိ ဓမ္မေန သမေန လဘိတွာ. အဂဓိတောတိ ဝိဂတလောဘဂေဓော. အမုစ္ဆိတောတိ အဓိမတ္တတဏှာယ မုစ္ဆံ အနာပန္နော. အနဇ္ဈာပန္နောတိ တဏှာယ အနောတ္ထဋော အပရိယောနဒ္ဓေါ. အာဒီနဝဒဿာဝီတိ အနေသနာပတ္တိယဉ္စ ဂဓိတပရိဘောဂေ စ အာဒီနဝံ ပဿမာနော. နိဿရဏပညောတိ, ‘‘ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိ ဝုတ္တနိဿရဏမေဝ ဇာနန္တော ပရိဘုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဣတရီတရေန ပိဏ္ဍပါတေနာတိအာဒီသုပိ ယထာလဒ္ဓါဒီနံ ယေန ကေနစိ ပိဏ္ဍပါတေန, ယေန ကေနစိ သေနာသနေန, ယေန ကေနစိ ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရေနာတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

บทว่า วณฺณวาทีติ ความว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้สันโดษ แต่ไม่กล่าวสรรเสริญคุณของสันโดษ ภิกษุรูปหนึ่งไม่เป็นผู้สันโดษ แต่กล่าวสรรเสริญคุณของสันโดษ ภิกษุรูปหนึ่งไม่เป็นผู้สันโดษด้วย และไม่กล่าวสรรเสริญคุณของสันโดษด้วย ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้สันโดษด้วย และกล่าวสรรเสริญคุณของสันโดษด้วย เพื่อทรงแสดงว่า พระเถระนี้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า อิตรีตรจีวรสันตุฏฺฐิยา จ วณฺณวาที (เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และเป็นผู้กล่าวสรรเสริญคุณ) บทว่า อเนสนํ ได้แก่ การแสวงหาอันไม่สมควร มีประการต่างๆ ซึ่งมีการประกอบตนในทูตกรรมและการเดินสารเป็นประเภท บทว่า อลทฺธา ได้แก่ ไม่ได้แล้ว และเหมือนอย่างว่า ภิกษุบางรูปคิดว่า "ทำอย่างไรหนอ เราจึงจะได้จีวร" จึงอยู่ร่วมกับภิกษุผู้มีบุญ กระทำการหลอกลวง ย่อมหวาดสะดุ้ง ย่อมเดือดร้อน แต่พระเถระนี้ แม้ไม่ได้จีวร ก็ไม่เดือดร้อน บทว่า ลทฺธา จ ได้แก่ ได้แล้วโดยธรรมโดยสมควร บทว่า อคธิโต ได้แก่ ผู้มีความโลภอันปราศไปแล้ว บทว่า อมุจฺฉิโต ได้แก่ ไม่ถึงความสยบด้วยตัณหาอันมีประมาณยิ่ง บทว่า อนชฺฌาปนฺโน ได้แก่ ไม่ถูกตัณหาครอบงำ รึงรัด บทว่า อาทีนวทสฺสาวี ได้แก่ ผู้เห็นโทษในอาบัติเพราะการแสวงหาอันไม่สมควร และในการบริโภคด้วยความติดใจ บทว่า นิสฺสรณปญฺโญ ความว่า รู้ชัดทางออกที่ตรัสไว้ว่า "เพียงเพื่อบำบัดความหนาว" เป็นต้น แล้วจึงบริโภค แม้ในบทว่า อิตรีตเรน ปิณฺฑปาเตน เป็นต้น พึงเห็นความอย่างนี้ว่า ด้วยบิณฑบาตอย่างใดอย่างหนึ่งตามที่ได้แล้วเป็นต้น ด้วยเสนาสนะอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารอย่างใดอย่างหนึ่ง

ကဿပေန ဝါ ဟိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဩဝဒိဿာမီတိ ဧတ္ထ ယထာ မဟာကဿပတ္ထေရော စတူသု ပစ္စယေသု တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌော, တုမှေပိ တထာရူပါ ဘဝထာတိ ဩဝဒန္တော ကဿပေန ဩဝဒတိ နာမ. ယော ဝါ ပနဿ ကဿပသဒိသောတိ ဧတ္ထာပိ ယော ဝါ ပနညောပိ ကဿပသဒိသော မဟာကဿပတ္ထေရော ဝိယ စတူသု ပစ္စယေသု တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌော ဘဝေယျ, တုမှေပိ တထာရူပါ ဘဝထာတိ ဩဝဒန္တော ကဿပသဒိသေန ဩဝဒတိ နာမ. တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဣမာယ ဣမသ္မိံ သန္တုဋ္ဌိသုတ္တေ ဝုတ္တသလ္လေခါစာရပဋိပတ္တိယာ ကထနံ နာမ ဘာရော, အမှာကမ္ပိ [Pg.153] ဣမံ ပဋိပတ္တိံ ပရိပူရံ ကတွာ ပူရဏံ ဘာရောယေဝ, အာဂတော ခေါ ပန ဘာရော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ စိန္တေတွာ ယထာ မယာ ကထိတံ, တထတ္တာယ တထာဘာဝါယ တုမှေဟိပိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ. ပဌမံ.

ในบทว่า กสฺสเปน วา หิ โว ภิกฺขเว โอวทิสฺสามิ นี้ เมื่อทรงโอวาทว่า "พระมหาเถระกัสสปะเป็นผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการในปัจจัย ๔ ฉันใด แม้เธอทั้งหลายก็จงเป็นเช่นนั้นเถิด" ชื่อว่าทรงโอวาทด้วยกัสสปะ แม้ในบทว่า โย วา ปนสฺส กสฺสปสทิโส นี้ เมื่อทรงโอวาทว่า "หรือผู้ใดผู้หนึ่งอื่นที่เหมือนกัสสปะ คือพึงเป็นผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการในปัจจัย ๔ เหมือนพระมหาเถระกัสสปะ แม้เธอทั้งหลายก็จงเป็นเช่นนั้นเถิด" ชื่อว่าทรงโอวาทด้วยผู้ที่เหมือนกัสสปะ บทว่า ตถตฺตาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ ความว่า ทรงดำริว่า "การกล่าวถึงสัลเลขจารปฏิปทาที่กล่าวไว้ในสันตุฏฐิสูตรนี้ เป็นภาระของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้ แม้สำหรับพวกเรา การกระทำให้บริบูรณ์ซึ่งปฏิปทานี้ก็เป็นภาระเหมือนกัน แต่ภาระที่มาถึงแล้วก็ควรรับเอาไว้" ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า "เราได้กล่าวไว้แล้วฉันใด แม้เธอทั้งหลายก็พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น เพื่อภาวะอย่างนั้นฉันนั้น" จบสูตรที่ ๑

၂. အနောတ္တပ္ပီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอโนตตัปปีสูตร

၁၄၅. ဒုတိယေ အနာတာပီတိ ယံ ဝီရိယံ ကိလေသေ အာတပတိ, တေန ရဟိတော. အနောတ္တပ္ပီတိ နိဗ္ဘယော ကိလေသုပ္ပတ္တိတော ကုသလာနုပ္ပတ္တိတော စ ဘယရဟိတော. သမ္ဗောဓာယာတိ သမ္ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ. အနုတ္တရဿ ယောဂက္ခေမဿာတိ အရဟတ္တဿ တဉှိ အနုတ္တရဉ္စေဝ စတူဟိ စ ယောဂေဟိ ခေမံ.

๑๔๕. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อนาตาปี ได้แก่ ผู้ปราศจากความเพียรนั้น ซึ่งเป็นความเพียรที่เผากิเลส บทว่า อโนตฺตปฺปี ได้แก่ ผู้ไม่กลัว คือผู้ปราศจากความกลัวแต่การเกิดขึ้นแห่งกิเลสและแต่การไม่เกิดขึ้นแห่งกุศล บทว่า สมฺโพธาย ได้แก่ เพื่อการตรัสรู้ บทว่า นิพฺพานาย ได้แก่ เพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน บทว่า อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส ได้แก่ แห่งพระอรหัตตผล เพราะพระอรหัตตผลนั้นยอดเยี่ยมด้วย และเกษมจากโยคะ ๔ ประการด้วย

အနုပ္ပန္နာတိအာဒီသု ယေ ပုဗ္ဗေ အပ္ပဋိလဒ္ဓပုဗ္ဗံ စီဝရာဒိံ ဝါ ပစ္စယံ ဥပဋ္ဌာကသဒ္ဓိဝိဟာရိက-အန္တေဝါသီနံ ဝါ အညတရတော မနုညဝတ္ထုံ ပဋိလဘိတွာ တံ သုဘံ သုခန္တိ အယောနိသော ဂဏှန္တဿ အညတရံ ဝါ ပန အနနုဘူတပုဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ ယထာ တထာ ဝါ အယောနိသော အာဝဇ္ဇေန္တဿ လောဘာဒယော ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တေ အနုပ္ပန္နာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညထာ ဟိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အနုပ္ပန္နာ နာမ ပါပကာ ဓမ္မာ နတ္ထိ. အနုဘူတပုဗ္ဗေပိ စ ဝတ္ထုမှိ အာရမ္မဏေ ဝါ ယဿ ပကတိဗုဒ္ဓိယာ ဝါ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယ ဝါ ပရိယတ္တိနဝကမ္မယောနိသောမနသိကာရာနံ ဝါ အညတရဝသေန ပုဗ္ဗေ အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ ပစ္ဆာ တာဒိသေန ပစ္စယေန သဟသာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဣမေပိ ‘‘အနုပ္ပန္နာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျု’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသုယေဝ ပန ဝတ္ထာရမ္မဏေသု ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ နပ္ပဟီယန္တိ နာမ, တေ ‘‘ဥပ္ပန္နာ အပ္ပဟီယမာနာ အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျု’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရတော ပန ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နဘေဒေါ စ ပဟာနပ္ပဟာနဝိဓာနဉ္စ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိနိဒ္ဒေသေ ကထိတံ.

ในบทว่า อนุปฺปนฺนา เป็นต้น บาปอกุศลธรรมมีโลภะเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง ซึ่งเมื่อก่อนได้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้นที่ไม่เคยได้มาก่อน หรือได้วัตถุที่น่าพอใจจากอุปัฏฐาก สัทธิวิหาริก หรืออันเตวาสิกคนใดคนหนึ่งแล้ว รับเอาวัตถุนั้นโดยไม่แยบคายว่า "งามหนอ สบายหนอ" หรือน้อมใจไปในอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งที่ไม่เคยเสวยมาก่อนโดยไม่แยบคายอย่างไรก็ได้ บาปอกุศลธรรมเหล่านั้นพึงทราบว่า "ที่ยังไม่เกิด" (อนุปฺปนฺนา) เพราะโดยนัยอื่น ในสงสารที่กำหนดเบื้องต้นและที่สุดไม่ได้นี้ บาปธรรมที่ชื่อว่ายังไม่เคยเกิดนั้นไม่มีอยู่เลย และในวัตถุหรืออารมณ์ที่เคยเสวยมาแล้วก็ตาม บาปอกุศลธรรมไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน แต่มาเกิดขึ้นโดยฉับพลันในภายหลังแก่ผู้ใด ด้วยปัจจัยเช่นนั้น โดยอาศัยปัญญาตามปกติ หรือโดยการเรียนการสอบถาม หรือโดยนัยอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งปริยัติ นวกรรม หรือโยนิโสมนสิการ แม้บาปอกุศลธรรมเหล่านี้ก็พึงทราบว่า "ที่ยังไม่เกิด เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์" ส่วนบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นบ่อยๆ ในวัตถุและอารมณ์เหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่ายังละไม่ได้ บาปอกุศลธรรมเหล่านั้นพึงทราบว่า "ที่เกิดขึ้นแล้ว เมื่อยังละไม่ได้ ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์" นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร ทั้งความแตกต่างระหว่างที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น ทั้งวิธีการละและไม่ละ ทั้งหมด ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในญาณทัสสนวิสุทธินิทเทส

အနုပ္ပန္နာ မေ ကုသလာ ဓမ္မာတိ အပ္ပဋိလဒ္ဓါပိ သီလသမာဓိမဂ္ဂဖလသင်္ခါတာ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ. ဥပ္ပန္နာတိ တေယေဝ ပဋိလဒ္ဓါ. နိရုဇ္ဈမာနာ အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျုန္တိ တေ သီလာဒိဓမ္မာ ပရိဟာနိဝသေန ပုန အနုပ္ပတ္တိယာ နိရုဇ္ဈမာနာ အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျုန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ စ လောကိယာ ပရိဟာယန္တိ, လောကုတ္တရာနံ ပရိဟာနိ နတ္ထီတိ. ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဌိတိယာ’’တိ ဣမဿ [Pg.154] ပန သမ္မပ္ပဓာနဿ ဝသေနာယံ ဒေသနာ ကတာ. ဒုတိယမဂ္ဂေါ ဝါ သီဃံ အနုပ္ပဇ္ဇမာနော, ပဌမမဂ္ဂေါ နိရုဇ္ဈမာနော အနတ္ထာယ သံဝတ္တေယျာတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဣမေ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝသေန ကထိတာတိ. ဒုတိယံ.

บทว่า อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา ได้แก่ อนวัชชธรรม (ธรรมที่ไม่มีโทษ) ที่นับเนื่องด้วยศีล สมาธิ มรรค และผล ซึ่งยังไม่ได้บรรลุ บทว่า อุปฺปนฺนา ได้แก่ อนวัชชธรรมเหล่านั้นนั่นแหละที่ได้บรรลุแล้ว บทว่า นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุํ พึงทราบว่า ธรรมมีศีลเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อดับไปเพราะความเสื่อม คือเพราะการไม่เกิดขึ้นอีก ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และในข้อนี้ ธรรมที่เป็นโลกิยะย่อมเสื่อมไปได้ แต่ความเสื่อมแห่งธรรมที่เป็นโลกุตตระไม่มีอยู่ ส่วนเทศนานี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำโดยอาศัยสัมมัปปธานข้อนี้ว่า อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา (เพื่อความตั้งมั่นแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว) หรือพึงเห็นความในที่นี้อย่างนี้ว่า เมื่อมรรคที่ ๒ ยังไม่เกิดขึ้นโดยเร็ว มรรคที่ ๑ ที่ดับไปแล้ว ก็จะพึงเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ด้วยเหตุนี้ ในสูตรนี้ สัมมัปปธาน ๔ ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยนัยแห่งวิปัสสนาอันเป็นเบื้องต้น (ของมรรค) จบสูตรที่ ๒

၃. စန္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาจันทูปมสูตร

၁၄၆. တတိယေ စန္ဒူပမာတိ စန္ဒသဒိသာ ဟုတွာ. ကိံ ပရိမဏ္ဍလတာယ? နော, အပိစ ခေါ ယထာ စန္ဒော ဂဂနတလံ ပက္ခန္ဒမာနော န ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ဝါ သိနေဟံ ဝါ အာလယံ ဝါ နိကန္တိံ ဝါ ပတ္ထနံ ဝါ ပရိယုဋ္ဌာနံ ဝါ ကရောတိ, န စ န ဟောတိ မဟာဇနဿ ပိယော မနာပေါ, တုမှေပိ ဧဝံ ကေနစိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝါဒီနံ အကရဏေန ဗဟုဇနဿ ပိယာ မနာပါ စန္ဒူပမာ ဟုတွာ ခတ္တိယကုလာဒီနိ စတ္တာရိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထာတိ အတ္ထော. အပိစ ယထာ စန္ဒော အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ, အာလောကံ ဖရတိ, ဧဝံ ကိလေသန္ဓကာရဝိဓမနေန ဉာဏာလောကဖရဏေန စာပိ စန္ဒူပမာ ဟုတွာတိ ဧဝမာဒီဟိပိ နယေဟိ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๓ บทว่า จันทูปมา คือ เป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์ (ถามว่า) เปรียบเพราะความกลมหรือ (ตอบว่า) ไม่ใช่ แต่โดยที่แท้ เหมือนอย่างว่าพระจันทร์เมื่อโคจรไปในท้องฟ้า ย่อมไม่ทำความสนิทสนมบ้าง ความรักใคร่บ้าง ความอาลัยบ้าง ความใคร่บ้าง ความปรารถนาบ้าง หรือความกลุ้มรุม (แห่งกิเลส) บ้าง กับใครๆ และก็ใช่ว่าจะไม่เป็นที่รักที่พอใจของมหาชนก็หาไม่ ฉันใด แม้เธอทั้งหลายก็ฉันนั้น ด้วยการไม่ทำความสนิทสนมเป็นต้นกับใครๆ จึงเป็นที่รักที่พอใจของคนจำนวนมาก เป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์ แล้วจงเข้าไปยังตระกูล ๔ มีตระกูลกษัตริย์เป็นต้น ดังนี้เป็นเนื้อความ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนอย่างว่าพระจันทร์ย่อมกำจัดความมืด ย่อมยังแสงสว่างให้แผ่ไป ฉันใด พึงเห็นเนื้อความในที่นี้ว่า เป็นผู้เปรียบด้วยพระจันทร์แม้ด้วยการกำจัดความมืดคือกิเลสและด้วยการยังแสงสว่างคือญาณให้แผ่ไป โดยนัยทั้งหลายมีอาทิอย่างนี้

အပကဿေဝ ကာယံ အပကဿ စိတ္တန္တိ တေနေဝ သန္ထဝါဒီနံ အကရဏေန ကာယဉ္စ စိတ္တဉ္စ အပကဿိတွာ, အပနေတွာတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ဘိက္ခု အရညေပိ န ဝသတိ, ကာမဝိတက္ကာဒယောပိ ဝိတက္ကေတိ, အယံ နေဝ ကာယံ အပကဿတိ, န စိတ္တံ. ယော ဟိ အရညေပိ ခေါ ဝိဟရတိ, ကာမဝိတက္ကာဒယော ပန ဝိတက္ကေတိ, အယံ ကာယမေဝ အပကဿတိ, န စိတ္တံ. ယော ဂါမန္တေ ဝသတိ, ကာမဝိတက္ကာဒယောပိ ခေါ န စ ဝိတက္ကေတိ, အယံ စိတ္တမေဝ အပကဿတိ, န ကာယံ. ယော ပန အရညေ စေဝ ဝသတိ, ကာမဝိတက္ကာဒယော စ န ဝိတက္ကေတိ, အယံ ဥဘယမ္ပိ အပကဿတိ. ဧဝရူပါ ဟုတွာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထာတိ ဒီပေန္တော ‘‘အပကဿေဝ ကာယံ အပကဿ စိတ္တ’’န္တိ အာဟ.

บทว่า อปกัสเสว กายํ อปกัสส จิตฺตํ มีเนื้อความว่า ด้วยการไม่ทำความสนิทสนมเป็นต้นนั้นแหละ ครั้นนำกายและจิตออกไป คือ นำไปเสีย ด้วยว่า ภิกษุใด แม้ในป่าก็ไม่อยู่ ทั้งยังตรึกกามวิตกเป็นต้น ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่านำกายออกไป และไม่ชื่อว่านำจิตออกไป ส่วนภิกษุใดแล อยู่แม้ในป่า แต่ยังตรึกกามวิตกเป็นต้น ภิกษุนี้ชื่อว่านำกายออกไปเท่านั้น ไม่ชื่อว่านำจิตออกไป ภิกษุใดอยู่ในเสนาสนะชายบ้าน แต่ไม่ตรึกกามวิตกเป็นต้นแล ภิกษุนี้ชื่อว่านำจิตออกไปเท่านั้น ไม่ชื่อว่านำกายออกไป ส่วนภิกษุใด อยู่ในป่าด้วย และไม่ตรึกกามวิตกเป็นต้นด้วย ภิกษุนี้ชื่อว่านำออกไปทั้งสองอย่าง เมื่อทรงแสดงว่า "เธอทั้งหลายจงเป็นผู้เช่นนี้แล้วเข้าไปยังตระกูลทั้งหลาย" จึงตรัสว่า "จงนำกายออกไป จงนำจิตออกไป"

နိစ္စနဝကာတိ နိစ္စံ နဝကာဝ, အာဂန္တုကသဒိသာ ဧဝ ဟုတွာတိ အတ္ထော. အာဂန္တုကော ဟိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ပတ္တဂေဟံ ပဝိသိတွာ သစေ နံ ဃရသာမိကာ ဒိသွာ, ‘‘အမှာကံ ပုတ္တဘာတရော ဝိပ္ပဝါသံ ဂတာ ဧဝံ ဝိစရိံသူ’’တိ အနုကမ္ပမာနာ နိသီဒါပေတွာ ဘောဇေန္တိ, ဘုတ္တမတ္တောယေဝ ‘‘တုမှာကံ ဘာဇနံ [Pg.155] ဂဏှထာ’’တိ ဥဋ္ဌာယ ပက္ကမတိ, န တေဟိ သဒ္ဓိံ သန္ထဝံ ဝါ ကရောတိ, န ကိစ္စကရဏီယာနိ ဝါ သံဝိဒဟတိ, ဧဝံ တုမှေပိ ပဋိပါဋိယာ သမ္ပတ္တဃရံ ပဝိသိတွာ ယံ ဣရိယာပထေသု ပသန္နာ မနုဿာ ဒေန္တိ, တံ ဂဟေတွာ ဆိန္နသန္ထဝါ, တေသံ ကိစ္စကရဏီယေ အဗျာဝဋာ ဟုတွာ နိက္ခမထာတိ ဒီပေတိ.

บทว่า นิจฺจนวกา มีเนื้อความว่า เป็นผู้ใหม่เนืองนิตย์ คือ เป็นผู้เสมอด้วยอาคันตุกะนั่นเทียว ด้วยว่า อาคันตุกะเข้าไปสู่เรือนที่ถึงแล้วตามลำดับ ถ้าเจ้าของเรือนเห็นเขาแล้วอนุเคราะห์อยู่ ด้วยคิดว่า "บุตรและน้องชายของเราไปอยู่ต่างถิ่น ก็เที่ยวไปอย่างนี้" ให้นั่งแล้วให้บริโภค พอฉันเสร็จเท่านั้น ก็กล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงเก็บภาชนะของท่านเถิด" แล้วลุกขึ้นหลีกไป ไม่ทำความสนิทสนมกับพวกเขาบ้าง ไม่จัดแจงกิจที่ควรทำบ้าง ฉันใด แม้เธอทั้งหลายก็ฉันนั้น เข้าไปสู่เรือนที่ถึงแล้วตามลำดับ มนุษย์ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในอิริยาบถถวายสิ่งใด ก็จงรับสิ่งนั้นแล้ว เป็นผู้ตัดความสนิทสนม เป็นผู้ไม่ขวนขวายในกิจที่ควรทำของพวกเขา แล้วจงออกไปเถิด ดังนี้ พระองค์ทรงแสดง

ဣမဿ ပန နိစ္စနဝကဘာဝဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ ဒွေဘာတိကဝတ္ထု ကထေတဗ္ဗံ – ဝသာဠနဂရဂါမတော ကိရ ဒွေ ဘာတိကာ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတာ, တေ စူဠနာဂတ္ထေရော စ မဟာနာဂတ္ထေရော စာတိ ပညာယိံသု. တေ စိတ္တလပဗ္ဗတေ တိံသ ဝဿာနိ ဝသိတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တာ ‘‘မာတရံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂန္တွာ ဝသာဠနဂရဝိဟာရေ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ မာတုဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိံသု. မာတာပိ တေသံ ဥဠုင်္ကေန ယာဂုံ နီဟရိတွာ ဧကဿ ပတ္တေ အာကိရိ. တဿာ တံ ဩလောကယမာနာယ ပုတ္တသိနေဟော ဥပ္ပဇ္ဇိ. အထ နံ အာဟ – ‘‘တွံ, တာတ, မယှံ ပုတ္တော မဟာနာဂေါ’’တိ. ထေရော ‘‘ပစ္ဆိမံ ထေရံ ပုစ္ဆ ဥပါသိကေ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ. ပစ္ဆိမထေရဿပိ ယာဂုံ ဒတွာ, ‘‘တာတ, တွံ မယှံ ပုတ္တော စူဠနာဂေါ’’တိ ပုစ္ဆိ? ထေရော ‘‘ကိံ, ဥပါသိကေ, ပုရိမံ ထေရံ န ပုစ္ဆသီ’’တိ? ဝတွာ ပက္ကာမိ. ဧဝံ မာတရာပိ သဒ္ဓိံ ဆိန္နသန္ထဝေါ ဘိက္ခု နိစ္စနဝကော နာမ ဟောတိ.

ก็เพื่อจะทำให้ความเป็นผู้ใหม่เนืองนิตย์นี้ปรากฏชัด พึงกล่าวเรื่องพระเถระสองพี่น้อง ได้ยินว่า สองพี่น้องออกจากหมู่บ้านวสาฬนครบวชแล้ว ท่านทั้งสองปรากฏชื่อว่า จูฬนาคเถระ และ มหานาคเถระ ท่านทั้งสองอยู่ที่ภูเขาจิตตละ ๓๐ ปี บรรลุพระอรหัตแล้ว มาด้วยคิดว่า "เราจักพบมารดา" พักอยู่ที่วสาฬนครวิหาร ในวันรุ่งขึ้น ได้เข้าไปยังหมู่บ้านของมารดาเพื่อบิณฑบาต แม้มารดาก็นำข้าวต้มออกมาด้วยทัพพีตักใส่ในบาตรของรูปหนึ่ง เมื่อนางมองดูท่านอยู่ ความรักในบุตรก็เกิดขึ้น ลำดับนั้น นางได้กล่าวกับท่านว่า "พ่อคุณ ท่านคือมหานาค บุตรของเรา" พระเถระกล่าวว่า "อุบาสิกา ท่านจงถามพระเถระรูปหลังเถิด" แล้วก็หลีกไป ครั้นถวายข้าวต้มแก่พระเถระรูปหลังแล้ว ก็ถามว่า "พ่อคุณ ท่านคือจูฬนาค บุตรของเราใช่ไหม" พระเถระกล่าวว่า "อุบาสิกา ทำไมท่านไม่ถามพระเถระรูปแรกเล่า" แล้วก็หลีกไป ภิกษุผู้ตัดความสนิทสนมแม้กับมารดาอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้ใหม่เนืองนิตย์

အပ္ပဂဗ္ဘာတိ န ပဂဗ္ဘာ, အဋ္ဌဋ္ဌာနေန ကာယပါဂဗ္ဘိယေန, စတုဋ္ဌာနေန ဝစီပါဂဗ္ဘိယေန, အနေကဋ္ဌာနေန မနောပါဂဗ္ဘိယေန စ ဝိရဟိတာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌဋ္ဌာနံ ကာယပါဂဗ္ဘိယံ နာမ သံဃဂဏပုဂ္ဂလ-ဘောဇနသာလာ-ဇန္တာဃရနဟာနတိတ္ထ-ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂ-အန္တရဃရပ္ပဝေသနေသု ကာယေန အပ္ပတိရူပကရဏံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော သံဃမဇ္ဈေ ပလ္လတ္ထိကာယ ဝါ နိသီဒတိ ပါဒေ ပါဒံ အာဓာယိတွာ ဝါတိ ဧဝမာဒိ (မဟာနိ. ၁၆၅). တထာ ဂဏမဇ္ဈေ. ဂဏမဇ္ဈေတိ စတုပရိသသန္နိပါတေ ဝါ သုတ္တန္တိကဂဏာဒိသန္နိပါတေ ဝါ. တထာ ဝုဍ္ဎတရေ ပုဂ္ဂလေ. ဘောဇနသာလာယ ပန ဝုဍ္ဎာနံ အာသနံ န ဒေတိ, နဝါနံ အာသနံ ပဋိဗာဟတိ. တထာ ဇန္တာဃရေ. ဝုဍ္ဎေ စေတ္ထ အနာပုစ္ဆာ အဂ္ဂိဇလနာဒီနိ ကရောတိ. နှာနတိတ္ထေ စ ယဒိဒံ ‘‘ဒဟရော ဝုဍ္ဎောတိ ပမာဏံ အကတွာ အာဂတပဋိပါဋိယာ နှာယိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ အနာဒိယန္တော ပစ္ဆာ အာဂန္တွာ ဥဒကံ ဩတရိတွာ ဝုဍ္ဎေ စ နဝေ စ ဗာဓတိ. ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂေ ပန အဂ္ဂါသနအဂ္ဂေါဒကအဂ္ဂပိဏ္ဍာနံ [Pg.156] အတ္ထာယ ပုရတော ဂစ္ဆတိ ဗာဟာယ ဗာဟံ ပဟရန္တော. အန္တရဃရပ္ပဝေသနေ ဝုဍ္ဎေဟိ ပဌမတရံ ပဝိသတိ, ဒဟရေဟိ သဒ္ဓိံ ကာယကီဠနကံ ကရောတီတိ ဧဝမာဒိ.

บทว่า อัปปคัพภา คือ ไม่คะนอง มีเนื้อความว่า เว้นจากกายปาคัญภิยะ (ความคะนองทางกาย) มีฐานะ ๘, วจีปาคัญภิยะ (ความคะนองทางวาจา) มีฐานะ ๔, และมโนปาคัญภิยะ (ความคะนองทางใจ) มีฐานะมิใช่น้อย ชื่อว่า กายปาคัญภิยะมีฐานะ ๘ คือ การกระทำสิ่งที่ไม่สมควรทางกายในท่ามกลางสงฆ์, คณะ, บุคคล, ในโรงฉัน, ในเรือนไฟ, ที่ท่าน้ำ, ในทางบิณฑบาต, และในการเข้าไประหว่างบ้าน ได้แก่ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ นั่งขัดสมาธิบ้าง หรือนั่งเอาเท้าซ้อนเท้าบ้าง ในท่ามกลางสงฆ์ เป็นต้น ในท่ามกลางคณะก็เช่นกัน คำว่า ในท่ามกลางคณะ คือ ในที่ประชุมบริษัท ๔ หรือในที่ประชุมคณะพระสุตตันติกะเป็นต้น ต่อหน้าบุคคลผู้แก่กว่าก็เช่นกัน ส่วนในโรงฉัน ไม่ให้อาสนะแก่พระเถระ ห้ามอาสนะของพระนวกะ ในเรือนไฟก็เช่นกัน และในที่นี้ ไม่บอกกล่าวพระเถระก่อนแล้วก่อไฟเป็นต้น และที่ท่าน้ำ แม้คำที่ตรัสไว้ว่า "ไม่ควรถือประมาณว่าเป็นภิกษุหนุ่มหรือภิกษุแก่ พึงอาบน้ำตามลำดับที่มาถึง" เธอก็ไม่เอื้อเฟื้อ มาทีหลังแล้วลงน้ำ เบียดเบียนทั้งพระเถระและพระนวกะ ส่วนในทางบิณฑบาต เพื่ออาสนะเลิศ น้ำเลิศ และบิณฑบาตเลิศ ก็เดินไปข้างหน้า เอาแขนกระทบแขน (ของผู้อื่น) ในการเข้าไประหว่างบ้าน ก็เข้าไปก่อนพระเถระทั้งหลาย เล่นกายบริหารกับพวกภิกษุหนุ่ม เป็นต้น

စတုဋ္ဌာနံ ဝစီပါဂဗ္ဘိယံ နာမ သံဃဂဏပုဂ္ဂလအန္တရဃရေသု အပ္ပတိရူပဝါစာနိစ္ဆာရဏံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော သံဃမဇ္ဈေ အနာပုစ္ဆာ ဓမ္မံ ဘာသတိ. တထာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ ဂဏဿ မဇ္ဈေ ပုဂ္ဂလဿ စ သန္တိကေ, တတ္ထေဝ မနုဿေဟိ ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဝုဍ္ဎတရံ အနာပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေတိ. အန္တရဃရေ ပန ‘‘ဣတ္ထန္နာမေ ကိံ အတ္ထိ? ကိံ ယာဂု, ဥဒါဟု ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ? ကိံ မေ ဒဿသိ? ကိံ အဇ္ဇ ခါဒိဿာမ? ကိံ ဘုဉ္ဇိဿာမ? ကိံ ပိဝိဿာမာ’’တိအာဒီနိ ဘာသတိ.

ชื่อว่า วจีปาคัญภิยะมีฐานะ ๔ คือ การเปล่งวาจาที่ไม่สมควรในท่ามกลางสงฆ์, คณะ, บุคคล, และระหว่างบ้าน ได้แก่ ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ ไม่บอกกล่าวก่อนแล้วแสดงธรรมในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะและในสำนักของบุคคลประเภทที่กล่าวไว้ก่อนแล้วก็เช่นกัน ในที่นั้นเอง เมื่อถูกมนุษย์ถามปัญหา ไม่บอกกล่าวพระเถระผู้ใหญ่กว่าก่อนแล้วก็ตอบ ส่วนในระหว่างบ้าน เธอก็กล่าววาจาเหล่านี้เป็นต้นว่า "คนชื่อโน้นมีอะไรบ้าง" "มีข้าวต้ม หรือว่ามีของเคี้ยวของฉันอะไร" "ท่านจะให้อะไรแก่เรา" "วันนี้เราจะเคี้ยวอะไร" "เราจะฉันอะไร" "เราจะดื่มอะไร"

အနေကဋ္ဌာနံ မနောပါဂဗ္ဘိယံ နာမ တေသု တေသု ဌာနေသု ကာယဝါစာဟိ အဇ္ဈာစာရံ အနာပဇ္ဇိတွာပိ မနသာဝ ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိတက္ကနံ. အပိစ ဒုဿီလဿေဝ သတော ‘‘သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပါပိစ္ဆတာပိ မနောပါဂဗ္ဘိယံ. ဣတိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဣမေသံ ပါဂဗ္ဘိယာနံ အဘာဝေန အပ္ပဂဗ္ဘာ ဟုတွာ ဥပသင်္ကမထာတိ ဝဒတိ.

ชื่อว่ามโนปาคัพภิยะ (ความคะนองทางใจ) มีหลายสถานะ คือ การที่ในสถานะนั้นๆ แม้ยังไม่ล่วงละเมิดด้วยกายและวาจา แต่ก็ตรึกถึงกามวิตกเป็นต้นด้วยใจเท่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง แม้ความปรารถนาลามกของผู้ทุศีลที่เกิดขึ้นว่า 'ขอชนจงรู้จักเราว่าเป็นผู้มีศีล' ดังนี้ ก็ชื่อว่ามโนปาคัพภิยะ. (พระผู้มีพระภาค) ตรัสว่า 'เพราะความไม่มีแห่งปาคัพภิยะเหล่านี้ทั้งหมด พวกเธอจงเป็นผู้ไม่มีความคะนองเข้าไปหา' ดังนี้.

ဇရုဒပါနန္တိ ဇိဏ္ဏကူပံ. ပဗ္ဗတဝိသမန္တိ ပဗ္ဗတေ ဝိသမံ ပပါတဋ္ဌာနံ. နဒီဝိဒုဂ္ဂန္တိ နဒိယာ ဝိဒုဂ္ဂံ ဆိန္နတဋဋ္ဌာနံ. အပကဿေဝ ကာယန္တိ တာဒိသာနိ ဌာနာနိ ယော ခိဍ္ဍာဒိပသုတော ကာယံ အနပကဿ ဧကတောဘာရိယံ အကတွာဝ ဝါယုပတ္ထမ္ဘကံ အဂ္ဂါဟာပေတွာ စိတ္တမ္ပိ အနပကဿ ‘‘ဧတ္ထ ပတိတော ဟတ္ထပါဒဘဉ္ဇနာဒီနိ ပါပုဏာတီ’’တိ အနာဒီနဝဒဿာဝိတာယ အနုဗ္ဗေဇေတွာ သမ္ပိယာယမာနော ဩလောကေတိ, သော ပတိတွာ ဟတ္ထပါဒဘဉ္ဇနာဒိအနတ္ထံ ပါပုဏာတိ. ယော ပန ဥဒကတ္ထိကော ဝါ အညေန ဝါ ကေနစိ ကိစ္စေန ဩလောကေတုကာမော ကာယံ အပကဿ ဧကတော ဘာရိယံ ကတွာ ဝါယုပတ္ထမ္ဘကံ ဂါဟာပေတွာ, စိတ္တမ္ပိ အပကဿ အာဒီနဝဒဿနေန သံဝေဇေတွာ ဩလောကေတိ, သော န ပတတိ, ယထာရုစိံ ဩလောကေတွာ သုခီ ယေနကာမံ ပက္ကမတိ.

บทว่า ชรุทปานํ คือ บ่อเก่า. บทว่า ปพฺพตวิสมํ คือ สถานที่ที่เป็นเหวไม่สม่ำเสมอที่ภูเขา. บทว่า นทีวิทุคฺคํ คือ สถานที่ที่เป็นตลิ่งชันในแม่น้ำที่ไปมาลำบาก. บทว่า อปกสฺเสว กายํ ความว่า บุรุษใดผู้หมกมุ่นในการเล่นเป็นต้น ไม่ถอยกาย ไม่ทำกายให้หนักไปข้างหนึ่ง ไม่ให้ลมค้ำจุนไว้ ทั้งไม่ถอยจิต ไม่หวาดสะดุ้งเพราะความเป็นผู้ไม่เห็นโทษว่า 'เมื่อตกไปในที่นี้ จะถึงความมีมือและเท้าหักเป็นต้น' แล้วชะโงกดูสถานที่เช่นนั้นด้วยความเพลิดเพลิน บุรุษนั้นตกลงไป ย่อมถึงความพินาศมีมือและเท้าหักเป็นต้น. ส่วนบุรุษใดเป็นผู้ต้องการน้ำ หรือประสงค์จะดูด้วยกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง ถอยกาย ทำกายให้หนักไปข้างหนึ่ง ให้ลมค้ำจุนไว้ ทั้งถอยจิต ทำให้สลดใจด้วยการเห็นโทษ แล้วจึงชะโงกดู บุรุษนั้นย่อมไม่ตกลงไป ชะโงกดูตามความพอใจแล้ว เป็นผู้มีความสุข หลีกไปตามความปรารถนา.

ဧဝမေဝ [Pg.157] ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ဇရုဒပါနာဒယော ဝိယ ဟိ စတ္တာရိ ကုလာနိ, ဩလောကနပုရိသော ဝိယ ဘိက္ခု. ယထာ အနပကဋ္ဌကာယစိတ္တော တာနိ ဩလောကေန္တော ပုရိသော တတ္ထ ပတတိ, ဧဝံ အရက္ခိတေဟိ ကာယာဒီဟိ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမန္တော ဘိက္ခု ကုလေသု ဗဇ္ဈတိ, တတော နာနပ္ပကာရံ သီလပါဒဘဉ္ဇနာဒိအနတ္ထံ ပါပုဏာတိ. ယထာ ပန အပကဋ္ဌကာယစိတ္တော ပုရိသော တတ္ထ န ပတတိ, ဧဝံ ရက္ခိတေနေဝ ကာယေန ရက္ခိတေဟိ စိတ္တေဟိ ရက္ခိတာယ ဝါစာယ သုပ္ပဋ္ဌိတာယ သတိယာ အပကဋ္ဌကာယစိတ္တော ဟုတွာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမန္တော ဘိက္ခု ကုလေသု န ဗဇ္ဈတိ. အထဿ ယထာ တတ္ထ အပတိတဿ ပုရိသဿ, န ပါဒါ ဘဉ္ဇန္တိ, ဧဝံ သီလပါဒေါ န ဘိဇ္ဇတိ. ယထာ ဟတ္ထာ န ဘဉ္ဇန္တိ, ဧဝံ သဒ္ဓါဟတ္ထော န ဘိဇ္ဇတိ. ယထာ ကုစ္ဆိ န ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝံ သမာဓိကုစ္ဆိ န ဘိဇ္ဇတိ. ယထာ သီသံ န ဘိဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဉာဏသီသံ န ဘိဇ္ဇတိ, ယထာ စ တံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒယော န ဝိဇ္ဈန္တိ, ဧဝမိမံ ရာဂကဏ္ဋကာဒယော န ဝိဇ္ဈန္တိ. ယထာ သော နိရုပဒ္ဒဝေါ ယထာရုစိ ဩလောကေတွာ သုခီ ယေနကာမံ ပက္ကမတိ, ဧဝံ ဘိက္ခု ကုလာနိ နိဿာယ စီဝရာဒယော ပစ္စယေ ပဋိသေဝန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပတွာ လောကုတ္တရသုခေန သုခိတော ယေနကာမံ အဂတပုဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနဒိသံ ဂစ္ဆတိ.

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ เป็นการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมย คือ ตระกูลทั้ง ๔ เปรียบเหมือนบ่อเก่าเป็นต้น ภิกษุเปรียบเหมือนบุรุษผู้ชะโงกดู. บุรุษผู้มีกายและจิตไม่ถอย ชะโงกดูสถานที่เหล่านั้น ย่อมตกลงไปในที่นั้น ฉันใด ภิกษุผู้เข้าไปหาตระกูลด้วยกายเป็นต้นที่ไม่ได้คุ้มครอง ย่อมติดข้องในตระกูลทั้งหลาย ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ย่อมถึงความพินาศมีเท้าคือศีลหักเป็นต้น นานาประการ. ส่วนบุรุษผู้มีกายและจิตถอยแล้ว ย่อมไม่ตกลงไปในที่นั้น ฉันใด ภิกษุผู้มีกายและจิตถอยแล้ว เข้าไปหาตระกูลด้วยกายที่คุ้มครองแล้ว ด้วยจิตที่คุ้มครองแล้ว ด้วยวาจาที่คุ้มครองแล้ว ด้วยสติที่ตั้งมั่นดีแล้ว ย่อมไม่ติดข้องในตระกูลทั้งหลาย ฉันนั้น. ลำดับนั้น เท้าของบุรุษผู้ไม่ตกลงไปในที่นั้น ย่อมไม่หัก ฉันใด เท้าคือศีลของภิกษุนั้น ย่อมไม่ทำลาย ฉันนั้น. มือไม่หัก ฉันใด มือคือศรัทธา ย่อมไม่ทำลาย ฉันนั้น. ท้องไม่แตก ฉันใด ท้องคือสมาธิ ย่อมไม่ทำลาย ฉันนั้น. ศีรษะไม่แตก ฉันใด ศีรษะคือญาณ ย่อมไม่ทำลาย ฉันนั้น. และตอและหนามเป็นต้น ย่อมไม่ทิ่มแทงบุรุษนั้น ฉันใด หนามคือราคะเป็นต้น ย่อมไม่ทิ่มแทงภิกษุนี้ ฉันนั้น. บุรุษนั้นไม่มีอุปัทวะ ชะโงกดูตามความพอใจแล้ว เป็นผู้มีความสุข หลีกไปตามความปรารถนา ฉันใด ภิกษุอาศัยตระกูลทั้งหลาย บริโภคปัจจัยมีจีวรเป็นต้น เจริญกรรมฐาน พิจารณาสังขารทั้งหลาย บรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นผู้มีความสุขด้วยโลกุตตรสุข ย่อมไปสู่ทิศคือนิพพานอันไม่เคยไปแล้ว ตามความปรารถนา ฉันนั้น.

ဣဒါနိ ယော ဟီနာဓိမုတ္တိကော မိစ္ဆာပဋိပန္နော ဧဝံ ဝဒေယျ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ‘တိဝိဓံ ပါဂဗ္ဘိယံ ပဟာယ နိစ္စနဝကတ္တေန စန္ဒူပမာ ကုလာနိ ဥပသင်္ကမထာ’တိ ဝဒန္တော အဋ္ဌာနေ ဌပေတိ, အသယှံ ဘာရံ အာရောပေတိ, ယံ န သက္ကာ ကာတုံ တံ ကာရေတီ’’တိ, တဿ ဝါဒပထံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ, ‘‘သက္ကာ ဧဝံ ကာတုံ, အတ္ထိ ဧဝရူပေါ ဘိက္ခူ’’တိ ဒဿေန္တော ကဿပေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ.

บัดนี้ บุคคลใดผู้มีอัธยาศัยเลว ปฏิบัติผิด พึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อตรัสว่า 'พวกเธอจงละปาคัพภิยะ ๓ อย่าง เป็นดุจแขกคนใหม่เสมอ เป็นผู้อุปมาด้วยดวงจันทร์ เข้าไปหาตระกูลทั้งหลาย' ดังนี้ ชื่อว่าย่อมทรงตั้งไว้ในฐานะอันไม่ควร ย่อมทรงบรรทุกภาระที่ทนไม่ได้ ย่อมทรงให้ทำสิ่งที่ทำไม่ได้' ดังนี้, พระผู้มีพระภาคเพื่อจะทรงตัดหนทางแห่งวาทะของบุคคลนั้น และเพื่อจะทรงแสดงว่า 'อาจทำได้อย่างนี้ ภิกษุเช่นนี้มีอยู่' จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า กสฺสโป ภิกฺขเว.

အာကာသေ ပါဏိံ စာလေသီတိ နီလေ ဂဂနန္တရေ ယမကဝိဇ္ဇုတံ စာရယမာနော ဝိယ ဟေဋ္ဌာဘာဂံ ဥပရိဘာဂံ ဥဘတောပဿေသု ပါဏိံ သဉ္စာရေသိ. ဣဒဉ္စ ပန တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အသမ္ဘိန္နပဒံ နာမ. အတ္တမနောတိ တုဋ္ဌစိတ္တော သကမနော, န ဒေါမနဿေန ပစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဟိတမနော. ကဿပဿ, ဘိက္ခဝေတိ ဣဒမ္ပိ ပုရိမနယေနေဝ ပရဝါဒံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ အတ္ထိ ဧဝရူပေါ ဘိက္ခူတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ.

บทว่า อากาเส ปาณึ จาเลสิ ความว่า ทรงไหวพระหัตถ์ไปในส่วนเบื้องล่าง ส่วนเบื้องบน และในข้างทั้งสอง ในท่ามกลางท้องฟ้าสีคราม ราวกับยังสายฟ้าแฝดให้แลบอยู่. อนึ่ง บทนี้ชื่อว่า อสัมภินนบท ในพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า อตฺตมโน คือ มีพระทัยยินดี มีพระทัยเป็นของพระองค์ มิใช่มีพระทัยที่ถูกโทมนัสตัดแล้วยึดไว้. แม้บทว่า กสฺสปสฺส ภิกฺขเว นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้เพื่อทรงตัดปรวาทะและเพื่อทรงแสดงว่า 'ภิกษุเช่นนี้มีอยู่' โดยนัยก่อนนั่นแล.

ပသန္နာကာရံ [Pg.158] ကရေယျုန္တိ စီဝရာဒယော ပစ္စယေ ဒဒေယျုံ. တထတ္တာယ ပဋိပဇ္ဇေယျုန္တိ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရယမာနာ, သမာဓိဝိပဿနာ မဂ္ဂဖလာနံ အာဂတဋ္ဌာနေ တာနိ တာနိ သမ္ပာဒယမာနာ တထာဘာဝါယ ပဋိပဇ္ဇေယျုံ. အနုဒယန္တိ ရက္ခဏဘာဝံ. အနုကမ္ပန္တိ မုဒုစိတ္တတံ. ဥဘယဉ္စေတံ ကာရုညဿေဝ ဝေဝစနံ. ကဿပေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဣဒမ္ပိ ပုရိမနယေနေဝ ပရဝါဒံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ အတ္ထိ ဧဝရူပေါ ဘိက္ခူတိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကဿပေန ဝါတိ ဧတ္ထ စန္ဒောပမာဒိဝသေန ယောဇနံ ကတွာ ပုရိမနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတိယံ.

บทว่า ปสนฺนการํ กเรยฺยุํ คือ พึงถวายปัจจัยมีจีวรเป็นต้น. บทว่า ตถตฺตาย ปฏิปชฺเชยฺยุํ คือ เมื่อถึงวาระแห่งศีล ก็บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ เมื่อถึงวาระแห่งสมาธิ วิปัสสนา มรรค และผล ก็ยังสมาธิ วิปัสสนา มรรค และผลนั้นๆ ให้ถึงพร้อม พึงปฏิบัติเพื่อความเป็นอย่างนั้น. บทว่า อนุทยํ คือ ความเป็นผู้ต้องการจะรักษา. บทว่า อนุกมฺปํ คือ ความมีจิตอ่อนโยน. ทั้งสองบทนี้เป็นไวพจน์ของกรุณาศัพท์นั่นเอง. แม้บทว่า กสฺสโป ภิกฺขเว นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้เพื่อทรงตัดปรวาทะและเพื่อทรงแสดงว่า 'ภิกษุเช่นนี้มีอยู่' โดยนัยก่อนนั่นแล. ในบทว่า กสฺสเปน วา นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยก่อนนั่นแล โดยประกอบความเข้ากับจันทูปมาทิเป็นต้น. สูตรที่ ๓ จบ.

၄. ကုလူပကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถากุลูปกสูตร

၁၄၇. စတုတ္ထေ ကုလူပကောတိ ကုလဃရာနံ ဥပဂန္တာ. ဒေန္တုယေဝ မေတိ ဒဒန္တုယေဝ မယှံ. သန္ဒီယတီတိ အဋ္ဋီယတိ ပီဠိယတိ. သေသမေတ္ထ ဝုတ္တနယာနုသာရေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. စတုတ္ထံ.

๑๔๗. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กุลูปโก คือ ผู้เข้าไปสู่เรือนแห่งตระกูล. บทว่า เทนฺตุเยว เม คือ ขอจงให้แก่เรานั่นเทียว. บทว่า สนฺทียติ คือ ย่อมอึดอัด ย่อมเดือดร้อน. ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล. สูตรที่ ๔ จบ.

၅. ဇိဏ္ဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาชิณณสูตร

၁၄၈. ပဉ္စမေ ဇိဏ္ဏောတိ ထေရော မဟလ္လကော. ဂရုကာနီတိ တံ သတ္ထု သန္တိကာ လဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ဆိန္နဘိန္နဋ္ဌာနေ သုတ္တသံသိဗ္ဗနေန စေဝ အဂ္ဂဠဒါနေန စ အနေကာနိ ပဋလာနိ ဟုတွာ ဂရုကာနိ ဇာတာနိ. နိဗ္ဗသနာနီတိ ပုဗ္ဗေ ဘဂဝတာ နိဝါသေတွာ အပနီတတာယ ဧဝံလဒ္ဓနာမာနိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ တွံ ဇိဏ္ဏော စေဝ ဂရုပံသုကူလော စ. ဂဟပတာနီတိ ပံသုကူလိကင်္ဂံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဂဟပတီဟိ ဒိန္နစီဝရာနိ ဓာရေဟီတိ ဝဒတိ. နိမန္တနာနီတိ ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ သလာကဘတ္တာဒီနိ နိမန္တနာနိ ဘုဉ္ဇာဟီတိ ဝဒတိ. မမ စ သန္တိကေတိ အာရညိကင်္ဂံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဂါမန္တသေနာသနေယေဝ ဝသာဟီတိ ဝဒတိ.

๑๔๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ชิณฺโณ (แก่แล้ว) คือ พระเถระเป็นผู้มีอายุมาก. บทว่า ครุกานิ (หนัก) คือ ผ้าบังสุกุลนั้น นับตั้งแต่กาลที่ได้รับจากสำนักของพระศาสดา ในที่ที่ขาดและเก่า ก็ได้กลายเป็นผ้าที่มีแผ่นซ้อนกันหลายชั้นเพราะการเย็บชุนด้วยด้ายและการให้แผ่นผ้าปะ จึงหนัก. บทว่า นิพฺพสนานิ (ผ้าเก่า) คือ ในกาลก่อน เป็นผ้าที่พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งแล้วทรงเปลื้องออก จึงได้ชื่ออย่างนั้น. บทว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุใด ท่านจึงแก่แล้ว และผ้าบังสุกุลก็หนัก. บทว่า คหปตานิ (ของคฤหบดี) คือ พระองค์ตรัสว่า ท่านจงสละองค์แห่งผู้ถือผ้าบังสุกุลแล้วจงทรงจีวรที่คฤหบดีทั้งหลายถวายเถิด. บทว่า นิมนฺตนานิ (นิมนต์) คือ พระองค์ตรัสว่า ท่านจงสละองค์แห่งผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรแล้วจงฉันภัตตาหารที่เขานิมนต์มีสลากภัตเป็นต้นเถิด. บทว่า มม จ สนฺติเก (ในสำนักของเรา) คือ พระองค์ตรัสว่า ท่านจงสละองค์แห่งผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตรแล้วจงอยู่ในเสนาสนะชายบ้านเถิด.

နနု စ ယထာ ရာဇာ သေနာပတိံ သေနာပတိဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ တဿ ရာဇူပဋ္ဌာနာဒိနာ အတ္တနော ကမ္မေန အာရာဓေန္တဿေဝ တံ ဌာနန္တရံ ဂဟေတွာ အညဿ ဒဒမာနော အယုတ္တံ နာမ ကရောတိ, ဧဝံ သတ္ထာ မဟာကဿပတ္ထေရဿ ပစ္စုဂ္ဂမနတ္ထာယ တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ရာဇဂဟဿ စ နာဠန္ဒာယ စ အန္တရေ ဗဟုပုတ္တကရုက္ခမူလေ နိသိန္နော တီဟိ ဩဝါဒေဟိ ဥပသမ္ပာဒေတွာ တေန သဒ္ဓိံ အတ္တနော စီဝရံ ပရိဝတ္တေတွာ ထေရံ ဇာတိအာရညိကင်္ဂဉ္စေဝ ဇာတိပံသုကူလိကင်္ဂဉ္စ [Pg.159] အကာသိ, သော တသ္မိံ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒေန သတ္ထု စိတ္တံ အာရာဓေန္တဿေဝ ပံသုကူလာဒီနိ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ ဂဟပတိစီဝရပဋိဂ္ဂဟဏာဒီသု နိယောဇေန္တော အယုတ္တံ နာမ ကရောတီတိ. န ကရောတိ. ကသ္မာ? အတ္တဇ္ဈာသယတ္တာ. န ဟိ သတ္ထာ ဓုတင်္ဂါနိ ဝိဿဇ္ဇာပေတုကာမော, ယထာ ပန အဃဋ္ဋိတာ ဘေရိအာဒယော သဒ္ဒံ န ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, ဧဝံ အဃဋ္ဋိတာ ဧဝရူပါ ပုဂ္ဂလာ န သီဟနာဒံ နဒန္တီတိ နဒါပေတုကာမော သီဟနာဒဇ္ဈာသယေန ဧဝမာဟ. ထေရောပိ သတ္ထု အဇ္ဈာသယာနုရူပေနေဝ ‘‘အဟံ ခေါ, ဘန္တေ, ဒီဃရတ္တံ အာရညိကော စေဝါ’’တိအာဒိနာ နယေန သီဟနာဒံ နဒတိ.

ก็แล เปรียบเหมือนพระราชาทรงแต่งตั้งเสนาบดีไว้ในตำแหน่งเสนาบดีแล้ว เมื่อเสนาบดีนั้นยังทำความพอใจให้เกิดด้วยกิจของตนมีการรับใช้พระราชาเป็นต้นอยู่เทียว กลับทรงยึดตำแหน่งนั้นของเขาแล้วประทานแก่ผู้อื่น ชื่อว่าทรงกระทำสิ่งที่ไม่สมควร ฉันใด พระศาสดาก็ฉันนั้น เสด็จดำเนินไปตลอดหนทาง ๓ คาวุตเพื่อเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปเถระ ประทับนั่ง ณ โคนต้นพหุปุตตกนิโครธในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาฬันทา ทรงให้อุปสมบทด้วยโอวาท ๓ ประการ ทรงแลกเปลี่ยนจีวรของพระองค์กับท่านแล้ว ได้ทรงทำให้พระเถระเป็นผู้มีปกติอยู่ป่าเป็นชาตินิสัยและมีปกติถือผ้าบังสุกุลเป็นชาตินิสัย พระศาสดาพระองค์นั้น เมื่อพระเถระนั้นยังทำความพอใจให้เกิดแก่พระทัยของพระศาสดาด้วยความพอใจที่จะกระทำตามอยู่เทียว กลับทรงให้สละธุดงค์มีผ้าบังสุกุลเป็นต้นแล้วทรงชักชวนในกิจมีการรับจีวรของคฤหบดีเป็นต้น ชื่อว่าทรงกระทำสิ่งที่ไม่สมควร มิใช่หรือ. (ตอบว่า) ไม่ได้ทรงกระทำสิ่งที่ไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะทรงมีพระอัธยาศัยในประโยชน์. จริงอยู่ พระศาสดามิได้ทรงประสงค์จะให้สละธุดงค์ แต่เปรียบเหมือนเภรีเป็นต้นที่ไม่มีใครตี ย่อมไม่เปล่งเสียง ฉันใด บุคคลเช่นนี้เมื่อไม่ถูกกระทบ ย่อมไม่บันลือสีหนาท ฉันนั้น พระองค์ผู้ทรงประสงค์จะให้ท่านบันลือสีหนาท จึงตรัสอย่างนี้ด้วยพระอัธยาศัยในสีหนาท. แม้พระเถระก็บันลือสีหนาทตามนัยมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นผู้อยู่ป่ามาตลอดกาลนาน..." โดยสมควรแก่พระอัธยาศัยของพระศาสดานั่นเทียว.

ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရော နာမ အာရညိကဿေဝ လဗ္ဘတိ, နော ဂါမန္တဝါသိနော. ဂါမန္တသ္မိဉှိ ဝသန္တော ဒါရကသဒ္ဒံ သုဏာတိ, အသပ္ပာယရူပါနိ ပဿတိ, အသပ္ပာယေ သဒ္ဒေ သုဏာတိ, တေနဿ အနဘိရတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အာရညိကော ပန ဂါဝုတံ ဝါ အဍ္ဎယောဇနံ ဝါ အတိက္ကမိတွာ အရညံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ဝသန္တော ဒီပိဗျဂ္ဃသီဟာဒီနံ သဒ္ဒေ သုဏာတိ, ယေသံ သဝနပစ္စယာ အမာနုသိကာသဝနရတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

ในบทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ (การอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน) นั้น ที่ชื่อว่า ทิฏฐธรรมสุขวิหาร ย่อมมีได้แก่ภิกษุผู้อยู่ป่าเท่านั้น ไม่มีแก่ภิกษุผู้อยู่ชายบ้าน. จริงอยู่ ภิกษุเมื่ออยู่ในเสนาสนะชายบ้าน ย่อมได้ยินเสียงเด็ก ย่อมเห็นรูปที่ไม่สบาย ย่อมได้ยินเสียงที่ไม่สบาย เพราะเหตุนั้น ความไม่ยินดีจึงเกิดขึ้นแก่เธอ. ส่วนภิกษุผู้อยู่ป่า เดินทางล่วงไปหนึ่งคาวุตหรือกึ่งโยชน์แล้วเข้าไปสู่ป่าอยู่ ย่อมได้ยินเสียงของสัตว์มีเสือเหลือง เสือโคร่ง และสิงโตเป็นต้น เพราะการได้ยินเสียงเหล่านั้นเป็นปัจจัย ความยินดีในการได้ฟังเสียงที่ไม่ใช่ของมนุษย์จึงเกิดขึ้น. ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงแล้วตรัสไว้ว่า –

‘‘သုညာဂါရံ ပဝိဋ္ဌဿ, သန္တစိတ္တဿ ဘိက္ခုနော;

အမာနုသီ ရတီ ဟောတိ, သမ္မာ ဓမ္မံ ဝိပဿတော.

ความยินดีอันมิใช่วิสัยของมนุษย์ ย่อมเกิดแก่ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ ผู้เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ.

‘‘ယတော ယတော သမ္မသတိ, ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ;

လဘတီ ပီတိပါမောဇ္ဇံ, အမတံ တံ ဝိဇာနတံ. (ဓ. ပ. ၃၇၃-၃၇၄);

ภิกษุพิจารณาเห็นความเกิดและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลายในกาลใดๆ ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ในกาลนั้นๆ (ธรรมนั้น) เป็นอมตธรรมของผู้รู้ทั้งหลาย.

‘‘ပုရတော ပစ္ဆတော ဝါပိ, အပရော စေ န ဝိဇ္ဇတိ;

တတ္ထေဝ ဖာသု ဘဝတိ, ဧကဿ ရမတော ဝနေ’’တိ.

ถ้าบุคคลอื่นไม่มีอยู่ ทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ความผาสุกย่อมมี ณ ที่นั้นทีเดียว สำหรับผู้ยินดีอยู่ผู้เดียวในป่า.

တထာ ပိဏ္ဍပါတိကဿေဝ လဗ္ဘတိ, နော အပိဏ္ဍပါတိကဿ. အပိဏ္ဍပါတိကော ဟိ အကာလစာရီ ဟောတိ, တုရိတစာရံ ဂစ္ဆတိ, ပရိဝတ္တေတိ, ပလိဗုဒ္ဓေါဝ ဂစ္ဆတိ, တတ္ထ စ ဗဟုသံသယော ဟောတိ. ပိဏ္ဍပါတိကော ပန န အကာလစာရီ ဟောတိ, န တုရိတစာရံ ဂစ္ဆတိ, န ပရိဝတ္တေတိ, အပလိဗုဒ္ဓေါဝ ဂစ္ဆတိ, တတ္ထ စ န ဗဟုသံသယော ဟောတိ.

ฉันนั้นเหมือนกัน (ทิฏฐธรรมสุขวิหาร) ย่อมมีได้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรเท่านั้น ไม่มีแก่ภิกษุผู้ไม่ถือบิณฑบาตเป็นวัตร. จริงอยู่ ภิกษุผู้ไม่ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ย่อมเป็นผู้เที่ยวไปในเวลาอันไม่สมควร ย่อมเดินรีบเร่ง ย่อมเปลี่ยน(เส้นทาง) ย่อมไปเหมือนผู้มีกังวล และในที่นั้นย่อมมีความสงสัยมาก. ส่วนภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตร ย่อมไม่เป็นผู้เที่ยวไปในเวลาอันไม่สมควร ย่อมไม่เดินรีบเร่ง ย่อมไม่เปลี่ยน(เส้นทาง) ย่อมไปเหมือนผู้ไม่มีกังวล และในที่นั้นย่อมไม่มีความสงสัยมาก.

ကထံ? အပိဏ္ဍပါတိကော ဟိ ဂါမတော ဒူရဝိဟာရေ ဝသမာနော ကာလဿေဝ ‘‘ယာဂုံ ဝါ ပါရိဝါသိကဘတ္တံ ဝါ လစ္ဆာမိ, အာသနသာလာယ ဝါ ပန [Pg.160] ဥဒ္ဒေသဘတ္တာဒီသု ကိဉ္စိဒေဝ မယှံ ပါပုဏိဿတီ’’တိ မက္ကဋကသုတ္တာနိ ဆိန္ဒန္တော သယိတဂေါရူပါနိ ဥဋ္ဌာပေန္တော ပါတောဝ ဂစ္ဆန္တော အကာလစာရီ ဟောတိ. မနုဿေ ခေတ္တကမ္မာဒီနံ အတ္ထာယ ဂေဟာ နိက္ခန္တေယေဝ သမ္ပာပုဏိတုံ မိဂံ အနုဗန္ဓန္တော ဝိယ ဝေဂေန ဂစ္ဆန္တော တုရိတစာရီ ဟောတိ. အန္တရာ ကိဉ္စိဒေဝ ဒိသွာ ‘‘အသုကဥပါသကော ဝါ အသုကဥပါသိကာ ဝါ ဂေဟေ, နော ဂေဟေ’’တိ ပုစ္ဆတိ, ‘‘နော ဂေဟေ’’တိ သုတွာ ‘‘ဣဒါနိ ကုတော လဘိဿာမီ’’တိ? အဂ္ဂိဒဍ္ဎော ဝိယ ပဝေဓတိ, သယံ ပစ္ဆိမဒိသံ ဂန္တုကာမော ပါစီနဒိသာယ သလာကံ လဘိတွာ အညံ ပစ္ဆိမဒိသာယ လဒ္ဓသလာကံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, အဟံ ပစ္ဆိမဒိသံ ဂမိဿာမိ, မမ သလာကံ တုမှေ ဂဏှထ, တုမှာကံ သလာကံ မယှံ ဒေထာ’’တိ သလာကံ ပရိဝတ္တေတိ. ဧကံ ဝါ ပန သလာကဘတ္တံ အာဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တော ‘‘အပရဿာပိ သလာကဘတ္တဿ ပတ္တံ ဒေထာ’’တိ မနုဿေဟိ ဝုတ္တေ, ‘‘ဘန္တေ, တုမှာကံ ပတ္တံ ဒေထ, အဟံ မယှံ ပတ္တေ ဘတ္တံ ပက္ခိပိတွာ တုမှာကံ ပတ္တံ ဒဿာမီ’’တိ အညဿ ပတ္တံ ဒါပေတွာ ဘတ္တေ အာဟဋေ အတ္တနော ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ ပတ္တံ ပဋိဒေန္တော ပတ္တံ ပရိဝတ္တေတိ နာမ. ဝိဟာရေ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒယော မဟာဒါနံ ဒေန္တိ, ဣမိနာ စ ဘိယျော ဒူရဂါမေ သလာကာ လဒ္ဓါ, တတ္ထ အဂစ္ဆန္တော ပုန သတ္တာဟံ သလာကံ န လဘတီတိ အလာဘဘယေန ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ ဂစ္ဆန္တော ပလိဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဂစ္ဆတိ နာမ. ယဿ စေသ သလာကဘတ္တာဒိနော အတ္ထာယ ဂစ္ဆတိ, ‘‘တံ ဒဿန္တိ နု ခေါ မေ, ဥဒါဟု န ဒဿန္တိ, ပဏီတံ နု ခေါ ဒဿန္တိ, ဥဒါဟု လူခံ, ထောကံ နု ခေါ, ဥဒါဟု ဗဟုကံ, သီတလံ နု ခေါ, ဥဒါဟု ဥဏှ’’န္တိ ဧဝံ တတ္ထ စ ဗဟုသံသယော ဟောတိ.

อย่างไร? คือว่า ภิกษุผู้ไม่ถือธุดงค์คือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัต เมื่ออยู่ในวิหารที่ไกลจากบ้าน ย่อมคิดตั้งแต่เช้าตรู่ว่า “เราจักได้ข้าวต้มหรือภัตตาหารที่เก็บค้างคืน หรือว่า ที่โรงฉัน ภัตตาหารที่แจกตามลำดับเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งจักถึงแก่เรา” ดังนี้แล้ว ตัดใยแมงมุม ปลุกฝูงโคที่นอนอยู่ ไปแต่เช้าตรู่ จึงชื่อว่าเป็นผู้เที่ยวไปในเวลาที่ไม่สมควร (อกาลจารี) เมื่อไปโดยเร็วประดุจนายพรานตามเนื้อ เพื่อจะให้ทันพวกมนุษย์ที่เพิ่งออกจากเรือนไปเพื่อทำการเกษตรเป็นต้น จึงชื่อว่าเป็นผู้รีบด่วนไป (ตุริตจารี) เมื่อเห็นใครๆ ในระหว่างทาง ก็ถามว่า “อุบาสกชื่อโน้น หรืออุบาสิกาชื่อโน้น อยู่ที่เรือนหรือไม่” เมื่อได้ฟังว่า “ไม่อยู่ที่เรือน” ก็ตัวสั่นประดุจถูกไฟไหม้ว่า “บัดนี้ เราจักได้จากที่ไหน” ตนเองประสงค์จะไปทิศตะวันตก แต่ได้สลากในทิศตะวันออก ก็เข้าไปหาภิกษุอื่นผู้ได้สลากในทิศตะวันตกแล้วแลกสลากว่า “ท่านผู้เจริญ กระผมจักไปทิศตะวันตก ขอท่านทั้งหลายจงรับสลากของกระผมไป ขอจงให้สลากของท่านทั้งหลายแก่กระผมเถิด” หรืออีกอย่างหนึ่ง เมื่อกำลังฉันสลากภัตที่นำมาส่วนหนึ่งอยู่ เมื่อพวกมนุษย์กล่าวว่า “ขอจงให้บาตรเพื่อรับสลากภัตของอีกรูปหนึ่งเถิด” ก็ให้ภิกษุอื่นให้บาตรไป โดยกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้บาตรของท่านเถิด กระผมใส่ภัตในบาตรของกระผมแล้ว จักให้บาตรของท่านคืน” เมื่อเขานำภัตมาแล้ว ก็ใส่ลงในบาตรของตนแล้วส่งบาตรคืน อย่างนี้ชื่อว่าแลกบาตร ในวิหาร พระราชา ราชมหาอำมาตย์เป็นต้นถวายมหาทาน และภิกษุรูปนี้ก็ได้สลากในบ้านไกลเป็นอันมาก เมื่อไม่ไปที่นั่น ก็จักไม่ได้สลากอีกตลอด ๗ วัน จึงไปด้วยความกลัวว่าจะไม่ได้รับของ, เมื่อไปอย่างนี้ ชื่อว่าไปโดยมีความกังวล และเมื่อเธอไปเพื่อสลากภัตเป็นต้นนั้น ก็ย่อมมีความสงสัยเป็นอันมากในที่นั้นว่า “เขาจักถวายแก่เราหรือไม่หนอ หรือว่าจักไม่ถวาย, จักถวายของประณีตหรือไม่หนอ หรือว่าของเศร้าหมอง, จักถวายของน้อยหรือไม่หนอ หรือว่าของมาก, จักถวายของเย็นหรือไม่หนอ หรือว่าของร้อน” ดังนี้

ပိဏ္ဍပါတိကော ပန ကာလဿေဝ ဝုဋ္ဌာယ ဝတ္တပဋိဝတ္တံ ကတွာ သရီရံ ပဋိဇဂ္ဂိတွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကတွာ ကာလံ သလ္လက္ခေတွာ မဟာဇနဿ ဥဠုင်္ကဘိက္ခာဒီနိ ဒါတုံ ပဟောနကကာလေ ဂစ္ဆတီတိ န အကာလစာရီ ဟောတိ, ဧကေကံ ပဒဝါရံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ဝိပဿန္တော ဂစ္ဆတီတိ န တုရိတစာရီ ဟောတိ, အတ္တနော ဂရုဘာဝေန ‘‘အသုကော ဂေဟေ, န ဂေဟေ’’တိ န ပုစ္ဆတိ, သလာကဘတ္တာဒီနိယေဝ န ဂဏှာတိ. အဂဏှန္တော ကိံ ပရိဝတ္တေဿတိ? န အညဿ ဝသေန ပလိဗုဒ္ဓေါဝ ဟောတိ[Pg.161], ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော ယထာရုစိ ဂစ္ဆတိ, ဣတရော ဝိယ န ဗဟုသံသယော ဟောတိ. ဧကသ္မိံ ဂါမေ ဝါ ဝီထိယာ ဝါ အလဘိတွာ အညတ္ထ စရတိ. တသ္မိမ္ပိ အလဘိတွာ အညတ္ထ စရန္တော မိဿကောဒနံ သင်္ကဍ္ဎိတွာ အမတံ ဝိယ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ဂစ္ဆတိ.

ส่วนภิกษุผู้ถือธุดงค์คือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัต ย่อมลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำวัตรและปฏิวัตร บริหารร่างกาย เข้าไปยังที่พัก ใส่ใจในกรรมฐาน กำหนดกาลเวลาแล้ว จึงไปในเวลาที่มหาชนสามารถถวายข้าวต้มและภิกษาเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น จึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้เที่ยวไปในเวลาที่ไม่สมควร (อกาลจารี), ไปโดยพิจารณาวิปัสสนาด้วยการทำย่างเท้าแต่ละก้าวให้เป็น ๖ ส่วน เพราะเหตุนั้น จึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้รีบด่วนไป (ตุริตจารี), ด้วยความที่ตนเป็นผู้ควรแก่การเคารพ จึงไม่ถามว่า “คนชื่อโน้นอยู่ที่เรือนหรือไม่”, ไม่รับสลากภัตเป็นต้นเลย เมื่อไม่รับ จักแลกเปลี่ยนอะไรเล่า? ย่อมไม่เป็นผู้มีความกังวลเพราะอาศัยผู้อื่นเลย, เมื่อใส่ใจในกรรมฐาน ย่อมไปได้ตามความพอใจ, ย่อมไม่มีความสงสัยมากเหมือนภิกษุอีกพวกหนึ่ง เมื่อไม่ได้ในบ้านหรือในถนนแห่งหนึ่ง ก็เที่ยวไปในที่อื่น แม้ในที่นั้นเมื่อไม่ได้ ก็เที่ยวไปในที่อื่น รวบรวมข้าวสุกที่ปะปนกันมาฉันประดุจอมฤตแล้วก็ไป

ပံသုကူလိကဿေဝ လဗ္ဘတိ, နော အပံသုကူလိကဿ. အပံသုကူလိကော ဟိ ဝဿာဝါသိကံ ပရိယေသန္တော စရတိ, န သေနာသနသပ္ပာယံ ပရိယေသတိ. ပံသုကူလိကော ပန န ဝဿာဝါသိကံ ပရိယေသန္တော စရတိ, သေနာသနသပ္ပာယမေဝ ပရိယေသတိ. တေစီဝရိကဿေဝ လဗ္ဘတိ, န ဣတရဿ. အတေစီဝရိကော ဟိ ဗဟုဘဏ္ဍော ဗဟုပရိက္ခာရော ဟောတိ, တေနဿ ဖာသုဝိဟာရော နတ္ထိ. အပ္ပိစ္ဆာဒီနဉ္စေဝ လဗ္ဘတိ, န ဣတရေသန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အတ္တနော စ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံ သမ္ပဿမာနော’’တိ. ပဉ္စမံ.

ย่อมมีได้แก่ภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตเท่านั้น ไม่มีแก่ภิกษุผู้ไม่ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัต จริงอยู่ ภิกษุผู้ไม่ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัต ย่อมเที่ยวแสวงหาผ้าจำนำพรรษา ไม่แสวงหาเสนาสนะที่สบาย ส่วนภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัต ย่อมไม่เที่ยวแสวงหาผ้าจำนำพรรษา แสวงหาแต่เสนาสนะที่สบายเท่านั้น ย่อมมีได้แก่ภิกษุผู้ทรงไตรจีวรเป็นวัตเท่านั้น ไม่มีแก่ภิกษุอื่น จริงอยู่ ภิกษุผู้ไม่ทรงไตรจีวรเป็นวัต ย่อมเป็นผู้มีบริขารมาก มีเครื่องใช้สอยมาก เพราะเหตุนั้น เธอจึงไม่มีความอยู่เป็นสุข ย่อมมีได้แก่ภิกษุผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นต้นเท่านั้น ไม่มีแก่ภิกษุพวกอื่น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – “เมื่อเล็งเห็นความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันของตนด้วย” ดังนี้ จบสูตรที่ ๕

၆. ဩဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาโอวาทสูตร

၁၄၉. ဆဋ္ဌေ အဟံ ဝါတိ ကသ္မာ အာဟ? ထေရံ အတ္တနော ဌာနေ ဌပနတ္ထံ. ကိံ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာ နတ္ထီတိ? အတ္ထိ. ဧဝံ ပနဿ အဟောသိ ‘‘ဣမေ န စိရံ ဌဿန္တိ, ကဿပေါ ပန ဝီသဝဿသတာယုကော, သော မယိ ပရိနိဗ္ဗုတေ သတ္တပဏ္ဏိဂုဟာယံ နိသီဒိတွာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟံ ကတွာ မမ သာသနံ ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏကာလပဝတ္တနကံ ကရိဿတိ, အတ္တနော တံ ဌာနေ ဌပေမိ, ဧဝံ ဘိက္ခူ ကဿပဿ သုဿူသိတဗ္ဗံ မညိဿန္တီ’’တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဒုဗ္ဗစာတိ ဒုက္ခေန ဝတ္တဗ္ဗာ. ဒေါဝစဿကရဏေဟီတိ ဒုဗ္ဗစဘာဝကရဏေဟိ. အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိနောတိ အနုသာသနိံ သုတွာ ပဒက္ခိဏံ န ဂဏှန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ န ပဋိပဇ္ဇန္တိ, အပ္ပဋိပဇ္ဇန္တာ ဝါမဂါဟိနော နာမ ဇာတာတိ ဒဿေတိ. အစ္စာဝဒန္တေတိ အတိက္ကမ္မ ဝဒန္တေ, သုတပရိယတ္တိံ နိဿာယ အတိဝိယ ဝါဒံ ကရောန္တေတိ အတ္ထော. ကော ဗဟုတရံ ဘာသိဿတီတိ ဓမ္မံ ကထေန္တော ကော ဗဟုံ ဘာသိဿတိ, ကိံ တွံ, ဥဒါဟု အဟန္တိ? ကော သုန္ဒရတရန္တိ, ဧကော ဗဟုံ ဘာသန္တော အသဟိတံ အမဓုရံ ဘာသတိ, ဧကော သဟိတံ မဓုရံ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကော သုန္ဒရတရ’’န္တိ? ဧကော ပန ဗဟုဉ္စ သုန္ဒရဉ္စ ကထေန္တော စိရံ န ဘာသတိ, လဟုညေဝ ဥဋ္ဌာတိ, ဧကော အဒ္ဓါနံ ပါပေတိ, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကော စိရတရ’’န္တိ? ဆဋ္ဌံ.

๑๔๙. ในสูตรที่ ๖ เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “เราหรือ...” ? ตรัสเพื่อทรงสถาปนาพระเถระไว้ในตำแหน่งของพระองค์ ถามว่า พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะไม่มีหรือ? ตอบว่า มี แต่พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งสองนี้จักดำรงอยู่ไม่นาน ส่วนพระกัสสปะมีอายุ ๑๒๐ ปี เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ท่านจักนั่งในถ้ำสัตตบรรณคูหา ทำการสังคายนาพระธรรมวินัย แล้วจักทำให้ศาสนาของเราดำรงอยู่ตลอดกาลประมาณ ๕,๐๐๐ ปี เราจักสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งของเรา เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลายจักสำคัญว่าคำของพระกัสสปะเป็นสิ่งที่ควรเชื่อฟัง” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ คำว่า “เป็นผู้ว่ายาก” คือ เป็นผู้ที่ใครๆ กล่าวได้โดยยาก คำว่า “ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่ายาก” คือ ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นผู้ว่ายาก คำว่า “เป็นผู้รับโอวาทโดยไม่เคารพ” ทรงแสดงว่า เมื่อได้ฟังคำพร่ำสอนแล้ว ย่อมไม่รับไว้โดยเคารพ ไม่ปฏิบัติตามที่ทรงสั่งสอน, ผู้ไม่ปฏิบัติตาม ชื่อว่าเป็นผู้รับเอาโดยวิปลาส คำว่า “ผู้กล่าวท้วง” อธิบายว่า ผู้กล่าวล่วงเกินกัน อาศัยสุตปริยัติแล้วทำการโต้เถียงกันอย่างยิ่ง คำว่า “ใครจักกล่าวได้มากกว่ากัน” คือ เมื่อกล่าวธรรม ใครจักกล่าวได้มาก, ท่านหรือ หรือว่าเรา? คำว่า “ใครจักกล่าวได้ไพเราะกว่ากัน” คือ บุคคลหนึ่ง เมื่อกล่าวมาก ย่อมกล่าวถ้อยคำที่ไม่ต่อเนื่อง ไม่ไพเราะ, อีกบุคคลหนึ่ง ย่อมกล่าวถ้อยคำที่ต่อเนื่อง ไพเราะ, พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า “ใครจักกล่าวได้ไพเราะกว่ากัน” อีกอย่างหนึ่ง บุคคลหนึ่ง เมื่อกล่าวทั้งมากและไพเราะ ย่อมกล่าวได้ไม่นาน ลุกขึ้นเสียเร็ว, อีกบุคคลหนึ่ง ย่อมกล่าวได้ตลอดระยะเวลายาวนาน, พระองค์ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า “ใครจักกล่าวได้นานกว่ากัน” จบสูตรที่ ๖

၇. ဒုတိယဩဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาทุติยโอวาทสูตร

၁၅၀. သတ္တမေ [Pg.162] သဒ္ဓါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ. ဝီရိယန္တိ ကာယိကစေတသိကံ ဝီရိယံ. ပညာတိ ကုသလဓမ္မဇာနနပညာ. န သန္တိ ဘိက္ခူ ဩဝါဒကာတိ ဣမဿ ပုဂ္ဂလဿ ဩဝါဒကာ အနုသာသကာ ကလျာဏမိတ္တာ နတ္ထီတိ ဣဒံ, ဘန္တေ, ပရိဟာနန္တိ ဒဿေတိ. သတ္တမံ.

๑๕๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สทฺธา ได้แก่ โอกัปปนสัทธา (ศรัทธาคือความเชื่อที่หยั่งลงมั่น) บทว่า วิริยํ ได้แก่ วิริยะทางกายและทางใจ บทว่า ปญฺญา ได้แก่ ปัญญาที่รู้ในกุศลธรรม บทว่า น สนฺติ ภิกฺขู โอวาทกา ความว่า สำหรับบุคคลนี้ ไม่มีภิกษุผู้ว่ากล่าวสอน ไม่มีกัลยาณมิตรผู้พร่ำสอน พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ข้อนี้เป็นความเสื่อม จบสูตรที่ ๗

၈. တတိယဩဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาตติยโอวาทสูตร

၁၅၁. အဋ္ဌမေ တထာ ဟိ ပနာတိ ပုဗ္ဗေ သောဝစဿတာယ, ဧတရဟိ စ ဒေါဝစဿတာယ ကာရဏပဋ္ဌပနေ နိပါတော. တတြာတိ တေသု ထေရေသု. ကော နာမာယံ ဘိက္ခူတိ ကော နာမော အယံ ဘိက္ခု? ကိံ တိဿတ္ထေရော ကိံ နာဂတ္ထေရောတိ? တတြာတိ တသ္မိံ ဧဝံ သက္ကာရေ ကယိရမာနေ. တထတ္တာယာတိ တထာဘာဝါယ, အာရညိကာဒိဘာဝါယာတိ အတ္ထော. သဗြဟ္မစာရိကာမောတိ ‘‘ဣမေ မံ ပရိဝါရေတွာ စရန္တူ’’တိ ဧဝံ ကာမေတိ ဣစ္ဆတိ ပတ္ထေတီတိ သဗြဟ္မစာရိကာမော. တထတ္တာယာတိ လာဘသက္ကာရနိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ. ဗြဟ္မစာရုပဒ္ဒဝေနာတိ ယော သဗြဟ္မစာရီနံ စတူသု ပစ္စယေသု အဓိမတ္တစ္ဆန္ဒရာဂေါ ဥပဒ္ဒဝေါတိ ဝုစ္စတိ, တေန ဥပဒ္ဒုတာ. အဘိပတ္ထနာတိ အဓိမတ္တပတ္ထနာ. ဗြဟ္မစာရိအဘိပတ္ထနေနာတိ ဗြဟ္မစာရီနံ အဓိမတ္တပတ္ထနာသင်္ခါတေန စတုပစ္စယဘာဝေန. အဋ္ဌမံ.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ตถา หิ ปน เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่าแสดงเหตุแห่งความเป็นผู้ว่าง่ายในกาลก่อน และความเป็นผู้ว่ายากในบัดนี้ บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น บทว่า โก นามายํ ภิกฺขุ ความว่า ภิกษุรูปนี้ชื่ออะไร? คือ พระติสสเถระ หรือ พระนาคเถระ? บทว่า ตตฺร ความว่า เมื่อสักการะอย่างนี้อันเขากระทำอยู่แก่ภิกษุนั้น บทว่า ตถตฺตาย ความว่า เพื่อความเป็นอย่างนั้น อธิบายว่า เพื่อความเป็นผู้อยู่ป่าเป็นต้น บทว่า สพฺรหฺมจาริกาโม ความว่า ผู้ที่ย่อมใคร่ ย่อมปรารถนา ย่อมตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "ขอภิกษุเหล่านี้จงแวดล้อมเราเที่ยวไปเถิด" ชื่อว่า สพรหมจาริกามะ (ผู้ใคร่เพื่อนพรหมจารี) บทว่า ตถตฺตาย ได้แก่ เพื่อให้เกิดลาภและสักการะ บทว่า พฺรหฺมจารูปทฺทเวน ความว่า ฉันทราคะอย่างยิ่งในปัจจัย ๔ ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายใด ที่เรียกว่า อุปัทวะ, ท่านถูกเบียดเบียนแล้วด้วยอุปัทวะนั้น บทว่า อภิปตฺถนา ได้แก่ ความปรารถนาอย่างยิ่ง บทว่า พฺรหฺมจาริอภิปตฺถเนน ได้แก่ ด้วยความปรารถนาในปัจจัย ๔ อันนับเนื่องด้วยความปรารถนาอย่างยิ่งของพรหมจารีทั้งหลาย จบสูตรที่ ๘

၉. ဈာနာဘိညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาฌานาภิญญาสูตร

၁၅၂. နဝမေ ယာဝဒေဝ အာကင်္ခါမီတိ ယာဝဒေဝ ဣစ္ဆာမိ. ယာနိ ပန ဣတော ပရံ ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒိနာ နယေန စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ, သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာတိအာဒိနာ နယေန စတဿော အရူပသမာပတ္တိယော, သဗ္ဗသော နေဝသညာနာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ သညာဝေဒယိတနိရောဓန္တိ ဧဝံ နိရောဓသမာပတ္တိ, အနေကဝိဟိတံ ဣဒ္ဓိဝိဓန္တိအာဒိနာ နယေန ပဉ္စ လောကိကာဘိညာ စ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ အနုပဒဝဏ္ဏနာယ စေဝ ဘာဝနာဝိဓာနေန စ သဒ္ဓိံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၆၉) ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ဆဠဘိညာယ ပန အာသဝါနံ ခယာတိ အာသဝါနံ ခယေန. အနာသဝန္တိ အာသဝါနံ အပစ္စယဘူတံ. စေတောဝိမုတ္တိန္တိ အရဟတ္တဖလသမာဓိံ. ပညာဝိမုတ္တိန္တိ အရဟတ္တဖလပညံ. နဝမံ.

๑๕๒. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ยาวเทว อากงฺขามิ ความว่า เราปรารถนาเพียงใด ก็อีกอย่างหนึ่ง ต่อจากนี้ไป รูปาวจรฌาน ๔ โดยนัยเป็นต้นว่า วิวิจฺเจว กาเมหิ, อรูปสมาบัติ ๔ โดยนัยเป็นต้นว่า สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกม, นิโรธสมาบัติอย่างนี้ว่า สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ, และโลกิยอภิญญา ๕ โดยนัยเป็นต้นว่า อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว ในบรรดาธรรมเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมทั้งอนุบทวรรณนาและวิธีเจริญภาวนา ก็ในอภิญญา ๖ บทว่า อาสวานํ ขยา ได้แก่ เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย บทว่า อนาสวนฺติ ได้แก่ ธรรมที่ไม่มีอาสวะเป็นปัจจัย บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ อรหัตตผลสมาธิ บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ อรหัตตผลปัญญา จบสูตรที่ ๙

၁၀. ဥပဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอุปัสสยสูตร

၁၅၃. ဒသမေ [Pg.163] အာယာမ, ဘန္တေတိ ကသ္မာ ဘိက္ခုနီဥပဿယဂမနံ ယာစတိ? န လာဘသက္ကာရဟေတု, ကမ္မဋ္ဌာနတ္ထိကာ ပနေတ္ထ ဘိက္ခုနိယော အတ္ထိ, တာ ဥဿုက္ကာပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေဿာမီတိ ယာစတိ. နနု စ သော သယမ္ပိ တေပိဋကော ဗဟုဿုတော, ကိံ သယံ ကထေတုံ န သက္ကောတီတိ? နော န သက္ကောတိ. ဗုဒ္ဓပဋိဘာဂဿ ပန သာဝကဿ ကထံ သဒ္ဓါတဗ္ဗံ မညိဿန္တီတိ ယာစတိ. ဗဟုကိစ္စော တွံ ဗဟုကရဏီယောတိ ကိံ ထေရော နဝကမ္မာဒိပသုတော, ယေန နံ ဧဝမာဟာတိ? နော, သတ္ထရိ ပန ပရိနိဗ္ဗုတေ စတဿော ပရိသာ အာနန္ဒတ္ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, ဣဒါနိ ကဿ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ စရထ, ကဿ ပရိဝေဏံ သမ္မဇ္ဇထ, ကဿ မုခေါဒကံ ဒေထာ’’တိ ရောဒန္တိ ပရိဒေဝန္တိ. ထေရော ‘‘အနိစ္စာ သင်္ခါရာ, ဝုဒ္ဓသရီရေပိ နိလ္လဇ္ဇောဝ မစ္စုရာဇာ ပဟရိ. ဧသာ သင်္ခါရာနံ ဓမ္မတာ, မာ သောစိတ္ထ, မာ ပရိဒေဝိတ္ထာ’’တိ ပရိသံ သညာပေတိ. ဣဒမဿ ဗဟုကိစ္စံ. တံ သန္ဓာယ ထေရော ဧဝမာဟ. သန္ဒဿေသီတိ ပဋိပတ္တိဂုဏံ ဒဿေသိ. သမာဒပေသီတိ ဂဏှာပေသိ. သမုတ္တေဇေသီတိ သမုဿာဟေသိ. သမ္ပဟံသေသီတိ ပဋိလဒ္ဓဂုဏေန မောဒါပေသိ.

๑๕๓. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อายาม ภนฺเต ความว่า เพราะเหตุไร ท่านพระอานนท์จึงขอให้ไปสู่สำนักนางภิกษุณี? ท่านมิได้ขอเพราะเหตุแห่งลาภสักการะ แต่ขอด้วยคิดว่า "ในสำนักนี้มีนางภิกษุณีผู้ต้องการกรรมฐาน เราจักให้ท่านปลุกใจนางภิกษุณีเหล่านั้นแล้วแสดงกรรมฐาน" ถามว่า ก็ท่านพระอานนท์นั้นเองเป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นพหูสูต ท่านไม่สามารถจะแสดงเองได้หรือ? ตอบว่า มิใช่ว่าท่านไม่สามารถ แต่ท่านขอด้วยคิดว่า "นางภิกษุณีเหล่านั้นจักสำคัญว่า คำของพระสาวกผู้เป็นคู่เคียงของพระพุทธเจ้าเป็นสิ่งที่ควรเชื่อถือ" บทว่า พหุกิจฺโจ ตฺวํ พหุกรณิโย ความว่า พระเถระ (พระอานนท์) ขวนขวายในนวกรรมเป็นต้นหรือ? เพราะเหตุใด ท่าน (พระมหากัสสปะ) จึงกล่าวกับท่านอย่างนี้? ตอบว่า มิใช่เช่นนั้น แต่เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว บริษัท ๔ เข้าไปหาท่านพระอานนท์เถระแล้ว ร้องไห้รำพันว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้ ท่านถือบาตรและจีวรของใครเที่ยวไป, ท่านกวาดบริเวณของใคร, ท่านถวายน้ำล้างพระพักตร์แก่ใคร?" พระเถระจึงให้บริษัทเข้าใจว่า "สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง แม้ในพระสรีระของพระพุทธเจ้า มัจจุราชผู้ไร้ยางอายก็ได้ประหารแล้ว นี่เป็นธรรมดาของสังขารทั้งหลาย ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย" นี้เป็นกิจมากของท่าน พระเถระ (พระมหากัสสปะ) หมายถึงข้อนี้จึงกล่าวอย่างนั้น บทว่า สนฺทสฺเสสิ คือ ท่านแสดงคุณแห่งปฏิปทา บทว่า สมาทเปสิ คือ ท่านให้ยึดถือ บทว่า สมุตฺเตเชสิ คือ ท่านปลุกเร้า บทว่า สมฺปหํเสสิ คือ ท่านทำให้บันเทิงด้วยคุณที่ได้บรรลุแล้ว

ထုလ္လတိဿာတိ သရီရေန ထူလာ, နာမေန တိဿာ. ဝေဒေဟမုနိနောတိ ပဏ္ဍိတမုနိနော. ပဏ္ဍိတော ဟိ ဉာဏသင်္ခါတေန ဝေဒေန ဤဟတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ကရောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝေဒေဟော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒေဟော စ သော မုနိ စာတိ, ဝေဒေဟမုနိ. ဓမ္မံ ဘာသိတဗ္ဗံ မညတီတိ တိပိဋကဓရဿ ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကဿ သမ္မုခေ သယံ အရညဝါသီ ပံသုကူလိကော သမာနော ‘‘ဓမ္မကထိကော အဟ’’န္တိ ဓမ္မံ ဘာသိတဗ္ဗံ မညတိ. ဣဒံ ကိံ ပန, ကထံ ပနာတိ? အဝဇာနမာနာ ဘဏတိ. အဿောသီတိ အညေန အာဂန္တွာ အာရောစိတဝသေန အဿောသိ. အာဂမေဟိ တွံ, အာဝုသောတိ တိဋ္ဌ တွံ, အာဝုသော. မာ တေ သံဃော ဥတ္တရိ ဥပပရိက္ခီတိ မာ ဘိက္ခုသံဃော အတိရေကဩကာသေ တံ ဥပပရိက္ခီတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘အာနန္ဒေန ဗုဒ္ဓပဋိဘာဂေါ သာဝကော ဝါရိတော, ဧကာ ဘိက္ခုနီ န ဝါရိတာ, တာယ သဒ္ဓိံ သန္ထဝေါ ဝါ သိနေဟော ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ မာ တံ သံဃော ဧဝံ အမညီတိ.

บทว่า ถุลฺลติสฺสา คือ มีร่างกายอ้วน ชื่อว่าติสสา บทว่า เวเทหมุนิโน ได้แก่ ของพระมุนีผู้เป็นบัณฑิต (พระอานนท์) ด้วยว่า บัณฑิตย่อมพากเพียรทำกิจทั้งปวงด้วยเวทะคือนามว่าญาณ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "เวเทหะ" ท่านเป็นเวเทหะด้วย เป็นมุนีด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เวเทหมุนิ บทว่า ธมฺมํ ภาสิตพฺพํ มญฺญติ ความว่า ตนเองเป็นผู้อยู่ป่า ถือบังสุกุลเป็นวัตร ต่อหน้าท่านผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก กลับสำคัญว่า "เราเป็นธรรมกถึก" จึงสำคัญว่าตนควรแสดงธรรม นางกล่าวดูหมิ่นว่า "นี่มันอะไรกัน? นี่มันอย่างไรกัน?" บทว่า อสฺโสสิ คือ ได้ฟังโดยที่คนอื่นมาบอก บทว่า อาคเมหิ ตฺวํ อาวุโส ความว่า ท่านจงรอก่อน อาวุโส บทว่า มา เต สงฺโฆ อุตฺตริอุปปริกฺขิ ความว่า ขอภิกษุสงฆ์อย่าได้ไต่สวนท่านในโอกาสอันเกินควรเลย ความหมายที่กล่าวไว้คือ "ขอสงฆ์อย่าได้สำคัญท่านอย่างนี้ว่า 'พระอานนท์ห้ามพระสาวกผู้เป็นคู่เคียงของพระพุทธเจ้า แต่ไม่ห้ามภิกษุณีรูปหนึ่ง ความคุ้นเคยหรือความรักใคร่กับภิกษุณีนั้นจักมี' ดังนี้เลย"

ဣဒါနိ [Pg.164] အတ္တနော ဗုဒ္ဓပဋိဘာဂဘာဝံ ဒီပေန္တော တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ? သတ္တရတနန္တိ သတ္တဟတ္ထပ္ပမာဏံ. နာဂန္တိ ဟတ္ထိံ. အဍ္ဎဋ္ဌရတနံ ဝါတိ အဍ္ဎရတနေန ဦနအဋ္ဌရတနံ, ပုရိမပါဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ကုမ္ဘာ ဝိဒတ္ထာဓိကသတ္တဟတ္ထုဗ္ဗေဓန္တိ အတ္ထော. တာလပတ္တိကာယာတိ တရုဏတာလပဏ္ဏေန. စဝိတ္ထာတိ စုတာ, န မတာ ဝါ နဋ္ဌာ ဝါ, ဗုဒ္ဓပဋိဘာဂဿ ပန သာဝကဿ ဥပဝါဒံ ဝတွာ မဟာကဿပတ္ထေရေ ဆဟိ အဘိညာဟိ သီဟနာဒံ နဒန္တေ တဿာ ကာသာဝါနိ ကဏ္ဋကသာခါ ဝိယ ကစ္ဆုသာခါ ဝိယ စ သရီရံ ခါဒိတုံ အာရဒ္ဓါနိ, တာနိ ဟာရေတွာ သေတကာနိ နိဝတ္ထက္ခဏေယေဝဿာ စိတ္တဿာဒေါ ဥဒပါဒီတိ. ဒသမံ.

บัดนี้ ท่าน (พระมหากัสสปะ) ประสงค์จะแสดงความเป็นคู่เคียงของพระพุทธเจ้าของตน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ตํ กึ มญฺญสิ อาวุโส บทว่า สตฺตรตนํ ได้แก่ มีประมาณ ๗ ศอก บทว่า นาคํ ได้แก่ ช้าง บทว่า อฑฺฒฏฺฐรตนํ วา คือ ๘ ศอกหย่อนกึ่งศอก อธิบายว่า สูง ๗ ศอกกับหนึ่งคืบ ตั้งแต่เท้าหน้าจนถึงกระพอง บทว่า ตาลปตฺติกาย ได้แก่ ด้วยใบตาลอ่อน บทว่า จวิตฺถา คือ เคลื่อนแล้ว มิใช่ตายหรือพินาศไป แต่เพราะกล่าวคำว่าร้ายต่อพระสาวกผู้เป็นคู่เคียงของพระพุทธเจ้า เมื่อท่านพระมหากัสสปเถระบันลือสีหนาทด้วยอภิญญา ๖ ผ้ากาสาวะของนางได้เริ่มกัดกินร่างกายประดุจกิ่งไม้มีหนาม หรือประดุจหิด ครั้นนางเปลื้องผ้าเหล่านั้นออก นุ่งผ้าขาวแล้ว ความสบายใจจึงเกิดขึ้นแก่นางในขณะที่นุ่งนั้นเอง จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. စီဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาจีวรสูตร

၁၅၄. ဧကာဒသမေ ဒက္ခိဏာဂိရိသ္မိန္တိ ရာဇဂဟံ ပရိဝါရေတွာ ဌိတဿ ဂိရိနော ဒက္ခိဏဘာဂေ ဇနပဒေါ ဒက္ခိဏာဂိရိ နာမ, တသ္မိံ စာရိကံ စရတီတိ အတ္ထော. စာရိကာ စ နာမ ဒုဝိဓာ ဟောတိ တုရိတစာရိကာ စ အတုရိတစာရိကာ စ. တတ္ထ ယံ ဧကစ္စော ဧကံ ကာသာဝံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ ပတ္တစီဝရံ အံသေ လဂ္ဂေတွာ ဆတ္တံ အာဒါယ သရီရတော သေဒေဟိ ပဂ္ဃရန္တေဟိ ဒိဝသေန သတ္တဋ္ဌယောဇနာနိ ဂစ္ဆတိ, ယံ ဝါ ပန ဗုဒ္ဓါ ကိဉ္စိဒေဝ ဗောဓနေယျသတ္တံ ဒိသွာ ယောဇနသတမ္ပိ ယောဇနသဟဿမ္ပိ ခဏေန ဂစ္ဆန္တိ, ဧသာ တုရိတစာရိကာ နာမ. ဒေဝသိကံ ပန ဂါဝုတံ အဍ္ဎယောဇနံ တိဂါဝုတံ ယောဇနန္တိ ဧတ္တကံ အဒ္ဓါနံ အဇ္ဇတနာယ နိမန္တနံ အဓိဝါသယတော ဇနသင်္ဂဟံ ကရောတော ဂမနံ, ဧသာ အတုရိတစာရိကာ နာမ. အယံ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ.

๑๕๔. ในสูตรที่ 11 บทว่า ทักขิณาคิริสมึ ความว่า ชนบทในทิศใต้แห่งภูเขาที่ตั้งล้อมรอบกรุงราชคฤห์ ชื่อว่าทักขิณาคิรี มีความหมายว่า ท่านเที่ยวจาริกไปในชนบทนั้น. ก็ การจาริกมี 2 อย่าง คือ ตุริตจาริก (การจาริกด่วน) และอตุริตจาริก (การจาริกไม่ด่วน). ในจาริก 2 อย่างนั้น การที่ภิกษุบางรูปนุ่งผ้ากาสาวะผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง คล้องบาตรและจีวรไว้ที่บ่า ถือร่ม มีเหงื่อไหลจากกาย ไปได้วันละ 7-8 โยชน์ หรืออีกอย่างหนึ่ง การที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเห็นเวไนยสัตว์บางตนแล้ว เสด็จไปได้ 100 โยชน์บ้าง 1,000 โยชน์บ้าง โดยขณะเดียว นี้ชื่อว่า ตุริตจาริก. ส่วนการไปของผู้ทรงรับนิมนต์เพื่อฉันในวันนี้ สู่ระยะทางประมาณเท่านี้ คือ คาวุตหนึ่งบ้าง กึ่งโยชน์บ้าง สามคาวุตบ้าง โยชน์หนึ่งบ้าง ทุกๆ วัน ทรงทำการสงเคราะห์ชน นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก. ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาอตุริตจาริกนี้.

နနု စ ထေရော ပဉ္စဝီသတိ ဝဿာနိ ဆာယာ ဝိယ ဒသဗလဿ ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော ဂစ္ဆန္တောဝ အဟောသိ, ‘‘ကဟံ အာနန္ဒော’’တိ ဝစနဿ ဩကာသမေဝ န အဒါသိ, သော ကိသ္မိံ ကာလေ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ စာရိကံ စရိတုံ ဩကာသံ လဘတီတိ? သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗာနသံဝစ္ဆရေ. ပရိနိဗ္ဗုတေ ကိရ သတ္ထရိ မဟာကဿပတ္ထေရော သတ္ထု ပရိနိဗ္ဗာနေ သန္နိပတိတဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနတ္ထံ ပဉ္စသတေ ဘိက္ခူ ဥစ္စိနိတွာ, ‘‘အာဝုသော, မယံ ရာဇဂဟေ ဝဿံ ဝသန္တာ ဓမ္မဝိနယံ သင်္ဂါယိဿာမ, တုမှေ ပုရေ [Pg.165] ဝဿူပနာယိကာယ အတ္တနော ပလိဗောဓံ ဥစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇဂဟေ သန္နိပတထာ’’တိ ဝတွာ အတ္တနာ ရာဇဂဟံ ဂတော. အာနန္ဒတ္ထေရောပိ ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ မဟာဇနံ သညာပေန္တော သာဝတ္ထိံ ဂန္တွာ တတော နိက္ခမ္မ ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆန္တော ဒက္ခိဏာဂိရိသ္မိံ စာရိကံ စရိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

ก็พระเถระ (อานนท์) ได้เป็นผู้ติดตามพระทศพลไปข้างหลังๆ ดุจเงา ตลอด 25 ปี ไม่ได้เปิดโอกาสให้มีพระดำรัสถามว่า "อานนท์อยู่ที่ไหน" เลย ท่าน (อานนท์) นั้น ได้โอกาสที่จะเที่ยวจาริกไปกับภิกษุสงฆ์ในกาลไหน? (ตอบว่า) ในปีที่พระศาสดาปรินิพพาน. ได้ยินว่า เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว พระมหากัสสปเถระนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ที่ประชุมกันในคราวปรินิพพานของพระศาสดาแล้ว คัดเลือกภิกษุ 500 รูป เพื่อทำการสังคายนาพระธรรมวินัย แล้วกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พวกเราจำพรรษาในกรุงราชคฤห์แล้ว จักสังคายนาพระธรรมวินัย, ท่านทั้งหลายจงตัดปลิโพธของตนแล้ว มาประชุมกันในกรุงราชคฤห์ ก่อนวันเข้าพรรษา" แล้วตนเองก็ไปยังกรุงราชคฤห์. แม้พระอานนทเถระก็ถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาค พลางประกาศแก่มหาชน ไปยังกรุงสาวัตถี ออกจากกรุงสาวัตถีนั้นแล้ว ขณะเดินทางไปยังกรุงราชคฤห์ ได้เที่ยวจาริกไปในทักขิณาคิรีชนบท. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงการจาริกนั้น.

ယေဘုယျေန ကုမာရဘူတာတိ ယေ တေ ဟီနာယာဝတ္တာ နာမ, တေ ယေဘုယျေန ကုမာရကာ ဒဟရာ တရုဏာ ဧကဝဿိကဒွေဝဿိကာ ဘိက္ခူ စေဝ အနုပသမ္ပန္နကုမာရကာ စ. ကသ္မာ ပနေတေ ပဗ္ဗဇိတာ, ကသ္မာ ဟီနာယာဝတ္တာတိ? တေသံ ကိရ မာတာပိတရော စိန္တေသုံ – ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရော သတ္ထု ဝိဿာသိကော အဋ္ဌ ဝရေ ယာစိတွာ ဥပဋ္ဌဟတိ, ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ သတ္ထာရံ ဂဟေတွာ ဂန္တုံ သက္ကောတိ, အမှာကံ ဒါရကေ ဧတဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗာဇေမ, သော သတ္ထာရံ ဂဟေတွာ အာဂမိဿတိ, တသ္မိံ အာဂတေ မယံ မဟာသက္ကာရံ ကာတုံ လဘိဿာမာ’’တိ. ဣမိနာ တာဝ ကာရဏေန နေသံ ဉာတကာ တေ ပဗ္ဗာဇေသုံ. သတ္ထရိ ပန ပရိနိဗ္ဗုတေ တေသံ သာ ပတ္ထနာ ဥပစ္ဆိန္နာ, အထ တေ ဧကဒိဝသေနေဝ ဥပ္ပဗ္ဗာဇေသုံ.

บทว่า เยภุยฺเยน กุมารภูตา ความว่า สัทธิวิหาริกเหล่าใดของท่าน (พระอานนท์) ที่ชื่อว่าเวียนมาสู่เพศต่ำ (สึก) สัทธิวิหาริกเหล่านั้น โดยมากเป็นเด็กชาย ยังเยาว์วัย อ่อนวัย เป็นภิกษุมีพรรษา 1 หรือ 2 บ้าง และเป็นกุมารที่ยังไม่ได้อุปสมบท (สามเณร) บ้าง. ก็เพราะเหตุไร ชนเหล่านี้จึงบวช? เพราะเหตุไรจึงสึก? (ตอบว่า) ได้ยินว่า มารดาบิดาของชนเหล่านั้นคิดว่า "พระอานนทเถระเป็นผู้คุ้นเคยกับพระศาสดา ทูลขอพร 8 ประการแล้วอุปัฏฐาก สามารถนิมนต์พระศาสดาไปยังสถานที่ที่ตนปรารถนาได้ เราทั้งหลายจงให้บุตรของเราบวชในสำนักของท่านผู้นี้ ท่านจักนิมนต์พระศาสดามา เมื่อพระองค์เสด็จมาแล้ว พวกเราจักได้ทำสักการะใหญ่". ด้วยเหตุนี้ ญาติของชนเหล่านั้นจึงให้พวกเขาบวช. แต่เมื่อพระศาสดาปรินิพพานแล้ว ความปรารถนานั้นของพวกเขาได้ขาดสิ้นไป ครั้งนั้น ญาติเหล่านั้นจึงให้พวกเขาสึกภายในวันเดียวกัน.

ယထာဘိရန္တန္တိ ယထာရုစိယာ ယထာအဇ္ဈာသယေန. တိကဘောဇနံ ပညတ္တန္တိ, ဣဒံ ‘‘ဂဏဘောဇနေ အညတြ သမယာ ပါစိတ္တိယ’’န္တိ (ပါစိ. ၂၁၁). ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ အကပ္ပိယနိမန္တနံ သာဒိယိတွာ ဧကတော ပဋိဂ္ဂဏှန္တာနမ္ပိ အနာပတ္တိ, တသ္မာ ‘‘တိကဘောဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า ยถาภิรนฺตํ ความว่า ตามความพอใจ ตามอัธยาศัย. บทว่า ติกโภชนํ ปญฺญตฺตํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงสิกขาบทนี้ว่า "เป็นปาจิตตีย์ในคณะโภชนะ เว้นแต่สมัย". เพราะในโภชนะนั้น แม้ภิกษุ 3 รูป ยินดีนิมนต์อันไม่สมควรแล้วรับพร้อมกัน ก็ไม่เป็นอาบัติ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "ติกโภชนะ".

ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယာတိ ဒုဿီလပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဏှနတ္ထံ. ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယာတိ ဒုမ္မင်္ကူနံ နိဂ္ဂဟေနေဝ ပေသလာနံ ဥပေါသထပဝါရဏာ ဝတ္တန္တိ, သမဂ္ဂဝါသော ဟောတိ, အယံ တေသံ ဖာသုဝိဟာရော ဟောတိ, ဣမဿ ဖာသုဝိဟာရဿ အတ္ထာယ. မာ ပါပိစ္ဆာ ပက္ခံ နိဿာယ သံဃံ ဘိန္ဒေယျုန္တိ ယထာ ဒေဝဒတ္တော သပရိသော ကုလေသု ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇန္တော ပါပိစ္ဆေ နိဿာယ သံဃံ ဘိန္ဒိ, ဧဝံ အညေပိ ပါပိစ္ဆာ ဂဏဗန္ဓေန ကုလေသု ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇမာနာ ဂဏံ ဝဍ္ဎေတွာ တံ ပက္ခံ နိဿာယ မာ သံဃံ ဘိန္ဒေယျုန္တိ, ဣတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ပညတ္တန္တိ အတ္ထော. ကုလာနုဒ္ဒယတာယ စာတိ ဘိက္ခုသံဃေ ဥပေါသထပဝါရဏံ ကတွာ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသန္တေ [Pg.166] မနုဿာ သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒတွာ သဂ္ဂပရာယဏာ ဘဝန္တိ, ဣတိ ဣမာယ ကုလာနုဒ္ဒယတာယ စ ပညတ္တန္တိ အတ္ထော.

บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย ความว่า เพื่อข่มบุคคลผู้ทุศีล. บทว่า เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย ความว่า เพราะการข่มบุคคลผู้เก้อยากนั่นแล อุโบสถและปวารณาของภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รักจึงเป็นไปได้ การอยู่ร่วมกันโดยพร้อมเพรียงย่อมมี นี้เป็นการอยู่ผาสุกของภิกษุเหล่านั้น เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ผาสุกนี้. บทว่า มา ปาปิจฺฉา ปกฺขํ นิสฺสาย สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุํ ความว่า เหมือนอย่างที่พระเทวทัตพร้อมด้วยบริษัท เที่ยวขอในตระกูลต่างๆ แล้วฉัน อาศัยพวกผู้มีความปรารถนาลามก ทำสงฆ์ให้แตก ฉันใด แม้ภิกษุผู้มีความปรารถนาลามกเหล่าอื่น ก็อย่าได้ตั้งคณะ เที่ยวขอในตระกูลต่างๆ แล้วฉัน เพิ่มพูนคณะ อาศัยพวกนั้นแล้ว ทำสงฆ์ให้แตก ฉันนั้น มีความหมายว่า ทรงบัญญัติไว้ด้วยเหตุนี้. และบทว่า กุลานุทฺทยตาย จ มีความหมายว่า เมื่อภิกษุสงฆ์ทำอุโบสถปวารณาแล้ว อยู่ร่วมกันโดยพร้อมเพรียง มนุษย์ทั้งหลายถวายสลากภัตเป็นต้นแล้ว ย่อมมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ทรงบัญญัติไว้เพื่ออนุเคราะห์ตระกูลด้วยเหตุนี้.

သဿဃာတံ မညေ စရသီတိ သဿံ ဃာတေန္တော ဝိယ အာဟိဏ္ဍသိ. ကုလူပဃာတံ မညေ စရသီတိ ကုလာနိ ဥပဃာတေန္တော ဝိယ ဟနန္တော ဝိယ အာဟိဏ္ဍသိ. ဩလုဇ္ဇတီတိ ဝိသေသေန ပလုဇ္ဇတိ ဘိဇ္ဇတိ. ပလုဇ္ဇန္တိ ခေါ တေ, အာဝုသော, နဝပ္ပာယာတိ, အာဝုသော, ဧတေ တုယှံ ပါယေန ယေဘုယျေန နဝကာ ဧကဝဿိကဒုဝဿိကာ ဒဟရာ စေဝ သာမဏေရာ စ ပလုဇ္ဇန္တိ ဘိဇ္ဇန္တိ. န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသီတိ အယံ ကုမာရကော အတ္တနော ပမာဏံ န ဇာနာတီတိ ထေရံ တဇ္ဇေန္တော အာဟ.

บทว่า สสฺสฆาตํ มญฺเญ จรสีติ ความว่า ท่านเที่ยวไปประดุจดังผู้กำลังทำลายข้าวกล้า. บทว่า กุลูปฆาตํ มญฺเญ จรสีติ ความว่า ท่านเที่ยวไปประดุจดังผู้กำลังเบียดเบียน ประดุจดังผู้กำลังทำลายตระกูลทั้งหลาย. บทว่า โอลุชฺชติ ความว่า ย่อมเสียหาย ย่อมแตกทำลายโดยพิเศษ. บทว่า ปลุชฺชนฺติ โข เต อาวุโส นวปฺปายาติ ความว่า ดูก่อนอาวุโส ภิกษุใหม่และสามเณรเหล่านี้ของท่าน ซึ่งโดยมากเป็นภิกษุใหม่ มีพรรษา 1 หรือ 2 ยังเยาว์วัย ย่อมเสียหาย ย่อมแตกทำลาย. บทว่า น วายํ กุมารโก มตฺตมญฺญาสีติ ความว่า เด็กคนนี้ไม่รู้จักประมาณของตน ดังนี้ (พระมหากัสสปะ) กล่าวขู่พระเถระ (พระอานนท์).

ကုမာရကဝါဒါ န မုစ္စာမာတိ ကုမာရကဝါဒတော န မုစ္စာမ. တထာ ဟိ ပန တွန္တိ ဣဒမဿ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗတာယ ကာရဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယသ္မာ တွံ ဣမေဟိ နဝေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရရဟိတေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိစရသိ, တသ္မာ ကုမာရကေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိစရန္တော ကုမာရကောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟသီတိ.

บทว่า กุมารกวาทา น มุจฺจามาติ ความว่า เราไม่พ้นจากคำว่า "เด็ก". บทว่า ตถา หิ ปน ตฺวํ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงเหตุแห่งการที่ท่าน (พระอานนท์) ควรถูกว่ากล่าวอย่างนั้น. อธิบายในบทนี้มีดังนี้: เพราะเหตุที่ท่านเที่ยวไปกับภิกษุใหม่เหล่านี้ผู้ปราศจากความสำรวมอินทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านผู้เที่ยวไปกับเด็กๆ จึงสมควรที่จะถูกเรียกว่า "เด็ก".

အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗော သမာနောတိ ဣဒံ ယသ္မာ ထေရဿ ဣမသ္မိံ သာသနေ နေဝ အာစရိယော န ဥပဇ္ဈာယော ပညာယတိ, သယံ ကာသာယာနိ ဂဟေတွာ နိက္ခန္တော, တသ္မာ အနတ္တမနတာယ အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗတံ အာရောပယမာနာ အာဟ.

บทว่า อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ สมาโน นี้ (ภิกษุณีถุลลนันทา) กล่าวเพราะเหตุที่พระเถระ (พระมหากัสสปะ) ไม่มีทั้งอาจารย์และอุปัชฌาย์ปรากฏในพระศาสนานี้ ท่านถือผ้ากาสาวะออกบวชด้วยตนเอง เพราะเหตุนั้น (นาง) ไม่พอใจ จึงกล่าวหาว่าเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน.

သဟသာတိ ဧတ္ထ ရာဂမောဟစာရောပိ သဟသာစာရော, ဣဒံ ပန ဒေါသစာရဝသေန ဝုတ္တံ. အပ္ပဋိသင်္ခါတိ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ, ဣဒါနိ အတ္တနော ပဗ္ဗဇ္ဇံ သောဓေန္တော ယတွာဟံ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသိတုန္တိ ဌပေတွာ ဘဂဝန္တံ အညံ မယှံ သတ္ထာတိ ဧဝံ ဥဒ္ဒိသိတုံ န ဇာနာမိ. သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိအာဒီသု သစေပိ သဋ္ဌိဟတ္ထေ ဃရေ ယောဇနသတန္တရေပိ ဝါ ဒွေ ဇာယမ္ပတိကာ ဝသန္တိ, တထာပိ တေသံ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောယေဝ. ရဇာပထောတိ ရာဂရဇာဒီနံ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ‘‘အာဂမနပထော’’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. အလဂ္ဂနဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော ဝိယာတိ အဗ္ဘောကာသော. ပဗ္ဗဇိတော ဟိ ကူဋာဂါရရတနမယပါသာဒဒေဝဝိမာနာဒီသု ပိဟိတဒွါရဝါတပါနေသု ပဋိစ္ဆန္နေသု ဝသန္တောပိ နေဝ လဂ္ဂတိ န သဇ္ဇတိ န ဗဇ္ဈတိ, တေန ဝုတ္တံ [Pg.167] ‘‘အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ. အပိစ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ကုသလကိရိယာယ ဩကာသာဘာဝတော ရဇာပထော အသံဝုတသင်္ကာရဋ္ဌာနံ ဝိယ ရဇာနံ, ကိလေသရဇာနံ သန္နိပါတဋ္ဌာနတော, အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ ကုသလကိရိယာယ ယထာ သုခံ ဩကာသသဗ္ဘာဝတော.

ในบทว่า สหสา นี้ แม้การเกิดขึ้นแห่งราคะและโมหะ ก็ชื่อว่าเป็นการเกิดขึ้นโดยพลการ แต่คำนี้ท่านกล่าวด้วยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของโทสะ. บทว่า อปฺปฏิสงฺขา คือ ไม่พิจารณา. บัดนี้ (พระมหากัสสปเถระ) เมื่อจะชำระบรรพชาของตนให้บริสุทธิ์ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ยโตหํ อาวุโส. ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสิตุํ ความว่า ข้าพเจ้าไม่รู้จักที่จะอุทิศอย่างนี้ว่า 'ศาสดาอื่นนอกจากพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดาของเรา'. ในบทเป็นต้นว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส พึงทราบเนื้อความดังนี้ แม้หากว่าสามีภรรยาสองคนอยู่ (ด้วยกัน) ในเรือนขนาด ๖๐ ศอก หรือแม้ห่างกัน ๑๐๐ โยชน์ ถึงอย่างนั้น การอยู่ครองเรือนของคนทั้งสองนั้น ก็คับแคบอยู่นั่นเอง เพราะเป็นภาวะที่มีความกังวลและความกังวลผูกพัน. บทว่า รชาปโถ คือ เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีคือราคะเป็นต้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. จะกล่าวว่า 'เป็นทางมา (แห่งธุลี)' ก็ควร. ชื่อว่า อัพโภกาส เพราะอรรถว่าไม่ข้องติด ดุจที่แจ้ง. จริงอยู่ บรรพชิตแม้อยู่ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานเทวดาเป็นต้น ที่มีประตูหน้าต่างปิดแล้ว อันมุงบังไว้ ก็ไม่ติด ไม่ข้อง ไม่ผูกพัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บรรพชาเป็นที่แจ้ง'. อีกอย่างหนึ่ง ฆราวาสคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อทำกุศลกรรม, เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งธุลีคือกิเลส ดุจกองขยะที่ไม่ได้ดูแลรักษา, บรรพชาเป็นที่แจ้ง เพราะมีโอกาสทำกุศลกรรมได้ตามสบาย.

နယိဒံ သုကရံ…ပေ… ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပကထာ – ယဒေတံ သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယံ ဧကမ္ပိ ဒိဝသံ အခဏ္ဍံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ စရိတဗ္ဗံ, ဧကဒိဝသမ္ပိ စ ကိလေသမလေန အမလီနံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ, သင်္ခလိခိတံ လိခိတသင်္ခသဒိသံ ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂံ စရိတဗ္ဗံ, ဣဒံ န သုကရံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ…ပေ… စရိတုံ, ယံနူနာဟံ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကသာယရသပီတတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ပရိဒဟိတွာ အဂါရသ္မာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇ္ဇေယျန္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တံ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ, တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနဂါရိယာတိ ဉာတဗ္ဗာ, တံ အနဂါရိယံ. ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပဋိပဇ္ဇေယျံ.

ในบทว่า นยิทํ สุกรํ...ฯลฯ...ปพฺพเชยฺยํ นี้ มีคำย่อดังนี้ – พรหมจรรย์อันนับด้วยไตรสิกขานี้ใด อันบุคคลพึงประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะต้องทำให้ไม่ขาดแม้ในวันเดียวแล้วให้ถึงจริมกจิต, และพึงประพฤติให้บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะต้องทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้ในวันเดียวแล้วให้ถึงจริมกจิต, พึงประพฤติให้เป็นสังขลิขิตะ คือให้เหมือนสังข์ที่ขัดแล้ว ให้เป็นเช่นกับสังข์ที่ล้างแล้ว, การประพฤติพรหมจรรย์นี้ให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว...ฯลฯ... อันผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ทำได้ไม่ง่าย, ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะอันสมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะเป็นผ้าที่ดื่มรสแห่งน้ำฝาด แล้วออกจากเรือนบวชเป็นอนาคาริก. และในบทว่า อนาคาริยํ นั้น เพราะกรรมที่เป็นประโยชน์แก่เรือน คือ กสิกรรม พาณิชยกรรมเป็นต้น เรียกว่า อาคาริยะ, กรรมนั้นไม่มีในบรรพชา เพราะฉะนั้น บรรพชาพึงทราบว่า อนาคาริยะ, (บวช) สู่ความเป็นอนาคาริยะนั้น. บทว่า ปพฺพเชยฺยํ คือ พึงปฏิบัติ.

ပဋပိလောတိကာနန္တိ ဇိဏ္ဏပိလောတိကာနံ တေရသဟတ္ထောပိ ဟိ နဝသာဋကော ဒသာနံ ဆိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ပိလောတိကာတိ ဝုစ္စတိ. ဣတိ မဟာရဟာနိ ဝတ္ထာနိ ဆိန္ဒိတွာ ကတံ သံဃာဋိံ သန္ဓာယ ‘‘ပဋပိလောတိကာနံ သံဃာဋိ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နောတိ အဍ္ဎယောဇနတော ပဋ္ဌာယ မဂ္ဂေါ အဒ္ဓါနန္တိ ဝုစ္စတိ, တံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော, ဒီဃမဂ္ဂံ ပဋိပန္နောတိ အတ္ထော.

บทว่า ปฏปิโลติกา นํ คือ แห่งผ้าเก่าคร่ำคร่า. จริงอยู่ แม้ผ้าสาฎกใหม่ยาว ๑๓ ศอก ก็เรียกว่า ปิโลติกา จำเดิมแต่กาลที่ชายผ้าขาดไป. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวหมายถึงผ้าสังฆาฏิที่ทำโดยการตัดผ้ามีราคามากว่า 'สังฆาฏิที่ทำจากผ้าเก่าคร่ำคร่า'. บทว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน คือ หนทางจำเดิมแต่อัฑฒโยชน์ (ครึ่งโยชน์) ไปเรียกว่า อัทธานะ, ท่านผู้ถึงแล้วซึ่งหนทางไกลนั้น อธิบายว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกล.

ဣဒါနိ ယထာ ဧသ ပဗ္ဗဇိတော, ယထာ စ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော, ဣမဿတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အနုပုဗ္ဗိကထာ ကထေတဗ္ဗာ – အတီတေ ကိရ ကပ္ပသတသဟဿမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သတ္ထာ ဥဒပါဒိ, တသ္မိံ ဟံသဝတီနဂရံ ဥပနိဿာယ ခေမေ မိဂဒါယေ ဝိဟရန္တေ ဝေဒေဟော နာမ ကုဋုမ္ဗိကော အသီတိကောဋိဓနဝိဘဝေါ ပါတောဝ သုဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ ဂဟေတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ပူဇေတွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. တသ္မိံ ခဏေ သတ္ထာ မဟာနိသဘတ္ထေရံ နာမ တတိယသာဝကံ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ [Pg.168] ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ နိသဘော’’တိ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. ဥပါသကော တံ သုတွာ ပသန္နော ဓမ္မကထာဝသာနေ မဟာဇနေ ဥဋ္ဌာယ ဂတေ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ဘန္တေ, သွေ မယှံ ဘိက္ခံ အဓိဝါသေထာ’’တိ အာဟ. မဟာ ခေါ, ဥပါသက, ဘိက္ခုသံဃောတိ. ကိတ္တကော ဘဂဝါတိ. အဋ္ဌသဋ္ဌိဘိက္ခုသတသဟဿန္တိ. ဘန္တေ, ဧကံ သာမဏေရမ္ပိ ဝိဟာရေ အသေသေတွာ ဘိက္ခံ အဓိဝါသေထာတိ. သတ္ထာ အဓိဝါသေသိ. ဥပါသကော သတ္ထု အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ ဂေဟံ ဂန္တွာ မဟာဒါနံ သဇ္ဇေတွာ ပုနဒိဝသေ သတ္ထု ကာလံ အာရောစာပေသိ. သတ္ထာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဥပါသကဿ ဃရံ ဂန္တွာ ပညတ္တာသနေ နိသိန္နော ဒက္ခိဏောဒကာဝသာနေ ယာဂုဘတ္တာဒီနိ သမ္ပဋိစ္ဆန္တော ဘတ္တဝိဿဂ္ဂံ အကာသိ. ဥပါသကောပိ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိ.

บัดนี้ เพื่อจะทำเนื้อความนี้ให้ปรากฏว่า ท่านผู้นี้บวชแล้วอย่างไร และดำเนินไปสู่หนทางไกลอย่างไร พึงกล่าวเรื่องตามลำดับจำเดิมแต่กาลที่ตั้งความปรารถนาไว้ – ได้ยินว่า ในอดีตกาล ยิ่งกว่าแสนกัป พระศาสดาทรงพระนามว่าปทุมุตตระได้อุบัติขึ้นแล้ว, ในกาลนั้น เมื่อพระองค์อาศัยกรุงหงสวดี ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน กุฎุมพีชื่อว่าเวเทหะ ผู้มีทรัพย์สมบัติ ๘๐ โกฏิ ฉันอาหารอย่างดีแต่เช้าตรู่ สมาทานองค์อุโบสถแล้ว ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ไปสู่วิหาร บูชาถวายบังคมพระศาสดาแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ในขณะนั้น พระศาสดาทรงตั้งพระมหานิสภเถระนามว่าพระตติยสาวกไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ นิสภะนี้เป็นเลิศ'. อุบาสกได้ฟังดังนั้นแล้วเลื่อมใส ในเวลาจบพระธรรมเทศนา เมื่อมหาชนลุกไปแล้ว จึงถวายบังคมพระศาสดาแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาของข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้'. (พระศาสดาตรัสว่า) 'ดูก่อนอุบาสก ภิกษุสงฆ์มีจำนวนมาก'. (อุบาสกกราบทูลว่า) 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ภิกษุสงฆ์มีจำนวนเท่าไร'. (ตรัสว่า) 'หกล้านแปดแสนรูป'. (กราบทูลว่า) 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดรับภิกษาโดยไม่เหลือแม้สามเณรไว้ในวิหารแม้รูปหนึ่ง'. พระศาสดาทรงรับอาราธนา. อุบาสกทราบการรับอาราธนาของพระศาสดาแล้ว กลับไปเรือน จัดแจงมหาทานแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระศาสดา. พระศาสดาทรงถือบาตรและจีวร แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปยังเรือนของอุบาสก ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ในเวลาจบการถวายทักษิโณทก ทรงรับข้าวต้มและภัตตาหารเป็นต้น ทรงกระทำภัตตกิจ. แม้อุบาสกก็ได้นั่งในที่ใกล้พระศาสดา.

တသ္မိံ အန္တရေ မဟာနိသဘတ္ထေရော ပိဏ္ဍာယ စရန္တော တမေဝ ဝီထိံ ပဋိပဇ္ဇိ. ဥပါသကော ဒိသွာ ဥဋ္ဌာယ ဂန္တွာ ထေရံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ပတ္တံ, ဘန္တေ, နော ဒေထာ’’တိ အာဟ. ထေရော ပတ္တံ အဒါသိ. ဘန္တေ, ဣဓေဝ ပဝိသထ, သတ္ထာပိ ဂေဟေ နိသိန္နောတိ. န ဝဋ္ဋိဿတိ ဥပါသကာတိ. ဥပါသကော ထေရဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍပါတဿ ပူရေတွာ နီဟရိတွာ အဒါသိ. တတော ထေရံ အနုဂန္တွာ နိဝတ္တော သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဘန္တေ, မဟာနိသဘတ္ထေရော ‘သတ္ထာ ဂေဟေ နိသိန္နော’တိ ဝုတ္တေပိ ပဝိသိတုံ န ဣစ္ဆိ, အတ္ထိ နု ခေါ ဧတဿ တုမှာကံ ဂုဏေဟိ အတိရေကော ဂုဏော’’တိ. ဗုဒ္ဓါနဉ္စ ဝဏ္ဏမစ္ဆေရံ နာမ နတ္ထိ. အထ သတ္ထာ ဧဝမာဟ – ‘‘ဥပါသက, မယံ ဘိက္ခံ အာဂမယမာနာ ဂေဟေ နိသီဒါမ, သော ဘိက္ခု န ဧဝံ နိသီဒိတွာ ဘိက္ခံ ဥဒိက္ခတိ. မယံ ဂါမန္တသေနာသနေ ဝသာမ, သော အရညသ္မိံယေဝ ဝသတိ. မယံ ဆန္နေ ဝသာမ, သော အဗ္ဘောကာသမှိယေဝ ဝသတိ. ဣတိ တဿ အယဉ္စ အယဉ္စ ဂုဏော’’တိ မဟာသမုဒ္ဒံ ပူရယမာနောဝ ကထေသိ. ဥပါသကော ပကတိယာပိ ဇလမာနဒီပေါ တေလေန အာသိတ္တော ဝိယ သုဋ္ဌုတရံ ပသန္နော ဟုတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ကိံ မယှံ အညာယ သမ္ပတ္တိယာ, အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ ဓုတဝါဒါနံ အဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ ပတ္ထနံ ကရိဿာမီ’’တိ?

ในระหว่างนั้น พระมหาฤษภเถระเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ได้ดำเนินไปสู่ถนนสายนั้นนั่นเอง อุบาสกเห็นแล้วจึงลุกขึ้น เดินเข้าไปไหว้พระเถระแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงให้บาตรแก่พวกกระผมเถิด” พระเถระได้ให้บาตรแล้ว (อุบาสกกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงเข้ามาในที่นี้เถิด แม้พระศาสดาก็ประทับนั่งอยู่ในเรือน” (พระเถระกล่าวว่า) “ดูก่อนอุบาสก ไม่ควรเลย” อุบาสกรับบาตรของพระเถระไปแล้ว ทำให้เต็มด้วยบิณฑบาต แล้วนำออกมาถวาย จากนั้น เขาตามส่งพระเถระไปครู่หนึ่งแล้วกลับมา นั่งในสำนักของพระศาสดาแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระมหาฤษภเถระ แม้เมื่อกระผมกราบทูลว่า ‘พระศาสดาประทับนั่งอยู่ในเรือน’ ก็ไม่ปรารถนาจะเข้ามา คุณของพระเถระรูปนี้มีอะไรยิ่งกว่าคุณของพระองค์ทั้งหลายหรือหนอ” ก็อันว่าความตระหนี่ในคุณ ย่อมไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ครั้งนั้น พระศาสดาได้ตรัสอย่างนี้ว่า “ดูก่อนอุบาสก เราทั้งหลายรอคอยภิกษาอยู่ ย่อมนั่งในเรือน แต่ภิกษุรูปนั้นไม่นั่งรอคอยภิกษาอย่างนั้น เราทั้งหลายอยู่ในเสนาสนะชายบ้าน แต่เธออยู่ในป่าเท่านั้น เราทั้งหลายอยู่ในที่มุงบัง แต่เธออยู่ในที่แจ้งเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ นี่คือคุณของเธอ และนี่คือคุณของเธอ” พระองค์ได้ตรัสราวกับจะทรงทำให้มหาสมุทรเต็ม อุบาสกนั้น โดยปกติก็เป็นผู้เลื่อมใสอยู่แล้ว กลับเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก เปรียบเหมือนประทีปที่ลุกโพลงอยู่แล้วถูกรดด้วยน้ำมัน ได้คิดว่า “จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยสมบัติอื่น ในอนาคต เราจักตั้งความปรารถนาเพื่อความเป็นผู้เลิศในบรรดาผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ ในสำนักของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่ง”

သော ပုနပိ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ တေနေဝ နိယာမေန သတ္တ ဒိဝသာနိ ဒါနံ ဒတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ အဋ္ဌသဋ္ဌိဘိက္ခုသတသဟဿဿ တိစီဝရာနိ ဒတွာ သတ္ထု ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ဧဝမာဟ – ‘‘ယံ မေ, ဘန္တေ, သတ္တ ဒိဝသာနိ ဒါနံ ဒေန္တဿ [Pg.169] မေတ္တံ ကာယကမ္မံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ, ဣမိနာဟံ န အညံ ဒေဝသမ္ပတ္တိံ ဝါ သက္ကမာရဗြဟ္မသမ္ပတ္တိံ ဝါ ပတ္ထေမိ, ဣဒံ ပန မေ ကမ္မံ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကေ မဟာနိသဘတ္ထေရေန ပတ္တဋ္ဌာနန္တရံ ပါပုဏနတ္ထာယ တေရသဓုတင်္ဂဓရာနံ အဂ္ဂဘာဝဿ ပစ္စယော ဟောတူ’’တိ. သတ္ထာ ‘‘မဟန္တံ ဌာနံ ဣမိနာ ပတ္ထိတံ, သမိဇ္ဈိဿတိ နု ခေါ’’တိ ဩလောကေန္တော သမိဇ္ဈနဘာဝံ ဒိသွာ အာဟ – ‘‘မနာပံ တေ ဌာနံ ပတ္ထိတံ, အနာဂတေ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဂေါတမော နာမ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ တွံ တတိယသာဝကော မဟာကဿပတ္ထေရော နာမ ဘဝိဿသီ’’တိ. တံ သုတွာ ဥပါသကော ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ ဒွေ ကထာ နာမ နတ္ထီ’’တိ ပုနဒိဝသေ ပတ္တဗ္ဗံ ဝိယ တံ သမ္ပတ္တိံ အမညိတ္ထ. သော ယာဝတာယုကံ သီလံ ရက္ခိတွာ တတ္ထ ကာလင်္ကတော သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ.

อุบาสกนั้นได้นิมนต์พระศาสดาอีกครั้ง แล้วถวายทานโดยนัยเดียวกันนั้นตลอดเจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ได้ถวายไตรจีวรแก่ภิกษุหกล้านแปดแสนรูป แล้วหมอบลงแทบพระบาทของพระศาสดา กราบทูลอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมอันประกอบด้วยเมตตาใด ที่ข้าพระองค์ผู้ถวายทานอยู่ตลอดเจ็ดวันได้กระทำแล้ว ด้วยกรรมนี้ ข้าพระองค์ไม่ปรารถนาเทวสมบัติอื่น หรือสมบัติของท้าวสักกะ มาร หรือพรหมเลย แต่ขอกรรมนี้ของข้าพระองค์ จงเป็นปัจจัยเพื่อความเป็นผู้เลิศในบรรดาผู้ทรงธุดงค์ 13 ประการ เพื่อบรรลุถึงตำแหน่งที่พระมหาฤษภเถระได้บรรลุแล้ว ในสำนักของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตกาลเถิด” พระศาสดาทรงตรวจดูว่า “ตำแหน่งอันยิ่งใหญ่ อุบาสกนี้ปรารถนาแล้วหนอ จะสำเร็จหรือไม่หนอ” เมื่อทรงเห็นว่าจะสำเร็จ จึงตรัสว่า “เธอปรารถนาตำแหน่งอันน่าพอใจแล้ว ในอนาคต ในที่สุดแห่งแสนกัป พระพุทธเจ้าพระนามว่าโคตมะจักอุบัติขึ้น เธอจักเป็นสาวกองค์ที่สามของพระองค์นั้น มีนามว่าพระมหากัสสปเถระ” เมื่อได้ฟังดังนั้น อุบาสกได้สำคัญว่า “ชื่อว่าวาจาสองของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี” และสำคัญว่าสมบัตินั้นตนจะพึงบรรลุในวันรุ่งขึ้นทีเดียว เขาได้รักษาศีลตลอดอายุขัย ครั้นทำกาละในภพนั้นแล้ว ได้บังเกิดในสวรรค์

တတော ပဋ္ဌာယ ဒေဝမနုဿေသု သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော ဣတော ဧကနဝုတိကပ္ပေ ဝိပဿိမှိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ဗန္ဓုမတီနဂရံ နိဿာယ ခေမေ မိဂဒါယေ ဝိဟရန္တေ ဒေဝလောကာ စဝိတွာ အညတရသ္မိံ ပရိဇိဏ္ဏေ ဗြာဟ္မဏကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. တသ္မိဉ္စ ကာလေ ‘‘ဝိပဿီ ဘဂဝါ သတ္တမေ သတ္တမေ သံဝစ္ဆရေ ဓမ္မံ ကထေတီ’’တိ မဟန္တံ ကောလာဟလံ ဟောတိ. သကလဇမ္ဗုဒီပေ ဒေဝတာ ‘‘သတ္ထာ ဓမ္မံ ကထေဿတီ’’တိ အာရောစေန္တိ, ဗြာဟ္မဏော တံ သာသနံ အဿောသိ. တဿ စ နိဝါသနသာဋကော ဧကော ဟောတိ, တထာ ဗြာဟ္မဏိယာ, ပါရုပနံ ပန ဒွိန္နမ္ပိ ဧကမေဝ. သကလနဂရေ ‘‘ဧကသာဋကဗြာဟ္မဏော’’တိ ပညာယတိ. ဗြာဟ္မဏာနံ ကေနစိဒေဝ ကိစ္စေန သန္နိပါတေ သတိ ဗြာဟ္မဏိံ ဂေဟေ ဌပေတွာ သယံ ဂစ္ဆတိ, ဗြာဟ္မဏီနံ သန္နိပါတေ သတိ သယံ ဂေဟေ တိဋ္ဌတိ, ဗြာဟ္မဏီ တံ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဂစ္ဆတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဗြာဟ္မဏော ဗြာဟ္မဏိံ အာဟ – ‘‘ဘောတိ, ကိံ ရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ သုဏိဿသိ ဒိဝါ’’တိ? ‘‘မယံ မာတုဂါမဇာတိကာ နာမ ရတ္တိံ သောတုံ န သက္ကောမ, ဒိဝါ သောဿာမီ’’တိ ဗြာဟ္မဏံ ဂေဟေ ဌပေတွာ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ ဒိဝါ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တေ နိသိန္နာ ဓမ္မံ သုတွာ ဥပါသိကာဟိယေဝ သဒ္ဓိံ အာဂမာသိ. အထ ဗြာဟ္မဏော ဗြာဟ္မဏိံ ဂေဟေ ဌပေတွာ ဝတ္ထံ ပါရုပိတွာ ဝိဟာရံ ဂတော.

จำเดิมแต่นั้นมา เขาเสวยสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์ ในกัปที่ 91 แต่ภัทรกัปนี้ ในกาลแห่งพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อพระองค์ประทับอาศัยกรุงพันธุมดี อยู่ ณ เขมมฤคทายวัน เขาได้จุติจากเทวโลกแล้วบังเกิดในตระกูลพราหมณ์ผู้ยากจนตระกูลหนึ่ง ในกาลนั้นแล ได้มีเสียงกึกก้องใหญ่ว่า “พระผู้มีพระภาควิปัสสี ย่อมทรงแสดงธรรมในทุกๆ ปีที่เจ็ด” เทวดาทั้งหลายย่อมป่าวประกาศทั่วชมพูทวีปว่า “พระศาสดาจักทรงแสดงธรรม” พราหมณ์นั้นได้ฟังข่าวนั้นแล้ว ก็พราหมณ์นั้นมีผ้านุ่งเพียงผืนเดียว นางพราหมณีก็เช่นกัน ส่วนผ้าห่มนั้น คนทั้งสองมีรวมกันเพียงผืนเดียวเท่านั้น เขาปรากฏชื่อทั่วทั้งเมืองว่า “พราหมณ์ผ้าผืนเดียว” เมื่อมีการประชุมของพวกพราหมณ์ด้วยกิจบางอย่าง เขาก็จะให้นางพราหมณีอยู่บ้านแล้วตนเองไป เมื่อมีการประชุมของพวกนางพราหมณี ตนเองก็จะอยู่บ้าน นางพราหมณีก็จะห่มผ้านั้นไป ก็ในวันนั้น พราหมณ์ได้กล่าวกะนางพราหมณีว่า “ดูก่อนนางผู้เจริญ เธอจักฟังธรรมในเวลากลางคืนหรือในเวลากลางวัน” (นางพราหมณีตอบว่า) “พวกเราที่เป็นมาตุคาม ไม่สามารถจะฟังในเวลากลางคืนได้ ข้าพเจ้าจักฟังในเวลากลางวัน” ดังนี้แล้ว จึงให้พราหมณ์อยู่บ้าน ตนเองห่มผ้าแล้วไปพร้อมกับอุบาสิกาทั้งหลายในเวลากลางวัน ไหว้พระศาสดาแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ฟังธรรมแล้ว ได้กลับมาพร้อมกับอุบาสิกาทั้งหลายนั่นเอง ครั้งนั้น พราหมณ์ให้นางพราหมณีอยู่บ้านแล้ว ห่มผ้าแล้ว ได้ไปสู่วิหาร

တသ္မိံ စ သမယေ သတ္ထာ ပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ သန္နိသိန္နော စိတ္တဗီဇနိံ အာဒါယ အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ သိနေရုံ မတ္ထံ ကတွာ [Pg.170] သာဂရံ နိမ္မထေန္တော ဝိယ ဓမ္မကထံ ကထေတိ. ဗြာဟ္မဏဿ ပရိသန္တေ နိသိန္နဿ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ ပဌမယာမသ္မိံယေဝ သကလသရီရံ ပူရယမာနာ ပဉ္စဝဏ္ဏာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သော ပါရုတဝတ္ထံ သံဃရိတွာ ‘‘ဒသဗလဿ ဒဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. အထဿ အာဒီနဝသဟဿံ ဒဿယမာနံ မစ္ဆေရံ ဥပ္ပဇ္ဇိ, သော ‘‘ဗြာဟ္မဏိယာ စ မယှဉ္စ ဧကမေဝ ဝတ္ထံ, အညံ ကိဉ္စိ ပါရုပနံ နတ္ထိ, အပါရုပိတွာ စ နာမ ဗဟိ စရိတုံ န သက္ကာ’’တိ သဗ္ဗထာပိ အဒါတုကာမော အဟောသိ. အထဿ နိက္ခန္တေ ပဌမယာမေ မဇ္ဈိမယာမေပိ တထေဝ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ, သော တထေဝ စ စိန္တေတွာ တထေဝ အဒါတုကာမော အဟောသိ. အထဿ မဇ္ဈိမယာမေ နိက္ခန္တေ ပစ္ဆိမယာမေပိ တထေဝ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ, သော ‘‘တရဏံ ဝါ ဟောတု မရဏံ ဝါ, ပစ္ဆာပိ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဝတ္ထံ သံဃရိတွာ သတ္ထု ပါဒမူလေ ဌပေသိ. တတော ဝါမဟတ္ထံ အာဘုဇိတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန တိက္ခတ္တုံ အပ္ဖောဋေတွာ ‘‘ဇိတံ မေ ဇိတံ မေ’’တိ တယော ဝါရေ နဒိ.

ก็ในสมัยนั้น พระศาสดาประทับนั่งอย่างสง่างามบนธรรมาสน์ที่ประดับไว้แล้วในท่ามกลางบริษัท ทรงถือพัดอันวิจิตร ตรัสธรรมกถาประดุจดังทรงยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมา ประดุจดังทรงทำภูเขาสิเนรุให้เป็นไม้กวนแล้วทรงกวนมหาสมุทรอยู่ ปีติ ๕ ประการ อันยังสรีระทั้งสิ้นให้เต็มเปี่ยม ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์ผู้นั่งอยู่ท้ายบริษัท ฟังธรรมอยู่ ในปฐมยามนั่นเอง พราหมณ์นั้นพับผ้าที่ห่มอยู่แล้วคิดว่า “เราจักถวายแด่พระทศพล” ครั้งนั้น ความตระหนี่อันแสดงโทษนับพันได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์นั้น เขาได้เป็นผู้ไม่ปรารถนาจะให้โดยประการทั้งปวง (คิดว่า) “ผ้าสำหรับพราหมณีและเรามีเพียงผืนเดียวเท่านั้น ผ้าห่มอย่างอื่นแม้เล็กน้อยก็ไม่มี และเมื่อไม่ห่มผ้า ก็ไม่สามารถจะเที่ยวไปข้างนอกได้” ครั้นเมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว ปีติก็ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์นั้นในมัชฌิมยามอีกเหมือนอย่างนั้น เขาคิดอย่างนั้นแล้ว ก็ได้เป็นผู้ไม่ปรารถนาจะให้เหมือนอย่างนั้นอีก ครั้นเมื่อมัชฌิมยามล่วงไปแล้ว ปีติก็ได้เกิดขึ้นแก่พราหมณ์นั้นในปัจฉิมยามอีกเหมือนอย่างนั้น เขา (คิดว่า) “จะเป็นอย่างไรก็ช่างเถิด จะตายหรือไม่ตายก็ตามที ภายหลังเราจักรู้เอง” ดังนี้แล้ว จึงพับผ้า วางไว้ ณ ที่ใกล้พระบาทของพระศาสดา จากนั้น เขาคู้แขนซ้ายแล้วตบด้วยมือขวา ๓ ครั้ง เปล่งเสียง ๓ วาระว่า “เราชนะแล้ว เราชนะแล้ว”

တသ္မိဉ္စ သမယေ ဗန္ဓုမရာဇာ ဓမ္မာသနဿ ပစ္ဆတော အန္တောသာဏိယံ နိသိန္နော ဓမ္မံ သုဏာတိ. ရညော စ နာမ ‘‘ဇိတံ မေ’’တိ သဒ္ဒေါ အမနာပေါ ဟောတိ. သော ပုရိသံ ပေသေသိ ‘‘ဂစ္ဆ ဧတံ ပုစ္ဆ ကိံ ဝဒေသီ’’တိ? သော တေန ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတော အာဟ – ‘‘အဝသေသာ ဟတ္ထိယာနာဒီနိ အာရုယှ အသိစမ္မာဒီနိ ဂဟေတွာ ပရသေနံ ဇိနန္တိ, န တံ အစ္ဆရိယံ, အဟံ ပန ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တဿ ကူဋဂေါဏဿ မုဂ္ဂရေန သီသံ ဘိန္ဒိတွာ တံ ပလာပေန္တော ဝိယ မစ္ဆေရစိတ္တံ မဒ္ဒိတွာ ပါရုတဝတ္ထံ ဒသဗလဿ အဒါသိံ, တံ မေ မစ္ဆရိယံ ဇိတ’’န္တိ အာဟ. ပုရိသော ဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ရညော အာရောစေသိ. ရာဇာ အာဟ – ‘‘အမှေ ဘဏေ ဒသဗလဿ အနုရူပံ န ဇာနိမှာ, ဗြာဟ္မဏော ပန ဇာနီ’’တိ ဝတ္ထယုဂမ္ပိ ပေသေသိ. တံ ဒိသွာ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ မယှံ တုဏှီ နိသိန္နဿ ပဌမံ ကိဉ္စိ အဒတွာ သတ္ထု ဂုဏေ ကထေန္တဿ အဒါသိ, သတ္ထု ဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နေန မယှံ ကော အတ္ထော’’တိ တမ္ပိ ဝတ္ထယုဂံ ဒသဗလဿေဝ အဒါသိ. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဗြာဟ္မဏေန ကတ’’န္တိ? ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘တမ္ပိ တေန ဝတ္ထယုဂံ တထာဂတဿေဝ ဒိန္န’’န္တိ သုတွာ အညာနိ ဒွေ ဝတ္ထယုဂါနိ ပေသေသိ. သော တာနိပိ အဒါသိ. ရာဇာ အညာနိပိ စတ္တာရီတိ ဧဝံ ယာဝ ဒွတ္တိံသ ဝတ္ထယုဂါနိ ပေသေသိ. အထ ဗြာဟ္မဏော [Pg.171] ‘‘ဣဒံ ဝဍ္ဎေတွာ ဂဟဏံ ဝိယ ဟောတီ’’တိ အတ္တနော အတ္ထာယ ဧကံ ဗြာဟ္မဏိယာ အတ္ထာယ ဧကန္တိ ဒွေ ဝတ္ထယုဂါနိ ဂဟေတွာ တိံသ ယုဂါနိ တထာဂတဿေဝ အဒါသိ. တတော ပဋ္ဌာယ စ သတ္ထု ဝိဿာသိကော ဇာတော.

ก็ในสมัยนั้น พระเจ้าพันธุมะประทับนั่งฟังธรรมอยู่เบื้องหลังธรรมาสน์ ภายในม่าน โดยปกติ สำหรับพระราชา เสียงว่า “เราชนะแล้ว” เป็นเสียงที่ไม่น่าพอพระทัย พระองค์จึงทรงส่งบุรุษไป (ตรัสว่า) “เจ้าจงไปถามผู้นั้นว่า เขากล่าวอะไร” บุรุษนั้นไปถึงแล้ว ถูกพราหมณ์นั้นถามแล้ว ได้กล่าวว่า “คนอื่นๆ ขึ้นสู่ยานมีช้างเป็นต้น ถือดาบและโล่เป็นต้น ย่อมชนะกองทัพข้าศึก การชนะนั้นไม่น่าอัศจรรย์ แต่ข้าพเจ้าสิ ประดุจดังผู้ทุบศีรษะโคดุร้ายที่ไล่ตามมาข้างหลังด้วยค้อนแล้วทำให้มันหนีไป ฉันใด ก็ได้ข่มจิตที่ตระหนี่แล้วถวายผ้าที่ห่มอยู่แด่พระทศพล ฉันนั้น ความตระหนี่นั้น ข้าพเจ้าชนะแล้ว” บุรุษนั้นไปแล้ว ได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแด่พระราชา พระราชาตรัสว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราทั้งหลายไม่รู้สิ่งอันสมควรแก่พระทศพล แต่พราหมณ์รู้” แล้วได้ทรงส่งผ้าคู่หนึ่งไปให้ พราหมณ์เห็นผ้านั้นแล้ว คิดว่า “พระราชานี้ เมื่อเรานั่งนิ่งอยู่ ในตอนแรกมิได้ประทานอะไรให้เลย แต่ครั้นเรากล่าวถึงพระคุณของพระศาสดาจึงได้ประทานให้ จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยของที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระคุณของพระศาสดา” ดังนี้แล้ว จึงได้ถวายผ้าคู่นั้นแด่พระทศพลนั่นเอง พระราชาตรัสถามว่า “พราหมณ์ทำอย่างไร” เมื่อทรงสดับว่า “แม้ผ้าคู่นั้น พราหมณ์ก็ได้ถวายแด่พระตถาคตแล้ว” จึงทรงส่งผ้าคู่อื่นไปอีก ๒ คู่ พราหมณ์นั้นก็ได้ถวายผ้าเหล่านั้นไปอีก พระราชาทรงส่งไปอีก ๔ คู่ ด้วยประการฉะนี้ จนกระทั่งถึง ๓๒ คู่ ครั้งนั้น พราหมณ์คิดว่า “การกระทำนี้เป็นเหมือนการรับโดยเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ” ดังนี้แล้ว จึงรับเอาผ้า ๒ คู่ คือ สำหรับตนคู่หนึ่ง สำหรับพราหมณีคู่หนึ่ง แล้วถวาย ๓๐ คู่แด่พระตถาคตนั่นเอง และจำเดิมแต่นั้นมา เขาก็ได้เป็นผู้คุ้นเคยกับพระศาสดา

အထ နံ ရာဇာ ဧကဒိဝသံ သီတသမယေ သတ္ထု သန္တိကေ ဓမ္မံ သုဏန္တံ ဒိသွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ အတ္တနော ပါရုတံ ရတ္တကမ္ဗလံ ဒတွာ အာဟ – ‘‘ဣတော ပဋ္ဌာယ ဣဒံ ပါရုပိတွာ ဓမ္မံ သုဏာဟီ’’တိ. သော ‘‘ကိံ မေ ဣမိနာ ကမ္ဗလေန ဣမသ္မိံ ပူတိကာယေ ဥပနီတေနာ’’တိ? စိန္တေတွာ, အန္တောဂန္ဓကုဋိယံ တထာဂတမဉ္စဿ ဥပရိ ဝိတာနံ ကတွာ အဂမာသိ. အထ ဧကဒိဝသံ ရာဇာ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ အန္တောဂန္ဓကုဋိယံ သတ္ထု သန္တိကေ နိသီဒိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဆဗ္ဗဏ္ဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ကမ္ဗလံ ပဋိဟညန္တိ, ကမ္ဗလော အတိဝိယ ဝိရောစတိ. ရာဇာ ဥဒ္ဓံ ဩလောကေန္တော သဉ္ဇာနိတွာ အာဟ – ‘‘ဘန္တေ, အမှာကံ ဧသ ကမ္ဗလော, အမှေဟိ ဧကသာဋကဗြာဟ္မဏဿ ဒိန္နော’’တိ. တုမှေဟိ, မဟာရာဇ, ဗြာဟ္မဏော ပူဇိတော, ဗြာဟ္မဏေန အဟံ ပူဇိတောတိ. ရာဇာ ‘‘ဗြာဟ္မဏော ယုတ္တကံ အညာသိ, န မယ’’န္တိ ပသီဒိတွာ ယံ မနုဿာနံ ဥပကာရဘူတံ, တံ သဗ္ဗံ အဋ္ဌဋ္ဌကံ ကတွာ သဗ္ဗဋ္ဌကံ နာမ ဒါနံ ဒတွာ ပုရောဟိတဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သောပိ ‘‘အဋ္ဌဋ္ဌကံ နာမ စတုသဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ စတုသဋ္ဌိ သလာကဘတ္တာနိ ဥပနိဗန္ဓာပေတွာ ယာဝဇီဝံ ဒါနံ ဒတွာ သီလံ ရက္ခိတွာ တတော စုတော သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ.

ครั้งนั้น วันหนึ่งในฤดูหนาว พระราชาทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นกำลังฟังธรรมอยู่ในสำนักของพระศาสดา จึงประทานผ้ากัมพลสีแดงที่ทรงห่มอยู่ ซึ่งมีราคาหนึ่งแสน แล้วตรัสว่า “จำเดิมแต่นี้ไป ท่านจงห่มผ้านี้ฟังธรรมเถิด” พราหมณ์นั้นคิดว่า “จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยผ้ากัมพลผืนนี้ อันเรานำมาสู่กายอันเปื่อยเน่านี้” ดังนี้แล้ว จึงได้ทำเป็นเพดานไว้เบื้องบนพระแท่นบรรทมของพระตถาคตภายในพระคันธกุฎี แล้วก็กลับไป ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระราชาเสด็จไปยังวิหารแต่เช้าตรู่ แล้วประทับนั่งในสำนักของพระศาสดาภายในพระคันธกุฎี ก็ในสมัยนั้น พระพุทธรัศมีมี ๖ ฉัพพรรณรังสีกระทบผ้ากัมพล ผ้ากัมพลนั้นก็ส่องสว่างยิ่งนัก พระราชาทอดพระเนตรขึ้นไปเบื้องบน ทรงจำได้แล้วจึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นั่นเป็นผ้ากัมพลของข้าพระองค์ทั้งหลาย อันข้าพระองค์ทั้งหลายได้ให้แก่เอกสาฏกพราหมณ์แล้ว” (พระศาสดาตรัสว่า) “มหาบพิตร พระองค์ทรงบูชาพราหมณ์ พราหมณ์ได้บูชาเรา” พระราชาทรงเลื่อมใส (ดำริว่า) “พราหมณ์รู้สิ่งที่สมควร แต่เราไม่รู้” ดังนี้แล้ว จึงทรงกระทำสิ่งทั้งปวงที่เป็นอุปการะแก่มนุษย์ให้เป็นอย่างละ ๘ ชิ้น ถวายทานชื่อว่าสัพพัฏฐกทาน แล้วทรงตั้งพราหมณ์นั้นไว้ในตำแหน่งปุโรหิต แม้พราหมณ์นั้นก็คิดว่า “อัฏฐัฏฐกะ (๘ คูณ ๘) คือ ๖๔” ดังนี้แล้ว จึงให้ตั้งสลากภัต ๖๔ ที่ไว้เป็นประจำ ให้ทานตลอดชีวิต รักษาศีล ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็บังเกิดในสวรรค์

ပုန တတော စုတော ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ကောဏာဂမနဿ စ ဘဂဝတော ကဿပဒသဗလဿ စာတိ ဒွိန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ အန္တရေ ဗာရာဏသိယံ ကုဋုမ္ဗိယဃရေ နိဗ္ဗတ္တော, သော ဝုဒ္ဓိမနွာယ ဃရာဝါသံ ဝသန္တော ဧကဒိဝသံ အရညေ ဇင်္ဃဝိဟာရံ စရတိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ နဒီတီရေ စီဝရကမ္မံ ကရောန္တော အနုဝါတေ အပ္ပဟောန္တေ သံဃရိတွာ ဌပေတုံ အာရဒ္ဓေါ. သော ဒိသွာ, ‘‘ကသ္မာ, ဘန္တေ, သံဃရိတွာ ဌပေထာ’’တိ? အာဟ. အနုဝါတော နပ္ပဟောတီတိ. ‘‘ဣမိနာ, ဘန္တေ, ကရောထာ’’တိ သာဋကံ ဒတွာ, ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မေ ကေနစိ ပရိဟာနိ မာ ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ. ဃရေပိဿ ဘဂိနိယာ သဒ္ဓိံ ဘရိယာယ ကလဟံ ကရောန္တိယာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ.

อีกครั้งหนึ่ง เขาจุติจากสวรรค์นั้นแล้ว ในกัปนี้ ในระหว่างแห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ และพระทศพลพระนามว่ากัสสปะ ได้บังเกิดในเรือนของกุฎุมพีในเมืองพาราณสี เขาเจริญวัยแล้ว ครองเรือนอยู่ วันหนึ่งได้เที่ยวจงกรมอยู่ในป่า ก็ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งกำลังทำจีวรอยู่ริมฝั่งแม่น้ำ เมื่อผ้าอนุวาต (ผ้าขอบจีวร) ไม่พอ จึงทรงเริ่มพับเก็บไว้ กุฎุมพีนั้นเห็นแล้วจึงทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านจึงพับเก็บไว้” (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสตอบว่า) “ผ้าอนุวาตไม่พอ” (กุฎุมพีนั้น) ถวายผ้าสาฎกของตนพร้อมกับกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำด้วยผ้านี้เถิด” แล้วได้ตั้งความปรารถนาว่า “ในที่ที่ข้าพเจ้าเกิดแล้วๆ ขอความเสื่อมด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งอย่าได้มีแก่ข้าพเจ้าเลย” แม้ที่บ้านของเขา ขณะที่ภรรยากำลังทะเลาะกับน้องสาวอยู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าได้เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต

အထဿ [Pg.172] ဘဂိနီ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ တဿ ဘရိယံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝရူပံ ဗာလံ ယောဇနသတေန ပရိဝဇ္ဇေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ. သာ ဂေဟဒွါရေ ဌိတာ တံ သုတွာ, ‘‘ဣမာယ ဒိန္နံ ဘတ္တံ ဧသ မာ ဘုဉ္ဇတူ’’တိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဆဍ္ဍေတွာ ကလလဿ ပူရေတွာ အဒါသိ. ဣတရာ ဒိသွာ, ‘‘ဗာလေ မံ တာဝ အက္ကောသ ဝါ ပဟရ ဝါ. ဧဝရူပဿ ပန ဒွေ အသင်္ခေယျာနိ ပူရိတပါရမိဿ ပတ္တတော ဘတ္တံ ဆဍ္ဍေတွာ ကလလံ ဒါတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ အာဟ. အထဿ ဘရိယာယ ပဋိသင်္ခါနံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. သာ ‘‘တိဋ္ဌထ, ဘန္တေ’’တိ ကလလံ ဆဍ္ဍေတွာ ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဂန္ဓစုဏ္ဏေန ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ပဝရဿ စတုမဓုရဿ ပူရေတွာ ဥပရိ အာသိတ္တေန ပဒုမဂဗ္ဘဝဏ္ဏေန သပ္ပိနာ ဝိဇ္ဇောတမာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ, ‘‘ယထာ အယံ ပိဏ္ဍပါတော ဩဘာသဇာတော, ဧဝံ ဩဘာသဇာတံ မေ သရီရံ ဟောတူ’’တိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ အနုမောဒိတွာ အာကာသံ ပက္ခန္ဒိ. တေပိ ဇာယမ္ပတိကာ ယာဝတာယုကံ ကုသလံ ကတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုန တတော စဝိတွာ ဥပါသကော ဗာရာဏသိယံ အသီတိကောဋိဝိဘဝဿ သေဋ္ဌိနော ပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဣတရာ တာဒိသဿေဝ ဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ.

ครั้งนั้น น้องสาวของเขาถวายบิณฑบาตแด่พระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว หมายถึงภรรยาของพี่ชาย ตั้งความปรารถนาว่า "ขอเราพึงเว้นคนพาลเช่นนี้ให้ห่างไกลร้อยโยชน์" นาง (ภรรยา) ยืนอยู่ที่ประตูเรือน ได้ฟังดังนั้นแล้ว คิดว่า "ขอท่านผู้นี้อย่าได้ฉันภัตที่นางนี่ถวายเลย" จึงฉวยบาตร เทบิณฑบาตทิ้ง แล้วตักเปือกตมใส่จนเต็มถวายไป ฝ่ายน้องสาวเห็นแล้วจึงกล่าวว่า "นางพาล เธอจะด่าหรือจะทุบตีฉันก็ได้ แต่การเทภัตออกจากบาตรของท่านผู้มีบารมีอันบำเพ็ญมาแล้วสองอสงไขยเช่นนี้ แล้วใส่เปือกตมถวายนั้น ไม่สมควรเลย" ครั้งนั้น สติสัมปชัญญะได้เกิดขึ้นแก่ภรรยาของเขา นางจึงกล่าวว่า "นิมนต์หยุดก่อน เจ้าข้า" แล้วเทเปือกตมทิ้ง ล้างบาตร ลูบไล้ด้วยของหอม ใส่จตุรมธุรสอันประณีตจนเต็ม ทำให้งามรุ่งเรืองด้วยเนยใสสีดังเกสรปทุมที่ราดไว้เบื้องบน แล้ววางไว้ในมือของพระปัจเจกพุทธเจ้า ตั้งความปรารถนาว่า "บิณฑบาตนี้มีรัศมีรุ่งเรืองฉันใด ขอร่างกายของข้าพเจ้าจงมีรัศมีรุ่งเรืองฉันนั้นเถิด" พระปัจเจกพุทธเจ้าอนุโมทนาแล้วก็เหาะไปในอากาศ แม้สองสามีภรรยานั้นทำกุศลตลอดอายุแล้ว บังเกิดในสวรรค์ จุติจากสวรรค์นั้นอีก อุบาสกได้บังเกิดเป็นบุตรของเศรษฐีผู้มีทรัพย์ ๘๐ โกฏิในกรุงพาราณสี ส่วนอีกฝ่ายหนึ่งก็บังเกิดเป็นธิดาของเศรษฐีเช่นนั้นเหมือนกัน

တဿ ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တဿ တမေဝ သေဋ္ဌိဓီတရံ အာနယိံသု. တဿာ ပုဗ္ဗေ အဒိန္နဝိပါကဿ တဿ ကမ္မဿ အာနုဘာဝေန ပတိကုလံ ပဝိဋ္ဌမတ္တာယ ဥမ္မာရဗ္ဘန္တရေ သကလသရီရံ ဥဂ္ဃာဋိတဝစ္စကုဋိ ဝိယ ဒုဂ္ဂန္ဓံ ဇာတံ. သေဋ္ဌိကုမာရော ‘‘ကဿာယံ ဂန္ဓော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘သေဋ္ဌိကညာယာ’’တိ သုတွာ ‘‘နီဟရထ နီဟရထာ’’တိ အာဘတနိယာမေနေဝ ကုလဃရံ ပေသေသိ. သာ ဧတေနေဝ နီဟာရေန သတ္တသု ဌာနေသု ပဋိနိဝတ္တိတာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သတ္တသု ဌာနေသု ပဋိနိဝတ္တာ. ကိံ မေ ဇီဝိတေနာ’’တိ? အတ္တနော အာဘရဏဘဏ္ဍံ ဘဉ္ဇာပေတွာ သုဝဏ္ဏိဋ္ဌကံ ကာရေသိ ရတနာယတံ ဝိဒတ္ထိဝိတ္ထတံ စတုရင်္ဂုလုဗ္ဗေဓံ. တတော ဟရိတာလမနောသိလာပိဏ္ဍံ ဂဟေတွာ အဋ္ဌ ဥပ္ပလဟတ္ထကေ အာဒါယ ကဿပဒသဗလဿ စေတိယကရဏဋ္ဌာနံ ဂတာ. တသ္မိဉ္စ ခဏေ ဧကာ ဣဋ္ဌကပန္တိ ပရိက္ခိပိတွာ အာဂစ္ဆမာနာ ဃဋနိဋ္ဌကာယ ဦနာ ဟောတိ. သေဋ္ဌိဓီတာ ဝဍ္ဎကိံ အာဟ – ‘‘ဣမံ ဣဋ္ဌကံ ဧတ္ထ ဌပေထာ’’တိ. အမ္မ, ဘဒ္ဒကေ ကာလေ အာဂတာသိ, သယမေဝ ဌပေဟီတိ. သာ အာရုယှ တေလေန ဟရိတာလမနောသိလံ ယောဇေတွာ တေန ဗန္ဓနေန ဣဋ္ဌကံ ပတိဋ္ဌပေတွာ ဥပရိ [Pg.173] အဋ္ဌဟိ ဥပ္ပလဟတ္ထကေဟိ ပူဇံ ကတွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘နိဗ္ဗတ္တနိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနေ မေ ကာယတော စန္ဒနဂန္ဓော ဝါယတု, မုခတော ဥပ္ပလဂန္ဓော’’တိ ပတ္ထနံ ကတွာ, စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ, ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အဂမာသိ.

เมื่อบุตรเศรษฐีนั้นเจริญวัยแล้ว เขาทั้งหลายได้นำธิดาเศรษฐีคนนั้นนั่นแหละมาให้ ด้วยอานุภาพแห่งกรรมนั้นของนางซึ่งมีวิบากที่ยังไม่ได้ให้ผลในชาติก่อน เพียงแค่นางเข้าไปสู่เรือนของสามี ภายในธรณีประตู ร่างกายทั้งสิ้นของนางก็ได้มีกลิ่นเหม็นดุจวัจจกุฎีที่เปิดไว้ บุตรเศรษฐีถามว่า "นี่กลิ่นของใคร" ครั้นได้ฟังว่าเป็น "กลิ่นของธิดาเศรษฐี" จึงกล่าวว่า "จงนำออกไป จงนำออกไป" แล้วส่งนางกลับไปยังเรือนตระกูลโดยทำนองที่นำมานั่นเอง นางถูกส่งกลับจาก ๗ ตระกูลโดยทำนองนี้นั่นแหละ จึงคิดว่า "เราถูกส่งกลับจาก ๗ ตระกูล จะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตของเรา" นางให้นำเครื่องประดับของตนไปทุบทำเป็นอิฐทองคำ ยาว ๑ ศอก กว้าง ๑ คืบ หนา ๔ นิ้ว จากนั้น ถือเอาก้อนหรดาลและมโนศิลา ถือกำอุบล ๘ กำ ไปยังสถานที่สร้างพระเจดีย์ของพระกัสสปทศพล ในขณะนั้น แถวอิฐแถวหนึ่งที่กำลังก่อล้อมรอบมายังขาดอิฐสำหรับเชื่อมต่ออยู่ก้อนหนึ่ง ธิดาเศรษฐีกล่าวกับนายช่างว่า "ขอท่านจงวางอิฐก้อนนี้ไว้ตรงนี้เถิด" (นายช่างตอบว่า) "แม่นาง ท่านมาในเวลาอันดีแล้ว ท่านจงวางด้วยตนเองเถิด" นางขึ้นไป ผสมหรดาลและมโนศิลากับน้ำมัน ประดิษฐานอิฐด้วยปูนนั้น แล้วบูชาเบื้องบนด้วยกำอุบล ๘ กำ ไหว้แล้ว ทำความปรารถนาว่า "ในที่ที่ข้าพเจ้าเกิดแล้วๆ ขอให้กลิ่นจันทน์จงฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลจงฟุ้งออกจากปากของข้าพเจ้า" แล้วไหว้พระเจดีย์ ทำประทักษิณแล้วกลับไป

အထ တသ္မိံယေဝ ခဏေ ယဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပဌမံ ဂေဟံ နီတာ, တဿ တံ အာရဗ္ဘ သတိ ဥဒပါဒိ. နဂရေပိ နက္ခတ္တံ သံဃုဋ္ဌံ ဟောတိ. သော ဥပဋ္ဌာကေ အာဟ – ‘‘တဒါ ဣဓ အာနီတာ သေဋ္ဌိဓီတာ အတ္ထိ, ကဟံ သာ’’တိ? ‘‘ကုလဂေဟေ သာမီ’’တိ. ‘‘အာနေထ နံ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ. တေ ဂန္တွာ, တံ ဝန္ဒိတွာ ဌိတာ ‘‘ကိံ, တာတာ, အာဂတတ္ထာ’’တိ? တာယ ပုဋ္ဌာ တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိံသု. ‘‘တာတာ, မယာ အာဘရဏဘဏ္ဍေန စေတိယံ ပူဇိတံ, အာဘရဏံ မေ နတ္ထီ’’တိ. တေ ဂန္တွာ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ အာရောစေသုံ. ‘‘အာနေထ နံ, ပိဠန္ဓနံ လဘိဿာမာ’’တိ. တေ အာနယိံသု. တဿာ သဟ ဃရပ္ပဝေသေန သကလဂေဟံ စန္ဒနဂန္ဓဉ္စေဝ နီလုပ္ပလဂန္ဓဉ္စ ဝါယိ.

ครั้งนั้น ในขณะนั้นนั่นเอง สติระลึกถึงธิดาเศรษฐีที่เคยถูกนำมายังเรือนของตนเป็นครั้งแรก ได้เกิดขึ้นแก่บุตรเศรษฐีนั้น แม้ในพระนครก็มีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ เขาได้กล่าวกับคนรับใช้ว่า "ธิดาเศรษฐีที่ถูกนำมาที่นี่ในครั้งนั้นมีอยู่ นางอยู่ที่ไหน" (คนรับใช้ตอบว่า) "อยู่ที่เรือนตระกูล ขอรับนายท่าน" (บุตรเศรษฐีจึงสั่งว่า) "จงไปนำนางมา เราจะเล่นนักขัตฤกษ์กัน" คนเหล่านั้นไปแล้ว ไหว้นางแล้วยืนอยู่ นางถามว่า "พวกท่านมาทำไมหรือ พ่อ" เมื่อถูกนางถามแล้ว พวกเขาจึงได้บอกเรื่องราวนั้น (นางตอบว่า) "พ่อทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้บูชาพระเจดีย์ด้วยเครื่องประดับแล้ว เครื่องประดับของข้าพเจ้าไม่มีแล้ว" คนเหล่านั้นไปบอกแก่บุตรเศรษฐี (บุตรเศรษฐีสั่งว่า) "จงนำนางมาเถิด เราจะได้เครื่องประดับเอง" คนเหล่านั้นได้นำนางมา พร้อมกับการเข้าไปสู่เรือนของนาง ทั่วทั้งเรือนก็มีกลิ่นจันทน์และกลิ่นอุบลเขียวฟุ้งไป

သေဋ္ဌိပုတ္တော တံ ပုစ္ဆိ – ‘‘ပဌမံ တဝ သရီရတော ဒုဂ္ဂန္ဓော ဝါယိ, ဣဒါနိ ပန တေ သရီရတော စန္ဒနဂန္ဓော, မုခတော ဥပ္ပလဂန္ဓော ဝါယတိ. ကိံ ဧတ’’န္တိ? သာ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနော ကတကမ္မံ အာရောစေသိ. သေဋ္ဌိပုတ္တော ‘‘နိယျာနိကံ ဝတ ဗုဒ္ဓါနံ သာသန’’န္တိ ပသီဒိတွာ ယောဇနိကံ သုဝဏ္ဏစေတိယံ ကမ္ဗလကဉ္စုကေန ပရိက္ခိပိတွာ တတ္ထ တတ္ထ ရထစက္ကပ္ပမာဏေဟိ သုဝဏ္ဏပဒုမေဟိ အလင်္ကရိ. တေသံ ဒွါဒသဟတ္ထာ ဩလမ္ဗကာ ဟောန္တိ. သော တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ တတော စုတော ဗာရာဏသိတော ယောဇနမတ္တေ ဌာနေ အညတရသ္မိံ အမစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တိ. သေဋ္ဌိကညာ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ရာဇကုလေ ဇေဋ္ဌဓီတာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ.

บุตรเศรษฐีถามนางว่า "เมื่อก่อน กลิ่นเหม็นฟุ้งออกจากกายของเธอ แต่บัดนี้ กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย กลิ่นอุบลฟุ้งออกจากปาก นี่เป็นเพราะเหตุอะไร" นางได้เล่ากรรมที่ตนทำไว้ตั้งแต่ต้น บุตรเศรษฐีเลื่อมใสแล้วคิดว่า "โอ คำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์หนอ" จึงให้หุ้มพระเจดีย์ทองคำขนาด ๑ โยชน์ด้วยผ้ากัมพล และในที่นั้นๆ ได้ประดับด้วยดอกบัวทองคำขนาดเท่าวงล้อรถ พวงอุบะของดอกบัวเหล่านั้นยาว ๑๒ ศอก เขาได้ดำรงอยู่ ณ ที่นั้นตลอดอายุ บังเกิดในสวรรค์ จุติจากสวรรค์นั้นแล้ว บังเกิดในตระกูลอำมาตย์ตระกูลหนึ่งในสถานที่ห่างจากกรุงพาราณสีประมาณ ๑ โยชน์ ส่วนธิดาเศรษฐีจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดเป็นพระราชธิดาองค์โตในราชตระกูล

တေသု ဝယပ္ပတ္တေသု ကုမာရဿ ဝသနဂါမေ နက္ခတ္တံ သံဃုဋ္ဌံ, သော မာတရံ အာဟ – ‘‘သာဋကံ မေ အမ္မ ဒေဟိ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမီ’’တိ. သာ ဓောတဝတ္ထံ နီဟရိတွာ အဒါသိ. ‘‘အမ္မ ထူလံ ဣဒ’’န္တိ. အညံ နီဟရိတွာ အဒါသိ, တမ္ပိ ပဋိက္ခိပိ. အညံ နီဟရိတွာ အဒါသိ, တမ္ပိ ပဋိက္ခိပိ. အထ နံ မာတာ အာဟ – ‘‘တာတ, ယာဒိသေ ဂေဟေ မယံ ဇာတာ, နတ္ထိ နော ဣတော သုခုမတရဿ ပဋိလာဘာယ ပုည’’န္တိ. ‘‘လဘနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆာမိ အမ္မာ’’တိ. ‘‘ပုတ္တ အဟံ အဇ္ဇေဝ တုယှံ ဗာရာဏသိနဂရေ ရဇ္ဇပဋိလာဘမ္ပိ ဣစ္ဆာမီ’’တိ. သော မာတရံ ဝန္ဒိတွာ အာဟ – ‘‘ဂစ္ဆာမိ အမ္မာ’’တိ. ‘‘ဂစ္ဆ, တာတာ’’တိ. ဧဝံ ကိရဿာ စိတ္တံ အဟောသိ [Pg.174] – ‘‘ကဟံ ဂမိဿတိ, ဣဓ ဝါ ဧတ္ထ ဝါ ဂေဟေ နိသီဒိဿတီ’’တိ? သော ပန ပုညနိယာမေန နိက္ခမိတွာ ဗာရာဏသိံ ဂန္တွာ ဥယျာနေ မင်္ဂလသိလာပဋ္ဋေ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိပဇ္ဇိ. သော စာ ဗာရာဏသိရညော ကာလင်္ကတဿ သတ္တမော ဒိဝသော ဟောတိ.

เมื่อเขาทั้งสองเจริญวัยแล้ว ในหมู่บ้านที่กุมารอาศัยอยู่ มีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ เขาได้กล่าวกับมารดาว่า “แม่จ๋า โปรดให้ผ้าสาฎกแก่ลูกเถิด ลูกจะไปเล่นงานนักขัตฤกษ์” นางได้นำผ้าที่ซักแล้วออกมาให้ “แม่จ๋า ผ้านี้หยาบเกินไป” นางนำผืนอื่นออกมาให้ เขาก็ปฏิเสธแม้ผืนนั้น นางนำผืนอื่นออกมาให้ เขาก็ปฏิเสธแม้ผืนนั้นอีก ลำดับนั้น มารดาได้กล่าวกับเขาว่า “ลูกเอ๋ย เราเกิดในตระกูลเช่นใด บุญของเราที่จะได้ผ้าที่ละเอียดกว่านี้ไม่มี” “แม่จ๋า ลูกจะไปยังสถานที่ที่จะได้ผ้า” “ลูกเอ๋ย แม่ปรารถนาแม้ซึ่งการได้ราชสมบัติในกรุงพาราณสีของเจ้าในวันนี้ทีเดียว” เขาไหว้มารดาแล้วกล่าวว่า “ลูกจะไปแล้วนะ แม่จ๋า” “ไปเถิด ลูก” ได้ยินว่า ความคิดของนางได้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เขาจะไปที่ไหนกัน เดี๋ยวก็คงนั่งอยู่ในเรือนนี้หรือเรือนโน้น” ส่วนเขาได้ออกจากบ้านไปด้วยอำนาจแห่งบุญ ไปยังกรุงพาราณสีแล้ว นอนคลุมโปงอยู่บนแผ่นมงคลศิลาในพระราชอุทยาน และวันนั้นเป็นวันที่เจ็ดนับแต่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีสวรรคต

အမစ္စာ ရညော သရီရကိစ္စံ ကတွာ ရာဇင်္ဂဏေ နိသီဒိတွာ မန္တယိံသု – ‘‘ရညော ဧကာ ဓီတာဝ အတ္ထိ, ပုတ္တော နတ္ထိ. အရာဇကံ ရဇ္ဇံ န တိဋ္ဌတိ. ကော ရာဇာ ဟောတီ’’တိ မန္တေတွာ, ‘‘တွံ ဟောဟိ, တွံ ဟောဟီ’’တိ. ပုရောဟိတော အာဟ – ‘‘ဗဟုံ ဩလောကေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဖုဿရထံ ဝိဿဇ္ဇေမာ’’တိ. တေ ကုမုဒဝဏ္ဏေ စတ္တာရော သိန္ဓဝေ ယောဇေတွာ, ပဉ္စဝိဓံ ရာဇကကုဓဘဏ္ဍံ သေတစ္ဆတ္တဉ္စ ရထသ္မိံယေဝ ဌပေတွာ ရထံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပစ္ဆတော တူရိယာနိ ပဂ္ဂဏှာပေသုံ. ရထော ပါစီနဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဥယျာနာဘိမုခေါ အဟောသိ, ‘‘ပရိစယေန ဥယျာနာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ, နိဝတ္တေမာ’’တိ ကေစိ အာဟံသု. ပုရောဟိတော ‘‘မာ နိဝတ္တယိတ္ထာ’’တိ အာဟ. ရထော ကုမာရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ အာရောဟနသဇ္ဇော ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ပုရောဟိတော ပါရုပနကဏ္ဏံ အပနေတွာ ပါဒတလာနိ ဩလောကေန္တော ‘‘တိဋ္ဌတု အယံ ဒီပေါ, ဒွိသဟဿဒီပပရိဝါရေသု စတူသု ဒီပေသု ဧသ ရဇ္ဇံ ကာတုံ ယုတ္တော’’တိ ဝတွာ, ‘‘ပုနပိ တူရိယာနိ ပဂ္ဂဏှာထ ပုနပိ ပဂ္ဂဏှာထာ’’တိ တိက္ခတ္တုံ တူရိယာနိ ပဂ္ဂဏှာပေသိ.

พวกอำมาตย์ทำพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระราชาแล้ว นั่งปรึกษากันที่ลานหลวงว่า “พระราชามีแต่พระราชธิดาองค์เดียว พระราชโอรสไม่มี แคว้นที่ไม่มีพระราชาจะตั้งอยู่ไม่ได้ ใครหนอจักเป็นพระราชา” เมื่อปรึกษากันแล้วว่า “ท่านจงเป็นเถิด ท่านจงเป็นเถิด” ปุโรหิตกล่าวว่า “ไม่ควรจะมองหาให้มากไป เรามาปล่อยบุษยราชรถกันเถิด” พวกเขาเทียมม้าสินธพสีดอกโกมุท ๔ ตัว วางเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่างและเศวตฉัตรไว้บนราชรถนั่นเทียว แล้วปล่อยราชรถไป ให้ประโคมดนตรีตามไปข้างหลัง ราชรถออกจากประตูทิศตะวันออก มุ่งหน้าไปยังพระราชอุทยาน อำมาตย์บางพวกกล่าวว่า “ราชรถมุ่งหน้าไปทางอุทยานเพราะความคุ้นเคย เราจงให้มันกลับเถิด” ปุโรหิตกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายอย่าให้มันกลับเลย” ราชรถทำประทักษิณกุมารแล้ว หยุดอยู่ประหนึ่งพร้อมที่จะให้ขึ้นประทับ ปุโรหิตเลิกชายผ้าที่คลุมอยู่ออก ดูลักษณะฝ่าเท้าแล้วกล่าวว่า “ชมพูทวีปนี้จงยกไว้ก่อนเถิด บุรุษผู้นี้สมควรที่จะกระทำราชสมบัติในทวีปทั้ง ๔ ซึ่งมีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร” แล้วสั่งให้ประโคมดนตรีถึงสามครั้งว่า “จงประโคมดนตรีอีกครั้งเถิด จงประโคมอีกครั้งเถิด”

အထ ကုမာရော မုခံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေတွာ, ‘‘ကေန ကမ္မေန အာဂတတ္ထာ’’တိ? အာဟ. ‘‘ဒေဝ, တုမှာကံ ရဇ္ဇံ ပါပုဏာတီ’’တိ. ‘‘ရာဇာ ကဟ’’န္တိ. ‘‘ဒေဝတ္တံ ဂတော သာမီ’’တိ. ‘‘ကတိ ဒိဝသာ အတိက္ကန္တာ’’တိ? ‘‘အဇ္ဇ သတ္တမော ဒိဝသော’’တိ. ‘‘ပုတ္တော ဝါ ဓီတာ ဝါ နတ္ထီ’’တိ. ‘‘ဓီတာ အတ္ထိ ဒေဝ, ပုတ္တော နတ္ထီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ ကရိဿာမိ ရဇ္ဇ’’န္တိ. တေ တာဝဒေဝ အဘိသေကမဏ္ဍပံ ကတွာ ရာဇဓီတရံ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကရိတွာ ဥယျာနံ အာနေတွာ ကုမာရဿ အဘိသေကံ အကံသု.

ลำดับนั้น กุมารเปิดผ้าคลุมหน้าออกแล้วมองดู ได้ถามว่า “ท่านทั้งหลายมาด้วยกิจอะไร” “ข้าแต่สมมติเทพ ราชสมบัติมาถึงพระองค์แล้ว” “พระราชาอยู่ที่ไหน” “สวรรคตแล้ว พระเจ้าข้า” “ล่วงไปกี่วันแล้ว” “วันนี้เป็นวันที่เจ็ด พระเจ้าข้า” “พระราชโอรสหรือพระราชธิดาไม่มีหรือ” “มีพระราชธิดา พระเจ้าข้า แต่พระราชโอรสไม่มี” “ถ้าเช่นนั้น เราจะครองราชย์” พวกเขาได้สร้างมณฑลสำหรับพระราชพิธีอภิเษกในทันใดนั้น ประดับพระราชธิดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวงแล้วนำมายังพระราชอุทยาน และได้ทำพิธีอภิเษกให้แก่กุมาร

အထဿ ကတာဘိသေကဿ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ ဝတ္ထံ ဥပဟရိံသု. သော ‘‘ကိမိဒံ, တာတာ’’တိ? အာဟ. ‘‘နိဝါသနဝတ္ထံ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘နနု, တာတာ, ထူလ’’န္တိ. ‘‘မနုဿာနံ ပရိဘောဂဝတ္ထေသု ဣတော သုခုမတရံ နတ္ထိ ဒေဝါ’’တိ. ‘‘တုမှာကံ ရာဇာ ဧဝရူပံ နိဝါသေသီ’’တိ? ‘‘အာမ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘န မညေ ပုညဝါ တုမှာကံ [Pg.175] ရာဇာ, သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ အာဟရထ, လဘိဿာမ ဝတ္ထ’’န္တိ. သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရံ အာဟရိံသု. သော ဥဋ္ဌာယ ဟတ္ထေ ဓောဝိတွာ, မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ, ဟတ္ထေန ဥဒကံ အာဒါယ, ပုရတ္ထိမဒိသာယ အဗ္ဘုက္ကိရိ, ဃနပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌ ကပ္ပရုက္ခာ ဥဋ္ဌဟိံသု. ပုန ဥဒကံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏံ ပစ္ဆိမံ ဥတ္တရန္တိ ဧဝံ စတဿော ဒိသာ အဗ္ဘုက္ကိရိ, သဗ္ဗဒိသာသု အဋ္ဌ အဋ္ဌ ကတွာ ဒွတ္တိံသ ကပ္ပရုက္ခာ ဥဋ္ဌဟိံသု. သော ဧကံ ဒိဗ္ဗဒုဿံ နိဝါသေတွာ ဧကံ ပါရုပိတွာ ‘‘နန္ဒရညော ဝိဇိတေ သုတ္တကန္တိကာ ဣတ္ထိယော မာ သုတ္တံ ကန္တိံသူတိ ဧဝံ ဘေရိံ စာရာပေထာ’’တိ ဝတွာ, ဆတ္တံ ဥဿာပေတွာ, အလင်္ကတပဋိယတ္တော ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတော နဂရံ ပဝိသိတွာ, ပါသာဒံ အာရုယှ မဟာသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝိ.

ลำดับนั้น พวกเขาได้ถวายผ้าซึ่งมีราคาหนึ่งแสนแก่พระองค์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว พระองค์ตรัสถามว่า “นี่อะไรหรือ ท่าน” “เป็นผ้าทรง พระเจ้าข้า” “ท่านทั้งหลาย มันไม่หยาบไปหรือ” “ข้าแต่สมมติเทพ ในบรรดาผ้าที่มนุษย์ใช้สอย ไม่มีผ้าผืนใดจะละเอียดกว่านี้อีกแล้ว” “พระราชาของพวกท่านทรงผ้าเช่นนี้หรือ” “ใช่ พระเจ้าข้า” “เราเข้าใจว่าพระราชาของพวกท่านคงมีบุญน้อย จงนำพระสุวรรณภิงคารมาเถิด เราจักได้ผ้า” พวกเขานำพระสุวรรณภิงคารมาถวาย พระองค์ทรงลุกขึ้นล้างพระหัตถ์ บ้วนพระโอษฐ์ ทรงวักน้ำด้วยพระหัตถ์แล้วประพรมไปในทิศตะวันออก ต้นกัลปพฤกษ์ ๘ ต้นได้ผุดขึ้นทำลายแผ่นดินอันหนาทึบ ทรงวักน้ำอีกครั้งแล้วประพรมไปในทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือ อย่างนี้ครบทั้ง ๔ ทิศ ต้นกัลปพฤกษ์ ๓๒ ต้นได้ผุดขึ้นในทุกทิศ ทิศละ ๘ ต้น พระองค์ทรงนุ่งผ้าทิพย์ผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง แล้วตรัสว่า “พวกท่านจงให้เที่ยวตีกลองประกาศในแว่นแคว้นของพระเจ้านันทราชว่า หญิงปั่นด้ายทั้งหลายอย่าได้ปั่นด้าย” แล้วทรงให้กางเศวตฉัตร ประทับบนคอช้างพระที่นั่งที่ประดับตกแต่งแล้ว เสด็จเข้าสู่พระนคร เสด็จขึ้นสู่ปราสาท เสวยมหาสมบัติ

ဧဝံ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ဧကဒိဝသံ ဒေဝီ ရညော သမ္ပတ္တိံ ဒိသွာ, ‘‘အဟော တပဿီ’’တိ ကာရုညာကာရံ ဒဿေသိ. ‘‘ကိမိဒံ ဒေဝီ’’တိ? စ ပုဋ္ဌာ, ‘‘အတိမဟတီ, ဒေဝ, သမ္ပတ္တိ, အတီတေ ဗုဒ္ဓါနံ သဒ္ဒဟိတွာ ကလျာဏံ အကတ္ထ, ဣဒါနိ အနာဂတဿ ပစ္စယံ ကုသလံ န ကရောထာ’’တိ? အာဟ. ‘‘ကဿ ဒဿာမိ? သီလဝန္တော နတ္ထီ’’တိ. ‘‘အသုညော, ဒေဝ, ဇမ္ဗုဒီပေါ အရဟန္တေဟိ, တုမှေ ဒါနမေဝ သဇ္ဇေထ, အဟံ အရဟန္တေ လစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ ပုနဒိဝသေ ပါစီနဒွါရေ ဒါနံ သဇ္ဇာပေသိ. ဒေဝီ ပါတောဝ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဥပရိပါသာဒေ ပုရတ္ထာဘိမုခါ ဥရေန နိပဇ္ဇိတွာ – ‘‘သစေ ဧတိဿာ ဒိသာယ အရဟန္တော အတ္ထိ, အာဂစ္ဆန္တု အမှာကံ ဘိက္ခံ ဂဏှန္တူ’’တိ အာဟ. တဿံ ဒိသာယံ အရဟန္တော နာဟေသုံ. တံ သက္ကာရံ ကပဏဒ္ဓိကယာစကာနံ အဒံသု.

เมื่อกาลเวลาล่วงไปเช่นนี้ วันหนึ่ง พระเทวีทอดพระเนตรเห็นสมบัติของพระราชา ได้แสดงอาการน่าสงสารพลางรำพึงว่า “โอ้ ท่านผู้มีตบะน้อย” เมื่อถูกตรัสถามว่า “นี่อะไรกัน พระเทวี” นางทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ สมบัติของพระองค์ใหญ่หลวงนัก ในอดีตพระองค์ทรงเชื่อในพระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงได้ทรงทำกรรมดีไว้ แต่บัดนี้ พระองค์มิได้ทรงทำกุศลอันเป็นปัจจัยสำหรับอนาคตเลย” “เราจะให้แก่ใครเล่า ผู้มีศีลไม่มี” “ข้าแต่สมมติเทพ ชมพูทวีปไม่ว่างจากพระอรหันต์ พระองค์โปรดเตรียมทานไว้เถิด หม่อมฉันจักหาพระอรหันต์มาให้เอง” พระราชาในวันรุ่งขึ้นทรงให้เตรียมทานไว้ที่ประตูทิศตะวันออก พระเทวีทรงสมาทานองค์อุโบสถแต่เช้าตรู่ แล้วทรงนอนคว่ำหน้า ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออกบนปราสาทชั้นบน พลางอธิษฐานว่า “ถ้าหากมีพระอรหันต์อยู่ในทิศนี้ ขอจงมาเพื่อรับภิกษาของพวกเราเถิด” ในทิศนั้นไม่มีพระอรหันต์อยู่เลย พวกเขาจึงได้ให้เครื่องสักการะนั้นแก่คนกำพร้า คนเดินทาง และยาจกทั้งหลาย

ပုနဒိဝသေ ဒက္ခိဏဒွါရေ ဒါနံ သဇ္ဇေတွာ တထေဝ အကာသိ, ပုနဒိဝသေ ပစ္ဆိမဒွါရေ. ဥတ္တရဒွါရေ သဇ္ဇိတဒိဝသေ ပန ဒေဝိယာ တထေဝ နိမန္တေန္တိယာ ဟိမဝန္တေ ဝသန္တာနံ ပဒုမဝတိယာ ပုတ္တာနံ ပဉ္စသတာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဇေဋ္ဌကော မဟာပဒုမပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဘာတိကေ အာမန္တေသိ ‘‘မာရိသာ, နန္ဒရာဇာ တုမှေ နိမန္တေတိ, အဓိဝါသေထ တဿာ’’တိ. တေ အဓိဝါသေတွာ ပုနဒိဝသေ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ အာကာသေန အာဂန္တွာ ဥတ္တရဒွါရေ ဩတရိံသု. မနုဿာ ဂန္တွာ ‘‘ပဉ္စသတာ, ဒေဝ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အာဂတာ’’တိ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာ သဒ္ဓိံ ဒေဝိယာ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ ပါသာဒံ အာရောပေတွာ တေသံ ဒါနံ ဒတွာ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ရာဇာ [Pg.176] သံဃထေရဿ, ဒေဝီ သံဃနဝကဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ, ‘‘အယျာ ပစ္စယေဟိ န ကိလမိဿန္တိ, မယံ ပုညေန န ဟာယိဿာမ, အမှာကံ ယာဝဇီဝံ ဣဓ နိဝါသာယ ပဋိညံ ဒေထာ’’တိ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဥယျာနေ ပဉ္စ ပဏ္ဏသာလာသတာနိ ပဉ္စ စင်္ကမနသတာနီတိ သဗ္ဗာကာရေန နိဝါသဋ္ဌာနံ သမ္ပာဒေတွာ တတ္ထ ဝသာပေသုံ.

ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงจัดแจงทานที่ประตูทิศใต้แล้วได้ทรงกระทำเหมือนอย่างนั้นนั่นเทียว ในวันรุ่งขึ้น (ก็ทรงจัดแจงทาน) ที่ประตูทิศตะวันตก ส่วนในวันที่จัดแจงทานที่ประตูทิศเหนือ เมื่อพระเทวีทรงนิมนต์เหมือนอย่างนั้นนั่นเทียว พระมหาปทุมปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นพี่ชายใหญ่ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ผู้เป็นพระโอรสของพระนางปทุมวดี ซึ่งประทับอยู่ในป่าหิมพานต์ ได้ตรัสเรียกน้องชายทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระเจ้านันทะนิมนต์ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับนิมนต์ของพระองค์เถิด” ท่านเหล่านั้นรับนิมนต์แล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงล้างพระพักตร์ที่สระอโนดาตแล้ว เหาะมาทางอากาศ ลงที่ประตูทิศเหนือ พวกบุรุษไปกราบทูลแด่พระราชาว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เสด็จมาแล้ว” พระราชาเสด็จไปพร้อมกับพระเทวี ถวายบังคมแล้วทรงรับบาตร เชิญพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายขึ้นสู่ปราสาท ถวายทานแก่ท่านเหล่านั้นแล้ว ในเวลาเสร็จภัตกิจ พระราชาหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระสังฆเถระ พระเทวีหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระสังฆนวกะ แล้วให้ท่านเหล่านั้นกระทำปฏิญญาว่า “พระคุณเจ้าทั้งหลายจักไม่ลำบากด้วยปัจจัยทั้งหลาย พวกข้าพระองค์ก็จักไม่เสื่อมจากบุญ ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงให้ปฏิญญาเพื่อจะอยู่ในที่นี้ตลอดชีวิตแก่พวกข้าพระองค์เถิด” แล้วทรงจัดเตรียมที่อยู่ในพระอุทยานให้พร้อมบริบูรณ์โดยอาการทั้งปวง คือ บรรณศาลา ๕๐๐ หลัง และที่จงกรม ๕๐๐ แห่ง แล้วได้ให้ท่านเหล่านั้นอยู่ ณ ที่นั้น

ဧဝံ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ရညော ပစ္စန္တော ကုပိတော. ‘‘အဟံ ပစ္စန္တံ ဝူပသမေတုံ ဂစ္ဆာမိ, တွံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု မာ ပမဇ္ဇီ’’တိ ဒေဝိံ ဩဝဒိတွာ ဂတော. တသ္မိံ အနာဂတေယေဝ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အာယုသင်္ခါရာ ခီဏာ. မဟာပဒုမပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ တိယာမရတ္တိံ ဈာနကီဠံ ကီဠိတွာ အရုဏုဂ္ဂမနေ အာလမ္ဗနဖလကံ အာလမ္ဗိတွာ ဌိတကောဝ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယိ, ဧတေနုပါယေန သေသာပီတိ သဗ္ဗေပိ ပရိနိဗ္ဗုတာ. ပုနဒိဝသေ ဒေဝီ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ နိသီဒနဋ္ဌာနံ ဟရိတူပလိတ္တံ ကာရေတွာ ပုပ္ဖာနိ ဝိကိရိတွာ ဓူပံ ဒတွာ တေသံ အာဂမနံ ဩလောကယန္တီ နိသိန္နာ အာဂမနံ အပဿန္တီ ပုရိသံ ပေသေသိ – ‘‘ဂစ္ဆ, တာတ, ဇာနာဟိ, ကိံ အယျာနံ ကိဉ္စိ အဖာသုက’’န္တိ? သော ဂန္တွာ မဟာပဒုမဿ ပဏ္ဏသာလာယ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ တတ္ထ အပဿန္တော စင်္ကမနံ ဂန္တွာ အာလမ္ဗနဖလကံ နိဿာယ ဌိတံ ဒိသွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ကာလော, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ပရိနိဗ္ဗုတသရီရံ ကိံ ကထေဿတိ? သော ‘‘နိဒ္ဒါယတိ မညေ’’တိ ဂန္တွာ ပိဋ္ဌိပါဒေ ဟတ္ထေန ပရာမသိ. ပါဒါနံ သီတလတာယ စေဝ ထဒ္ဓတာယ စ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ ဒုတိယဿ သန္တိကံ အဂမာသိ, ဧဝံ တတိယဿာတိ သဗ္ဗေသံ ပရိနိဗ္ဗုတဘာဝံ ဉတွာ ရာဇကုလံ ဂတော. ‘‘ကဟံ, တာတ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ’’တိ? ပုဋ္ဌော ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတာ, ဒေဝီ’’တိ အာဟ. ဒေဝီ ကန္ဒန္တီ ရောဒန္တီ နိက္ခမိတွာ နာဂရေဟိ သဒ္ဓိံ တတ္ထ ဂန္တွာ သာဓုကီဠိတံ ကာရေတွာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သရီရကိစ္စံ ကတွာ ဓာတုယော ဂဟေတွာ စေတိယံ ပတိဋ္ဌာပေသိ.

เมื่อกาลเวลาล่วงไปอย่างนี้ ปัจจันตชนบทของพระราชาเกิดกำเริบขึ้น พระองค์จึงตรัสสอนพระเทวีว่า “เราจะไปเพื่อระงับปัจจันตชนบท เธออย่าประมาทในพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย” แล้วเสด็จไป เมื่อพระราชานั้นยังไม่เสด็จกลับมานั่นเทียว อายุสังขารของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายก็สิ้นแล้ว พระมหาปทุมปัจเจกพุทธเจ้าทรงเล่นฌานสมาบัติตลอดราตรีสามยามแล้ว ในเวลาอรุณขึ้น ทรงยันแผ่นกระดานสำหรับพิง ประทับยืนอยู่นั่นเทียว ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าที่เหลือทั้งหมดก็ปรินิพพานแล้วด้วยอุบายนี้ ในวันรุ่งขึ้น พระเทวีรับสั่งให้ฉาบทาที่ประทับนั่งของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายด้วยโคมัยสด โปรยดอกไม้ และจุดธูปแล้ว ประทับนั่งแลดูการเสด็จมาของท่านเหล่านั้น เมื่อไม่เห็นการเสด็จมา จึงส่งบุรุษไปว่า “พ่อจงไป จงรู้ว่าพระคุณเจ้าทั้งหลายมีความไม่สบายอะไรบ้างหรือไม่” บุรุษนั้นไปเปิดประตูบรรณศาลาของพระมหาปทุมปัจเจกพุทธเจ้า เมื่อไม่เห็นในที่นั้น จึงไปสู่ที่จงกรม เห็นท่านผู้ประทับยืนพิงแผ่นกระดานสำหรับพิงอยู่ จึงไหว้แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว” สรีระที่ปรินิพพานแล้วจักกล่าวอะไรได้ บุรุษนั้นคิดว่า “เราเข้าใจว่าท่านบรรทมหลับ” จึงเข้าไปลูบคลำหลังพระบาทด้วยมือ เขารู้ความเป็นผู้ปรินิพพานแล้วเพราะความเป็นของเย็นและความเป็นของแข็งแห่งพระบาททั้งสอง จึงไปยังสำนักขององค์ที่สอง ขององค์ที่สามก็อย่างนั้น เมื่อรู้ความเป็นผู้ปรินิพพานแล้วของทุกองค์ จึงกลับไปยังราชตระกูล เมื่อถูกตรัสถามว่า “พ่อ พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายอยู่ที่ไหน” เขาได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระเทวี ท่านปรินิพพานแล้ว” พระเทวีทรงกันแสงคร่ำครวญเสด็จออกไปพร้อมกับชาวเมืองยังที่นั้น ให้กระทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ กระทำสรีรกิจของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายแล้ว อัญเชิญพระธาตุ และให้สร้างพระเจดีย์ขึ้น

ရာဇာ ပစ္စန္တံ ဝူပသမေတွာ အာဂတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ အာဂတံ ဒေဝိံ ပုစ္ဆိ ‘‘ကိံ, ဘဒ္ဒေ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေသု နပ္ပမဇ္ဇိ, နိရောဂါ အယျာ’’တိ? ‘‘ပရိနိဗ္ဗုတာ ဒေဝါ’’တိ. ရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘ဧဝရူပါနမ္ပိ ပဏ္ဍိတာနံ မရဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အမှာကံ ကုတော မောက္ခော’’တိ? သော နဂရံ အဂန္တွာ ဥယျာနမေဝ ပဝိသိတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တံ ပက္ကောသာပေတွာ တဿ ရဇ္ဇံ ပဋိယာဒေတွာ သယံ သမဏကပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိ, ဒေဝီပိ [Pg.177] ‘‘ဣမသ္မိံ ပဗ္ဗဇိတေ အဟံ ကိံ ကရိဿာမီ’’တိ? တတ္ထေဝ ဥယျာနေ ပဗ္ဗဇိတာ. ဒွေပိ ဈာနံ ဘာဝေတွာ တတော စုတာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု.

พระราชาทรงระงับปัจจันตชนบทแล้วเสด็จกลับมา ได้ตรัสถามพระเทวีผู้เสด็จมาต้อนรับว่า “ดูก่อนน้องหญิง เธอไม่ประมาทในพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายหรือ พระคุณเจ้าทั้งหลายไม่มีโรคภัยหรือ” (พระเทวีกราบทูลว่า) “ข้าแต่สมมติเทพ ท่านปรินิพพานแล้ว” พระราชาทรงดำริว่า “แม้แก่บัณฑิตทั้งหลายผู้มีรูปอย่างนี้ ความตายก็ยังเกิดขึ้น ความพ้นจากความตายของพวกเราจะมีแต่ที่ไหน” พระองค์ไม่เสด็จเข้าพระนคร แต่เสด็จเข้าไปยังพระอุทยานนั่นเทียว รับสั่งให้เรียกพระโอรสองค์โตมาแล้ว มอบราชสมบัติแก่พระโอรสนั้นแล้ว พระองค์เองทรงผนวชเป็นสมณะ แม้พระเทวีก็ทรงดำริว่า “เมื่อพระองค์ทรงผนวชแล้ว เราจะทำอะไร” จึงทรงผนวชในพระอุทยานนั้นนั่นเทียว ทั้งสองพระองค์ทรงเจริญฌานแล้ว จุติจากอัตภาพนั้น ได้บังเกิดในพรหมโลก

တေသု တတ္ထေဝ ဝသန္တေသု အမှာကံ သတ္ထာ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပဝတ္တိတဝရဓမ္မစက္ကော အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ပါဝိသိ. အယံ ပိပ္ပလိမာဏဝေါ မဂဓရဋ္ဌေ မဟာတိတ္ထဗြာဟ္မဏဂါမေ ကပိလဗြာဟ္မဏဿ အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တော, အယံ ဘဒ္ဒါ ကာပိလာနီ မဒ္ဒရဋ္ဌေ သာဂလနဂရေ ကောသိယဂေါတ္တဗြာဟ္မဏဿ အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိသ္မိံ နိဗ္ဗတ္တာ. တေသံ ခေါ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎမာနာနံ ပိပ္ပလိမာဏဝဿ ဝီသတိမေ ဝဿေ ဘဒ္ဒါယ သောဠသမေ ဝဿေ သမ္ပတ္တေ မာတာပိတရော ပုတ္တံ ဩလောကေတွာ, ‘‘တာတ, တွံ ဝယပ္ပတ္တော, ကုလဝံသော နာမ ပတိဋ္ဌပေတဗ္ဗော’’တိ အတိဝိယ နိပ္ပီဠယိံသု. မာဏဝေါ အာဟ – ‘‘မယှံ သောတပထေ ဧဝရူပံ ကထံ မာ ကထေထ. အဟံ ယာဝ တုမှေ ဓရထ, တာဝ ပဋိဇဂ္ဂိဿာမိ, တုမှာကံ ပစ္ဆတော နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. တေ ကတိပါဟံ အတိက္ကမိတွာ ပုန ကထယိံသု, သောပိ တထေဝ ပဋိက္ခိပိ. ပုန ကထယိံသု, ပုနပိ ပဋိက္ခိပိ. တတော ပဋ္ဌာယ မာတာ နိရန္တရံ ကထေတိယေဝ.

เมื่อท่านทั้งสองนั้นยังอยู่ในพรหมโลกนั่นเทียว พระศาสดาของพวกเราทรงอุบัติขึ้นในโลก ทรงยังธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไปแล้ว ได้เสด็จเข้าสู่กรุงราชคฤห์โดยลำดับ ปิปผลิมาณพนี้บังเกิดในครรภ์ของอัครมเหสีของกปิลพราหมณ์ ในหมู่บ้านพราหมณ์ชื่อมหาติตถะ ในแคว้นมคธ นางภัททากาปิลานีนี้บังเกิดในครรภ์ของอัครมเหสีของพราหมณ์ผู้มีโคตรว่าโกสิยะ ในเมืองสาคละ ในแคว้นมัททะ ก็เมื่อท่านทั้งสองนั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เมื่อปิปผลิมาณพมีอายุครบ ๒๐ ปี และนางภัททามีอายุครบ ๑๖ ปี มารดาบิดาแลดูบุตรแล้วได้บีบคั้นอย่างยิ่งว่า “พ่อ เจ้าถึงวัยแล้ว ชื่อว่าวงศ์ตระกูลเป็นสิ่งที่ควรจะสืบต่อไว้” มาณพกล่าวว่า “ขอท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวคำเช่นนี้ในโสตปถะของข้าพเจ้าเลย ตราบเท่าที่ท่านทั้งหลายยังมีชีวิตอยู่ ข้าพเจ้าจักบำรุงเลี้ยงท่านทั้งหลาย ภายหลังจากท่านทั้งหลายล่วงลับไป ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวช” ท่านเหล่านั้นล่วงไป ๒-๓ วันแล้ว ก็กล่าวอีก แม้มาณพนั้นก็ปฏิเสธเหมือนอย่างนั้นนั่นเทียว ท่านกล่าวอีก มาณพก็ปฏิเสธอีก จำเดิมแต่นั้นมา มารดาก็กล่าวอยู่เสมอทีเดียว

မာဏဝေါ ‘‘မမ မာတရံ သညာပေဿာမီ’’တိ ရတ္တသုဝဏ္ဏဿ နိက္ခသဟဿံ ဒတွာ သုဝဏ္ဏကာရေဟိ ဧကံ ဣတ္ထိရူပံ ကာရာပေတွာ တဿ မဇ္ဇနဃဋ္ဋနာဒိကမ္မပရိယောသာနေ တံ ရတ္တဝတ္ထံ နိဝါသာပေတွာ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နေဟိ ပုပ္ဖေဟိ စေဝ နာနာအလင်္ကာရေဟိ စ အလင်္ကာရာပေတွာ မာတရံ ပက္ကောသာပေတွာ အာဟ – ‘‘အမ္မ ဧဝရူပံ အာရမ္မဏံ လဘန္တော ဂေဟေ ဝသာမိ, အလဘန္တော န ဝသာမီ’’တိ. ပဏ္ဍိတာ ဗြာဟ္မဏီ စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ ပုတ္တော ပုညဝါ ဒိန္နဒါနော ကတာဘိနီဟာရော, ပုညံ ကရောန္တော န ဧကကောဝ အကာသိ, အဒ္ဓါ ဧတေန သဟ ကတပုညာ သုဝဏ္ဏရူပကပဋိဘာဂါ ဘဝိဿတီ’’တိ အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏေ ပက္ကောသာပေတွာ သဗ္ဗကာမေဟိ သန္တပ္ပေတွာ သုဝဏ္ဏရူပကံ ရထံ အာရောပေတွာ, ‘‘ဂစ္ဆထ, တာတာ, ယတ္ထ အမှာကံ ဇာတိဂေါတ္တဘောဂေဟိ သမာနကုလေ ဧဝရူပံ ဒါရိကံ ပဿထ, ဣမမေဝ သုဝဏ္ဏရူပကံ, ပဏ္ဏာကာရံ ကတွာ ဒေထာ’’တိ ဥယျောဇေသိ.

มาณพคิดว่า “เราจักให้มารดาของเราทราบ” จึงให้ทองคำพันหนึ่งแก่พวกช่างทอง ให้ทำรูปสตรีขึ้นรูปหนึ่ง เมื่อการขัดถูเป็นต้นของรูปนั้นเสร็จสิ้นแล้ว จึงให้รูปนั้นนุ่งผ้าแดง ให้ประดับด้วยดอกไม้มีสีสันงดงามและเครื่องประดับต่างๆ แล้วให้เรียกมารดามากล่าวว่า “คุณแม่ ถ้าลูกได้อารมณ์เช่นนี้ ลูกจะอยู่ครองเรือน ถ้าไม่ได้ ก็จะไม่อยู่” นางพราหมณีผู้เป็นบัณฑิตคิดว่า “บุตรของเรามีบุญ ได้ให้ทานไว้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาไว้แล้ว เมื่อทำบุญ คงไม่ได้ทำอยู่ผู้เดียวเป็นแน่ สตรีผู้มีบุญทำร่วมกับบุตรของเรานี้ ผู้เป็นคู่ควรกับรูปทองคำนี้ จักต้องมี” ดังนี้แล้ว จึงให้เรียกพราหมณ์ ๘ คนมา ให้พวกเขาอิ่มหนำด้วยกามคุณทั้งปวง แล้วให้ยกรูปทองคำขึ้นสู่รถ ส่งไปพลางสั่งว่า “ไปเถิด พ่อทั้งหลาย พวกท่านเห็นเด็กหญิงเช่นนี้ในตระกูลที่เสมอกันกับพวกเราโดยชาติ โคตร และโภคะ ณ ที่ใด ก็จงทำรูปทองคำนี้แหละให้เป็นเครื่องบรรณาการแล้วมอบให้ (ที่นั่นเถิด)”

တေ ‘‘အမှာကံ နာမ ဧတံ ကမ္မ’’န္တိ နိက္ခမိတွာ, ‘‘ကတ္ထ ဂမိဿာမာ’’တိ? စိန္တေတွာ, ‘‘မဒ္ဒရဋ္ဌံ နာမ ဣတ္ထာကရော, မဒ္ဒရဋ္ဌံ ဂမိဿာမာ’’တိ မဒ္ဒရဋ္ဌေ သာဂလနဂရံ [Pg.178] အဂမိံသု. တတ္ထ တံ သုဝဏ္ဏရူပကံ နှာနတိတ္ထေ ဌပေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. အထ ဘဒ္ဒါယ ဓာတီ ဘဒ္ဒံ နှာပေတွာ အလင်္ကရိတွာ သိရိဂဗ္ဘေ နိသီဒါပေတွာ နှာယိတုံ အာဂစ္ဆန္တီ တံ ရူပကံ ဒိသွာ, ‘‘အယျဓီတာ မေ ဣဓာဂတာ’’တိ သညာယ တဇ္ဇေတွာ ‘‘ဒုဗ္ဗိနိတေ, ကိံ တွံ ဣဓာဂတာ’’တိ? တလသတ္တိကံ ဥဂ္ဂိရိတွာ, ‘‘ဂစ္ဆ သီဃ’’န္တိ ဂဏ္ဍပဿေ ပဟရိ. ဟတ္ထော ပါသာဏေ ပဋိဟတော ဝိယ ကမ္ပိတ္ထ. သာ ပဋိက္ကမိတွာ ‘‘ဧဝံ ထဒ္ဓံ နာမ မဟာဂီဝံ ဒိသွာ, ‘အယျဓီတာ မေ’တိ သညံ ဥပ္ပာဒေသိံ, အယျဓီတာယ ဟိ မေ အယံ နိဝါသနပဋိဂ္ဂါဟိကာပိ အယုတ္တာ’’တိ အာဟ. အထ နံ တေ မနုဿာ ပရိဝါရေတွာ ‘‘ဧဝရူပါ တေ သာမိဓီတာ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ‘‘ကိံ ဧသာ, ဣမာယ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန မယှံ အယျာ အဘိရူပတရာ, ဒွါဒသဟတ္ထေ ဂဗ္ဘေ နိသိန္နာယ ပဒီပကိစ္စံ နတ္ထိ, သရီရောဘာသေနေဝ တမံ ဝိဓမတီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ အာဂစ္ဆာ’’တိ တံ ခုဇ္ဇံ ဂဟေတွာ သုဝဏ္ဏရူပကံ ရထံ အာရောပေတွာ ကောသိယဂေါတ္တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ အာဂမနံ နိဝေဒယိံသု.

พราหมณ์เหล่านั้นคิดว่า “กรรมนี้เป็นหน้าที่ของเรา” แล้วออกไป คิดว่า “เราจะไปที่ไหนกัน?” แล้วตกลงกันว่า “แคว้นมัททะเป็นบ่อเกิดแห่งสตรี (งาม) เราจะไปแคว้นมัททะ” จึงได้ไปยังสาคลนครในแคว้นมัททะ ณ ที่นั้น พวกเขาวางรูปทองคำนั้นไว้ที่ท่าอาบน้ำ แล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้งนั้น พี่เลี้ยงของนางภัททา ให้นางภัททาอาบน้ำ ประดับตกแต่งแล้ว ให้นั่งในห้องอันเป็นสิริ ขณะที่ตนเองกำลังมาเพื่อจะอาบน้ำ ได้เห็นรูปนั้นเข้า ด้วยสำคัญว่า “ธิดาของนายหญิงของเรามาที่นี่” จึงขู่ว่า “นางผู้ว่ายาก เจ้ามาที่นี่ทำไม?” แล้วเงื้อฝ่ามือขึ้นพลางกล่าวว่า “จงไปโดยเร็ว” แล้วตบที่แก้ม (ของรูปทอง) มือของนางสั่นราวกับกระทบกับหิน นางถอยกลับมาแล้วกล่าวว่า “เราเห็น (รูป) คอใหญ่และแข็งกระด้างเช่นนี้แล้ว ยังเกิดความสำคัญว่า ‘เป็นธิดาของนายหญิงของเรา’ รูปนี้ไม่สมควรแม้แต่จะเป็นผู้รับผ้านุ่งของธิดาแห่งนายหญิงของเราเลย” ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นแวดล้อมนางแล้วถามว่า “ธิดาของนายท่านมีรูปเช่นนี้หรือ?” (นางตอบว่า) “รูปนี้จะงามอะไร นายหญิงของฉันงามกว่ารูปนี้ร้อยเท่า พันเท่า เมื่อท่านนั่งอยู่ในห้องขนาด ๑๒ ศอก กิจที่จะต้องจุดประทีปก็ไม่มี ท่านย่อมกำจัดความมืดด้วยรัศมีแห่งสรีระทีเดียว” (พราหมณ์เหล่านั้นจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น เชิญมาเถิด” แล้วพานางค่อมนั้นไป ให้ยกรูปทองคำขึ้นสู่รถ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของโกสิยโคตรพราหมณ์ แล้วแจ้งการมาถึง

ဗြာဟ္မဏော ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ, ‘‘ကုတော အာဂတတ္ထာ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘မဂဓရဋ္ဌေ မဟာတိတ္ထဂါမေ ကပိလဗြာဟ္မဏဿ ဃရတော’’တိ. ‘‘ကိံ ကာရဏာ အာဂတာ’’တိ. ‘‘ဣမိနာ နာမ ကာရဏေနာ’’တိ. ‘‘ကလျာဏံ, တာတာ, သမဇာတိဂေါတ္တဝိဘဝေါ အမှာကံ ဗြာဟ္မဏော, ဒဿာမိ ဒါရိက’’န္တိ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဏှိ. တေ ကပိလဗြာဟ္မဏဿ သာသနံ ပဟိဏိံသု – ‘‘လဒ္ဓါ ဒါရိကာ, ကတ္တဗ္ဗံ ကရောထာ’’တိ. တံ သာသနံ သုတွာ ပိပ္ပလိမာဏဝဿ အာရောစယိံသု – ‘‘လဒ္ဓါ ကိရ ဒါရိကာ’’တိ. မာဏဝေါ ‘‘အဟံ န လဘိဿာမီတိ စိန္တေသိံ, ဣမေ လဒ္ဓါတိ စ ဝဒန္တိ, အနတ္ထိကော ဟုတွာ ပဏ္ဏံ ပေသိဿာမီ’’တိ ရဟောဂတော ပဏ္ဏံ လိခိ, ‘‘ဘဒ္ဒါ အတ္တနော ဇာတိဂေါတ္တဘောဂါနုရူပံ ဃရာဝါသံ လဘတု, အဟံ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမိ, မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရိနီ အဟောသီ’’တိ. ဘဒ္ဒါပိ ‘‘အသုကဿ ကိရ မံ ဒါတုကာမာ’’တိ သုတွာ ရဟောဂတာ ပဏ္ဏံ လိခိ, ‘‘အယျပုတ္တော အတ္တနော ဇာတိဂေါတ္တဘောဂါနုရူပံ ဃရာဝါသံ လဘတု. အဟံ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမိ, မာ ပစ္ဆာ ဝိပ္ပဋိသာရီ အဟောသီ’’တိ. ဒွေပိ ပဏ္ဏာနိ အန္တရာမဂ္ဂေ သမာဂစ္ဆိံသု. ‘‘ဣဒံ ကဿ ပဏ္ဏ’’န္တိ? ပိပ္ပလိမာဏဝေန ဘဒ္ဒါယ ပဟိတန္တိ. ‘‘ဣဒံ ကဿ ပဏ္ဏ’’န္တိ? ဘဒ္ဒါယ ပိပ္ပလိမာဏဝဿ ပဟိတန္တိ စ ဝုတ္တေ ဒွေပိ ဝါစေတွာ, ‘‘ပဿထ ဒါရကာနံ ကမ္မ’’န္တိ ဖာလေတွာ အရညေ ဆဍ္ဍေတွာ [Pg.179] သမာနပဏ္ဏံ လိခိတွာ ဣတော စ ဧတ္တော စ ပေသေသုံ. ဣတိ တေသံ အနိစ္ဆမာနာနံယေဝ သမာဂမော အဟောသိ.

พราหมณ์ (โกสิยะ) ทำการปฏิสันถารแล้วถามว่า “พวกท่านมาจากไหน?” (พราหมณ์เหล่านั้นตอบว่า) “มาจากเรือนของกปิลพราหมณ์ในหมู่บ้านมหาติตถะ แคว้นมคธ” (พราหมณ์โกสิยะถามว่า) “มาด้วยเหตุอะไร?” (พราหมณ์เหล่านั้นตอบว่า) “มาด้วยเหตุนี้” (พราหมณ์โกสิยะจึงกล่าวว่า) “ดีแล้ว พ่อทั้งหลาย พราหมณ์ของเรามีชาติ โคตร และสมบัติเสมอกัน เราจะให้ธิดา” แล้วรับเครื่องบรรณาการไว้ พราหมณ์เหล่านั้นส่งข่าวไปยังกปิลพราหมณ์ว่า “ได้ธิดาแล้ว ขอท่านจงทำสิ่งที่ควรทำเถิด” เมื่อได้ฟังข่าวนั้นแล้ว พวกเขาได้แจ้งแก่ปิปผลิมาณพว่า “ได้ข่าวว่า ได้ธิดาแล้ว” มาณพคิดว่า “เราคิดว่าจะไม่ได้ แต่นี่พวกเขากลับบอกว่าได้แล้ว เราไม่ต้องการ (นาง) จะส่งสาส์นไป” ดังนี้แล้ว จึงไปยังที่ลับตาแล้วเขียนสาส์นว่า “ขอให้นางภัททาจงได้ผู้ครองเรือนที่สมควรแก่ชาติ โคตร และโภคะของตนเถิด ส่วนเราจะออกบวช ขอเธออย่าได้เดือดร้อนใจในภายหลังเลย” แม้นางภัททาได้ฟังว่า “ได้ข่าวว่า (บิดามารดา) ประสงค์จะยกเราให้แก่คนโน้น” จึงไปยังที่ลับตาแล้วเขียนสาส์นว่า “ขอท่านอัยยบุตรจงได้ผู้ครองเรือนที่สมควรแก่ชาติ โคตร และโภคะของตนเถิด ส่วนหม่อมฉันจะออกบวช ขอท่านอย่าได้เดือดร้อนใจในภายหลังเลย” สาส์นทั้งสองฉบับมาพบกันในระหว่างทาง (คนนำสารถามกันว่า) “นี่สาส์นของใคร?” (อีกฝ่ายตอบว่า) “เป็นสาส์นที่ปิปผลิมาณพส่งถึงนางภัททา” (ฝ่ายนั้นถามกลับว่า) “นี่สาส์นของใคร?” (อีกฝ่ายตอบว่า) “เป็นสาส์นที่นางภัททาส่งถึงปิปผลิมาณพ” เมื่อกล่าวเช่นนี้แล้ว คนนำสารจึงอ่านสาส์นทั้งสองฉบับ แล้วกล่าวว่า “ดูการกระทำของเด็กๆ เถิด” แล้วฉีกสาส์นทิ้งในป่า เขียนสาส์นที่มีเนื้อความเหมือนกัน (แสดงความยินดี) แล้วส่งไปทั้งสองทาง ด้วยประการฉะนี้ การอยู่ร่วมกันของคนทั้งสองผู้ไม่ปรารถนา (จะแต่งงาน) ก็ได้มีขึ้น

တံဒိဝသံယေဝ စ မာဏဝေါပိ ဧကံ ပုပ္ဖဒါမံ ဂန္ထာပေသိ, ဘဒ္ဒါပိ ဧကံ ဂန္ထာပေသိ. တာနိ အာသနမဇ္ဈေ ဌပေတွာ ဘုတ္တသာယမာသာ ဥဘောပိ ‘‘သယနံ အာရုဟိဿာမာ’’တိ သမာဂန္တွာ မာဏဝေါ ဒက္ခိဏပဿေန သယနံ အာရုဟိ. ဘဒ္ဒါ ဝါမပဿေန အာရုဟိတွာ အာဟ – ‘‘ယဿ ပဿေ ပုပ္ဖာနိ မိလာယန္တိ, တဿ ရာဂစိတ္တံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဝိဇာနိဿာမ, ဣမံ ပုပ္ဖဒါမံ န အလ္လီယိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေ ပန အညမညဿ သရီရသမ္ဖဿဘယေန တိယာမရတ္တိံ နိဒ္ဒံ အနောက္ကမန္တာဝ ဝီတိနာမေန္တိ, ဒိဝါ ပန ဟသိတမတ္တမ္ပိ န ဟောတိ. တေ လောကာမိသေန အသံသဋ္ဌာ ယာဝ မာတာပိတရော ဓရန္တိ, တာဝ ကုဋုမ္ဗံ အဝိစာရေတွာ တေသု ကာလင်္ကတေသု ဝိစာရယိံသု. မဟတီ မာဏဝဿ သမ္ပတ္တိ, ဧကဒိဝသံ သရီရံ ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗံ သုဝဏ္ဏစုဏ္ဏမေဝ မဂဓနာဠိယာ ဒွါဒသနာဠိမတ္တံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. ယန္တဗဒ္ဓါနိ သဋ္ဌိ မဟာတဠာကာနိ, ကမ္မန္တော ဒွါဒသယောဇနိကော, အနုရာဓပုရပ္ပမာဏာ စုဒ္ဒသ ဒါသဂါမာ, စုဒ္ဒသ ဟတ္ထာနီကာ, စုဒ္ဒသ အဿာနီကာ, စုဒ္ဒသ ရထာနီကာ.

ในวันนั้นเอง แม้มาณพก็ให้ร้อยพวงดอกไม้พวงหนึ่ง แม้นางภัททาก็ให้ร้อยพวงหนึ่ง วางพวงดอกไม้เหล่านั้นไว้ตรงกลางที่นอน เมื่อบริโภคอาหารเย็นแล้ว ทั้งสองคนมาพร้อมกันด้วยคิดว่า “เราจะขึ้นสู่ที่นอน” มาณพขึ้นสู่ที่นอนทางด้านขวา นางภัททาขึ้นทางด้านซ้ายแล้วกล่าวว่า “ดอกไม้เหี่ยวแห้งทางด้านของใคร เราจักรู้กันว่า ราคจิตเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น พวงดอกไม้นี้ไม่พึงแตะต้อง” ส่วนท่านทั้งสองนั้น ด้วยความกลัวการสัมผัสกายของกันและกัน จึงใช้เวลาตลอดราตรีสามยามโดยไม่หลับเลย ส่วนในเวลากลางวัน แม้เพียงการหัวเราะก็ไม่มี ท่านทั้งสองนั้นไม่คลุกคลีด้วยโลกามิส ตราบเท่าที่มารดาบิดายังมีชีวิตอยู่ ก็ยังไม่จัดการดูแลครอบครัว (ทรัพย์สมบัติ) เมื่อท่านเหล่านั้นสิ้นชีวิตแล้ว จึงได้จัดการ สมบัติของมาณพนั้นมีมาก ในวันหนึ่ง เพียงแค่ผงทองที่ควรทิ้งหลังจากขัดสีร่างกาย ก็ควรจะได้ประมาณสิบสองนาฬิด้วยทะนานมคธ มีสระใหญ่ ๖๐ สระ ที่มีประตูกลไก ที่นาสำหรับทำการงานมีขนาด ๑๒ โยชน์ มีหมู่บ้านทาส ๑๔ แห่ง ขนาดเท่าเมืองอนุราธปุระ มีกองทัพช้าง ๑๔ กอง กองทัพม้า ๑๔ กอง กองทัพรถ ๑๔ กอง

သော ဧကဒိဝသံ အလင်္ကတံ အဿံ အာရုယှ မဟာဇနပရိဝုတော ကမ္မန္တံ ဂန္တွာ ခေတ္တကောဋိယံ ဌိတော နင်္ဂလေဟိ ဘိန္နဋ္ဌာနတော ကာကာဒယော သကုဏေ ဂဏ္ဍုပ္ပာဒကာဒိပါဏေ ဥဒ္ဓရိတွာ ခါဒန္တေ ဒိသွာ, ‘‘တာတာ, ဣမေ ကိံ ခါဒန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ? ‘‘ဂဏ္ဍုပ္ပာဒကေ အယျာ’’တိ. ‘‘ဧတေဟိ ကတံ ပါပံ ကဿ ဟောတီ’’တိ? ‘‘တုမှာကံ, အယျာ’’တိ. သော စိန္တေသိ – ‘‘သစေ ဧတေဟိ ကတံ ပါပံ မယှံ ဟောတိ, ကိံ မေ ကရိဿတိ သတ္တအသီတိကောဋိဓနံ? ကိံ ဒွါဒသယောဇနော ကမ္မန္တော, ကိံ ယန္တဗဒ္ဓါနိ သဋ္ဌိ မဟာတဠာကာနိ, ကိံ စုဒ္ဒသ ဂါမာ? သဗ္ဗမေတံ ဘဒ္ဒါယ ကာပိလာနိယာ နိယျာတေတွာ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ.

วันหนึ่ง ปิปผลิมาณพนั้นทรงม้าที่ประดับแล้ว มีมหาชนแวดล้อม เสด็จไปยังที่ทำการงาน ยืนอยู่ที่ชายนา เห็นฝูงกาเป็นต้นจิกกินไส้เดือนและสัตว์เล็กๆ อื่นๆ ที่ผุดขึ้นมาจากพื้นดินที่ถูกไถพลิกขึ้นมาด้วยผาลไถ จึงตรัสถามว่า "พ่อทั้งหลาย พวกนี้กินอะไรกัน" (พวกคนงานทูลว่า) "กินไส้เดือน พระเจ้าข้า" (มาณพถามว่า) "บาปที่สัตว์เหล่านี้ทำเป็นของใคร" (พวกคนงานทูลว่า) "เป็นของพระองค์ พระเจ้าข้า" เขาจึงคิดว่า "ถ้าบาปที่สัตว์เหล่านี้ทำเป็นของเรา ทรัพย์ ๘๗ โกฏิ จักทำอะไรให้เราได้ ที่ทำการงานกว้าง ๑๒ โยชน์ จักทำอะไรได้ สระใหญ่ ๖๐ สระที่มีเครื่องยนต์กลไก จักทำอะไรได้ หมู่บ้าน ๑๔ หมู่บ้าน จักทำอะไรได้ เราจักมอบทรัพย์สมบัติทั้งหมดนี้ให้แก่ภัททากาปิลานี แล้วออกจากเรือนบวช"

ဘဒ္ဒါပိ ကာပိလာနီ တသ္မိံ ခဏေ အဗ္ဘန္တရဝတ္ထုမှိ တယော တိလကုမ္ဘေ ပတ္ထရာပေတွာ ဓာတီဟိ ပရိဝုတာ နိသိန္နာ ကာကေ တိလပါဏကေ ခါဒမာနေ ဒိသွာ, ‘‘အမ္မာ ကိံ ဣမေ ခါဒန္တီ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘ပါဏကေ အယျေ’’တိ. ‘‘အကုသလံ ကဿ ဟောတီ’’တိ? ‘‘တုမှာကံ အယျေ’’တိ. သာ စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ စတုဟတ္ထဝတ္ထံ နာဠိကောဒနမတ္တဉ္စ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ, ယဒိ စ ပနေတံ ဧတ္တကေန ဇနေန ကတံ အကုသလံ မယှံ ဟောတိ, ဘဝသဟဿေနပိ ဝဋ္ဋတော သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကာ[Pg.180], အယျပုတ္တေ အာဂတမတ္တေယေဝ သဗ္ဗံ တဿ နိယျာတေတွာ နိက္ခမ္မ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ.

แม้ภัททากาปิลานี ในขณะนั้น ให้นางนมนำงาสามทะนานไปผึ่งไว้ที่ลานในเรือนแล้วนั่งแวดล้อมอยู่ เห็นฝูงกากำลังจิกกินแมลงในเมล็ดงา จึงถามว่า "แม่ พวกนี้กินอะไรกัน" (พวกนางนมตอบว่า) "กินแมลงเจ้าค่ะ" (นางถามว่า) "อกุศลเป็นของใคร" (พวกนางนมตอบว่า) "เป็นของท่านเจ้าค่ะ" นางจึงคิดว่า "สำหรับเรา เพียงได้ผ้าสี่ศอกและข้าวสุกหนึ่งทะนานก็พอแล้ว แต่ถ้าอกุศลที่สัตว์จำนวนมากขนาดนี้ทำจะเป็นของเราแล้วไซร้ แม้ในพันชาติก็ไม่อาจจะเงยศีรษะขึ้นจากวัฏฏะได้ พอท่านพี่กลับมาถึง เราจักมอบทุกสิ่งทุกอย่างให้แก่ท่าน แล้วออกจากเรือนบวช"

မာဏဝေါ အာဂန္တွာ နှတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ မဟာရဟေ ပလ္လင်္ကေ နိသီဒိ, အထဿ စက္ကဝတ္တိနော အနုစ္ဆဝိကံ ဘောဇနံ သဇ္ဇယိံသု. ဒွေပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ပရိဇနေ နိက္ခန္တေ ရဟောဂတာ ဖာသုကဋ္ဌာနေ နိသီဒိံသု. တတော မာဏဝေါ ဘဒ္ဒံ အာဟ – ‘‘ဘဒ္ဒေ, တွံ ဣမံ ဃရံ အာဂစ္ဆန္တီ ကိတ္တကံ ဓနံ အာဟရီ’’တိ? ‘‘ပဉ္စပဏ္ဏာသ သကဋသဟဿာနိ အယျာ’’တိ. ‘‘ဧတံ သဗ္ဗံ, ယာ စ ဣမသ္မိံ ဃရေ သတ္တအသီတိကောဋိယော, ယန္တဗဒ္ဓါ သဋ္ဌိတဠာကာဒိဘေဒါ သမ္ပတ္တိ အတ္ထိ, သဗ္ဗံ တုယှံယေဝ နိယျာတေမီ’’တိ. ‘‘တုမှေ ပန အယျာ’’တိ. ‘‘အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. ‘‘အယျာ အဟမ္ပိ တုမှာကံယေဝ အာဂမနံ ဩလောကယမာနာ နိသိန္နာ, အဟမ္ပိ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. တေသံ အာဒိတ္တပဏ္ဏကုဋိ ဝိယ တယော ဘဝါ ဥပဋ္ဌဟိံသု. တေ ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ ဝတွာ အန္တရာပဏတော ကသာယရသပီတာနိ ဝတ္ထာနိ မတ္တိကာပတ္တေ စ အာဟရာပေတွာ အညမညံ ကေသေ ဩဟာရေတွာ, ‘‘ယေ လောကေ အရဟန္တော, တေ ဥဒ္ဒိဿ အမှာကံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ ပဗ္ဗဇိတွာ ထဝိကာသု ပတ္တေ ဩသာပေတွာ အံသေ လဂ္ဂေတွာ ပါသာဒတော ဩတရိံသု. ဂေဟေ ဒါသေသု စ ကမ္မကာရေသု စ န ကောစိ သဉ္ဇာနိ.

มาณพกลับมาแล้ว อาบน้ำ ขึ้นสู่ปราสาท นั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามาก ลำดับนั้น คนทั้งหลายได้จัดเตรียมโภชนะอันสมควรแก่พระเจ้าจักรพรรดิถวายแด่เขา คนทั้งสองบริโภคแล้ว เมื่อบริวารออกไปแล้ว จึงเข้าไปยังที่ลับ นั่งในที่ผาสุก ลำดับนั้น มาณพได้กล่าวกับนางภัททาว่า "ภัททา เธอมาสู่เรือนนี้ได้นำทรัพย์มาเท่าไร" (นางตอบว่า) "ห้าหมื่นห้าพันเล่มเกวียน เจ้าค่ะ" (มาณพกล่าวว่า) "ทรัพย์ทั้งหมดนั้น และทรัพย์อีก ๘๗ โกฏิในเรือนนี้ ทั้งสมบัติอันมีสระใหญ่ ๖๐ สระที่สร้างด้วยเครื่องยนต์กลไกเป็นต้น เราขอมอบทั้งหมดให้แก่เธอผู้เดียว" (นางถามว่า) "แล้วท่านพี่เล่าเจ้าคะ" (มาณพตอบว่า) "เราจักบวช" (นางกล่าวว่า) "ท่านพี่ แม้หม่อมฉันก็นั่งเฝ้ารอการกลับมาของท่านอยู่ แม้หม่อมฉันก็จักบวช" ภพทั้งสามได้ปรากฏแก่คนทั้งสองนั้นดุจกระท่อมใบไม้ที่ไฟติดทั่วแล้ว คนทั้งสองกล่าวว่า "เราจักบวช" แล้วให้คนนำผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาดและบาตรดินมาจากตลาด โกนผมให้แก่กันและกัน แล้วบวชด้วยคำว่า "การบวชของเราทั้งสองอุทิศแด่พระอรหันต์ทั้งหลายในโลก" แล้วใส่บาตรในถลก คล้องบ่า ลงจากปราสาท ในเรือนนั้น ไม่มีใครในหมู่ทาสและกรรมกรรู้เลย

အထ နေ ဗြာဟ္မဏဂါမတော နိက္ခမ္မ ဒါသဂါမဒွါရေန ဂစ္ဆန္တေ အာကပ္ပကုတ္တဝသေန ဒါသဂါမဝါသိနော သဉ္ဇာနိံသု. တေ ရုဒန္တာ ပါဒေသု နိပတိတွာ ‘‘ကိံ အမှေ အနာထေ ကရောထ အယျာ’’တိ? အာဟံသု. ‘‘မယံ, ဘဏေ ‘အာဒိတ္တပဏ္ဏသာလာ ဝိယ တယော ဘဝါ’တိ ပဗ္ဗဇိမှာ, သစေ တုမှေသု ဧကေကံ ဘုဇိဿံ ကရောမ, ဝဿသတမ္ပိ နပ္ပဟောတိ, တုမှေဝ တုမှာကံ သီသံ ဓောဝိတွာ ဘုဇိဿာ ဟုတွာ ဇီဝထာ’’တိ ဝတွာ တေသံ ရောဒန္တာနံယေဝ ပက္ကမိံသု. ထေရော ပုရတော ဂစ္ဆန္တော နိဝတ္တိတွာ ဩလောကေန္တော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ဘဒ္ဒါ ကာပိလာနီ သကလဇမ္ဗုဒီပဂ္ဃနိကာ ဣတ္ထီ မယှံ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆတိ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ ဝိဇ္ဇတိ, ယံ ကောစိဒေဝ ဧဝံ စိန္တေယျ ‘ဣမေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝိနာ ဘဝိတုံ န သက္ကောန္တိ, အနနုစ္ဆဝိကံ ကရောန္တီ’’တိ. ‘‘ကောစိ ဝါ ပန မနံ ပဒူသေတွာ အပါယပူရကော ဘဝေယျ. ဣမံ ပဟာယ မယာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ.

ลำดับนั้น เมื่อท่านทั้งสองออกจากหมู่บ้านพราหมณ์ เดินไปทางประตูหมู่บ้านทาส ชาวบ้านทาสจำท่านทั้งสองได้ด้วยอิริยาบถและท่าทาง พวกเขาร้องไห้ หมอบลงที่เท้าแล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า เหตุใดท่านจึงทำให้พวกข้าพเจ้าไร้ที่พึ่ง" (พระเถระกล่าวว่า) "ดูก่อนท่านทั้งหลาย เราบวชเพราะเห็นภพทั้งสามดุจศาลาใบไม้ที่ไฟติดทั่วแล้ว ถ้าเราจะทำให้พวกท่านแต่ละคนเป็นไท แม้ร้อยปีก็ไม่เพียงพอ พวกท่านจงล้างศีรษะของตนเอง เป็นไทแก่ตน แล้วใช้ชีวิตอยู่เถิด" กล่าวดังนี้แล้ว ก็หลีกไปในขณะที่พวกเขายังร้องไห้อยู่ พระเถระเดินไปข้างหน้า หันกลับมามองแล้วคิดว่า "นางภัททากาปิลานีนี้ ผู้มีค่าเสมอด้วยชมพูทวีปทั้งสิ้น กำลังเดินตามหลังเรามา ก็เป็นไปได้ที่ใครบางคนจะคิดอย่างนี้ว่า 'คนเหล่านี้บวชแล้วก็ยังแยกจากกันไม่ได้ กำลังทำสิ่งที่ไม่สมควร' หรือใครบางคนอาจมีจิตคิดประทุษร้ายแล้วจะกลายเป็นผู้ไปสู่อบายภูมิ เราควรจะละนางแล้วไปจึงจะสมควร" จิตนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่าน

သော [Pg.181] ပုရတော ဂစ္ဆန္တော ဒွေဓာပထံ ဒိသွာ တဿ မတ္ထကေ အဋ္ဌာသိ. ဘဒ္ဒါပိ အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ အာဟ – ‘‘ဘဒ္ဒေ, တာဒိသိံ ဣတ္ထိံ မမ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တိံ ဒိသွာ, ‘ဣမေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝိနာ ဘဝိတုံ န သက္ကောန္တီ’တိ စိန္တေတွာ အမှေသု ပဒုဋ္ဌစိတ္တော မဟာဇနော အပါယပူရကော ဘဝေယျ. ဣမသ္မိံ ဒွေဓာပထေ တွံ ဧကံ ဂဏှ, အဟံ ဧကေန ဂမိဿာမီ’’တိ. ‘‘အာမ, အယျ, ပဗ္ဗဇိတာနံ မာတုဂါမော နာမ မလံ, ‘ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝိနာ န ဘဝန္တီ’တိ အမှာကံ ဒေါသံ ပဿန္တိ, တုမှေ ဧကံ မဂ္ဂံ ဂဏှထ, ဝိနာ ဘဝိဿာမာ’’တိ တိက္ခတ္တုံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ စတူသု ဌာနေသု ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ဒသနခသမောဓာနသမုဇ္ဇလံ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ, ‘‘သတသဟဿကပ္ပပ္ပမာဏေ အဒ္ဓါနေ ကတော မိတ္တသန္ထဝေါ အဇ္ဇ ဘိဇ္ဇတီ’’တိ ဝတွာ, ‘‘တုမှေ ဒက္ခိဏဇာတိကာ နာမ, တုမှာကံ ဒက္ခိဏမဂ္ဂေါ ဝဋ္ဋတိ, မယံ မာတုဂါမာ နာမ ဝါမဇာတိကာ, အမှာကံ ဝါမမဂ္ဂေါ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝန္ဒိတွာ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နာ. တေသံ ဒွေဓာဘူတကာလေ အယံ မဟာပထဝီ ‘‘အဟံ စက္ကဝါဠဂိရိသိနေရုပဗ္ဗတေ ဓာရေတုံ သက္ကောန္တီပိ တုမှာကံ ဂုဏေ ဓာရေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ ဝဒန္တီ ဝိယ ဝိရဝမာနာ အကမ္ပိ, အာကာသေ အသနိသဒ္ဒေါ ဝိယ ပဝတ္တိ, စက္ကဝါဠပဗ္ဗတော ဥန္နဒိ.

ท่านเดินไปข้างหน้า เห็นทางสองแพร่งจึงหยุดยืนอยู่ที่หัวทาง แม้พระภัททาเถรีก็เดินมาถึง ไหว้แล้วยืนอยู่ ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกับนางว่า "ภัททา เมื่อมหาชนเห็นสตรีเช่นเธอเดินตามหลังเรามา อาจจะคิดว่า 'คนเหล่านี้บวชแล้วก็ยังแยกจากกันไม่ได้' แล้วมีจิตคิดประทุษร้ายในพวกเรา จนกลายเป็นผู้ไปสู่อบายภูมิ ที่ทางสองแพร่งนี้ เธอจงเลือกไปทางหนึ่ง เราจักไปอีกทางหนึ่ง" (นางตอบว่า) "เจ้าค่ะ ท่านพี่ มาตุคามชื่อว่าเป็นมลทินของบรรพชิต คนทั้งหลายจะเห็นโทษของเราว่า 'บวชแล้วก็ยังไม่แยกจากกัน' ท่านจงเลือกไปทางหนึ่งเถิด เราจักแยกจากกัน" แล้วกระทำประทักษิณสามรอบ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ในทิศทั้งสี่ ประคองอัญชลีอันงามรุ่งเรืองด้วยเล็บทั้งสิบที่จรดกัน แล้วกล่าวว่า "สัมพันธภาพฉันมิตรที่สร้างสมกันมาตลอดแสนกัปป์ บัดนี้ได้ขาดลงแล้ว" แล้วกล่าวต่อไปว่า "ท่านเป็นทักขิณชาติ ทางขวาจึงสมควรแก่ท่าน ส่วนพวกเรามาตุคามเป็นวามชาติ ทางซ้ายจึงสมควรแก่พวกเรา" แล้วไหว้และดำเนินไปตามทางของตน ในเวลาที่ท่านทั้งสองแยกทางกันนั้น มหาปฐพีนี้ได้หวั่นไหวอย่างรุนแรง ส่งเสียงกึกก้องประหนึ่งว่า "แม้เราสามารถทรงไว้ซึ่งภูเขาจักรวาลและภูเขาสิเนรุได้ แต่ก็ไม่สามารถทรงไว้ซึ่งคุณของท่านทั้งสองได้" ในอากาศเกิดเสียงดังประดุจเสียงฟ้าผ่า ภูเขาจักรวาลก็ส่งเสียงกัมปนาท

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝေဠုဝနမဟာဝိဟာရေ ဂန္ဓကုဋိယံ နိသိန္နော ပထဝီကမ္ပနသဒ္ဒံ သုတွာ, ‘‘ကဿ နု ခေါ ပထဝီ ကမ္ပတီ’’တိ? အာဝဇ္ဇေန္တော ‘‘ပိပ္ပလိမာဏဝေါ စ ဘဒ္ဒါ စ ကာပိလာနီ မံ ဥဒ္ဒိဿ အပ္ပမေယျံ သမ္ပတ္တိံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, တေသံ ဝိယောဂဋ္ဌာနေ ဥဘိန္နမ္ပိ ဂုဏဗလေန အယံ ပထဝီကမ္ပော ဇာတော, မယာပိ ဧတေသံ သင်္ဂဟံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ သယမေဝ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ, အသီတိမဟာထေရေသု ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ရာဇဂဟဿ စ နာဠန္ဒာယ စ အန္တရေ ဗဟုပုတ္တကနိဂြောဓရုက္ခမူလေ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ. နိသီဒန္တော ပန အညတရော ပံသုကူလိကော ဝိယ အနိသီဒိတွာ ဗုဒ္ဓဝေသံ ဂဟေတွာ အသီတိဟတ္ထာ ဃနဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော နိသီဒိ. ဣတိ တသ္မိံ ခဏေ ပဏ္ဏဆတ္တသကဋစက္ကကူဋာဂါရာဒိပ္ပမာဏာ ဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒန္တိယော ဝိဓာဝန္တိယော စန္ဒိမသဟဿသူရိယသဟဿဥဂ္ဂမနကာလော ဝိယ ကုရုမာနာ တံ ဝနန္တရံ ဧကောဘာသံ အကံသု. ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏာနံ သိရိယာ သမုဇ္ဇလိတတာရာဂဏံ ဝိယ ဂဂနံ, သုပုပ္ဖိတကမလကုဝလယံ ဝိယ သလိလံ, ဝနန္တရံ ဝိရောစိတ္ထ. နိဂြောဓရုက္ခဿ နာမ ခန္ဓော သေတော [Pg.182] ဟောတိ, ပတ္တာနိ နီလာနိ ပက္ကာနိ ရတ္တာနိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ သတသာခေါ နိဂြောဓရုက္ခော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော အဟောသိ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับนั่งในพระคันธกุฎี ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร ทรงสดับเสียงแผ่นดินไหว จึงทรงรำพึงว่า “แผ่นดินไหวเพราะเหตุแห่งใครหนอแล” เมื่อทรงพิจารณาอยู่ ก็ทรงทราบว่า “ปิปผลิมาณพและนางภัททากาปิลานีอุทิศเรา ละทิ้งสมบัติอันประมาณมิได้ บวชแล้ว ในที่แห่งการพลัดพรากของคนทั้งสองนั้น แผ่นดินไหวนี้เกิดขึ้นแล้วด้วยกำลังแห่งคุณของคนทั้งสอง แม้เราก็ควรทำการสงเคราะห์แก่พวกเขา” ดังนี้แล้ว จึงเสด็จออกจากพระคันธกุฎี ทรงถือบาตรและจีวรโดยลำพังพระองค์เดียว มิได้ตรัสบอกพระมหาสาวก ๘๐ รูปองค์ใดองค์หนึ่ง เสด็จดำเนินไปต้อนรับสิ้นหนทาง ๓ คาวุต ประทับนั่งขัดสมาธิ ณ โคนต้นไทรพหุปุตตกะ ในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา ก็เมื่อประทับนั่ง มิได้ประทับนั่งดุจพระปังสุกูลิกรูปใดรูปหนึ่ง แต่ทรงครองพุทธเพศ ประทับนั่งพลางเปล่งพระพุทธรัศมีหนาทึบประมาณ ๘๐ ศอก ด้วยเหตุนั้น ในขณะนั้น พระพุทธรัศมีทั้งหลายมีประมาณเท่าฉัตรใบไม้ ล้อเกวียน และยอดปราสาทเป็นต้น สั่นไหวและแล่นไปมาในที่นั้นๆ กระทำราวกับว่าเป็นกาลแห่งดวงจันทร์พันดวงและดวงอาทิตย์พันดวงขึ้นพร้อมกัน ได้กระทำราวป่านั้นให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน ด้วยสิริแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ราวป่ารุ่งเรืองประดุจท้องฟ้าที่มีหมู่ดาวส่องสว่าง หรือประดุจพื้นน้ำที่มีกอบัวและอุบลที่บานสะพรั่ง โดยปกติ ลำต้นของต้นไทรย่อมเป็นสีขาว ใบเป็นสีเขียว ผลสุกเป็นสีแดง แต่ในวันนั้น ต้นไทรซึ่งมีกิ่งก้านนับร้อยได้มีสีดุจทองคำ

ဣတိ ယာ သာ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နောတိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ, ‘‘ဣဒါနိ ယထာ ဧသ ပဗ္ဗဇိတော, ယထာ စ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော. ဣမဿ အတ္ထဿ အာဝိဘာဝတ္ထံ အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ ကထေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ, သာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ครั้นกล่าวเนื้อความแห่งบทว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน ดังนี้แล้ว คำใดที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้ว่า “บัดนี้ ท่านผู้นี้บวชแล้วอย่างไร และดำเนินไปสู่หนทางไกลอย่างไร เพื่อกระทำเนื้อความนี้ให้ปรากฏ พึงกล่าวลำดับเรื่องนี้ ตั้งแต่การทำความปรารถนาเป็นต้นไป” คำนั้น พึงทราบอย่างนี้

အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒန္တိ ရာဇဂဟဿ စ နာဠန္ဒာယ စ အန္တရေ. သတ္ထာရဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျန္တိ သစေ အဟံ သတ္ထာရံ ပဿေယျံ, ဣမံယေဝ ဘဂဝန္တံ ပဿေယျံ. န ဟိ မေ ဣတော အညေန သတ္ထာရာ ဘဝိတုံ သက္ကာတိ. သုဂတဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျန္တိ သစေ အဟံ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဂတတ္တာ သုဂတံ နာမ ပဿေယျံ, ဣမံယေဝ ဘဂဝန္တံ ပဿေယျံ. န ဟိ မေ ဣတော အညေန သုဂတေန ဘဝိတုံ သက္ကာတိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဉ္စ ဝတာဟံ ပဿေယျံ ဘဂဝန္တမေဝ ပဿေယျန္တိ သစေ အဟံ သမ္မာ သာမဉ္စ သစ္စာနိ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ နာမ ပဿေယျံ, ဣမံယေဝ ဘဂဝန္တံ ပဿေယျံ. န ဟိ မေ ဣတော အညေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဘဝိတုံ သက္ကာတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ ဒဿနေနေဝ ‘‘ဘဂဝတိ ‘အယံ သတ္ထာ, အယံ သုဂတော, အယံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’တိ နိက္ကင်္ခေါ အဟံ, အာဝုသော, အဟောသိ’’န္တိ ဒီပေတိ. သတ္ထာ မေ, ဘန္တေတိ ဣဒံ ကိဉ္စာပိ ဒွေ ဝါရေ အာဂတံ, တိက္ခတ္တုံ ပန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣမိနာ ဟိ သော ‘‘ဧဝံ တိက္ခတ္တုံ သာဝကတ္တံ သာဝေသိံ, အာဝုသော’’တိ ဒီပေတိ.

บทว่า อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ ความว่า ในระหว่างกรุงราชคฤห์และเมืองนาลันทา บทว่า สตฺถารญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ ความว่า ถ้าเราพึงเห็นพระศาสดาไซร้ ก็พึงเห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เท่านั้น เพราะว่า อันเราจะมีศาสดาอื่นนอกจากพระองค์นี้ ย่อมเป็นไปไม่ได้ บทว่า สุคตญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ ความว่า ถ้าเราพึงเห็นพระสุคต ผู้ทรงพระนามว่าสุคต เพราะเสด็จไปดีแล้วด้วยสัมมาปฏิบัติไซร้ ก็พึงเห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เท่านั้น เพราะว่า อันเราจะมีพระสุคตอื่นนอกจากพระองค์นี้ ย่อมเป็นไปไม่ได้ บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ วตาหํ ปสฺเสยฺยํ ภควนฺตเมว ปสฺเสยฺยํ ความว่า ถ้าเราพึงเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงพระนามว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะตรัสรู้สัจจะทั้งหลายโดยชอบด้วยพระองค์เองไซร้ ก็พึงเห็นพระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เท่านั้น เพราะว่า อันเราจะมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอื่นนอกจากพระองค์นี้ ย่อมเป็นไปไม่ได้ นี้เป็นอธิบายในที่นี้ ท่านแสดงว่า “ดูก่อนอาวุโส เพียงแค่ได้เห็นเท่านั้น ข้าพเจ้าก็ได้เป็นผู้หมดความสงสัยในพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘พระองค์นี้คือพระศาสดา พระองค์นี้คือพระสุคต พระองค์นี้คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’” คำว่า สตฺถา เม ภนฺเต นี้ แม้จะมา ๒ ครั้ง แต่พึงทราบว่า ท่านกล่าวแล้ว ๓ ครั้ง ด้วยคำนี้ ท่านย่อมแสดงว่า “ดูก่อนอาวุโส ด้วยประการฉะนี้ ข้าพเจ้าได้ประกาศความเป็นสาวก ๓ ครั้ง”

အဇာနညေဝါတိ အဇာနမာနောဝ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. မုဒ္ဓါပိ တဿ ဝိပတေယျာတိ ယဿ အညဿ ‘‘အဇာနံယေဝ ဇာနာမီ’’တိ ပဋိညဿ ဗာဟိရကဿ သတ္ထုနော ဧဝံ သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဂတော ပသန္နစိတ္တော သာဝကော ဧဝရူပံ ပရမနိပစ္စကာရံ ကရေယျ, တဿ ဝဏ္ဋဆိန္နတာလပက္ကံ ဝိယ ဂီဝတော မုဒ္ဓါပိ ဝိပတေယျ, သတ္တဓာ ပန ဖလေယျာတိ အတ္ထော. ကိံ ဝါ ဧတေန, သစေ မဟာကဿပတ္ထေရော ဣမိနာ စိတ္တပ္ပသာဒေန ဣမံ ပရမနိပစ္စကာရံ မဟာသမုဒ္ဒဿ ကရေယျ, တတ္တကပါလေ ပက္ခိတ္တဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ဝိလယံ ဂစ္ဆေယျ. သစေ စက္ကဝါဠဿ ကရေယျ, ထုသမုဋ္ဌိ ဝိယ ဝိကိရေယျ. သစေ သိနေရုပဗ္ဗတဿ ကရေယျ, ကာကတုဏ္ဍေန ပဟဋပိဋ္ဌမုဋ္ဌိ ဝိယ ဝိဒ္ဓံသေယျ[Pg.183]. သစေ မဟာပထဝိယာ ကရေယျ, ဝါတာဟတဘသ္မပုဉ္ဇော ဝိယ ဝိကိရေယျ. ဧဝရူပေါပိ ပန ထေရဿ နိပစ္စာကာရော သတ္ထု သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေ ပါဒပိဋ္ဌေ လောမမတ္တမ္ပိ ဝိကောပေတုံ နာသက္ခိ. တိဋ္ဌတု စ မဟာကဿပေါ, မဟာကဿပသဒိသာနံ ဘိက္ခူနံ သဟဿမ္ပိ သတသဟဿမ္ပိ နိပစ္စာကာရဒဿနေန နေဝ ဒသဗလဿ ပါဒပိဋ္ဌေ လောမမတ္တမ္ပိ ဝိကောပေတုံ ပံသုကူလစီဝရေ ဝါ အံသုမတ္တမ္ပိ စာလေတုံ သက္ကောတိ. ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ ဟိ သတ္ထာ.

บทว่า อชานญฺเญวาติ ความว่า ไม่รู้อยู่นั่นเทียว แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้แหละ บทว่า มุทฺธาปิ ตสฺส วิปเตยฺยาติ ความว่า หากสาวกผู้มีจิตเลื่อมใส ประกอบด้วยเจตนาทั้งปวงอย่างนี้ พึงกระทำการนอบน้อมอย่างยิ่งเช่นนี้ ต่อศาสดาภายนอกอื่นใด ผู้ปฏิญาณว่า ‘เรารู้’ ทั้งที่ไม่รู้ ศีรษะของศาสดานั้น ก็พึงตกจากคอ ดุจผลตาลสุกที่ขาดจากขั้ว หรือพึงแตก ๗ เสี่ยง นี้คือเนื้อความ อีกอย่างหนึ่ง จะกล่าวไปไย ถ้าพระมหากัสสปเถระพึงกระทำการนอบน้อมอย่างยิ่งนี้ ด้วยความเลื่อมใสในจิตนี้ ต่อมหาสมุทร มหาสมุทรนั้นพึงถึงความสลายไป ดุจหยดน้ำที่หยดลงในกระเบื้องร้อน ถ้าพึงกระทำต่อขุนเขาจักรวาล ก็พึงกระจัดกระจายไปดุจกำแกลบ ถ้าพึงกระทำต่อภูเขาสิเนรุ ก็พึงพินาศไปดุจก้อนแป้งที่ถูกจิกด้วยจะงอยปากกา ถ้าพึงกระทำต่อมหาปฐพี ก็พึงปลิวกระจายไปดุจกองเถ้าที่ถูกลมพัด แต่การนอบน้อมของพระเถระ แม้เช่นนี้ ก็มิอาจเพื่อจะทำให้แม้เพียงเส้นขนบนหลังพระบาทอันมีสีดุจทองคำของพระศาสดาให้หวั่นไหวได้ พระมหากัสสปะจงยกไว้ก่อน แม้ภิกษุพันรูปหรือแสนรูปเช่นกับพระมหากัสสปะ ด้วยการแสดงความนอบน้อม ก็มิอาจเพื่อจะทำให้แม้เพียงเส้นขนบนหลังพระบาทของพระทศพลให้หวั่นไหวได้เลย หรือเพื่อจะทำให้แม้เพียงเส้นด้ายในจีวรบังสุกุลให้เคลื่อนไหวได้ เพราะว่า พระศาสดาทรงมีอานุภาพมากถึงเพียงนี้

တသ္မာတိဟ တေ ကဿပါတိ ယသ္မာ အဟံ ဇာနန္တော ဧဝ ‘‘ဇာနာမီ’’တိ, ပဿန္တော ဧဝ စ ‘‘ပဿာမီ’’တိ ဝဒါမိ, တသ္မာ, ကဿပ, တယာ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ. တိဗ္ဗန္တိ ဗဟလံ မဟန္တံ. ဟိရောတ္တပ္ပန္တိ ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတီတိ ပဌမတရမေဝ ဥပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ. ယော ဟိ ထေရာဒီသု ဟိရောတ္တပ္ပံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဥပသင်္ကမတိ ထေရာဒယောပိ တံ သဟိရိကာ သဩတ္တပ္ပာ စ ဟုတွာ ဥပသင်္ကမန္တီတိ အယမေတ္ထ အာနိသံသော. ကုသလူပသံဟိတန္တိ ကုသလသန္နိဿိတံ. အဋ္ဌိံ ကတွာတိ အတ္တာနံ တေန ဓမ္မေန အဋ္ဌိကံ ကတွာ, တံ ဝါ ဓမ္မံ ‘‘ဧသ မယှံ အတ္ထော’’တိ အဋ္ဌိံ ကတွာ. မနသိ ကတွာတိ စိတ္တေ ဌပေတွာ. သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာတိ စိတ္တဿ ထောကမ္ပိ ဗဟိ ဂန္တုံ အဒေန္တော သဗ္ဗေန သမန္နာဟာရစိတ္တေန သမန္နာဟရိတွာ. ဩဟိတသောတောတိ ဌပိတသောတော, ဉာဏသောတဉ္စ ပသာဒသောတဉ္စ ဩဒဟိတွာ မယာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ သက္ကစ္စမေဝ သုဏိဿာမီတိ ဧဝဉှိ တေ သိက္ခိတဗ္ဗံ. သာတသဟဂတာ စ မေ ကာယဂတာသတီတိ အသုဘေသု စေဝ အာနာပါနေ စ ပဌမဇ္ဈာနဝသေန သုခသမ္ပယုတ္တာ ကာယဂတာသတိ. ယော စ ပနာယံ တိဝိဓော ဩဝါဒေါ, ထေရဿ အယမေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ အဟောသိ.

ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุที่เราเมื่อรู้อยู่เทียว จึงกล่าวว่า 'เรารู้' เมื่อเห็นอยู่เทียว จึงกล่าวว่า 'เราเห็น' เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้. คำว่า 'มีหิริโอตตัปปะอย่างแรงกล้า' คือ มีมาก มีอย่างยิ่ง. คำว่า 'หิริโอตตัปปะ' คือ หิริและโอตตัปปะ. คำว่า 'จะปรากฏตั้งมั่น' คือ จะปรากฏตั้งมั่นอยู่เบื้องหน้าทีเดียว. ด้วยว่า ผู้ใดเข้าไปหาพระเถระเป็นต้น โดยตั้งหิริโอตตัปปะไว้ แม้พระเถระเป็นต้นเหล่านั้น ก็เข้าไปหาผู้นั้นโดยเป็นผู้มีหิริและโอตตัปปะ นี้เป็นอานิสงส์ในข้อนี้. คำว่า 'ประกอบด้วยกุศล' คือ อาศัยกุศล. คำว่า 'กระทำไว้ในใจ' คือ กระทำตนให้เป็นผู้ต้องการธรรมนั้น หรือกระทำธรรมนั้นว่า 'นี่เป็นประโยชน์ของเรา' แล้วตั้งไว้. คำว่า 'ใส่ใจ' คือ ตั้งไว้ในจิต. คำว่า 'น้อมเข้ามาด้วยใจทั้งหมด' คือ ไม่ปล่อยจิตไปภายนอกแม้แต่น้อย แล้วน้อมเข้ามาด้วยจิตที่น้อมเข้ามาทั้งหมด. คำว่า 'มีโสตอันเงี่ยลงแล้ว' คือ มีโสตอันตั้งไว้แล้ว คือ เปิดโสตคือญาณและโสตคือปสาทะแล้วตั้งใจว่า 'เราจักฟังธรรมที่พระองค์ทรงแสดงโดยเคารพทีเดียว' เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล. คำว่า 'กายคตาสติของเราที่สหรคตด้วยความสุข' คือ กายคตาสติที่สัมปยุตด้วยสุข ด้วยอำนาจปฐมฌานในอสุภะและอานาปานะ. ก็โอวาท ๓ ประการนี้แล ได้เป็นบรรพชาและอุปสมบทของพระเถระ.

သရဏောတိ သကိလေသော သဣဏော ဟုတွာ. ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ ဘုဉ္ဇိန္တိ သဒ္ဓါဒေယျံ ဘုဉ္ဇိံ. စတ္တာရော ဟိ ပရိဘောဂါ ထေယျပရိဘောဂေါ ဣဏပရိဘောဂေါ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေါ သာမိပရိဘောဂေါတိ. တတ္ထ ဒုဿီလဿ သံဃမဇ္ဈေ နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇန္တဿာပိ ပရိဘောဂေါ ထေယျပရိဘောဂေါ နာမ. ကသ္မာ? စတူသု ပစ္စယေသု အနိဿရတာယ. သီလဝတော အပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေါ ဣဏပရိဘောဂေါ နာမ. သတ္တန္နံ သေခါနံ ပရိဘောဂေါ ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂေါ နာမ. ခီဏာသဝဿ ပရိဘောဂေါ သာမိပရိဘောဂေါ နာမ. ဣတိ ခီဏာသဝေါဝ သာမီ ဟုတွာ အနဏော ပရိဘုဉ္ဇတိ. ထေရော အတ္တနာ [Pg.184] ပုထုဇ္ဇနေန ဟုတွာ ပရိဘုတ္တပရိဘောဂံ ဣဏပရိဘောဂံယေဝ ကရောန္တော ဧဝမာဟ. အဋ္ဌမိယာ အညာ ဥဒပါဒီတိ အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ အရဟတ္တဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇိ.

คำว่า 'เป็นหนี้' คือ เป็นผู้มีกิเลส เป็นผู้มีหนี้. คำว่า 'ฉันก้อนข้าวของแว่นแคว้น' คือ ฉันของที่เขาให้ด้วยศรัทธา. จริงอยู่ บริโภคมี ๔ อย่าง คือ เถยยบริโภค อิณบริโภค ทายัชชบริโภค สามิบริโภค. ในบริโภคเหล่านั้น การบริโภคของภิกษุผู้ทุศีล แม้นั่งบริโภคอยู่ท่ามกลางสงฆ์ ก็ชื่อว่าเถยยบริโภค. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีความเป็นใหญ่ในปัจจัย ๔. การบริโภคโดยไม่พิจารณาของภิกษุผู้มีศีล ชื่อว่าอิณบริโภค. การบริโภคของพระเสขะ ๗ จำพวก ชื่อว่าทายัชชบริโภค. การบริโภคของพระขีณาสพ ชื่อว่าสามิบริโภค. ดังนั้น พระขีณาสพเท่านั้นเป็นเจ้าของ บริโภคโดยไม่มีหนี้. พระเถระเมื่อตนยังเป็นปุถุชนอยู่ ได้กระทำการบริโภคที่บริโภคแล้วให้เป็นอิณบริโภคเท่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้. คำว่า 'อัญญาได้เกิดขึ้นในวันที่ ๘' คือ อรหัตตผลเกิดขึ้นในวันที่ ๘.

အထ ခေါ, အာဝုသော, ဘဂဝါ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မာတိ မဂ္ဂတော ဩက္ကမနံ ပဌမတရံ တံဒိဝသေယေဝ အဟောသိ, အရဟတ္တာဓိဂမော ပစ္ဆာ. ဒေသနာဝါရဿ ပန ဧဝံ အာဂတတ္တာ အရဟတ္တာဓိဂမော ပဌမံ ဒီပိတော. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ မဂ္ဂါ ဩက္ကန္တောတိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘ဣမံ ဘိက္ခုံ ဇာတိအာရညိကံ ဇာတိပံသုကူလိကံ ဇာတိဧကာသနိကံ ကရိဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ဩက္ကမိ.

ดูก่อนอาวุโส ในบทว่า 'ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะจากหนทาง' นั้น การเสด็จแวะจากหนทางได้มีก่อนในวันนั้นเอง ส่วนการบรรลุอรหัตตผลมีในภายหลัง. แต่เพราะลำดับเทศนามาอย่างนี้ การบรรลุอรหัตตผลจึงถูกแสดงไว้ก่อน. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จแวะจากหนทาง? ตอบว่า ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า 'เราจักทำให้ภิกษุรูปนี้เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตโดยกำเนิด ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตโดยกำเนิด ถือการนั่งฉันอาสนะเดียวเป็นวัตโดยกำเนิด'. เพราะเหตุนั้น จึงเสด็จแวะไป.

မုဒုကာ ခေါ တျာယန္တိ မုဒုကာ ခေါ တေ အယံ. ဣမဉ္စ ပန ဝါစံ ဘဂဝါ တံ စီဝရံ ပဒုမပုပ္ဖဝဏ္ဏေန ပါဏိနာ အန္တန္တေန ပရာမသန္တော အာဟ. ကသ္မာ ဧဝမာဟာတိ? ထေရေန သဟ စီဝရံ ပရိဝတ္တေတုကာမတာယ. ကသ္မာ ပရိဝတ္တေတုကာမော ဇာတောတိ? ထေရံ အတ္တနော ဌာနေ ဌပေတုကာမတာယ. ထေရော ပန ယသ္မာ စီဝရဿ ဝါ ပတ္တဿ ဝါ ဝဏ္ဏေ ကထိတေ ‘‘ဣမံ တုမှာကံ ဂဏှထာ’’တိဝစနံ စာရိတ္တမေဝ, တသ္မာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဏှာတု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ဓာရေဿသိ ပန မေ တွံ, ကဿပ, သာဏာနိ ပံသုကူလာနိ နိဗ္ဗသနာနီတိ, ကဿပ, တွံ ဣမာနိ ပရိဘောဂဇိဏ္ဏာနိ ပံသုကူလာနိ ပါရုပိတုံ သက္ခိဿသီတိ ဝဒတိ. တဉ္စ ခေါ န ကာယဗလံ သန္ဓာယ, ပဋိပတ္တိပူရဏံ ပန သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – အဟံ ဣမံ စီဝရံ ပုဏ္ဏံ နာမ ဒါသိံ ပါရုပိတွာ အာမကသုသာနေ ဆဍ္ဍိတံ တံ သုသာနံ ပဝိသိတွာ တုမ္ဗမတ္တေဟိ ပါဏကေဟိ သမ္ပရိကိဏ္ဏံ တေ ပါဏကေ ဝိဓုနိတွာ မဟာအရိယဝံသေ ဌတွာ အဂ္ဂဟေသိံ, တဿ မေ ဣမံ စီဝရံ ဂဟိတဒိဝသေ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ မဟာပထဝီ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝမာနာ ကမ္ပိတ္ထ, အာကာသော တဋတဋာယိ, စက္ကဝါဠဒေဝတာ သာဓုကာရမဒံသု, ‘‘ဣမံ စီဝရံ ဂဏှန္တေန ဘိက္ခုနာ ဇာတိပံသုကူလိကေန ဇာတိအာရညိကေန ဇာတိဧကာသနိကေန ဇာတိသပဒါနစာရိကေန ဘဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ, တွံ ဣမဿ စီဝရဿ အနုစ္ဆဝိကံ ကာတုံ သက္ခိဿသီ’’တိ. ထေရောပိ အတ္တနာ ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရေတိ, သော တံ အတက္ကယိတွာ ‘‘အဟမေတံ ပဋိပတ္တိံ ပူရေဿာမီ’’တိ ဥဿာဟေန သုဂတစီဝရဿ အနုစ္ဆဝိကံ ကာတုကာမော ‘‘ဓာရေဿာမဟံ, ဘန္တေ’’တိ အာဟ. ပဋိပဇ္ဇိန္တိ ပဋိပန္နောသ္မိ. ဧဝံ ပန စီဝရပရိဝတ္တနံ ကတွာ စ ထေရေန ပါရုတစီဝရံ ဘဂဝါ [Pg.185] ပါရုပိ, သတ္ထု စီဝရံ ထေရော. တသ္မိံ သမယေ မဟာပထဝီ ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ဥန္နဒန္တီ ကမ္ပိတ္ထ.

บทว่า 'มุทุกา โข ตฺยายํ' ตัดบทเป็น 'มุทุกา โข เต อยํ' (ผ้าสังฆาฏิผืนนี้ของเธอนุ่มดีจริงหนอ). พระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ พลางทรงลูบคลำชายจีวรนั้นด้วยพระหัตถ์อันมีสีดุจดอกปทุม. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงตรัสอย่างนั้น? ตอบว่า เพราะทรงมีพระประสงค์จะแลกเปลี่ยนจีวรกับพระเถระ. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงมีพระประสงค์จะแลกเปลี่ยน? ตอบว่า เพราะทรงมีพระประสงค์จะตั้งพระเถระไว้ในตำแหน่งของพระองค์. ส่วนพระเถระ เพราะเป็นธรรมเนียมอยู่แล้วว่า เมื่อมีผู้กล่าวชมคุณของจีวรหรือบาตร ก็จะกล่าวว่า 'ขอท่านจงรับผ้านี้ไปเถิด' เพราะเหตุนั้นจึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับจีวรของข้าพระองค์เถิด'. บทว่า 'ดูก่อนกัสสปะ เธอนุ่งห่มผ้าบังสุกุลทำด้วยเปลือกปอของฉันได้หรือ' คือ ตรัสถามว่า ดูก่อนกัสสปะ เธอจะสามารถนุ่งห่มผ้าบังสุกุลที่เก่าคร่ำคร่าเหล่านี้ได้หรือ. และพระองค์ตรัสอย่างนั้น มิได้ทรงหมายถึงกำลังกาย แต่ทรงหมายถึงการบำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์. อธิบายในข้อนี้มีดังนี้ – เราเข้าไปยังป่าช้าผีดิบนั้นแล้ว ได้ถือเอาผ้าบังสุกุลผืนนี้ ซึ่งนางทาสีชื่อปุณณาเคยนุ่งห่มแล้วถูกทิ้งไว้ในป่าช้าผีดิบ อันเกลื่อนกล่นด้วยหมู่หนอนประมาณทะนานหนึ่ง สลัดหนอนเหล่านั้นออกแล้ว ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ใหญ่จึงถือเอา, ในวันที่เราผู้เช่นนั้นถือเอาผ้าบังสุกุลผืนนี้ มหาปฐพีในหมื่นจักรวาลได้บันลือเสียงกึกก้องหวั่นไหว, ท้องฟ้าได้ส่งเสียงดังลั่น, เทวดาในจักรวาลได้ให้สาธุการว่า 'ภิกษุผู้ถือเอาผ้าบังสุกุลผืนนี้ ควรเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตโดยกำเนิด ถืออยู่ป่าเป็นวัตโดยกำเนิด ถือการนั่งฉันอาสนะเดียวเป็นวัตโดยกำเนิด ถือการเที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอกเป็นวัตโดยกำเนิด, เธอจะสามารถกระทำให้สมควรแก่ผ้าบังสุกุลผืนนี้ได้หรือ'. แม้พระเถระก็ทรงไว้ซึ่งกำลังแห่งช้าง ๕ เชือก ท่านมิได้คำนึงถึงกำลังนั้น แต่ด้วยความอุตสาหะว่า 'เราจักบำเพ็ญข้อปฏิบัตินี้ให้บริบูรณ์' และปรารถนาจะกระทำให้สมควรแก่จีวรของพระสุคต จึงกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักทรงไว้'. บทว่า 'ได้ปฏิบัติแล้ว' คือ ข้าพระองค์ได้ปฏิบัติแล้ว. ครั้นทรงกระทำการแลกเปลี่ยนจีวรอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งห่มจีวรที่พระเถระเคยนุ่งห่ม ส่วนพระเถระนุ่งห่มจีวรของพระศาสดา. ในสมัยนั้น มหาปฐพีมีน้ำเป็นที่สุด ได้บันลือลั่นหวั่นไหว.

ဘဂဝတော ပုတ္တောတိအာဒီသု ထေရော ဘဂဝန္တံ နိဿာယ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတောတိ ဘဂဝတော ပုတ္တော. ဥရေန ဝသိတွာ မုခတော နိက္ခန္တဩဝါဒဝသေန ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စေဝ ဥပသမ္ပဒါယ စ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ ဩရသော မုခတော ဇာတော. ဩဝါဒဓမ္မတော ဇာတတ္တာ ဩဝါဒဓမ္မေန စ နိမ္မိတတ္တာ ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော. ဩဝါဒဓမ္မဒါယာဒံ နဝလောကုတ္တရဓမ္မဒါယာဒမေဝ ဝါ အရဟတီတိ ဓမ္မဒါယာဒေါ . ပဋိဂ္ဂဟိတာနိ သာဏာနိ ပံသုကူလာနီတိ သတ္ထာရာ ပါရုတံ ပံသုကူလစီဝရံ ပါရုပနတ္ထာယ ပဋိဂ္ဂဟိတံ.

ในบทว่า 'เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค' เป็นต้น พระเถระอาศัยพระผู้มีพระภาค เกิดโดยชาติแห่งพระอริยะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าเป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค. เพราะตั้งอยู่แล้วในบรรพชาและอุปสมบทด้วยอำนาจแห่งโอวาทที่ออกจากพระโอษฐ์หลังจากประทับอยู่ในพระอุระ จึงชื่อว่าเป็นโอรส เกิดจากพระโอษฐ์. เพราะเกิดจากธรรมคือโอวาท และเพราะอันธรรมคือโอวาทเนรมิตแล้ว จึงชื่อว่าธัมมชะ (เกิดโดยธรรม) ธัมมนิมมิต (ธรรมเนรมิต). ย่อมควรแก่มรดกคือธรรมคือโอวาท หรือควรแก่มรดกคือโลกุตรธรรม ๙ เท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าธรรมทายาท. บทว่า 'รับเอาผ้าบังสุกุลทำด้วยเปลือกปอ' คือ รับเอาผ้าบังสุกุลที่พระศาสดาทรงนุ่งห่มแล้วเพื่อประโยชน์แก่นุ่งห่ม.

သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျာတိ ယံ ပုဂ္ဂလံ ‘‘ဘဂဝတော ပုတ္တော’’တိအာဒီဟိ ဂုဏေဟိ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, မမံ တံ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, အဟံ ဧဝရူပေါတိ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ပရိသောဓိတာ ဟောတိ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – အာဝုသော, ယဿ န ဥပဇ္ဈာယော ပညာယတိ, န အာစရိယော, ကိံ သော အနုပဇ္ဈာယော အနာစရိယော နှာပိတမုဏ္ဍကော သယံဂဟိတကာသာဝေါ ‘‘တိတ္ထိယပက္ကန္တကော’’တိ သင်္ခံ ဂတော ဧဝံ တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ လဘတိ, တီဟိ ဩဝါဒေဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဝါ ဥပသမ္ပဒံ ဝါ လဘတိ, ကာယေန ကာယံ စီဝရပရိဝတ္တနံ လဘတိ? ပဿ ယာဝ ဒုဗ္ဘာသိတံ ဝစနံ ထုလ္လနန္ဒာယ ဘိက္ခုနိယာတိ. ဧဝံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ သောဓေတွာ ဣဒါနိ ဆဟိ အဘိညာဟိ သီဟနာဒံ နဒိတုံ အဟံ ခေါ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧကာဒသမံ.

บทว่า สมฺมา วทมาโน วเทยฺย ความว่า บุคคลเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงบุคคลใดด้วยคุณทั้งหลายมี "เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น พึงกล่าวถึงเรานั้นโดยชอบว่า "เราเป็นผู้มีคุณเช่นนี้" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ บรรพชาของพระเถระชื่อว่าบริสุทธิ์ดีแล้ว อธิบายในเรื่องนี้มีดังนี้ว่า ดูก่อนอาวุโส ผู้ใดไม่มีอุปัชฌาย์ปรากฏ ไม่มีอาจารย์ปรากฏ ผู้นั้นไม่มีอุปัชฌาย์ ไม่มีอาจารย์ โกนผมเอง ถือผ้ากาสาวะเอง ถึงซึ่งการนับว่า "เป็นผู้เข้ารีตเดียรถีย์" จะพึงได้รับการต้อนรับตลอดหนทาง 3 คาวุตอย่างนี้หรือ จะพึงได้บรรพชาหรืออุปสมบทด้วยโอวาท 3 ข้อหรือ จะพึงได้รับการแลกเปลี่ยนจีวรกับพระวรกายหรือ ท่านจงดูคำกล่าวที่เป็นทุพภาษิตของนางถุลลนันทาภิกษุณีเถิด พระเถระชำระบรรพชาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะบันลือสีหนาทด้วยอภิญญา 6 จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "อะหัง โข อาวุโส" เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว สูตรที่ 11 จบ

၁၂. ပရံမရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาปรัมมรณสูตร

၁၅၅. ဒွါဒသမေ တထာဂတောတိ သတ္တော. န ဟေတံ, အာဝုသော, အတ္ထသံဟိတန္တိ, အာဝုသော, ဧတံ ဒိဋ္ဌိဂတံ အတ္ထသန္နိဿိတံ န ဟောတိ. နာဒိဗြဟ္မစရိယကန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါပိ န ဟောတိ. ဧတဉှိ, အာဝုသော, အတ္ထသံဟိတန္တိ, အာဝုသော, ဧတံ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ အတ္ထသန္နိဿိတံ. ဧတံ အာဒိဗြဟ္မစရိယကန္တိ ဧတံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ အာဒိ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. ဒွါဒသမံ.

๑๕๕. ในสูตรที่ 12 บทว่า ตถาคโต ได้แก่ สัตว์ บทว่า น เหตํ อาวุโส อตฺถสํหิตํ ความว่า ดูก่อนอาวุโส ทิฏฐินี้ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า นาทิพฺรหฺมจริยกํ ความว่า ไม่เป็นแม้ปฏิปทาเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ บทว่า เอตญฺหิ อาวุโส อตฺถสํหิตํ ความว่า ดูก่อนอาวุโส จตุสัจจกรรมฐานนี้แล ประกอบด้วยประโยชน์ บทว่า เอตํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ ความว่า จตุสัจจกรรมฐานนี้เป็นเบื้องต้น เป็นปฏิปทาเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์ สูตรที่ 12 จบ

၁၃. သဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๓. อรรถกถาสัทธัมมปฏิรูปกสูตร

၁၅၆. တေရသမေ [Pg.186] အညာယ သဏ္ဌဟိံသူတိ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. သဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကန္တိ ဒွေ သဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကာနိ အဓိဂမသဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကဉ္စ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကဉ္စ. တတ္ထ –

๑๕๖. ในสูตรที่ 13 บทว่า อญฺญาย สณฺฐหึสุ ความว่า ตั้งอยู่แล้วในพระอรหัต บทว่า สทฺธมฺมปฏิรูปกํ ความว่า สัทธรรมปฏิรูปมี 2 อย่างคือ อธิคมสัทธรรมปฏิรูป และปริยัติสัทธรรมปฏิรูป ในสัทธรรมปฏิรูป 2 อย่างนั้น

‘‘ဩဘာသေ စေဝ ဉာဏေ စ, ပီတိယာ စ ဝိကမ္ပတိ;

ပဿဒ္ဓိယာ သုခေ စေဝ, ယေဟိ စိတ္တံ ပဝေဓတိ.

จิตย่อมหวั่นไหวในโอภาสและในญาณ ในปีติ ในปัสสัทธิและในสุข ด้วยอุปกิเลสเหล่าใด จิตย่อมสั่นระรัว

‘‘အဓိမောက္ခေ စ ပဂ္ဂါဟေ, ဥပဋ္ဌာနေ စ ကမ္ပတိ;

ဥပေက္ခာဝဇ္ဇနာယ စေဝ, ဥပေက္ခာယ စ နိကန္တိယာ.

จิตย่อมสั่นในอธิโมกข์และในปัคคาหะ ในอุปัฏฐาน และย่อมสั่นในอุเบกขาวัชชนะ ในอุเบกขา และในนิกกันติ

‘‘ဣမာနိ ဒသ ဌာနာနိ, ပညာ ယဿ ပရိစိတာ;

ဓမ္မုဒ္ဓစ္စကုသလော ဟောတိ, န စ သမ္မောဟ ဂစ္ဆတီ’’တိ. (ပဋိ. မ. ၂.၇);

–

ฐานะ 10 ประการเหล่านี้ อันบุคคลใดสั่งสมไว้ดีแล้วด้วยปัญญา ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ฉลาดในธัมมุทธัจจะ และย่อมไม่ถึงความหลง

ဣဒံ ဝိပဿနာဉာဏဿ ဥပက္ကိလေသဇာတံ အဓိဂမသဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကံ နာမ. တိဿော ပန သင်္ဂီတိယော အနာရုဠှံ ဓာတုကထာ အာရမ္မဏကထာ အသုဘကထာ ဉာဏဝတ္ထုကထာ ဝိဇ္ဇာကရဏ္ဍကောတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ ပရိဗာဟိရံ ဂုဠှဝိနယံ ဂုဠှဝေဿန္တရံ ဂုဠှမဟောသဓံ ဝဏ္ဏပိဋကံ အင်္ဂုလိမာလပိဋကံ ရဋ္ဌပါလဂဇ္ဇိတံ အာဠဝကဂဇ္ဇိတံ ဝေဒလ္လပိဋကန္တိ အဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မပ္ပတိရူပကံ နာမ.

หมู่แห่งอุปกิเลสของวิปัสสนาญาณนี้ ชื่อว่า อธิคมสัทธรรมปฏิรูป ส่วนคำสอนที่ไม่ใช่พุทธวจนะ คือที่ไม่ได้ยกขึ้นสู่สังคายนา 3 ครั้ง นอกเหนือจากคถาวัตถุ 5 ประการเหล่านี้ คือ ธาตุกถา อารัมมณกถา อสุภกถา ญาณวัตถุกถา วิชชากรณฑกะ ได้แก่ คุฬหวินัย คุฬหเวสสันดร คุฬหมโหสถ วรรณปิฎก อังคุลิมาลปิฎก รัฏฐปาลคัชชิตะ อาฬวกคัชชิตะ เวทัลลปิฎก ชื่อว่า ปริยัติสัทธรรมปฏิรูป

ဇာတရူပပ္ပတိရူပကန္တိ သုဝဏ္ဏရသဝိဓာနံ အာရကူဋမယံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ အာဘရဏဇာတံ. ဆဏကာလေသု ဟိ မနုဿာ ‘‘အာဘရဏဘဏ္ဍကံ ဂဏှိဿာမာ’’တိ အာပဏံ ဂစ္ဆန္တိ. အထ နေ အာပဏိကာ ဧဝံ ဝဒန္တိ, ‘‘သစေ တုမှေ အာဘရဏတ္ထိကာ, ဣမာနိ ဂဏှထ. ဣမာနိ ဟိ ဃနာနိ စေဝ ဝဏ္ဏဝန္တာနိ စ အပ္ပဂ္ဃာနိ စာ’’တိ. တေ တေသံ သုတွာ, ‘‘ကာရဏံ ဣမေ ဝဒန္တိ, ဣမာနိ ပိဠန္ဓိတွာ သက္ကာ နက္ခတ္တံ ကီဠိတုံ, သောဘန္တိ စေဝ အပ္ပဂ္ဃာနိ စာ’’တိ တာနိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. သုဝဏ္ဏဘဏ္ဍံ အဝိက္ကိယမာနံ နိဒဟိတွာ ဌပေတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ တံ ဇာတရူပပ္ပတိရူပကေ ဥပ္ပန္နေ အန္တရဓာယတိ နာမ.

บทว่า ชาตรูปปฏิรูปกํ คือ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองเหลือง ชุบด้วยน้ำทอง มีสีเหมือนทอง ในกาลเทศกาล มนุษย์ทั้งหลายไปสู่ตลาดด้วยคิดว่า "เราจะซื้อเครื่องประดับ" ครั้งนั้น พ่อค้ากล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า "ถ้าท่านต้องการเครื่องประดับ จงเอาเครื่องประดับเหล่านี้ไป เพราะเครื่องประดับเหล่านี้ ทั้งหนา ทั้งมีสีสวยงาม และราคาก็ถูก" พวกเขาฟังคำของพ่อค้าเหล่านั้นแล้ว (คิดว่า) "คนเหล่านี้พูดมีเหตุผล ประดับเครื่องประดับเหล่านี้แล้ว สามารถเที่ยวเล่นในงานนักขัตฤกษ์ได้ ทั้งสวยงามและราคาก็ถูก" จึงถือเอาเครื่องประดับเหล่านั้นไป เครื่องประดับทองคำแท้ เมื่อขายไม่ออก ก็จำต้องเก็บฝังไว้ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทองคำปลอมเกิดขึ้น ทองคำแท้นั้นชื่อว่าอันตรธานไป

အထ သဒ္ဓမ္မဿ အန္တရဓာနံ ဟောတီတိ အဓိဂမသဒ္ဓမ္မဿ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မဿ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဿာတိ တိဝိဓဿာပိ သဒ္ဓမ္မဿ အန္တရဓာနံ ဟောတိ. ပဌမဗောဓိယဉှိ [Pg.187] ဘိက္ခူ ပဋိသမ္ဘိဒပ္ပတ္တာ အဟေသုံ. အထ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ပဋိသမ္ဘိဒါ ပါပုဏိတုံ န သက္ခိံသု, ဆဠဘိညာ အဟေသုံ. တတော ဆ အဘိညာ ပါပုဏိတုံ အသက္ကောန္တာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏိံသု. ဣဒါနိ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏိတုံ အသက္ကောန္တာ အာသဝက္ခယမတ္တံ ပါပုဏိဿန္တိ. တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ အနာဂါမိဖလံ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ သကဒါဂါမိဖလံ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ သောတာပတ္တိဖလံ. ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ သောတာပတ္တိဖလမ္ပိ ပတ္တုံ န သက္ခိဿန္တိ. အထ နေသံ ယဒါ ဝိပဿနာ ဣမေဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဥပက္ကိလိဋ္ဌာ အာရဒ္ဓမတ္တာဝ ဌဿတိ, တဒါ အဓိဂမသဒ္ဓမ္မော အန္တရဟိတော နာမ ဘဝိဿတိ.

บทว่า อถ สทฺธมฺมสฺส อนฺตรธานํ โหติ ความว่า การอันตรธานแห่งสัทธรรมทั้ง 3 ประการ คือ อธิคมสัทธรรม ปฏิปัติสัทธรรม และปริยัติสัทธรรม ย่อมมี ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายได้เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ต่อมาเมื่อกาลล่วงไป พวกเธอไม่สามารถบรรลุปฏิสัมภิทาได้ ก็ได้เป็นผู้ได้อภิญญา 6 ต่อจากนั้น เมื่อไม่สามารถบรรลุอภิญญา 6 ได้ ก็บรรลุวิชชา 3 บัดนี้ เมื่อกาลล่วงไป เมื่อไม่สามารถบรรลุวิชชา 3 ได้ ก็จักบรรลุเพียงอาสวักขยญาณ เมื่อไม่สามารถบรรลุแม้นั้นได้ ก็จักบรรลุอนาคามิผล เมื่อไม่สามารถบรรลุแม้นั้นได้ ก็จักบรรลุสกทาคามิผล เมื่อไม่สามารถบรรลุแม้นั้นได้ ก็จักบรรลุโสดาปัตติผล เมื่อกาลล่วงไป ก็จักไม่สามารถบรรลุแม้โสดาปัตติผลได้ ครั้งนั้น ในกาลใด วิปัสสนาของภิกษุเหล่านั้น ถูกอุปกิเลสเหล่านี้ทำให้เศร้าหมองแล้ว จักตั้งอยู่เพียงแค่ที่ปรารภไว้ ในกาลนั้น อธิคมสัทธรรมชื่อว่าจักอันตรธานไป

ပဌမဗောဓိယဉှိ ဘိက္ခူ စတုန္နံ ပဋိသမ္ဘိဒါနံ အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပတ္တိံ ပူရယိံသု. ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ တံ အသက္ကောန္တာ ဆန္နံ အဘိညာနံ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ တိဿန္နံ ဝိဇ္ဇာနံ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ အရဟတ္တဖလမတ္တဿ. ဂစ္ဆန္တေ ပန ကာလေ အရဟတ္တဿ အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပတ္တိံ ပူရေတုံ အသက္ကောန္တာ အနာဂါမိဖလဿ အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပတ္တိံ ပူရေဿန္တိ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ သကဒါဂါမိဖလဿ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ သောတာပတ္တိဖလဿ. ယဒါ ပန သောတာပတ္တိဖလဿပိ အနုစ္ဆဝိကံ ပဋိပဒံ ပူရေတုံ အသက္ကောန္တာ သီလပါရိသုဒ္ဓိမတ္တေဝ ဌဿန္တိ, တဒါ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော အန္တရဟိတော နာမ ဘဝိဿတိ.

ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายบำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่ปฏิสัมภิทา 4 ให้บริบูรณ์ เมื่อกาลล่วงไป เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญปฏิปทานั้นได้ ก็บำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่อภิญญา 6 เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญแม้ปฏิปทานั้นได้ ก็บำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่วิชชา 3 เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญแม้ปฏิปทานั้นได้ ก็บำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรเพียงแก่อรหัตผล แต่เมื่อกาลล่วงไป เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่อรหัตผลให้บริบูรณ์ได้ ก็จักบำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่อนาคามิผลให้บริบูรณ์ เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญแม้ปฏิปทานั้นได้ ก็จักบำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่สกทาคามิผล เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญแม้ปฏิปทานั้นได้ ก็จักบำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแก่โสดาปัตติผล แต่ในกาลใด เมื่อไม่สามารถบำเพ็ญปฏิปทาอันสมควรแม้แก่โสดาปัตติผลให้บริบูรณ์ได้ ก็จักตั้งอยู่เพียงในสีลปาริสุทธิ ในกาลนั้น ปฏิปัติสัทธรรมชื่อว่าจักอันตรธานไป

ယာဝ ပန တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဝတ္တတိ, န တာဝ သာသနံ အန္တရဟိတန္တိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ. တိဋ္ဌန္တု တီဏိ ဝါ, အဘိဓမ္မပိဋကေ အန္တရဟိတေ ဣတရေသု ဒွီသု တိဋ္ဌန္တေသုပိ အန္တရဟိတန္တိ န ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ဒွီသု အန္တရဟိတေသု ဝိနယပိဋကမတ္တေ ဌိတေပိ, တတြာပိ ခန္ဓကပရိဝါရေသု အန္တရဟိတေသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂမတ္တေ, မဟာဝိနယေ အန္တရဟိတေ ဒွီသု ပါတိမောက္ခေသု ဝတ္တမာနေသုပိ သာသနံ အနန္တရဟိတမေဝ. ယဒါ ပန ဒွေ ပါတိမောက္ခာ အန္တရဓာယိဿန္တိ, အထ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဿ အန္တရဓာနံ ဘဝိဿတိ. တသ္မိံ အန္တရဟိတေ သာသနံ အန္တရဟိတံ နာမ ဟောတိ. ပရိယတ္တိယာ ဟိ အန္တရဟိတာယ ပဋိပတ္တိ အန္တရဓာယတိ, ပဋိပတ္တိယာ အန္တရဟိတာယ အဓိဂမော အန္တရဓာယတိ. ကိံ ကာရဏာ? အယဉှိ ပရိယတ္တိ ပဋိပတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ, ပဋိပတ္တိ အဓိဂမဿ. ဣတိ ပဋိပတ္တိတောပိ ပရိယတ္တိမေဝ ပမာဏံ.

ก็ตราบใดที่พระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นไม่ควรกล่าวว่าพระศาสนาอันตรธานไปแล้ว แม้พระปิฎกทั้งสามจะยังตั้งอยู่ก็ตามที เมื่ออภิธรรมปิฎกอันตรธานไป แม้ปิฎกที่เหลืออีกสองยังตั้งอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวเลยว่าอันตรธานไปแล้ว เมื่อสองปิฎกอันตรธานไปแล้ว แม้เหลือเพียงวินัยปิฎกตั้งอยู่ แม้ในวินัยปิฎกนั้น เมื่อขันธกะและบริวารอันตรธานไปแล้ว เหลือเพียงอุภโตวิภังค์ หรือเมื่อมหาวินัยอันตรธานไปแล้ว แต่ปาฏิโมกข์ทั้งสองยังเป็นไปอยู่ พระศาสนาก็ยังชื่อว่ายังไม่อันตรธานไปนั่นเทียว แต่เมื่อใดปาฏิโมกข์ทั้งสองจักอันตรธานไป เมื่อนั้น การอันตรธานแห่งปริยัติสัทธรรมจักมี เมื่อปริยัติสัทธรรมนั้นอันตรธานไปแล้ว พระศาสนาจึงชื่อว่าอันตรธานไป เพราะเมื่อปริยัติอันตรธานไป ปฏิบัติก็อันตรธานไป เมื่อปฏิบัติอันตรธานไป อธิคมก็อันตรธานไป เพราะเหตุไร? เพราะว่าปริยัตินี้เป็นปัจจัยแห่งปฏิบัติ ปฏิบัติเป็นปัจจัยแห่งอธิคม เพราะเหตุนั้น ปริยัตินั่นแหละเป็นประมาณ (เครื่องวัด) ยิ่งกว่าปฏิบัติ

နနု [Pg.188] စ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကပိလော နာမ အနာရာဓကဘိက္ခု ‘‘ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိဿာမီ’’တိ ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ အာသနေ နိသိန္နော ‘‘အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ဝတ္တန္တာ’’တိ ပုစ္ဆိ, အထ တဿ ဘယေန ယေသမ္ပိ ပါတိမောက္ခော ဝတ္တတိ, တေပိ ‘‘မယံ ဝတ္တာမာ’’တိ အဝတွာ ‘‘န ဝတ္တာမာ’’တိ ဝဒိံသု, သော ဗီဇနိံ ဌပေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဂတော, တဒါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ ဩသက္ကိတန္တိ? ကိဉ္စာပိ ဩသက္ကိတံ, ပရိယတ္တိ ပန ဧကန္တေနေဝ ပမာဏံ. ယထာ ဟိ မဟတော တဠာကဿ ပါဠိယာ ထိရာယ ဥဒကံ န ဌဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဥဒကေ သတိ ပဒုမာဒီနိ ပုပ္ဖာနိ န ပုပ္ဖိဿန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧဝမေဝ မဟာတဠာကဿ ထိရပါဠိသဒိသေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ သတိ မဟာတဠာကေ ဥဒကသဒိသာ ပဋိပတ္တိပူရကာ ကုလပုတ္တာ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ, တေသု သတိ မဟာတဠာကေ ပဒုမာဒီနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိယ သောတာပန္နာဒယော အရိယပုဂ္ဂလာ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဧဝံ ဧကန္တတော ပရိယတ္တိယေဝ ပမာဏံ.

ก็ในสมัยของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้ามิใช่หรือ ภิกษุผู้ไม่น่าเลื่อมใสชื่อว่ากปิละ คิดว่า "เราจักแสดงปาฏิโมกข์" จึงถือพัดนั่งบนอาสนะแล้วถามว่า "มีผู้ประพฤติ(ตามสิกขาบท)ในปาฏิโมกข์นี้อยู่หรือไม่" ครั้งนั้น เพราะความกลัวภิกษุนั้น แม้ภิกษุเหล่าใดที่ยังรักษาศีลอยู่ ก็ไม่กล่าวว่า "พวกเราประพฤติอยู่" แต่กลับกล่าวว่า "พวกเราไม่ได้ประพฤติ" ภิกษุนั้นจึงวางพัดแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป ในกาลนั้น ศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสื่อมถอยไปแล้วมิใช่หรือ? แม้จะเสื่อมถอยไปแล้วก็จริง แต่ปริยัติเท่านั้นเป็นประมาณโดยส่วนเดียว เปรียบเหมือนสระใหญ่ เมื่อขอบสระมั่นคง ก็ไม่ควรกล่าวว่า "น้ำจักไม่ตั้งอยู่" เมื่อน้ำมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่า "ดอกไม้มีดอกบัวเป็นต้นจักไม่บาน" ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกซึ่งเปรียบเหมือนขอบสระที่มั่นคงของสระใหญ่มีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่า "กุลบุตรผู้บำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ซึ่งเปรียบเหมือนน้ำในสระใหญ่ไม่มี" เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นมีอยู่ ก็ไม่ควรกล่าวว่า "พระอริยบุคคลมีพระโสดาบันเป็นต้นซึ่งเปรียบเหมือนดอกไม้มีดอกบัวเป็นต้นในสระใหญ่ไม่มี" ด้วยเหตุนี้ โดยส่วนเดียวแล้ว ปริยัตินั่นแหละจึงเป็นประมาณ

ပထဝီဓာတူတိ ဒွေ သတသဟဿာနိ စတ္တာရိ စ နဟုတာနိ ဗဟလာ မဟာပထဝီ. အာပေါဓာတူတိ ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သုဘကိဏှဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂတံ ကပ္ပဝိနာသကံ ဥဒကံ. တေဇောဓာတူတိ ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာဘဿရဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂတော ကပ္ပဝိနာသကော အဂ္ဂိ. ဝါယောဓာတူတိ ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဝေဟပ္ဖလဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂတော ကပ္ပဝိနာသကော ဝါယု. ဧတေသု ဟိ ဧကဓမ္မောပိ သတ္ထု သာသနံ အန္တရဓာပေတုံ န သက္ကောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဣဓေဝ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ လောဟတော လောဟခါဒကံ မလံ ဝိယ ဣမသ္မိံ မယှံယေဝ သာသနေ တေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. မောဃပုရိသာတိ တုစ္ဆပုရိသာ.

คำว่า ปฐวีธาตุ ได้แก่ มหาปฐพีมีความหนาสองแสนสี่หมื่นโยชน์ คำว่า อาโปธาตุ ได้แก่ น้ำที่ทำลายกัปป์ซึ่งสูงขึ้นไปตั้งแต่แผ่นดินจนถึงสุภกิณหพรหมโลก คำว่า เตโชธาตุ ได้แก่ ไฟที่ทำลายกัปป์ซึ่งสูงขึ้นไปตั้งแต่แผ่นดินจนถึงอาภัสสรพรหมโลก คำว่า วาโยธาตุ ได้แก่ ลมที่ทำลายกัปป์ซึ่งสูงขึ้นไปตั้งแต่แผ่นดินจนถึงเวหัปผลพรหมโลก เพราะว่าในบรรดาธาตุเหล่านี้ แม้ธาตุอย่างหนึ่งก็ไม่สามารถทำให้ศาสนาของพระศาสดาอันตรธานไปได้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนี้ ความว่า "พวกเขาย่อมเกิดขึ้นในศาสนานี้เท่านั้น" คือ พวกเขา (โมฆบุรุษ) ย่อมเกิดขึ้นในศาสนาของเรานี้เท่านั้น เปรียบเหมือนสนิมที่กินเหล็กเกิดจากเหล็กนั่นเอง คำว่า โมฆบุรุษ ได้แก่ บุรุษเปล่า (จากมรรคผล)

အာဒိကေနေဝ ဩပိလဝတီတိ ဧတ္ထ အာဒိကေနာတိ အာဒါနေန ဂဟဏေန. ဩပိလဝတီတိ နိမုဇ္ဇတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဥဒကစရာ နာဝါ ဘဏ္ဍံ ဂဏှန္တီ နိမုဇ္ဇတိ, ဧဝံ ပရိယတ္တိအာဒီနံ ပူရဏေန သဒ္ဓမ္မဿ အန္တရဓာနံ န ဟောတိ. ပရိယတ္တိယာ ဟိ ဟာယမာနာယ ပဋိပတ္တိ ဟာယတိ, ပဋိပတ္တိယာ ဟာယမာနာယ အဓိဂမော ဟာယတိ. ပရိယတ္တိယာ ပူရယမာနာယ ပရိယတ္တိဓရာ ပုဂ္ဂလာ ပဋိပတ္တိံ ပူရေန္တိ, ပဋိပတ္တိပူရကာ အဓိဂမံ ပူရေန္တိ. ဣတိ နဝစန္ဒော [Pg.189] ဝိယ ပရိယတ္တိယာဒီသု ဝဍ္ဎမာနာသု မယှံ သာသနံ ဝဍ္ဎတိ ယေဝါတိ ဒဿေတိ.

ในคำว่า "อาทิเกเนว โอปิลาวติ" นี้ คำว่า "อาทิเกน" หมายถึง ด้วยการรับเอา ด้วยการถือเอา คำว่า "โอปิลาวติ" หมายถึง ย่อมจมลง ความหมายที่กล่าวไว้คือ เรือที่แล่นไปในน้ำ เมื่อรับสินค้า ย่อมจมลง ฉันใด การอันตรธานแห่งพระสัทธรรมย่อมไม่มีด้วยการบำเพ็ญปริยัติเป็นต้นให้บริบูรณ์ ฉันนั้น เพราะเมื่อปริยัติเสื่อมลง ปฏิบัติก็เสื่อมลง เมื่อปฏิบัติเสื่อมลง อธิคมก็เสื่อมลง เมื่อปริยัติบริบูรณ์ บุคคลผู้ทรงปริยัติย่อมบำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ ผู้บำเพ็ญปฏิบัติให้บริบูรณ์ ย่อมทำอธิคมให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น พระองค์ทรงแสดงว่า เมื่อปริยัติเป็นต้นเจริญขึ้น ศาสนาของเราย่อมเจริญขึ้นนั่นเทียว เปรียบเหมือนพระจันทร์ใหม่

ဣဒါနိ ယေဟိ ဓမ္မေဟိ သဒ္ဓမ္မဿ အန္တရဓာနဉ္စေဝ ဌိတိ စ ဟောတိ, တေ ဒဿေန္တော ပဉ္စ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဩက္ကမနီယာတိ အဝက္ကမနီယာ, ဟေဋ္ဌာဂမနီယာတိ အတ္ထော. သတ္ထရိ အဂါရဝါတိအာဒီသု အဂါရဝါတိ ဂါရဝရဟိတာ. အပ္ပတိဿာတိ အပ္ပတိဿယာ အနီစဝုတ္တိကာ. တတ္ထ ယော စေတိယင်္ဂဏံ အာရောဟန္တော ဆတ္တံ ဓာရေတိ, ဥပါဟနံ ဓာရေတိ, အညတော ဩလောကေတွာ ကထံ ကထေန္တော ဂစ္ဆတိ, အယံ သတ္ထရိ အဂါရဝေါ နာမ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรมอันเป็นเหตุให้พระสัทธรรมอันตรธานและตั้งมั่น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ปัญจ โข" ในคำเหล่านั้น คำว่า "โอกกมนียา" หมายถึง เป็นไปเพื่อความเสื่อม เป็นไปเพื่อความตกต่ำ ในคำมีอาทิว่า "สตฺถริ อคารวา" คำว่า "อคารวา" หมายถึง ปราศจากความเคารพ คำว่า "อัปปติสสา" หมายถึง ไม่ยำเกรง ไม่มีความประพฤติอ่อนน้อม ในข้อนั้น ผู้ใดเมื่อขึ้นสู่ลานพระเจดีย์ กั้นร่ม สวมรองเท้า แลดูไปทางอื่น พูดคุยพลางเดินไป ผู้นี้ชื่อว่าไม่มีความเคารพในพระศาสดา

ယော ဓမ္မဿဝနဿ ကာလေ သံဃုဋ္ဌေ ဒဟရသာမဏေရေဟိ ပရိဝါရိတော နိသီဒတိ, အညာနိ ဝါ နဝကမ္မာဒီနိ ကရောတိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂေ နိသိန္နော နိဒ္ဒါယတိ, ဝိက္ခိတ္တော ဝါ အညံ ကထေန္တော နိသီဒတိ, အယံ ဓမ္မေ အဂါရဝေါ နာမ.

ผู้ใดในเวลาฟังธรรม เมื่อมีเสียงประกาศ (ให้มาประชุม) กลับนั่งแวดล้อมด้วยสามเณรน้อย หรือทำการงานใหม่อย่างอื่นเป็นต้น นั่งหลับในที่ต้นแถวสำหรับฟังธรรม หรือมีจิตฟุ้งซ่าน นั่งพูดเรื่องอื่น ผู้นี้ชื่อว่าไม่มีความเคารพในพระธรรม

ယော ထေရုပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ, အဝန္ဒိတွာ နိသီဒတိ, ဟတ္ထပလ္လတ္ထိကံ ဒုဿပလ္လတ္ထိကံ ကရောတိ, အညံ ဝါ ပန ဟတ္ထပါဒကုက္ကုစ္စံ ကရောတိ, ဝုဍ္ဎာနံ သန္တိကေ အနဇ္ဈိဋ္ဌော ကထေတိ, အယံ သံဃေ အဂါရဝေါ နာမ.

ผู้ใดไปสู่ที่อุปัฏฐากพระเถระแล้ว ไม่ไหว้ก็นั่งลง ทำการนั่งรัดเข่าด้วยมือหรือนั่งรัดเข่าด้วยผ้า หรือทำการคะนองมือคะนองเท้าอย่างอื่น พูดในสำนักของท่านผู้ใหญ่โดยที่ท่านยังไม่ได้เชื้อเชิญ ผู้นี้ชื่อว่าไม่มีความเคารพในพระสงฆ์

တိဿော ပန သိက္ခာ အပူရေန္တောဝ သိက္ခာယ အဂါရဝေါ နာမ ဟောတိ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော အနိဗ္ဗတ္တေန္တော တာသံ ဝါ ပန နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ ပယောဂံ အကရောန္တော သမာဓိသ္မိံ အဂါရဝေါ နာမ. သုက္ကပက္ခော ဝုတ္တဝိပလ္လာသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. တေရသမံ.

ก็ผู้ไม่บำเพ็ญสิกขาสามให้บริบูรณ์นั่นเทียว ชื่อว่าไม่มีความเคารพในสิกขา ผู้ไม่ยังสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้น หรือไม่ประกอบความเพียรเพื่อยังสมาบัติเหล่านั้นให้เกิดขึ้น ชื่อว่าไม่มีความเคารพในสมาธิ พึงทราบฝ่ายขาว (สุกกปักข์) โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว จบสูตรที่ ๑๓

ကဿပသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถากัสสปสังยุต จบ

၆. လာဘသက္ကာရသံယုတ္တံ

๖. ลาภสักการสังยุต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁. ဒါရုဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาทารุณสูตร

၁၅၇. လာဘသက္ကာရသံယုတ္တဿ [Pg.190] ပဌမေ ဒါရုဏောတိ ထဒ္ဓေါ. လာဘသက္ကာရသိလောကောတိ ဧတ္ထ လာဘော နာမ စတုပစ္စယလာဘော. သက္ကာရောတိ တေသံယေဝ သုကတာနံ သုသင်္ခတာနံ လာဘော. သိလောကောတိ ဝဏ္ဏဃောသော. ကဋုကောတိ တိခိဏော. ဖရုသောတိ ခရော. အန္တရာယိကောတိ အန္တရာယကရော. ပဌမံ.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งลาภสักการสังยุต คำว่า "ทารุโณ" หมายถึง ร้ายกาจ, กระด้าง ในคำว่า "ลาภสกฺการสิโลโก" นี้ คำว่า ลาภ ได้แก่ การได้ปัจจัย ๔ คำว่า สักการะ ได้แก่ การได้ปัจจัย ๔ เหล่านั้นนั่นแหละที่เขาทำดีแล้ว ตกแต่งดีแล้ว คำว่า สิโลกะ ได้แก่ เสียงสรรเสริญคุณ คำว่า "กฏุโก" หมายถึง เผ็ดร้อน, คมกล้า คำว่า "ผรุโส" หมายถึง หยาบคาย คำว่า "อนฺตรายิโก" หมายถึง ทำอันตราย จบสูตรที่ ๑

၂. ဗဠိသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาพฬิสสูตร

၁၅၈. ဒုတိယေ ဗာဠိသိကောတိ ဗဠိသံ ဂဟေတွာ စရမာနော မစ္ဆဃာတကော. အာမိသဂတန္တိ အာမိသမက္ခိတံ. အာမိသစက္ခူတိ အာမိသေ စက္ခု ဒဿနံ အဿာတိ အာမိသစက္ခု. ဂိလဗဠိသောတိ ဂိလိတဗဠိသော. အနယံ အာပန္နောတိ ဒုက္ခံ ပတ္တော. ဗျသနံ အာပန္နောတိ ဝိနာသံ ပတ္တော. ယထာကာမကရဏီယောတိ ယထာကာမေန ယထာရုစိယာ ယထေဝ နံ ဗာဠိသိကော ဣစ္ဆတိ, တထေဝဿ ကတ္တဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ယထာကာမကရဏီယော ပါပိမတောတိ ယထာ ကိလေသမာရဿ ကာမော, ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗော, နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ပါပေတဗ္ဗော. ဒုတိယံ.

๑๕๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า บาฬิสิโก ความว่า คนฆ่าปลาผู้ถือเบ็ดเที่ยวไป. บทว่า อามิสคตํ ความว่า อันเหยื่อฉาบทาแล้ว. บทว่า อามิสจกฺขุ ความว่า การเห็นด้วยตาในเหยื่อของปลานั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อามิสจกฺขุ (ผู้มีตาในเหยื่อ). บทว่า คิลพฬิโส ความว่า ผู้กลืนเบ็ดแล้ว. บทว่า อนยํ อาปนฺโน ความว่า ถึงแล้วซึ่งทุกข์. บทว่า พฺยสนํ อาปนฺโน ความว่า ถึงแล้วซึ่งความพินาศ. บทว่า ยถากามกรณีโย มีความหมายว่า คนตกปลาปรารถนาจะทำต่อปลานั้นตามความต้องการ ตามความชอบใจโดยประการใด ก็พึงถูกกระทำโดยประการนั้น. บทว่า ยถากามกรณีโย ปาปิมโต ความว่า เป็นผู้ที่พึงถูกกระทำตามความต้องการของกิเลสมาร คือ พึงถูกให้ถึงนรกบ้าง กำเนิดเดรัจฉานบ้าง หรือเปรตวิสัยบ้าง. จบสูตรที่ ๒.

၃-၄. ကုမ္မသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๔. อรรถกถากุมมสูตร เป็นต้น

၁၅၉-၁၆၀. တတိယေ မဟာကုမ္မကုလန္တိ မဟန္တံ အဋ္ဌိကစ္ဆပကုလံ. အဂမာသီတိ ‘‘ဧတ္ထ အဒ္ဓါ ကိဉ္စိ ခါဒိတဗ္ဗံ အတ္ထိ, တံ မစ္ဆရာယန္တော မံ ဧသ နိဝါရေတီ’’တိ သညာယ အဂမာသိ. ပပတာယာတိ ပပတာ ဝုစ္စတိ ဒီဃရဇ္ဇုကဗဒ္ဓေါ အယကန္တကောသကေ ဒဏ္ဍကံ ပဝေသေတွာ ဂဟိတော ကဏ္ဏိကသလ္လသဏ္ဌာနော, အယကဏ္ဋကော, ယသ္မိံ ဝေဂေန ပတိတွာ ကဋာဟေ လဂ္ဂမတ္တေ ဒဏ္ဍကော နိက္ခမတိ, ရဇ္ဇုကော ဧကာဗဒ္ဓေါ ဂစ္ဆတေဝ. သော ကုမ္မောတိ သော [Pg.191] ဝိဒ္ဓကုမ္မော. ယေန သော ကုမ္မောတိ ဥဒကသဒ္ဒံ သုတွာ သာသင်္ကဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတီတိ နိဝတ္တိတွာ ယေန သော အတ္ထကာမော ကုမ္မော. န ဒါနိ တွံ အမှာကန္တိ ဣဒါနိ တွံ အမိတ္တဟတ္ထံ ဂတော, န အမှာကံ သန္တကောတိ အတ္ထော. ဧဝံ သလ္လပန္တာနံယေဝ စ နေသံ နာဝါယ ဌိတော လုဒ္ဒေါ ရဇ္ဇုကံ အာကဍ္ဎိတွာ ကုမ္မံ ဂဟေတွာ ယထာကာမံ အကာသိ. သေသမေတ္ထ ဣတော အနန္တရသုတ္တေ စ ဥတ္တာနမေဝ. တတိယစတုတ္ထာနိ.

๑๕๙-๑๖๐. ในสูตรที่ ๓ บทว่า มหากุมฺมกุลํ ได้แก่ ตระกูลเต่ากระที่ใหญ่. บทว่า อคมาสิ ความว่า ได้ไปแล้วด้วยสำคัญว่า "ในที่นี้มีของควรเคี้ยวกินอะไรๆ อยู่เป็นแน่ เต่าตัวนี้ตระหนี่ของกินนั้นจึงห้ามเรา". บทว่า ปปตายาติ ฉมวก ชื่อว่า ปปตา คือฉมวกเหล็กมีสัณฐานดังลูกศรมีเงี่ยง อันเขาผูกด้วยเชือกยาว สอดด้ามเข้าไปในปลอกฉมวกเหล็กแล้วถือเอาไว้ ซึ่งเมื่อตกไปโดยเร็วพอติดที่กระดอง ด้ามก็หลุดออก เชือกที่ผูกติดเป็นอันเดียวก็ไป. บทว่า โส กุมฺโม ได้แก่ เต่าตัวที่ถูกแทงนั้น. บทว่า เยน โส กุมฺโม ความว่า ได้ฟังเสียงน้ำแล้วจึงกลับมา (ด้วยคิดว่า) "จักเป็นที่ที่น่าระแวง" ไปยังที่ซึ่งเต่าผู้หวังประโยชน์ตัวนั้นอยู่. บทว่า น ทานิ ตฺวํ อมฺหากํ มีความว่า บัดนี้ ท่านไปสู่เงื้อมมือของศัตรูแล้ว ไม่ใช่พวกพ้องของเรา. และเมื่อเต่าเหล่านั้นเจรจากันอยู่นั่นเทียว นายพรานผู้ยืนอยู่บนเรือก็ชักเชือกมา จับเต่าแล้วได้กระทำตามความต้องการ. บทที่เหลือในสูตรนี้และในสูตรถัดไปจากสูตรนี้ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ ๓ และที่ ๔.

၅. မီဠှကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถามีฬหกสูตร

၁၆၁. ပဉ္စမေ မီဠှကာတိ ဂူထပါဏကာ. ဂူထာဒီတိ ဂူထဘက္ခာ. ဂူထပူရာတိ အန္တော ဂူထေန ဘရိတာ. ပုဏ္ဏာ ဂူထဿာတိ ဣဒံ ပုရိမဿေဝ အတ္ထဒီပနံ. အတိမညေယျာတိ ပစ္ဆိမပါဒေ ဘူမိယံ ဌပေတွာ ပုရိမပါဒေ ဂူထဿ ဥပရိ အာရောပေတွာ ဌိတာ ‘‘အဟမှိ ဂူထာဒီ’’တိ ဘဏန္တီ အတိမညေယျ. ပိဏ္ဍပါတော စဿ ပူရောတိ အပရောပိဿ ပတ္တပူရော ပဏီတပိဏ္ဍပါတော ဘဝေယျ. ပဉ္စမံ.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า มีฬกา ได้แก่ สัตว์กินคูถ. บทว่า คูถาที ได้แก่ ผู้กินคูถ. บทว่า คูถปูรา ได้แก่ เต็มแล้วด้วยคูถในภายใน. บทว่า ปุณฺณา คูถสฺส นี้ เป็นบทขยายความของบทก่อนนั่นเทียว. บทว่า อติมญฺเญยฺย ความว่า พึงดูหมิ่น คือยืนวางเท้าหลังบนพื้นดิน ยกเท้าหน้าขึ้นไว้บนก้อนคูถ กล่าวอยู่ว่า "เราเป็นผู้กินคูถ". บทว่า ปิณฺฑปาโต จสฺส ปูโร ความว่า แม้ของภิกษุอีกรูปหนึ่ง บิณฑบาตอันประณีตเต็มบาตรพึงมี. จบสูตรที่ ๕.

၆. အသနိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอสนิสูตร

၁၆၂. ဆဋ္ဌေ ကံ, ဘိက္ခဝေ, အသနိဝိစက္ကန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ကံ ပုဂ္ဂလံ မတ္ထကေ ပတိတွာ မဒ္ဒမာနံ သုက္ကာသနိစက္ကံ အာဂစ္ဆတု. အပ္ပတ္တမာနသန္တိ အနဓိဂတာရဟတ္တံ. ဣတိ ဘဂဝါ န သတ္တာနံ ဒုက္ခကာမတာယ, အာဒီနဝံ ပန ဒဿေတုံ ဧဝမာဟ. အသနိစက္ကဉှိ မတ္ထကေ ပတိတံ ဧကမေဝ အတ္တဘာဝံ နာသေတိ, လာဘသက္ကာရသိလောကေန ပရိယာဒိဏ္ဏစိတ္တော နိရယာဒီသု အနန္တဒုက္ခံ အနုဘောတိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๖ บทว่า กํ ภิกฺขเว อสนิวิจกฺกํ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักรอสนีบาตที่ลุกโพลงจงตกไปบดขยี้บนศีรษะของบุคคลไหน. บทว่า อปฺปตฺตมานสํ ได้แก่ ผู้มีอรหัตผลที่ยังไม่ได้บรรลุ. พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ มิใช่เพราะทรงปรารถนาทุกข์แก่สัตว์ทั้งหลาย แต่เพื่อทรงแสดงโทษ. เพราะว่าจักรอสนีบาตที่ตกบนศีรษะ ย่อมทำลายอัตภาพเดียวเท่านั้น (ส่วน) ผู้มีจิตอันลาภ สักการะ และชื่อเสียงครอบงำแล้ว ย่อมเสวยทุกข์หาที่สุดมิได้ในนรกเป็นต้น. จบสูตรที่ ๖.

၇. ဒိဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาทิัทธสูตร

၁၆၃. သတ္တမေ ဒိဒ္ဓဂတေနာတိ ဂတဒိဒ္ဓေန. ဝိသလ္လေနာတိ ဝိသမက္ခိတေန. သလ္လေနာတိ သတ္တိယာ. သတ္တမံ.

๑๖๓. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ทิัทธคเตน ได้แก่ อันมีพิษซึมซาบไปแล้ว. บทว่า วิสลฺเลน ได้แก่ อันยาพิษฉาบทาแล้ว. บทว่า สลฺเลน ได้แก่ ด้วยหอก. จบสูตรที่ ๗.

၈. သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาสิงคาลสูตร

၁၆၄. အဋ္ဌမေ [Pg.192] သိင်္ဂါလောတိ ဇရသိင်္ဂါလော. ယထာ ဟိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောပိ ကာယော ပူတိကာယော တွေဝ, တံခဏံ ဂဠိတမ္ပိ စ မုတ္တံ ပူတိမုတ္တန္တွေဝ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ တဒဟုဇာတောပိ သိင်္ဂါလော ဇရသိင်္ဂါလောတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဥက္ကဏ္ဋကေန နာမာတိ ဧဝံနာမကေန ရောဂေန. သော ကိရ သီတကာလေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ သကလသရီရတော လောမာနိ ပတန္တိ, သကလသရီရံ နိလ္လောမံ ဟုတွာ, သမန္တတော ဖုဋတိ, ဝါတဗ္ဘာဟတာ ဝဏာ ရုဇ္ဇန္တိ. ယထာ ဥမ္မတ္တကသုနခေန ဒဋ္ဌော ပုရိသော အနဝဋ္ဌိတောဝ ဘမတိ, ဧဝံ တသ္မိံ ဥပ္ပန္နေ ဘမိတဗ္ဗော ဟောတိ, အသုကဋ္ဌာနေ သောတ္ထိ ဘဝိဿတီတိ န ပညာယတိ. အဋ္ဌမံ.

๑๖๔. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สิงฺคาโล ได้แก่ สุนัขจิ้งจอกแก่. เหมือนอย่างว่า กายแม้มีสีเหมือนทอง ก็ถูกเรียกว่าปูติกาย (กายเน่า) นั่นเทียว และปัสสาวะแม้เพิ่งไหลออกมาในขณะนั้น ก็ถูกเรียกว่าปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเทียว ฉันใด สุนัขจิ้งจอกแม้เกิดในวันนั้น ก็ถูกเรียกว่าชรสิงคาล (สุนัขจิ้งจอกแก่) นั่นเทียว ฉันนั้น. บทว่า อุกฺกณฺฏเกน นาม ได้แก่ ด้วยโรคชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า โรคนั้นย่อมเกิดขึ้นในฤดูหนาว. เมื่อโรคนั้นเกิดขึ้นแล้ว ขนทั้งหลายย่อมร่วงจากทั่วทั้งตัว ทั่วทั้งตัวไม่มีขนแล้วก็แตกโดยรอบ แผลทั้งหลายอันลมกระทบแล้วย่อมเจ็บปวด. เหมือนอย่างว่า บุรุษผู้ถูกสุนัขบ้ากัดย่อมเที่ยวไปอย่างไม่หยุดนิ่ง ฉันใด เมื่อโรคนั้นเกิดขึ้นแล้ว ก็ย่อมต้องเที่ยวไป ฉันนั้น ย่อมไม่ปรากฏว่า "ความสวัสดีจักมีในที่โน้น". จบสูตรที่ ๘.

၉. ဝေရမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาเวรัมภสูตร

၁၆၅. နဝမေ ဝေရမ္ဘဝါတာတိ ဧဝံနာမကာ မဟာဝါတာ. ကီဒိသေ ပန ဌာနေ တေ ဝါတာ ဝါယန္တီတိ? ယတ္ထ ဌိတဿ စတ္တာရော ဒီပါ ဥပ္ပလိနိပတ္တမတ္တာ ဟုတွာ ပညာယန္တိ. ယော ပက္ခီ ဂစ္ဆတီတိ နဝဝုဋ္ဌေ ဒေဝေ ဝိရဝန္တော ဝါတသကုဏော တတ္ထ ဂစ္ဆတိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အရက္ခိတေနေဝ ကာယေနာတိအာဒီသု ဟတ္ထပါဒေ ကီဠာပေန္တော ခန္ဓဋ္ဌိံ ဝါ နာမေန္တော ကာယံ န ရက္ခတိ နာမ, နာနာဝိဓံ ဒုဋ္ဌုလ္လကထံ ကထေန္တော ဝါစံ န ရက္ခတိ နာမ, ကာမဝိတက္ကာဒယော ဝိတက္ကေန္တော စိတ္တံ န ရက္ခတိ နာမ. အနုပဋ္ဌိတာယ သတိယာတိ ကာယဂတာသတိံ အနုပဋ္ဌပေတွာ. နဝမံ.

๑๖๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เวรมฺภวาตา ได้แก่ ลมใหญ่ชื่ออย่างนี้. ก็ลมเหล่านั้นย่อมพัดในที่มีลักษณะอย่างไร? (ตอบว่า) ในที่ใดที่เมื่อยืนอยู่ ทวีปทั้ง ๔ ย่อมปรากฏเป็นเพียงขนาดใบอุบล. บทว่า โย ปกฺขี คจฺฉติ ความว่า เมื่อฝนตกใหม่ๆ คำรามอยู่ นกวาตสกุณะย่อมไปในที่นั้น พระองค์ตรัสคำนี้หมายถึงนกนั้น. ในบทเป็นต้นว่า อรกฺขิเตเนว กาเยน (ภิกษุ) ผู้เล่นมือและเท้า หรือน้อมกระดูกจะงอยบ่า ชื่อว่าไม่รักษากาย, ผู้กล่าวทุฏฐุลลกถาต่างๆ ชื่อว่าไม่รักษาวาจา, ผู้ตรึกกามวิตกเป็นต้น ชื่อว่าไม่รักษาจิต. บทว่า อนุปฏฺฐิตาย สติยา ได้แก่ ไม่เข้าไปตั้งไว้ซึ่งกายคตาสติ. จบสูตรที่ ๙.

၁၀. သဂါထကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาสคาถกสูตร

၁၆၆. ဒသမေ အသက္ကာရေန စူဘယန္တိ အသက္ကာရေန စ ဥဘယေန. သမာဓီတိ အရဟတ္တဖလသမာဓိ. သော ဟိ တေန န ဝိကမ္ပတိ. အပ္ပမာဏဝိဟာရိနောတိ အပ္ပမာဏေန ဖလသမာဓိနာ ဝိဟရန္တဿ. သာတတိကန္တိ သတတကာရိံ. သုခုမံဒိဋ္ဌိဝိပဿကန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သုခုမဒိဋ္ဌိဖလသမာပတ္တိအတ္ထာယ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အာဂတတ္တာ ဝိပဿကံ. ဥပါဒါနက္ခယာရာမန္တိ ဥပါဒါနက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ရတံ. အာဟု သပ္ပုရိသော ဣတီတိ သပ္ပုရိသောတိ ကထေန္တီတိ. ဒသမံ.

๑๖๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อสกฺกาเรน จูภยํ ได้แก่ ด้วยการไม่สักการะด้วย และด้วยทั้งสองอย่าง. บทว่า สมาธิ ได้แก่ อรหัตผลสมาธิ. เพราะว่า สมาธินั้นย่อมไม่หวั่นไหวเพราะเหตุนั้น. บทว่า อปฺปมาณวิหาริโน ได้แก่ ของผู้มีปกติอยู่ด้วยผลสมาธิอันประมาณมิได้. บทว่า สาตติกํ ได้แก่ ผู้กระทำเนืองๆ. บทว่า สุขุมํทิฏฺฐิวิปสฺสกํ ได้แก่ ผู้เห็นแจ้ง เพราะมาแล้วโดยตั้งวิปัสสนาไว้เพื่อประโยชน์แก่ผลสมาบัติอันเป็นทิฏฐิที่สุขุมด้วยอรหัตมรรคทิฏฐิ. บทว่า อุปาทานกฺขยารามํ ได้แก่ ผู้ยินดีแล้วในนิพพานอันชื่อว่าความสิ้นไปแห่งอุปาทาน. บทว่า อาหุ สปฺปุริโส อิติ ได้แก่ (สัตบุรุษทั้งหลาย) ย่อมกล่าวว่าเป็นสัตบุรุษ. จบสูตรที่ ๑๐.

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๑.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁-၂. သုဝဏ္ဏပါတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อรรถกถาสุวัณณปาติสูตร เป็นต้น

၁၆၇-၁၆၈. ဒုတိယဝဂ္ဂဿ [Pg.193] ပဌမေ သမ္ပဇာနမုသာ ဘာသန္တန္တိ အပ္ပမတ္တကေနပိ ကာရဏေန သမ္ပဇာနမေဝ မုသာ ဘာသန္တံ. ‘‘သီလံ ပူရေဿာမီ’’တိ သံဝိဟိတဘိက္ခုံ သိနေရုမတ္တောပိ ပစ္စယရာသိ စာလေတုံ န သက္ကောတိ. ယဒါ ပန သီလံ ပဟာယ သက္ကာရနိဿိတော ဟောတိ, တဒါ ကုဏ္ဍကမုဋ္ဌိဟေတုပိ မုသာ ဘာသတိ, အညံ ဝါ အကိစ္စံ ကရောတိ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ပဌမဒုတိယာနိ.

๑๖๗-๑๖๘. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสนฺตํ ความว่า พูดเท็จทั้งที่รู้อยู่ แม้เพราะเหตุเพียงเล็กน้อย. กองปัจจัยแม้ประมาณเท่าภูเขาสิเนรุ ก็ไม่อาจทำให้ภิกษุผู้สำรวมดีแล้วด้วยตั้งใจว่า "เราจักบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์" ให้หวั่นไหวได้. แต่เมื่อใด ภิกษุละศีลแล้ว อาศัยสักการะ เมื่อนั้น เธอย่อมกล่าวเท็จแม้เพราะเหตุเพียงข้าวสารหักหนึ่งกำมือ หรือทำอกิจอื่น. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว. จบสูตรที่ ๑ และ ๒.

၃-၁၀. သုဝဏ္ဏနိက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๑๐. อรรถกถาสุวัณณนิกขสูตรเป็นต้น

၁၆၉. တတိယာဒီသု သုဝဏ္ဏနိက္ခဿာတိ ဧကဿ ကဉ္စနနိက္ခဿ. သိင်္ဂီနိက္ခဿာတိ သိင်္ဂီသုဝဏ္ဏနိက္ခဿ. ပထဝိယာတိ စက္ကဝါဠဗ္ဘန္တရာယ မဟာပထဝိယာ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတူတိ ကဿစိဒေဝ အာမိသဿ ဟေတု အန္တမသော ကုဏ္ဍကမုဋ္ဌိနောပိ. ဇီဝိတဟေတူတိ အဋဝိယံ စောရေဟိ ဂဟေတွာ ဇီဝိတေ ဝေါရောပိယမာနေ တဿပိ ဟေတု. ဇနပဒကလျာဏိယာတိ ဇနပဒေ ဥတ္တမိတ္ထိယာ. တတိယာဒီနိ.

๑๖๙. ในสูตรที่ ๓ เป็นต้นไป บทว่า สุวณฺณนิกฺขสฺส ได้แก่ นิกขะแห่งทองคำแท้หนึ่งนิกขะ. บทว่า สิงฺคีนิกฺขสฺส ได้แก่ นิกขะแห่งทองสิงคีหนึ่งนิกขะ. บทว่า ปฐวิยา ได้แก่ มหาปฐพีภายในจักรวาล. บทว่า อามิสสฺกิญฺจิกฺขเหตุ ได้แก่ เพราะเหตุแห่งอามิสอะไรๆ ก็ตาม อย่างน้อยที่สุดแม้เพียงข้าวสารหักหนึ่งกำมือ. บทว่า ชีวิตเหตุ ได้แก่ แม้เพราะเหตุแห่งชีวิตนั้น เมื่อถูกโจรจับในป่าและกำลังจะถูกปลงชีวิต. บทว่า ชนปทกลฺยาณิยา ได้แก่ เพราะเหตุแห่งสตรีผู้เลิศในชนบท. จบสูตรที่ ๓ เป็นต้น.

ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๒.

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

๓. วรรคที่ ๓

၁-၂. မာတုဂါမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อรรถกถามาตุคามสูตรเป็นต้น

၁၇၀-၁၇၁. တတိယဝဂ္ဂဿ ပဌမေ န တဿ, ဘိက္ခဝေ, မာတုဂါမောတိ န တဿ ရဟော ဧကကဿ နိသိန္နဿ တေန ဓမ္မေန အတ္ထိကောပိ မာတုဂါမော စိတ္တံ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောတိ, ယဿ လာဘသက္ကာရသိလောကော စိတ္တံ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောတီတိ, အတ္ထော. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ပဌမဒုတိယာနိ.

๑๗๐-๑๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า น ตสฺส ภิกฺขเว มาตุคาโม ความว่า มาตุคามแม้จะมีความต้องการด้วยธรรมนั้น ก็ไม่อาจครอบงำจิตของภิกษุนั้นผู้นั่งอยู่ผู้เดียวในที่ลับได้ แต่ลาภ สักการะ และชื่อเสียงสามารถครอบงำจิตของภิกษุใดได้. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นแล้ว. จบสูตรที่ ๑ และ ๒.

၃-၆. ဧကပုတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๖. อรรถกถาเอกปุตตกสูตรเป็นต้น

၁၇၂-၁၇၅. တတိယေ သဒ္ဓါတိ သောတာပန္နာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. တထာ စတုတ္ထေ ပဉ္စမေ ဆဋ္ဌေ စ. တတိယာဒီနိ.

๑๗๒-๑๗๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สทฺธา หมายถึง อุบาสิกาผู้เป็นโสดาบัน. เนื้อความที่เหลือในสูตรนี้ตื้นแล้ว. ในสูตรที่ ๔ ที่ ๕ และที่ ๖ ก็เช่นเดียวกัน. จบสูตรที่ ๓ เป็นต้น.

၇. တတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาตติยสมณพราหมณสูตร

၁၇၆. သတ္တမေ [Pg.194] သမုဒယန္တိအာဒီသု သဟ ပုဗ္ဗကမ္မေန အတ္တဘာဝေါ ကောလပုတ္တိယံ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ ကလျာဏဝါက္ကရဏတာ ဓုတဂုဏာဝီကရဏံ စီဝရဓာရဏံ ပရိဝါရသမ္ပတ္တီတိ ဧဝမာဒိ လာဘသက္ကာရဿ သမုဒယော နာမ, တံ သမုဒယသစ္စဝသေန နပ္ပဇာနာတိ, နိရောဓော စ ပဋိပဒါ စ နိရောဓသစ္စမဂ္ဂသစ္စဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တမံ.

๑๗๖. ในสูตรที่ ๗ ในบาลีเป็นต้นว่า สมุทยํ, อัตภาพพร้อมด้วยบุพพกรรม, ความเป็นกุลบุตร, ความมีผิวพรรณงาม, ความมีวาจาไพเราะ, การทรงธุดงคคุณ, การทรงจีวร, ความสมบูรณ์ด้วยบริวาร เป็นต้นนี้ ชื่อว่าเป็นสมุทัย (เหตุเกิด) แห่งลาภสักการะ. ภิกษุนั้นย่อมไม่รู้ชัดซึ่งสมุทัยนั้นโดยนัยแห่งสมุทัยสัจจะ. ส่วนนิโรธและปฏิปทา พึงทราบโดยนัยแห่งนิโรธสัจจะและมรรคสัจจะเท่านั้น. จบสูตรที่ ๗.

၈. ဆဝိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาฉวิสูตร

၁၇၇. အဋ္ဌမေ ယသ္မာ လာဘသက္ကာရသိလောကော နရကာဒီသု, နိဗ္ဗတ္တေန္တော သကလမ္ပိ ဣမံ အတ္တဘာဝံ နာသေတိ, ဣဓာပိ မရဏမ္ပိ မရဏမတ္တမ္ပိ ဒုက္ခံ အာဝဟတိ, တသ္မာ ဆဝိံ ဆိန္ဒတီတိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌမံ.

๑๗๗. ในสูตรที่ ๘ เพราะเหตุที่ลาภ สักการะ และชื่อเสียง เมื่อทำให้บังเกิดในนรกเป็นต้น ย่อมทำลายอัตภาพนี้ทั้งหมด และในอัตภาพนี้ก็นำมาซึ่งความตายและความทุกข์เพียงดังความตาย ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ฉวิํ ฉินฺทติ (ย่อมตัดผิว). จบสูตรที่ ๘.

၉. ရဇ္ဇုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถารัชชุสูตร

၁၇၈. နဝမေ ဝါဠရဇ္ဇုယာတိ သုတ္တာဒိမယာ ရဇ္ဇု မုဒုကာ ဟောတိ ဝါဠရဇ္ဇု ခရာ ဖရုသာ, တသ္မာ အယမေဝ ဂဟိတာ. နဝမံ.

๑๗๘. ในสูตรที่ ๙ บทว่า วาฬรชฺชุยา ความว่า เชือกที่ทำด้วยด้ายเป็นต้นย่อมอ่อนนุ่ม แต่เชือกที่ทำด้วยขนหางม้าเป็นของแข็งกระด้าง ฉะนั้น พระองค์จึงทรงถือเอาเชือกนี้เท่านั้น (เป็นอุปมา). จบสูตรที่ ๙.

၁၀. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาภิกขุสูตร

၁၇၉. ဒသမေ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာတိ ဖလသမာပတ္တိသုခဝိဟာရာ. တေသာဟမဿာတိ တေသံ အဟံ အဿ. ခီဏာသဝေါ ဟိ လာဘီ ပုညသမ္ပန္နော ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဂဟေတွာ အာဂတာဂတာနံ အနုမောဒနံ ကရောန္တော ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတုံ ဩကာသံ န လဘတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ. ဒသမံ.

๑๗๙. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารา ได้แก่ สุขวิหารคือผลสมาบัติ. บทว่า เตสาหมสฺส พึงตัดบทเป็น เตสํ อหํ อสฺส. (เรากล่าวว่าลาภสักการะและชื่อเสียง) เป็นอันตรายแก่ทิฏฐธรรมสุขวิหารเหล่านั้นของพระขีณาสพนั้น. จริงอยู่ พระขีณาสพผู้มีลาภ สมบูรณ์ด้วยบุญ เมื่อรับยาคูและของขบเคี้ยวเป็นต้นที่ทายกทายิกาที่มาแล้วๆ นำมาถวาย ต้องทำอนุโมทนา แสดงธรรม แก้ปัญหา ย่อมไม่ได้โอกาสที่จะเข้าผลสมาบัตินั่งอยู่. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสไว้. จบสูตรที่ ๑๐.

တတိယော ဝဂ္ဂေါ.

จบวรรคที่ ๓.

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

๔. วรรคที่ ๔

၁-၄. ဘိန္ဒိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๔. อรรถกถาภินทิสูตรเป็นต้น

၁၈၀-၁၈၃. စတုတ္ထဝဂ္ဂဿ ပဌမံ ဥတ္တာနမေဝ. ဒုတိယာဒီသု ကုသလမူလန္တိ အလောဘာဒိတိဝိဓကုသလဓမ္မော. သုက္ကော ဓမ္မောတိ တဿေဝ ပရိယာယဒေသနာ[Pg.195]. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယဿ ကုသလမူလာဒိသင်္ခါတဿ အနဝဇ္ဇဓမ္မဿ အသမုစ္ဆိန္နတ္တာ ဒေဝဒတ္တော သဂ္ဂေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တေယျ, မဂ္ဂဖလာနိ ဝါ အဓိဂစ္ဆေယျ, သွာဿ သမုစ္ဆေဒမဂမာ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နော ဝိနဋ္ဌော. ပဌမာဒီနိ.

๑๘๐-๑๘๓. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ มีเนื้อความตื้นแล้ว. ในสูตรที่ ๒ เป็นต้นไป บทว่า กุสลมูลํ ได้แก่ กุศลธรรม ๓ อย่าง มีอโลภะเป็นต้น. บทว่า สุกฺโก ธมฺโม เป็นเทศนาโดยปริยายของบทนั้นนั่นเอง. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้: อนวัชชธรรมอันใดที่เรียกว่ากุศลมูลเป็นต้น ซึ่งเพราะความที่ยังไม่ถูกตัดขาด พระเทวทัตพึงบังเกิดในสวรรค์หรือพึงบรรลุมรรคผลได้, อนวัชชธรรมนั้นของพระเทวทัตได้ถึงการถูกตัดขาดแล้ว ถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง พินาศไปแล้ว. จบสูตรที่ ๑ เป็นต้น.

၅. အစိရပက္ကန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอจิรปักกันตสูตร

၁၈၄. ပဉ္စမေ ပရာဘဝါယာတိ အဝဍ္ဎိယာ ဝိနာသာယ. အဿတရီတိ ဝဠဝါယ ကုစ္ဆိသ္မိံ ဂဒြဘဿ ဇာတာ. အတ္တဝဓာယ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတီတိ တံ အဿေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဇေန္တိ, သာ ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ ကာလေ သမ္ပတ္တေ ဝိဇာယိတုံ န သက္ကောတိ, ပါဒေဟိ ဘူမိယံ ပဟရန္တီ တိဋ္ဌတိ, အထဿာ စတ္တာရော ပါဒေ စတူသု ခါဏုကေသု ဗန္ဓိတွာ ကုစ္ဆိံ ဖာလေတွာ ပေါတံ နီဟရန္တိ, သာ တတ္ထေဝ မရတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ. ပဉ္စမံ.

๑๘๔. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปราภวาย ได้แก่ เพื่อความไม่เจริญ เพื่อความพินาศ. บทว่า อสฺสตริ ได้แก่ อัสดร (ล่อ) ที่เกิดจากลาในท้องของนางม้า. บทว่า อตฺตวธาย คพฺภํ คณฺหาติ (นางตั้งครรภ์เพื่อฆ่าตนเอง) ความว่า คนทั้งหลายย่อมผสมพันธุ์นาง (ม้า) นั้นกับม้า. นางครั้นตั้งครรภ์แล้ว เมื่อถึงเวลา ก็ไม่สามารถคลอดได้ ยืนเอาเท้าตะกุยดินอยู่. ลำดับนั้น พวกเขาจึงผูกเท้าทั้งสี่ของนางไว้กับหลักสี่หลัก แล้วผ่าท้องนำลูกออกมา. นางก็ตายในที่นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้. จบสูตรที่ ๕.

၆. ပဉ္စရထသတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาปัญจรถสตสูตร

၁၈၅. ဆဋ္ဌေ ဘတ္တာဘိဟာရောတိ အဘိဟရိတဗ္ဗံ ဘတ္တံ. တဿ ပန ပမာဏံ ဒဿေတုံ ပဉ္စ စ ထာလိပါကသတာနီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဧကော ထာလိပါကော ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ဘတ္တံ ဂဏှာတိ. နာသာယ ပိတ္တံ ဘိန္ဒေယျုန္တိ အစ္ဆပိတ္တံ ဝါ မစ္ဆပိတ္တံ ဝါဿ နာသပုဋေ ပက္ခိပေယျံ. ဆဋ္ဌံ.

๑๘๕. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ภตฺตาภิหาโร ได้แก่ ภัตตาหารที่พึงนำมา. เพื่อแสดงประมาณของภัตตาหารนั้น จึงตรัสว่า ปญฺจ จ ถาลิปากสตานิ (และหม้อข้าวหุง ๕๐๐ หม้อ). ในบรรดาหม้อเหล่านั้น หม้อข้าวหุงหม้อหนึ่งจุอาหารสำหรับบุรุษ ๑๐ คน. บทว่า นาสาย ปิตฺตํ ภินฺเทยฺยุํ (พึงทำลายดีที่จมูก) ความว่า พึงใส่ดีหมีหรือดีปลาในช่องจมูกของเขา. จบสูตรที่ ๖.

၇-၁၃. မာတုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๗-๑๓. อรรถกถามารตุสูตรเป็นต้น

၁၈၆-၁၈၇. သတ္တမေ မာတုပိ ဟေတူတိ ‘‘သစေ မုသာ ဘဏသိ, မာတရံ တေ ဝိဿဇ္ဇေဿာမ. နော စေ ဘဏသိ, န ဝိဿဇ္ဇေဿာမာ’’တိ ဧဝံ စောရေဟိ အဋဝိယံ ပုစ္ဆမာနော တဿာ စောရဟတ္ထဂတာယ မာတုယာပိ ဟေတု သမ္ပဇာနမုသာ န ဘာသေယျာတိ အတ္ထော. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ. သတ္တမာဒီနိ.

๑๘๖-๑๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มาตุปิ เหตุ ความว่า เมื่อถูกพวกโจรในป่าถามว่า "ถ้าท่านพูดเท็จ เราจะปล่อยมารดาของท่าน ถ้าไม่พูด เราจะไม่ปล่อย" ดังนี้ ไม่พึงกล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่ แม้เพราะเหตุแห่งมารดาของตนผู้ตกอยู่ในเงื้อมมือของโจร. ในบทที่เหลือถัดจากนี้ไป ก็มีนัยนี้เช่นกัน. จบสูตรที่ ๗ เป็นต้น.

လာဘသက္ကာရသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบอรรถกถาลาภสักการสังยุต.

၇. ရာဟုလသံယုတ္တံ

๗. ราหุลสังยุต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁-၈. စက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาจักขุสูตรเป็นต้น

၁၈၈-၁၉၅. ရာဟုလသံယုတ္တဿ [Pg.196] ပဌမေ ဧကောတိ စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကဝိဟာရီ. ဝူပကဋ္ဌောတိ ဝိဝေကဋ္ဌော နိဿဒ္ဒေါ. အပ္ပမတ္တောတိ သတိယာ အဝိပ္ပဝသန္တော. အာတာပီတိ ဝီရိယသမ္ပန္နော. ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျန္တိ ဝိသေသာဓိဂမတ္ထာယ ပေသိတတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရေယျံ. အနိစ္စန္တိ ဟုတွာ အဘာဝါကာရေန အနိစ္စံ. အထ ဝါ ဥပ္ပာဒဝယဝန္တတာယ တာဝကာလိကတာယ ဝိပရိဏာမကောဋိယာ နိစ္စပဋိက္ခေပတောတိ ဣမေဟိပိ ကာရဏေဟိ အနိစ္စံ. ဒုက္ခန္တိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခံ ဒုက္ခမနဋ္ဌေန ဒုက္ခဝတ္ထုကဋ္ဌေန သတတသမ္ပီဠနဋ္ဌေန သုခပဋိက္ခေပေနာတိ. ကလ္လန္တိ ယုတ္တံ. ဧတံ မမာတိ တဏှာဂါဟော. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနဂါဟော. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂါဟော. တဏှာဂါဟော စေတ္ထ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတဝသေန, မာနဂါဟော နဝဝိဓမာနဝသေန, ဒိဋ္ဌိဂါဟော ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂဝသေန စတ္တာရော မဂ္ဂါ ကထိတာ, ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တိဝသေန စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ.

ในราหุลสังยุต ปฐมสูตร บทว่า เอโก คือ ผู้มีปกติอยู่ผู้เดียวในอิริยาบถ ๔ บทว่า วูปกฏฺโฐ คือ ผู้สงัด ผู้เงียบ บทว่า อปฺปมตฺโต คือ ผู้ไม่ปราศจากสติ บทว่า อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร บทว่า ปหิตตฺโต วิหเรยฺยํ คือ พึงเป็นผู้มีตนส่งไปแล้วเพื่อบรรลุคุณวิเศษอยู่ บทว่า อนิจฺจํ คือ ชื่อว่าไม่เที่ยง เพราะมีความเป็นแล้วกลับไม่มี หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าไม่เที่ยง แม้ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นสภาพ เพราะมีความเป็นไปชั่วคราว เพราะมีความแปรปรวนเป็นที่สุด เพราะเป็นการปฏิเสธความเที่ยง บทว่า ทุกฺขํ ชื่อว่าทุกข์ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยอรรถว่าทนได้ยาก โดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ โดยอรรถว่าบีบคั้นอยู่เสมอ โดยอรรถว่าปฏิเสธความสุข บทว่า กลฺลํ คือ สมควร บทว่า เอตํ มม คือ การยึดถือด้วยตัณหา บทว่า เอโสหมสฺมิ คือ การยึดถือด้วยมานะ บทว่า เอโส เม อตฺตา คือ การยึดถือด้วยทิฏฐิ ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า การยึดถือด้วยตัณหา โดยนัยแห่งตัณหาวิจริต ๑๐๘, การยึดถือด้วยมานะ โดยนัยแห่งมานะ ๙ อย่าง, การยึดถือด้วยทิฏฐิ โดยนัยแห่งทิฏฐิ ๖๒ ในบทว่า นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ นี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ๔ โดยนัยแห่งวิราคะ, ในบทว่า วิราคา วิมุจฺจติ นี้ ท่านกล่าวถึงสามัญผล ๔ โดยนัยแห่งวิมุตติ

ဧတ္ထ စ ပဉ္စသု ဒွါရေသု ပသာဒါဝ ဂဟိတာ, မနောတိ ဣမိနာ တေဘူမကံ သမ္မသနစာရစိတ္တံ. ဒုတိယေ ပဉ္စသု ဒွါရေသု အာရမ္မဏမေဝ. တတိယေ ပဉ္စသု ဒွါရေသု ပသာဒဝတ္ထုကစိတ္တမေဝ, မနောဝိညာဏေန တေဘူမကံ သမ္မသနစာရစိတ္တံ ဂဟိတံ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ နယော နေတဗ္ဗော. ဆဋ္ဌေ တေဘူမကဓမ္မာ. အဋ္ဌမေ ပန တဏှာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဒွါရေ ဇဝနပ္ပတ္တာဝ လဗ္ဘတိ. ပဌမာဒီနိ.

ในสูตรนี้ ทรงถือเอาเฉพาะประสาทในทวาร ๕, ด้วยบทว่า มโน นี้ ทรงถือเอาจิตที่พิจารณาธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ในสูตรที่ ๒ ทรงถือเอาเฉพาะอารมณ์ในปัญจทวาร ในสูตรที่ ๓ ทรงถือเอาเฉพาะจิตที่มีประสาทวัตถุเป็นที่อาศัยในทวาร ๕, ด้วยมโนวิญญาณ ทรงถือเอาจิตที่พิจารณาธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ พึงนำนัยไปในทุกแห่งอย่างนี้ ในสูตรที่ ๖ ทรงถือเอาธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ส่วนในสูตรที่ ๘ บทว่า ตณฺหา ได้แก่ ตัณหาที่เข้าถึงชวนะในทวารนั้นๆ เท่านั้น จบสูตรที่ ๑ เป็นต้น

၉. ဓာတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาธาตุสูตร

၁၉၆. နဝမေ ဝိညာဏဓာတုဝသေန နာမံ, သေသာဟိ ရူပန္တိ နာမရူပံ ကထိတံ. နဝမံ.

๑๙๖. ในสูตรที่ ๙ ทรงแสดงนาม โดยนัยแห่งวิญญาณธาตุ, ทรงแสดงรูป โดยธาตุที่เหลือ ดังนั้น จึงชื่อว่าทรงแสดงนามรูป จบสูตรที่ ๙

၁၀. ခန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาขันธสูตร

၁၉၇. ဒသမေ [Pg.197] ရူပက္ခန္ဓော ကာမာဝစရော, သေသာ စတ္တာရော သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကပရိစ္ဆေဒေန စတုဘူမကာ. ဣဓ ပန တေဘူမကာတိ ဂဟေတဗ္ဗာ. ဒသမံ.

๑๙๗. ในสูตรที่ ๑๐ รูปขันธ์เป็นกามาวจร, ขันธ์ ๔ ที่เหลือ โดยการกำหนดรวบรวมทั้งหมด เป็นจตุภูมกธรรม แต่ในที่นี้ พึงถือว่าเป็นเตภูมกธรรม จบสูตรที่ ๑๐

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

วรรคที่ ๑ จบ

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁-၁၀. စက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาจักขุสูตรเป็นต้น

၁၉၈-၁၉၉. ဒုတိယေ ဒသ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. ပဌမာဒီနိ.

ในวรรคที่ ๒ ทั้ง ๑๐ สูตร มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑ เป็นต้น

၁၁. အနုသယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาอนุสยสูตร

၂၀၀. ဧကာဒသမေ ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေတိ အတ္တနော သဝိညာဏကကာယံ ဒဿေတိ, ဗဟိဒ္ဓါ စာတိ ပရဿ သဝိညာဏကံ ဝါ အဝိညာဏကံ ဝါ. ပုရိမေန ဝါ အတ္တနော စ ပရဿ စ ဝိညာဏမေဝ ဒဿေတိ, ပစ္ဆိမေန ဗဟိဒ္ဓါ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပံ. အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာတိ အဟံကာရဒိဋ္ဌိ စ မမံကာရတဏှာ စ မာနာနုသယာ စ. န ဟောန္တီတိ ဧတေ ကိလေသာ ကထံ ဇာနန္တဿ ဧတေသု ဝတ္ထူသု န ဟောန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတီတိ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂပညာယ သုဋ္ဌု ပဿတိ. ဧကာဒသမံ.

๒๐๐. ในสูตรที่ ๑๑ ด้วยบทว่า อิมสฺมึ จ สวิญฺญาณเก กาเย ทรงแสดงกายที่มีวิญญาณของตน, ด้วยบทว่า พหิทฺธา จ ทรงแสดงกายที่มีวิญญาณหรือไม่มีวิญญาณของผู้อื่น หรืออีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ทรงแสดงเฉพาะวิญญาณของตนและของผู้อื่น, ด้วยบทหลัง ทรงแสดงรูปภายนอกที่ไม่เนื่องด้วยอินทรีย์ บทว่า อหงฺการมมงฺการมานานุสยา คือ อหังการทิฏฐิ (ทิฏฐิว่าเรา) มมังการตัณหา (ตัณหาว่าของเรา) และมานานุสัย บทว่า น โหนฺติ คือ ทูลถามว่า กิเลสเหล่านี้ย่อมไม่มีแก่ผู้รู้อยู่อย่างไรในวัตถุเหล่านี้ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ คือ ย่อมเห็นเป็นอย่างดีด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา จบสูตรที่ ๑๑

၁၂. အပဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาอปคตสูตร

၂၀၁. ဒွါဒသမေ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတန္တိ အဟံကာရတော စ မမံကာရတော စ မာနတော စ အပဂတံ. ဝိဓာ သမတိက္ကန္တန္တိ မာနကောဋ္ဌာသေ သုဋ္ဌု အတိက္ကန္တံ. သန္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ကိလေသဝူပသမေန သန္တံ, ကိလေသေဟေဝ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဒွါဒသမံ.

๒๐๑. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อหงฺการมมงฺการมานาปคตํ คือ ปราศจากแล้วจากอหังการ (ทิฏฐิ) จากมมังการ (ตัณหา) และจากมานะ บทว่า วิธา สมติกฺกนฺตํ คือ ก้าวล่วงส่วนแห่งมานะได้เป็นอย่างดี บทว่า สนฺตํ สุวิมุตฺตํ คือ สงบแล้วด้วยความสงบกิเลส, หลุดพ้นดีแล้วจากกิเลสทั้งหลายนั่นเอง บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑๒

ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

วรรคที่ ๒ จบ

ဒွီသုပိ [Pg.198] အသေက္ခဘူမိ ကထိတာ. ပဌမော ပနေတ္ထ အာယာစန္တဿ ဒေသိတော, ဒုတိယော အနာယာစန္တဿ. သကလေပိ ပန ရာဟုလသံယုတ္တေ ထေရဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မာဝ ကထိတာတိ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอเสกขภูมิในทั้งสองวรรค ในสองวรรคนั้น วรรคแรกทรงแสดงแก่ผู้ทูลอาราธนา, วรรคที่สองทรงแสดงแก่ผู้มิได้ทูลอาราธนา ก็ในราหุลสังยุตทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงแสดงเฉพาะธรรมที่บ่มวิมุตติของพระเถระเท่านั้น

ရာဟုလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาราหุลสังยุต จบ

၈. လက္ခဏသံယုတ္တံ

๘. ลักขณสังยุต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. วรรคที่ ๑

၁. အဋ္ဌိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอัฏฐิสูตร

၂၀၂. လက္ခဏသံယုတ္တေ [Pg.199] ယွာယံ အာယသ္မာ စ လက္ခဏောတိ လက္ခဏတ္ထေရော ဝုတ္တော, ဧသ ဇဋိလသဟဿဗ္ဘန္တရေ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါယ ဥပသမ္ပန္နော အာဒိတ္တပရိယာယာဝသာနေ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဧကော မဟာသာဝကောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ပနေသ လက္ခဏသမ္ပန္နေန သဗ္ဗာကာရပရိပူရေန ဗြဟ္မသမေန အတ္တဘာဝေန သမန္နာဂတော, တသ္မာ ‘‘လက္ခဏော’’တိ သင်္ခံ ဂတော. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ပန ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော သတ္တမေ ဒိဝသေ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဒုတိယော အဂ္ဂသာဝကော.

๑. ในลักขณสังยุต พระลักขณเถระที่ท่านกล่าวว่า อายสฺมา จ ลกฺขโณ นี้ พึงทราบว่า ท่านเป็นพระมหาสาวกองค์หนึ่ง ผู้บรรลุอรหัตผลในตอนท้ายแห่งอาทิตตปริยายสูตร ซึ่งอุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทาในท่ามกลางหมู่ชฎิลหนึ่งพัน ก็เพราะเหตุที่พระเถระนี้สมบูรณ์ด้วยอัตภาพที่สมบูรณ์ด้วยลักษณะ บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ดุจพรหม, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงได้ชื่อว่า 'ลักขณะ' ส่วนพระมหาโมคคัลลานะ เป็นอัครสาวกองค์ที่สอง ผู้บรรลุอรหัตผลในวันที่เจ็ดนับแต่วันที่บวช

သိတံ ပါတွာကာသီတိ မန္ဒဟသိတံ ပါတုအကာသိ, ပကာသယိ ဒဿေသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိံ ပန ဒိသွာ ထေရော သိတံ ပါတွာကာသီတိ? ဥပရိ ပါဠိယံ အာဂတံ အဋ္ဌိကသင်္ခလိကံ ဧကံ ပေတလောကေ နိဗ္ဗတ္တံ သတ္တံ ဒိသွာ. တဉ္စ ခေါ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ, န ပသာဒစက္ခုနာ. ပသာဒစက္ခုဿ ဟိ ဧတေ အတ္တဘာဝါ န အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ. ဧဝရူပံ ပန အတ္တဘာဝံ ဒိသွာ ကာရုညေ ကတ္တဗ္ဗေ ကသ္မာ သိတံ ပါတွာကာသီတိ? အတ္တနော စ ဗုဒ္ဓဉာဏဿ စ သမ္ပတ္တိံ သမနုဿရဏတော. တဉှိ ဒိသွာ ထေရော ‘‘အဒိဋ္ဌသစ္စေန နာမ ပုဂ္ဂလေန ပဋိလဘိတဗ္ဗာ ဧဝရူပါ အတ္တဘာဝါ မုတ္တော အဟံ, လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ’’တိ အတ္တနော စ သမ္ပတ္တိံ အနုဿရိတွာ – ‘‘အဟော ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏသမ္ပတ္တိ, ‘ယော ကမ္မဝိပါကော, ဘိက္ခဝေ, အစိန္တေယျော န စိန္တေတဗ္ဗော’တိ ဒေသေသိ, ပစ္စက္ခံ ဝတ ကတွာ ဗုဒ္ဓါ ဒေသေန္တိ, သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတူ’’တိ ဧဝံ ဗုဒ္ဓဉာဏသမ္ပတ္တိဉ္စ အနုဿရိတွာ သိတံ ပါတွာကာသီတိ.

๒๐๒. บทว่า สิตํ ปาตฺวากาสิ คือ ได้ทรงกระทำการยิ้มแย้มให้ปรากฏ, แสดงให้ปรากฏ, ทำให้เห็น, ดังนี้เป็นคำกล่าว ถามว่า ก็พระเถระเห็นอะไรจึงได้ทรงกระทำการยิ้มแย้มให้ปรากฏ? ตอบว่า เพราะเห็นสัตว์ตนหนึ่งซึ่งมีแต่ร่างกระดูก เกิดในเปรตโลก ซึ่งมาในบาลีเบื้องบน และท่านเห็นด้วยทิพยจักษุ, ไม่ใช่ด้วยมังสจักษุ จริงอยู่ อัตภาพเหล่านี้ย่อมไม่ปรากฏแก่มังสจักษุ ถามว่า ก็เมื่อเห็นอัตภาพเช่นนี้ อันควรจะทำความกรุณา, เหตุไรจึงทรงกระทำการยิ้มแย้มให้ปรากฏ? ตอบว่า เพราะทรงระลึกถึงความถึงพร้อมของตนและของพระพุทธญาณ จริงอยู่ พระเถระเห็นเปรตนั้นแล้ว ระลึกถึงความถึงพร้อมของตนว่า 'อัตภาพเช่นนี้ อันบุคคลผู้ไม่เห็นสัจจะพึงได้โดยแท้, เราพ้นแล้ว, เป็นลาภของเราหนอ, เราได้ดีแล้วหนอ' และระลึกถึงความถึงพร้อมแห่งพระพุทธญาณว่า 'โอ้หนอ ความถึงพร้อมแห่งพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า, พระองค์ทรงแสดงว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย ไม่ควรคิด', พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงกระทำให้ประจักษ์แล้วจึงทรงแสดงหนอ, ธรรมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแทงตลอดดีแล้วหนอ' ดังนี้แล้ว จึงทรงกระทำการยิ้มแย้มให้ปรากฏ

အထ လက္ခဏတ္ထေရော ကသ္မာ န အဒ္ဒသ, ကိမဿ ဒိဗ္ဗစက္ခု နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ပန အာဝဇ္ဇေန္တော အဒ္ဒသ, ဣတရော ပန အနာဝဇ္ဇနေန န အဒ္ဒသ. ယသ္မာ ပန ခီဏာသဝါ နာမ န အကာရဏာ သိတံ ကရောန္တိ, တသ္မာ တံ လက္ခဏတ္ထေရော ပုစ္ဆိ ကော နု ခေါ, အာဝုသော မောဂ္ဂလ္လာန, ဟေတု, ကော ပစ္စယော သိတဿ ပါတုကမ္မာယာတိ? ထေရော ပန [Pg.200] ယသ္မာ ယေဟိ အယံ ဥပပတ္တိ သာမံ အဒိဋ္ဌာ, တေ ဒုဿဒ္ဓါပယာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝန္တံ သက္ခိံ ကတွာ ဗျာကာတုကာမတာယ အကာလော ခေါ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတော ဘဂဝတော သန္တိကေ ပုဋ္ဌော ဣဓာဟံ, အာဝုသောတိအာဒိနာ နယေန ဗျာကာသိ.

ถ้าเช่นนั้น ทำไมพระลักขณเถระจึงไม่เห็น ทิพยจักษุของท่านไม่มีหรือ? ไม่ใช่ไม่มี มีอยู่ แต่พระมหาโมคคัลลานะพิจารณาอยู่จึงเห็น ส่วนอีกท่านหนึ่งไม่ได้พิจารณาจึงไม่เห็น ก็เพราะว่า พระขีณาสพทั้งหลายย่อมไม่ทำการยิ้มโดยไม่มีเหตุ เพราะฉะนั้น พระลักขณเถระจึงถามท่าน (พระโมคคัลลานะ) นั้นว่า “ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยแห่งการทำการยิ้มให้ปรากฏ?” ส่วนพระเถระ (พระโมคคัลลานะ) เพราะว่าชนเหล่าใดไม่ได้เห็นการอุบัตินี้ด้วยตนเอง ชนเหล่านั้นเป็นผู้ที่ทำให้เชื่อได้ยาก เพราะฉะนั้น ด้วยความประสงค์จะพยากรณ์โดยกระทำพระผู้มีพระภาคให้เป็นพยาน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านผู้มีอายุ ยังไม่ถึงเวลา” ต่อจากนั้น เมื่อถูกถามในสำนักของพระผู้มีพระภาค จึงได้พยากรณ์โดยนัยเป็นต้นว่า “ท่านผู้มีอายุ ในที่นี้ ข้าพเจ้า...”

တတ္ထ အဋ္ဌိကသင်္ခလိကန္တိ သေတံ နိမ္မံသလောဟိတံ အဋ္ဌိသံဃာတံ. ဂိဇ္ဈာပိ ကာကာပိ ကုလလာပီတိ ဧတေပိ ယက္ခဂိဇ္ဈာ စေဝ ယက္ခကာကာ စ ယက္ခကုလလာ စ ပစ္စေတဗ္ဗာ. ပါကတိကာနံ ပန ဂိဇ္ဈာဒီနံ အာပါထမ္ပိ ဧတံ ရူပံ နာဂစ္ဆတိ. အနုပတိတွာ အနုပတိတွာတိ အနုဗန္ဓိတွာ အနုဗန္ဓိတွာ. ဝိတုဒေန္တီတိ အသိဓာရူပမေဟိ တိခိဏေဟိ လောဟတုဏ္ဍကေဟိ ဝိဇ္ဈိတွာ ဝိဇ္ဈိတွာ ဣတော စိတော စ စရန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. သာ သုဒံ အဋ္ဋဿရံ ကရောတီတိ ဧတ္ထ သုဒန္တိ နိပါတော, သာ အဋ္ဌိကသင်္ခလိကာ အဋ္ဋဿရံ အာတုရဿရံ ကရောတီတိ အတ္ထော. အကုသလဝိပါကာနုဘဝနတ္ထံ ကိရ ယောဇနပ္ပမာဏာပိ တာဒိသာ အတ္တဘာဝါ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ပသာဒုဿဒါ စ ဟောန္တိ ပက္ကဂဏ္ဍသဒိသာ. တသ္မာ သာ အဋ္ဌိကသင်္ခလိကာ ဗလဝဝေဒနာတုရာ တာဒိသံ သဒ္ဒမကာသီတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อฏฺฐิกสงฺขลิกํ คือ กลุ่มกระดูกที่ขาว ไม่มีเนื้อและเลือด บทว่า คิชฺฌาปิ กากาปิ กุลลาปิ คือ แม้สัตว์เหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นแร้งยักษ์ กายักษ์ และเหยี่ยวยักษ์ ก็รูปนี้ย่อมไม่ปรากฏในคลองจักษุของแร้งเป็นต้นตามปกติ บทว่า อนุปติตฺวา อนุปติตฺวา คือ ติดตามไปๆ บทว่า วิตุเทนฺติ คือ จิกทึ้งๆ ด้วยจะงอยปากเหล็กอันคมกริบประดุจคมดาบแล้ว เที่ยวไปจากที่นี่และที่นั่น ในบทว่า สา สุทํ อฏฺฏสฺสรํ กโรติ นี้ บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต ความว่า เปรตโครงกระดูกนั้นทำเสียงครวญครางด้วยความเจ็บปวด ได้ยินว่า เพื่อเสวยวิบากของอกุศล อัตภาพเช่นนั้นแม้มีประมาณ ๑ โยชน์ก็ย่อมบังเกิด และเป็นอัตภาพที่มีประสาทมาก เหมือนฝีที่สุกงอม เพราะฉะนั้น เปรตโครงกระดูกนั้นถูกเวทนาอันมีกำลังเบียดเบียน จึงได้ทำเสียงเช่นนั้น

ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ပုန အာယသ္မာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော ‘‘ဝဋ္ဋဂါမိသတ္တာ နာမ ဧဝရူပါ အတ္တဘာဝါ န မုစ္စန္တီ’’တိ သတ္တေသု ကာရုညံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ ဓမ္မသံဝေဂံ ဒဿေန္တော တဿ မယှံ, အာဝုသော, ဧတဒဟောသိ အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘောတိအာဒိမာဟ. တတော ဘဂဝါ ထေရဿ အာနုဘာဝံ ပကာသေန္တော စက္ခုဘူတာ ဝတ, ဘိက္ခဝေ, သာဝကာ ဝိဟရန္တီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ စက္ခု ဘူတံ ဇာတံ ဥပ္ပန္နံ ဧတေသန္တိ စက္ခုဘူတာ, ဘူတစက္ခုကာ ဥပ္ပန္နစက္ခုကာ စက္ခုံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဝိဟရန္တီတိ အတ္ထော. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ယတြ ဟိ နာမာတိ ဧတ္ထ ယတြာတိ ကာရဏဝစနံ. တတြာယံ အတ္ထယောဇနာ – ယသ္မာ နာမ သာဝကောပိ ဧဝရူပံ ဉဿတိ ဝါ ဒက္ခတိ ဝါ သက္ခိံ ဝါ ကရိဿတိ, တသ္မာ အဝေါစုမှ – ‘‘စက္ခုဘူတာ ဝတ, ဘိက္ခဝေ, သာဝကာ ဝိဟရန္တိ, ဉာဏဘူတာ ဝတ, ဘိက္ခဝေ, သာဝကာ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ပုဗ္ဗေဝ မေ သော, ဘိက္ခဝေ, သတ္တော ဒိဋ္ဌောတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ သဗ္ဗညုတညာဏပဋိဝေဓေန အပ္ပမာဏေသု စက္ကဝါဠေသု အပ္ပမာဏေ သတ္တနိကာယေ ဘဝဂတိယောနိဌိတိနိဝါသေ စ ပစ္စက္ခံ ကရောန္တေန မယာ ပုဗ္ဗေဝ သော သတ္တော ဒိဋ္ဌောတိ ဝဒတိ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระมหาโมคคัลลานะผู้มีอายุ เมื่อจะแสดงธรรมสังเวชอันเกิดขึ้นเพราะอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายว่า “สัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปในวัฏฏะ ย่อมไม่พ้นจากอัตภาพเช่นนี้” จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านผู้มีอายุ ความคิดนี้ได้มีแก่ข้าพเจ้านั้นว่า น่าอัศจรรย์หนอ” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงประกาศอานุภาพของพระเถระ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ภิกษุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์ สาวกทั้งหลายเป็นผู้มีจักษุอยู่” ในบทเหล่านั้น บทว่า จกฺขุภูตา คือ จักษุของสาวกเหล่านั้นมีแล้ว เกิดแล้ว บังเกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า จกฺขุภูตา ความว่า เป็นผู้มีจักษุที่เกิดแล้ว มีจักษุที่บังเกิดขึ้นแล้ว ยังจักษุให้เกิดขึ้นแล้วอยู่ แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า ยตฺร หิ นาม นี้ บทว่า ยตฺร เป็นศัพท์บอกเหตุ ในบทนั้นมีการประกอบความดังนี้ว่า เพราะว่าแม้สาวกก็จะพึงรู้ หรือพึงเห็น หรือพึงกระทำเป็นพยานซึ่งสภาวะเช่นนี้ เพราะฉะนั้น เราจึงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์ สาวกทั้งหลายเป็นผู้มีจักษุอยู่ ภิกษุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์ สาวกทั้งหลายเป็นผู้มีญาณอยู่” ในบทว่า ปุพฺเพว เม โส ภิกฺขเว สตฺโต ทิฏฺโฐ นี้ ตรัสว่า ที่โพธิมณฑล ด้วยการแทงตลอดสัพพัญญุตญาณ อันเราผู้กระทำให้ประจักษ์ซึ่งหมู่สัตว์อันประมาณมิได้ในจักรวาลอันประมาณมิได้ และซึ่งภพ คติ โยนิ ฐิติ และวิญญาณฐิติ สัตว์นั้นเราเห็นแล้วก่อนทีเดียว

ဂေါဃာတကောတိ [Pg.201] ဂါဝေါ ဝဓိတွာ အဋ္ဌိတော မံသံ မောစေတွာ ဝိက္ကိဏိတွာ ဇီဝိကံ ကပ္ပနကသတ္တော. တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကာဝသေသေနာတိ တဿ နာနာစေတနာဟိ အာယူဟိတဿ အပရာပရိယကမ္မဿ. တတြ ဟိ ယာယ စေတနာယ နရကေ ပဋိသန္ဓိ ဇနိတာ, တဿာ ဝိပါကေ ပရိက္ခီဏေ အဝသေသကမ္မံ ဝါ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပုန ပေတာဒီသု ပဋိသန္ဓိ နိဗ္ဗတ္တတိ, တသ္မာ သာ ပဋိသန္ဓိ ကမ္မသဘာဂတာယ အာရမ္မဏသဘာဂတာယ ဝါ ‘‘တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကာဝသေသော’’တိ ဝုစ္စတိ. အယဉ္စ သတ္တော ဧဝံ ဥပ္ပန္နော. တေနာဟ – ‘‘တဿေဝ ကမ္မဿ ဝိပါကာဝသေသေနာ’’တိ. တဿ ကိရ နရကာ စဝနကာလေ နိမ္မံသကတာနံ ဂုန္နံ အဋ္ဌိရာသိယေဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. သော ပဋိစ္ဆန္နမ္ပိ တံ ကမ္မံ ဝိညူနံ ပါကဋံ ဝိယ ကရောန္တော အဋ္ဌိသင်္ခလိကပေတော ဇာတော. ပဌမံ.

บทว่า โคฆาตโก คือ สัตว์ผู้เลี้ยงชีพโดยฆ่าโคทั้งหลาย เลาะเนื้อออกจากกระดูกแล้วขาย บทว่า ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ความว่า ด้วยเศษแห่งวิบากแห่งอปราปริยกรรมของเขานั้น อันสั่งสมไว้ด้วยเจตนาต่างๆ ก็ในเจตนาเหล่านั้น ปฏิสนธิในนรกอันเจตนาใดยังให้เกิดแล้ว เมื่อวิบากของเจตนานั้นสิ้นไป ปฏิสนธิย่อมบังเกิดอีกในเปรตเป็นต้น โดยกระทำกรรมที่เหลือหรือกรรมนิมิตให้เป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น ปฏิสนธินั้นจึงถูกเรียกว่า “เศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว” เพราะมีความเสมอกันแห่งกรรม หรือเพราะมีความเสมอกันแห่งอารมณ์ และสัตว์นี้ก็เกิดขึ้นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ด้วยเศษแห่งวิบากของกรรมนั้นนั่นเทียว” ได้ยินว่า ในเวลาที่เขานั้นจุติจากนรก กองกระดูกของโคทั้งหลายที่ถูกทำให้ไม่มีเนื้อนั่นเทียว ได้เป็นนิมิต เขาจึงเกิดเป็นเปรตมีร่างเป็นโครงกระดูก ราวกับทำให้กรรมนั้นแม้ที่ปกปิดไว้ปรากฏแก่ผู้รู้ทั้งหลาย จบเรื่องที่หนึ่ง

၂. ပေသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาเปสิสูตร

၂၀၃. မံသပေသိဝတ္ထုသ္မိံ ဂေါဃာတကောတိ ဂေါမံသပေသိယော ကတွာ သုက္ခာပေတွာ ဝလ္လူရဝိက္ကယေန အနေကာနိ ဝဿာနိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ, တေနဿ နရကာ စဝနကာလေ မံသပေသိယေဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. သော မံသပေသိပေတော ဇာတော. ဒုတိယံ.

๒๐๓. ในเรื่องเปรตชิ้นเนื้อ บทว่า โคฆาตโก คือ เขาทำชิ้นเนื้อโค ทำให้แห้ง แล้วเลี้ยงชีพด้วยการขายเนื้อแห้งตลอดหลายปี เพราะเหตุนั้น ในเวลาที่เขาจุติจากนรก ชิ้นเนื้อนั่นเทียวได้เป็นนิมิต เขาจึงเกิดเป็นเปรตชิ้นเนื้อ จบเรื่องที่สอง

၃. ပိဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาปิณฑสูตร

၂၀၄. မံသပိဏ္ဍဝတ္ထုသ္မိံ သာကုဏိကောတိ သကုဏေ ဂဟေတွာ ဝိက္ကိဏနကာလေ နိပ္ပက္ခစမ္မေ မံသပိဏ္ဍမတ္တေ ကတွာ ဝိက္ကိဏန္တော ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ, တေနဿ နရကာ စဝနကာလေ မံသပိဏ္ဍောဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. သော မံသပိဏ္ဍပေတော ဇာတော. တတိယံ.

๒๐๔. ในเรื่องเปรตก้อนเนื้อ บทว่า สากุณิโก คือ เขาจับนกทั้งหลาย ในเวลาจะขาย ก็ทำให้ไม่มีขน ไม่มีหนัง เหลือแต่เพียงก้อนเนื้อ แล้วขายเลี้ยงชีพ เพราะเหตุนั้น ในเวลาที่เขาจุติจากนรก ก้อนเนื้อนั่นเทียวได้เป็นนิมิต เขาจึงเกิดเป็นเปรตก้อนเนื้อ จบเรื่องที่สาม

၄. နိစ္ဆဝိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถานิจฉวิสูตร

၂၀၅. နိစ္ဆဝိဝတ္ထုသ္မိံ တဿ ဩရဗ္ဘိကဿ ဧဠကေ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ နိစ္စမ္မေ ကတွာ ကပ္ပိတဇီဝိကဿ ပုရိမနယေနေဝ နိစ္စမ္မံ ဧဠကသရီရံ နိမိတ္တံ အဟောသိ. သော နိစ္ဆဝိပေတော ဇာတော. စတုတ္ထံ.

๒๐๕. ในเรื่องเปรตไม่มีหนัง แก่คนฆ่าแกะนั้นผู้เลี้ยงชีพโดยฆ่าแกะแล้วฆ่าอีก แล้วทำให้ไม่มีหนัง โดยนัยก่อนนั่นเทียว ร่างแกะที่ไม่มีหนังได้เป็นนิมิต เขาจึงเกิดเป็นเปรตไม่มีหนัง จบเรื่องที่สี่

၅. အသိလောမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอสิโลมสูตร

၂၀၆. အသိလောမဝတ္ထုသ္မိံ [Pg.202] သော သူကရိကော ဒီဃရတ္တံ နိဝါပပုဋ္ဌေ သူကရေ အသိနာ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ ဒီဃရတ္တံ ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ, တဿ ဥက္ခိတ္တာသိကဘာဝေါဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. တသ္မာ အသိလောမပေတော ဇာတော. ပဉ္စမံ.

๒๐๖. ในเรื่องเปรตมีขนเป็นดาบ คนฆ่าสุกรนั้นฆ่าแล้วฆ่าอีกซึ่งสุกรที่เลี้ยงไว้ด้วยอาหารด้วยดาบตลอดกาลนาน แล้วเลี้ยงชีพตลอดกาลนาน สภาพที่เงื้อดาบขึ้นนั่นเทียวได้เป็นนิมิตแก่เขา เพราะฉะนั้น เขาจึงเกิดเป็นเปรตมีขนเป็นดาบ จบเรื่องที่ห้า

၆. သတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสัตติสูตร

၂၀၇. သတ္တိလောမဝတ္ထုသ္မိံ သော မာဂဝိကော ဧကံ မိဂဉ္စ သတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာ ဝနံ ဂန္တွာ တဿ မိဂဿ သမီပံ အာဂတာဂတေ မိဂေ သတ္တိယာ ဝိဇ္ဈိတွာ မာရေသိ, တဿ သတ္တိယာ ဝိဇ္ဈနကဘာဝေါယေဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. တသ္မာ သတ္တိလောမပေတော ဇာတော. ဆဋ္ဌံ.

๒๐๗. ในเรื่องเปรตมีขนเป็นหอก นายพรานเนื้อนั้นถือเอาเนื้อตัวหนึ่งและหอกไปสู่ป่า แล้วแทงด้วยหอกฆ่าเนื้อทั้งหลายที่มาแล้วๆ สู่สำนักของเนื้อนั้น สภาพที่แทงด้วยหอกนั่นเทียวได้เป็นนิมิตแก่เขา เพราะฉะนั้น เขาจึงเกิดเป็นเปรตมีขนเป็นหอก จบเรื่องที่หก

၇. ဥသုလောမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอุสุโลมสูตร

၂၀၈. ဥသုလောမဝတ္ထုသ္မိံ ကာရဏိကောတိ ရာဇာပရာဓိကေ အနေကာဟိ ကာရဏာဟိ ပီဠေတွာ အဝသာနေ ကဏ္ဍေန ဝိဇ္ဈိတွာ မာရဏကပုရိသော. သော ကိရ ‘‘အမုကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိဒ္ဓေါ မရတီ’’တိ ဉတွာဝ ဝိဇ္ဈတိ. တဿေဝံ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတွာ နရကေ ဥပ္ပန္နဿ တတော ပက္ကာဝသေသေန ဣဓူပပတ္တိကာလေ ဥသုနာ ဝိဇ္ဈနဘာဝေါယေဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. တသ္မာ ဥသုလောမပေတော ဇာတော. သတ္တမံ.

๒๐๘. ในเรื่องอุสุโลมเปรต (เปรตผู้มีขนเป็นลูกศร) คำว่า การณิโก ได้แก่ บุรุษผู้ฆ่าคน คือ ทรมานผู้กระทำผิดต่อพระราชาด้วยการทรมานหลายอย่าง แล้วในที่สุดก็ยิงด้วยลูกศร. ได้ยินว่า บุรุษนั้นรู้ก่อนว่า "เมื่อถูกยิงที่ประเทศชื่อโน้น จักตาย" แล้วจึงยิง. สำหรับบุรุษนั้นผู้เลี้ยงชีพอย่างนี้แล้วบังเกิดในนรก ด้วยเศษแห่งวิบากที่สุกแล้วนั้น ในกาลที่มาบังเกิดในที่นี้ (ภูเขาคิชฌกูฏ) ภาวะที่ถูกยิงด้วยลูกศรนั่นเองได้เป็นนิมิต. เพราะเหตุนั้น เขาจึงเกิดเป็นอุสุโลมเปรต (เปรตผู้มีขนเป็นลูกศร). สูตรที่ ๗ จบ.

၈. သူစိလောမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาสูจิโลมสูตร

၂၀၉. သူစိလောမဝတ္ထုသ္မိံ သူတောတိ အဿဒမကော. ဂေါဒမကောတိပိ ဝဒန္တိယေဝ. တဿ ပတောဒသူစိယာ ဝိဇ္ဈနဘာဝေါယေဝ နိမိတ္တံ အဟောသိ. တသ္မာ သူစိလောမပေတော ဇာတော. အဋ္ဌမံ.

๒๐๙. ในเรื่องสูจิโลมเปรต (เปรตผู้มีขนเป็นเข็ม) คำว่า สูโต ได้แก่ คนฝึกม้า. ท่านกล่าวว่าเป็นคนฝึกโคก็มี. สำหรับเขานั้น ภาวะที่ถูกแทงด้วยเข็มที่ประตักนั่นเองได้เป็นนิมิต. เพราะเหตุนั้น เขาจึงเกิดเป็นสูจิโลมเปรต (เปรตผู้มีขนเป็นเข็ม). สูตรที่ ๘ จบ.

၉. ဒုတိယသူစိလောမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาทุติยสูจิโลมสูตร

၂၁၀. ဒုတိယေ သူစိလောမဝတ္ထုသ္မိံ သူစကောတိ ပေသုညကာရကော. သော ကိရ မနုဿေ အညမညဉ္စ ဘိန္ဒိ, ရာဇကုလေ စ ‘‘ဣမဿ ဣမံ နာမ အတ္ထိ, ဣမိနာ ဣဒံ နာမ ကတ’’န္တိ သူစေတွာ သူစေတွာ အနယဗျသနံ ပါပေသိ. တသ္မာ ယထာ တေန သူစေတွာ မနုဿာ ဘိန္နာ, တထာ သူစီဟိ ဘေဒနဒုက္ခံ [Pg.203] ပစ္စနုဘောတုံ ကမ္မမေဝ နိမိတ္တံ ကတွာ သူစိလောမပေတော ဇာတော. နဝမံ.

๒๑๐. ในเรื่องสูจิโลมเปรตเรื่องที่ ๒ คำว่า สูจโก ได้แก่ คนส่อเสียด. ได้ยินว่า บุรุษนั้นทำให้มนุษย์ทั้งหลายแตกกันและกัน และในราชตระกูล ก็ส่อเสียดอยู่บ่อยๆ ว่า "สิ่งชื่อนี้ของคนนี้มีอยู่, กรรมชื่อนี้อันคนนี้ทำแล้ว" ยังคนให้ถึงความฉิบหายและความพินาศ. เพราะเหตุนั้น, มนุษย์ทั้งหลายแตกกันเพราะเขาส่อเสียดแล้วฉันใด, เขาก็เกิดเป็นสูจิโลมเปรต (เปรตผู้มีขนเป็นเข็ม) โดยทำกรรมนั่นเองให้เป็นนิมิตเพื่อเสวยทุกข์คือการถูกเข็มทิ่มแทงฉันนั้น. สูตรที่ ๙ จบ.

၁၀. ကုမ္ဘဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถากุมภัณฑสูตร

၂၁၁. အဏ္ဍဘာရိဝတ္ထုသ္မိံ ဂါမကူဋကောတိ ဝိနိစ္ဆယာမစ္စော. တဿ ကမ္မသဘာဂတာယ ကုမ္ဘမတ္တာ မဟာဃဋပ္ပမာဏာ အဏ္ဍာ အဟေသုံ. သော ဟိ ယသ္မာ ရဟော ပဋိစ္ဆန္နေ ဌာနေ လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ ကူဋဝိနိစ္ဆယေန ပါကဋံ ဒေါသံ ကရောန္တော သာမိကေ အဿာမိကေ အကာသိ, တသ္မာဿ ရဟဿံ အင်္ဂံ ပါကဋံ နိဗ္ဗတ္တံ. ယသ္မာ ဒဏ္ဍံ ပဋ္ဌပေန္တော ပရေသံ အသယှံ ဘာရံ အာရောပေသိ, တသ္မာဿ ရဟဿံ အင်္ဂံ အသယှဘာရော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တံ. ယသ္မာ ယသ္မိံ ဌာနေ ဌိတေန သမေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မိံ ဌတွာ ဝိသမော အဟောသိ, တသ္မာဿ ရဟဿင်္ဂေ ဝိသမာ နိသဇ္ဇာဝ အဟောသီတိ. ဒသမံ.

๒๑๑. ในเรื่องอัณฑภาริเปรต (เปรตผู้มีอัณฑะเป็นภาระ) คำว่า คามกูโฏ ได้แก่ อำมาตย์ผู้พิพากษา. สำหรับเขานั้น โดยความสมกันแห่งกรรม อัณฑะทั้งหลายมีขนาดเท่าหม้อ มีประมาณเท่าหม้อใหญ่ได้มีแล้ว. เพราะเหตุว่า เขานั้นรับสินบนในที่ลับที่กำบังแล้ว ทำเจ้าของให้ไม่ใช่เจ้าของ โดยทำโทษให้ปรากฏด้วยการตัดสินที่คดโกง, เพราะเหตุนั้น อวัยวะที่ลับของเขาจึงบังเกิดปรากฏ. เพราะเหตุว่า เมื่อกำหนดโทษ ได้บรรทุกภาระที่คนอื่นทนไม่ได้ให้แก่คนอื่น, เพราะเหตุนั้น อวัยวะที่ลับของเขาจึงบังเกิดเป็นภาระที่ทนไม่ได้. เพราะเหตุว่า บุคคลผู้ยืนอยู่ในที่ใดควรจะเป็นผู้เที่ยงธรรม, เขาอยู่ในที่นั้นแล้วกลับเป็นผู้ไม่เที่ยงธรรม, เพราะเหตุนั้น การนั่งของเขาบนอวัยวะที่ลับอันไม่สม่ำเสมอจึงไม่สม่ำเสมอด้วย. สูตรที่ ๑๐ จบ.

ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

วรรคที่ ๑ จบ.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁. သသီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสสีสกสูตร

၂၁၂. ပါရဒါရိကဝတ္ထုသ္မိံ သော သတ္တော ပရဿ ရက္ခိတဂေါပိတံ သဿာမိကံ ဖဿံ ဖုသန္တော မီဠှသုခေန ကာမသုခေန စိတ္တံ ရမယိတွာ ကမ္မသဘာဂတာယ ဂူထဖဿံ ဖုသန္တော ဒုက္ခမနုဘဝိတုံ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တော. ပဌမံ.

๒๑๒. ในเรื่องปารทาริกเปรต (เปรตผู้ทำชู้กับภรรยาผู้อื่น) สัตว์นั้นถูกต้องสัมผัสอันมีสามี ที่ผู้อื่นรักษาคุ้มครองแล้ว ยังจิตให้ยินดีด้วยสุขเปรียบด้วยของไม่สะอาด คือ กามสุขแล้ว โดยความสมกันแห่งกรรม จึงบังเกิดในที่นั้นเพื่อเสวยทุกข์ โดยถูกต้องสัมผัสคือคูถ. สูตรที่ ๑ จบ.

၂. ဂူထခါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาคูถขาทสูตร

၂၁၃. ဒုဋ္ဌဗြာဟ္မဏဝတ္ထု ပါကဋမေဝ. ဒုတိယံ.

๒๑๓. เรื่องพราหมณ์ผู้ประทุษร้าย (ต่อสงฆ์) ปรากฏชัดแล้ว. สูตรที่ ๒ จบ.

၃. နိစ္ဆဝိတ္ထိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถานิจฉวิตถีสูตร

၂၁၄. နိစ္ဆဝိတ္ထိဝတ္ထုသ္မိံ ယသ္မာ မာတုဂါမော နာမ အတ္တနော ဖဿေ အနိဿရော, သာ စ တံ သာမိကဿ သန္တကံ ဖဿံ ထေနေတွာ ပရေသံ အဘိရတိံ ဥပ္ပာဒေသိ, တသ္မာ ကမ္မသဘာဂတာယ သုခသမ္ဖဿာ ဝဋ္ဋိတွာ ဒုက္ခသမ္ဖဿံ အနုဘဝိတုံ နိစ္ဆဝိတ္ထီ ဟုတွာ ဥပ္ပန္နာ. တတိယံ.

๒๑๔. ในเรื่องนิจฉวิตถีเปรต (เปรตหญิงผู้ไม่มีหนัง) เพราะเหตุว่า สตรีชื่อว่าไม่เป็นใหญ่ในสัมผัสของตน, และนางนั้นลักสัมผัสนั้นอันเป็นของสามีแล้ว ทำให้เกิดความยินดีแก่ชายอื่น, เพราะเหตุนั้น โดยความสมกันแห่งกรรม นางจึงเวียนจากสุขสัมผัสมาเสวยทุกขสัมผัส เกิดเป็นเปรตหญิงไม่มีหนัง. สูตรที่ ๓ จบ.

၄. မင်္ဂုလိတ္ထိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถามังคุลิตถีสูตร

၂၁၅. မင်္ဂုလိတ္ထိဝတ္ထုသ္မိံ [Pg.204] မင်္ဂုလိန္တိ ဝိရူပံ ဒုဒ္ဒသိကံ ဗီဘစ္ဆံ. သာ ကိရ ယက္ခဒါသိကမ္မံ ကရောန္တီ ‘‘ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ဧဝံ ဗလိကမ္မေ ကတေ အယံ နာမ တုမှာကံ ဝဍ္ဎိ ဘဝိဿတီ’’တိ မဟာဇနဿ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနိ ဝဉ္စနာယ ဂဟေတွာ မဟာဇနံ ဒုဒ္ဒိဋ္ဌိံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာပေသိ, တသ္မာ တာယ ကမ္မသဘာဂတာယ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီနံ ထေနိတတ္တာ ဒုဂ္ဂန္ဓာ, ဒုဒ္ဒဿနဿ ဂါဟိတတ္တာ ဒုဒ္ဒသိကာ ဝိရူပါ ဗီဘစ္ဆာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ. စတုတ္ထံ.

๒๑๕. ในเรื่องมังคุลิตถีเปรต (เปรตหญิงผู้มีรูปน่าเกลียด) คำว่า มังคุลิ ได้แก่ มีรูปน่าเกลียด ดูได้ยาก น่ารังเกียจ. ได้ยินว่า นางนั้นทำกรรมของทาสียักษ์ กล่าวว่า "เมื่อทำพลีกรรมอย่างนี้ด้วยวัตถุนี้และวัตถุนี้แล้ว ความเจริญชื่อนี้จักมีแก่พวกท่าน" แล้วหลอกลวงเอาของหอมและดอกไม้เป็นต้นของมหาชนไป และชักจูงมหาชนให้ยึดถือทิฏฐิชั่ว คือ มิจฉาทิฏฐิ, เพราะเหตุนั้น โดยความสมกันแห่งกรรมนั้น เพราะความเป็นผู้ลักของหอมและดอกไม้เป็นต้น นางจึงมีกลิ่นเหม็น, เพราะความเป็นผู้ชักจูงให้ยึดถือความเห็นที่น่าเกลียด นางจึงเป็นผู้ดูได้ยาก มีรูปน่าเกลียด น่ารังเกียจ แล้วบังเกิด. สูตรที่ ๔ จบ.

၅. ဩကိလိနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาโอกิลินีสูตร

၂၁၆. ဩကိလိနီဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပက္ကံ ဩကိလိနိံ ဩကိရိနိန္တိ သာ ကိရ အင်္ဂါရစိတကေ နိပန္နာ ဝိပ္ဖန္ဒမာနာ ဝိပရိဝတ္တမာနာ ပစ္စတိ, တသ္မာ ဥပ္ပက္ကာ စေဝ ဟောတိ ဥဏှေန အဂ္ဂိနာ ပက္ကသရီရာ, ဩကိလိနီ စ ကိလိန္နသရီရာ, ဗိန္ဒူနိဿာ သရီရတော ပဂ္ဃရန္တိ, ဩကိရိနီ စ အင်္ဂါရသမ္ပရိကိဏ္ဏာ. တဿာ ဟိ ဟေဋ္ဌတောပိ ကိံသုကပုပ္ဖဝဏ္ဏာ အင်္ဂါရာ, ဥဘယပဿေသုပိ, အာကာသတောပိဿာ ဥပရိ ပတန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပက္ကံ ဩကိလိနိံ ဩကိရိနိ’’န္တိ. သာ ဣဿာပကတာ သပတ္တိံ အင်္ဂါရကဋာဟေန ဩကိရီတိ တဿ ကိရ ရညော ဧကာ နာဋကိနီ အင်္ဂါရကဋာဟံ သမီပေ ဌပေတွာ ဂတ္တတော ဥဒကံ ပုဉ္ဆတိ, ပါဏိနာ စ သေဒံ ကရောတိ. ရာဇာပိ တာယ သဒ္ဓိံ ကထဉ္စ ကရောတိ, ပရိတုဋ္ဌာကာရဉ္စ ဒဿေတိ. အဂ္ဂမဟေသီ တံ အသဟမာနာ ဣဿာပကတာ ဟုတွာ အစိရပက္ကန္တဿ ရညော တံ အင်္ဂါရကဋာဟံ ဂဟေတွာ တဿာ ဥပရိ အင်္ဂါရေ ဩကိရိ. သာ တံ ကမ္မံ ကတွာ တာဒိသံယေဝ ဝိပါကံ ပစ္စနုဘဝိတုံ ပေတလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. ပဉ္စမံ.

๒๑๖. ในเรื่องโอกิลินีเปรต (เปรตหญิงผู้มีกายเปรอะเปื้อน) คำว่า อุปฺปกฺกํ โอกิลินึ โอกิรินึ ความว่า ได้ยินว่า นางนั้นนอนดิ้นรนพลิกไปมาอยู่บนกองถ่านเพลิง ถูกเผาอยู่, เพราะเหตุนั้น จึงเป็นทั้งผู้ถูกเผา คือ มีร่างกายสุกด้วยไฟอันร้อน, เป็นทั้งผู้มีกายเปรอะเปื้อน คือ มีร่างกายเปียกชุ่ม, หยาดน้ำไหลออกจากร่างกายของนาง, และเป็นทั้งผู้ถูกเกลี่ยกลาด คือ ถูกถ่านเพลิงเกลี่ยกลาดโดยรอบ. จริงอยู่ ถ่านเพลิงมีสีเหมือนดอกทองกวาวมีอยู่ทั้งข้างล่างของนางนั้น ทั้งสองข้าง และตกลงมาเบื้องบนของนางจากอากาศ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อุปฺปกฺกํ โอกิลินึ โอกิรินึ" ดังนี้. ความว่า นางถูกความริษยาครอบงำ ได้ราดหญิงร่วมสามีด้วยกระทะถ่านเพลิง. ได้ยินว่า หญิงนักฟ้อนคนหนึ่งของพระราชานั้น วางกระทะถ่านเพลิงไว้ใกล้ๆ แล้วเช็ดน้ำออกจากกาย และใช้มือปาดเหงื่อ. แม้พระราชาก็ตรัสปราศรัยกับนาง และทรงแสดงอาการพอพระทัย. พระอัครมเหสีทรงทนไม่ได้ ถูกความริษยาครอบงำ เมื่อพระราชาเสด็จออกไปไม่นาน ก็ทรงหยิบกระทะถ่านเพลิงนั้นราดถ่านเพลิงลงบนนาง. นางนั้นทำกรรมนั้นแล้ว จึงบังเกิดในเปรตโลกเพื่อเสวยวิบากเช่นเดียวกันนั้น. สูตรที่ ๕ จบ.

၆. အသီသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอสิสกสูตร

၂၁၇. စောရဃာတဝတ္ထုသ္မိံ သော ရညော အာဏာယ ဒီဃရတ္တံ စောရာနံ သီသာနိ ဆိန္ဒိတွာ ပေတလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တော အသီသကံ ကဗန္ဓံ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. ဆဋ္ဌံ.

๒๑๗. ในเรื่องโจรฆาตเปรต (เปรตผู้ฆ่าโจร) บุรุษนั้นตัดศีรษะของโจรทั้งหลายโดยอาณัติของพระราชาตลอดกาลนาน เมื่อจะบังเกิดในเปรตโลก ก็บังเกิดเป็นเปรตไม่มีศีรษะ มีแต่ร่างกาย. สูตรที่ ๖ จบ.

၇-၁၁. ပါပဘိက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๗-๑๑. อรรถกถาปาปภิกขุสูตรเป็นต้น

၂၁၈-၂၂၂. ဘိက္ခုဝတ္ထုသ္မိံ [Pg.205] ပါပဘိက္ခူတိ လာမကဘိက္ခု. သော ကိရ လောကဿ သဒ္ဓါဒေယျေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ကာယဝစီဒွါရေဟိ အသံယတော ဘိန္နာဇီဝေါ စိတ္တကေဠိံ ကီဠန္တော ဝိစရိ. တတော ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ နိရယေ ပစ္စိတွာ ပေတလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တော ဘိက္ခုသဒိသေနေဝ အတ္တဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တိ. ဘိက္ခုနီသိက္ခမာနာသာမဏေရသာမဏေရီဝတ္ထူသုပိ အယမေဝ ဝိနိစ္ဆယော. သတ္တမာဒီနိ.

๒๑๘-๒๒๒. ในเรื่องภิกษุเปรต คำว่า ปาปภิกฺขุ ได้แก่ ภิกษุเลวทราม. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นบริโภคปัจจัย ๔ อันเป็นศรัทธาไทยของโลกแล้ว เป็นผู้ไม่สำรวมทางกายทวารและวจีทวาร มีอาชีวะแตก เที่ยวเล่นจิตตเกฬิ (การเล่นของจิต). ต่อจากนั้น เขาไหม้ในนรกตลอดหนึ่งพุทธันดร เมื่อจะบังเกิดในเปรตโลก ก็บังเกิดด้วยอัตภาพเหมือนภิกษุนั่นเอง. แม้ในเรื่องภิกษุณี สิกขมานา สามเณร และสามเณรีเปรต ก็มีวินิจฉัยอย่างนี้เหมือนกัน. สูตรที่ ๗ เป็นต้น จบ.

လက္ခဏသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาลักขณสังยุต จบ.

၉. ဩပမ္မသံယုတ္တံ

๙. โอปัมมสังยุต

၁. ကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถากูฏสูตร

၂၂၃. ဩပမ္မသံယုတ္တဿ [Pg.206] ပဌမေ ကူဋံ ဂစ္ဆန္တီတိ ကူဋင်္ဂမာ. ကူဋံ သမောသရန္တီတိ ကူဋသမောသရဏာ. ကူဋသမုဂ္ဃာတာတိ ကူဋဿ သမုဂ္ဃာတေန. အဝိဇ္ဇာသမုဂ္ဃာတာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝိဇ္ဇာယ သမုဂ္ဃာတေန. အပ္ပမတ္တာတိ သတိယာ အဝိပ္ပဝါသေ ဌိတာ ဟုတွာ. ပဌမံ.

๒๒๓. ในปฐมสูตรแห่งโอปัมมสังยุต บทว่า กูฏํ คจฺฉนฺตีติ ชื่อว่า กูฏงฺคมา (ถึงยอด) เพราะถึงยอด บทว่า กูฏํ สโมสรนฺตีติ ชื่อว่า กูฏสโมสรณา (ประชุมกันสู่ยอด) เพราะประชุมกันสู่ยอด บทว่า กูฏสมุคฺฆาตาติ ได้แก่ ด้วยการรื้อยอด บทว่า อวิชฺชาสมุคฺฆาตาติ ได้แก่ ด้วยการรื้ออวิชชาด้วยอรหัตตมรรค บทว่า อปฺปมตฺตาติ คือ เป็นผู้ตั้งอยู่ในความไม่ปราศจากสติ จบปฐมสูตร

၂. နခသိခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถานขสิขสูตร

၂၂၄. ဒုတိယေ မနုဿေသု ပစ္စာဇာယန္တီတိ ယေ မနုဿလောကတော စုတာ မနုဿေသု ဇာယန္တိ, တေ ဧဝံ အပ္ပကာတိ အဓိပ္ပာယော. အညတြ မနုဿေဟီတိ ယေ ပန မနုဿလောကတော စုတာ ဌပေတွာ မနုဿလောကံ စတူသု အပါယေသု ပစ္စာဇာယန္တိ, တေ မဟာပထဝိယံ ပံသု ဝိယ ဗဟုတရာ. ဣမသ္မိဉ္စ သုတ္တေ ဒေဝါပိ မနုဿေဟေဝ သင်္ဂဟိတာ. တသ္မာ ယထာ မနုဿေသု ဇာယန္တာ အပ္ပကာ, ဧဝံ ဒေဝေသုပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒုတိယံ.

๒๒๔. ในทุติยสูตร บทว่า มนุสฺเสสุ ปจฺจายายนฺติ ความว่า สัตว์เหล่าใดจุติจากมนุสสโลกแล้วเกิดในหมู่มนุษย์ สัตว์เหล่านั้นมีน้อย ดังนี้เป็นอธิบาย บทว่า อญฺญตฺร มนุสฺเสหิ ความว่า ส่วนสัตว์เหล่าใดจุติจากมนุสสโลกแล้ว เว้นมนุสสโลกเสีย ย่อมกลับมาเกิดในอบาย ๔ สัตว์เหล่านั้นมีจำนวนมากกว่า ดุจฝุ่นในมหาปฐพี อนึ่ง ในพระสูตรนี้ แม้เทวดาทั้งหลายก็สงเคราะห์เข้ากับมนุษย์ทั้งหลายนั่นเทียว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า สัตว์ที่เกิดในหมู่มนุษย์มีน้อยฉันใด สัตว์ที่เกิดในหมู่เทวดาก็มีน้อยฉันนั้น จบทุติยสูตร

၃. ကုလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถากุลสูตร

၂၂၅. တတိယေ သုပ္ပဓံသိယာနီတိ သုဝိဟေဌိယာနိ. ကုမ္ဘတ္ထေနကေဟီတိ ယေ ပရဃရံ ပဝိသိတွာ ဒီပါလောကေန ဩလောကေတွာ ပရဘဏ္ဍံ ဟရိတုကာမာ ဃဋေ ဒီပံ ကတွာ ပဝိသန္တိ, တေ ကုမ္ဘတ္ထေနကာ နာမ, တေဟိ ကုမ္ဘတ္ထေနကေဟိ. သုပ္ပဓံသိယော ဟောတိ အမနုဿေဟီတိ မေတ္တာဘာဝနာရဟိတံ ပံသုပိသာစကာ ဝိဓံသယန္တိ, ပဂေဝ ဥဠာရာ အမနုဿာ. ဘာဝိတာတိ ဝဍ္ဎိတာ. ဗဟုလီကတာတိ ပုနပ္ပုနံ ကတာ. ယာနီကတာတိ ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အနုဋ္ဌိတာတိ အဓိဋ္ဌိတာ. ပရိစိတာတိ သမန္တတော စိတာ သုဝဍ္ဎိတာ. သုသမာရဒ္ဓါတိ စိတ္တေန သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါ. တတိယံ.

๒๒๕. ในตติยสูตร บทว่า สุปฺปธํสิยานิ คือ อันบุคคลเบียดเบียนได้ง่าย บทว่า กุมฺภตฺเถนเกหิ ความว่า โจรเหล่าใดประสงค์จะลักทรัพย์ของผู้อื่น เข้าไปสู่เรือนของผู้อื่น ส่องดูด้วยแสงประทีปแล้ว ทำประทีปไว้ในหม้อแล้วเข้าไป โจรเหล่านั้นชื่อว่ากุมภัตเถนกะ (คือ) ด้วยโจรผู้ถือหม้อไฟเหล่านั้น บทว่า สุปฺปธํสิโย โหติ อมนุสฺเสหิ ความว่า พวกปังสุปิสาจย่อมทำลายภิกษุผู้ปราศจากเมตตาภาวนาได้ จะกล่าวไปไยถึงพวกอมนุษย์ชั้นสูงเล่า บทว่า ภาวิตา คือ อันบุคคลให้เจริญแล้ว บทว่า พหุลีกตา คือ อันบุคคลกระทำแล้วบ่อยๆ บทว่า ยานีกตา คือ อันบุคคลกระทำแล้วดุจยานที่เทียมแล้ว บทว่า วตฺถุกตา คือ อันบุคคลกระทำแล้วดุจวัตถุคือที่ตั้ง โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งมั่น บทว่า อนุฏฺฐิตา คือ อันบุคคลอธิษฐานไว้แล้ว บทว่า ปริจิตา คือ อันบุคคลสั่งสมแล้วโดยรอบ คือให้เจริญดีแล้ว บทว่า สุสมารทฺธา คือ อันบุคคลปรารภดีแล้วด้วยจิต จบตติยสูตร

၄. ဩက္ခာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาโอက္ขาสูตร

၂၂၆. စတုတ္ထေ ဩက္ခာသတန္တိ မဟာမုခဥက္ခလီနံ သတံ. ဒါနံ ဒဒေယျာတိ ပဏီတဘောဇနဘရိတာနံ မဟာဥက္ခလီနံ သတံ ဒါနံ ဒဒေယျ. ‘‘ဥက္ကာသတ’’န္တိပိ ပါဌော[Pg.207], တဿ ဒဏ္ဍဒီပိကာသတန္တိ အတ္ထော. ဧကာယ ပန ဒီပိကာယ ယတ္တကေ ဌာနေ အာလောကော ဟောတိ, တတော သတဂုဏံ ဌာနံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ ပူရေတွာ ဒါနံ ဒဒေယျာတိ အတ္ထော. ဂဒ္ဒုဟနမတ္တန္တိ ဂေါဒုဟနမတ္တံ, ဂါဝိယာ ဧကဝါရံ အဂ္ဂထနာကဍ္ဎနမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဂန္ဓဦဟနမတ္တံ ဝါ, ဒွီဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဂန္ဓပိဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဧကဝါရံ ဃာယနမတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧတ္တကမ္ပိ ဟိ ကာလံ ယော ပန ဂဗ္ဘပရိဝေဏဝိဟာရူပစာရ ပရိစ္ဆေဒေန ဝါ စက္ကဝါဠပရိစ္ဆေဒေန ဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု ဝါ သဗ္ဗသတ္တေသု ဟိတဖရဏံ မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေတုံ သက္ကောတိ, ဣဒံ တတော ဧကဒိဝသံ တိက္ခတ္တုံ ဒိန္နဒါနတော မဟပ္ဖလတရံ. စတုတ္ထံ.

๒๒๖. ในจตุตถสูตร บทว่า โอกฺขาสตํ คือ หม้อใหญ่ปากกว้างร้อยใบ บทว่า ทานํ ทเทยฺย ความว่า พึงให้ทานคือหม้อใหญ่ปากกว้างร้อยใบที่เต็มด้วยโภชนะอันประณีต อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า อุกฺกาสตํ ก็มี อรรถแห่งบทนั้นว่า คบเพลิงร้อยเล่ม อีกอย่างหนึ่ง อรรถว่า แสงสว่างมีในที่ประมาณเท่าใดด้วยประทีปดวงหนึ่ง พึงให้ทานโดยการบรรจุให้เต็มซึ่งสถานที่ร้อยเท่ากว่านั้นด้วยรัตนะ ๗ ประการ บทว่า คทฺทุหนมตฺตํ คือ ชั่วเวลาที่รีดนมโค อรรถว่า ชั่วเวลาที่ดึงปลายเต้านมของแม่โคครั้งหนึ่ง หรือว่า คันธคูหนมตฺตํ อรรถว่า ชั่วเวลาที่เอาก้อนของหอมด้วยนิ้วสองนิ้วแล้วดมครั้งหนึ่ง ก็แหละ บุคคลใดสามารถเจริญเมตตาจิตที่แผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูลในสรรพสัตว์ทั้งหลาย ตลอดกาลแม้เพียงเท่านี้ โดยกำหนดเขตห้อง บริเวณ วิหาร และอุปจาร หรือโดยกำหนดจักรวาล หรือในโลกธาตุอันประมาณมิได้ การเจริญเมตตาจิตนี้มีผลมากกว่าทานที่ถวายแล้ว ๓ ครั้งในวันหนึ่งนั้น จบจตุตถสูตร

၅. သတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสัตติสูตร

၂၂၇. ပဉ္စမေ ပဋိလေဏိဿာမီတိအာဒီသု အဂ္ဂေ ပဟရိတွာ ကပ္ပာသဝဋ္ဋိံ ဝိယ နာမေန္တော နိယျာသဝဋ္ဋိံ ဝိယ စ ဧကတော ကတွာ အလ္လိယာပေန္တော ပဋိလေဏေတိ နာမ. မဇ္ဈေ ပဟရိတွာ နာမေတွာ ဓာရာယ ဝါ ပဟရိတွာ ဒွေပိ ဓာရာ ဧကတော အလ္လိယာပေန္တော ပဋိကောဋ္ဋေတိ နာမ. ကပ္ပာသဝဋ္ဋနကရဏီယံ ဝိယ ပဝတ္တေန္တော စိရကာလံ သံဝေလ္လိတကိလဉ္ဇံ ပသာရေတွာ ပုန သံဝေလ္လေန္တော ဝိယ စ ပဋိဝဋ္ဋေတိ နာမ. ပဉ္စမံ.

๒๒๗. ในปัญจมสูตร ในบาลีเป็นต้นว่า ปฏิเลณิสฺสามิ เมื่อตีที่ปลายแล้วงอ ดุจม้วนปุยนุ่น และทำให้เป็นอันเดียวกันแล้วให้ติดกัน ดุจก้อนยางไม้ ชื่อว่า ปฏิเลเณติ (งอกลับ) ตีที่กลางแล้วงอ หรือตีที่คมแล้วทำให้คมทั้งสองติดกันเป็นอันเดียว ชื่อว่า ปฏิโกฏฺเฏติ (ตีกลับ) ทำให้หมุนไปดุจการทำม้วนปุยนุ่น และดุจคลี่เสื่อลำแพนที่ม้วนไว้นานแล้วม้วนกลับอีก ชื่อว่า ปฏิวฏฺเฏติ (ม้วนกลับ) จบปัญจมสูตร

၆. ဓနုဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาธนุคคหสูตร

၂၂၈. ဆဋ္ဌေ ဒဠှဓမ္မာ ဓနုဂ္ဂဟာတိ ဒဠှဓနုနော ဣဿာသာ. ဒဠှဓနု နာမ ဒွိသဟဿထာမံ ဝုစ္စတိ, ဒွိသဟဿထာမံ နာမ ယဿ အာရောပိတဿ ဇိယာဗဒ္ဓေါ လောဟသီသာဒီနံ ဘာရော ဒဏ္ဍေ ဂဟေတွာ ယာဝ ကဏ္ဍပ္ပမာဏာ ဥက္ခိတ္တဿ ပထဝိတော မုစ္စတိ. သုသိက္ခိတာတိ ဒသဒွါဒသဝဿာနိ အာစရိယကုလေ ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပာ. ကတဟတ္ထာတိ ယော သိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှာတိ, သော ကတဟတ္ထော န ဟောတိ, ဣမေ ပန ကတဟတ္ထာ စိဏ္ဏဝသီဘာဝါ. ကတူပါသနာတိ ရာဇကုလာဒီသု ဒဿိတသိပ္ပာ.

๒๒๘. ในฉัฏฐสูตร บทว่า ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหา คือ นายขมังธนูผู้มีธนูอันแข็ง ธนูแข็ง ชื่อว่ามีกำลังสองพัน ที่ชื่อว่ามีกำลังสองพัน คือ ธนูใดที่ขึ้นสายแล้ว เมื่อถือภาระคือเหล็กและตะกั่วเป็นต้นไว้ที่คันธนูแล้วยกขึ้นประมาณเท่าลูกศร สายธนูที่ผูกไว้จะพ้นจากพื้นดิน บทว่า สุสิกฺขิตา คือ ผู้เรียนศิลปะแล้วในตระกูลของอาจารย์สิ้นสิบสองปี บทว่า กตหตฺถา ความว่า ผู้ใดเรียนเพียงศิลปะ ผู้นั้นไม่ชื่อว่ากตหัตถ์ ส่วนนายขมังธนูเหล่านี้ ชื่อว่ากตหัตถ์ เพราะมีความชำนาญอันได้สั่งสมมา บทว่า กตูปาสนา คือ ผู้แสดงศิลปะแล้วในราชตระกูลเป็นต้น

တဿ ပုရိသဿ ဇဝေါတိ ဧဝရူပေါ အညော ပုရိသော နာမ န ဘူတပုဗ္ဗော, ဗောဓိသတ္တဿေဝ ပန ဇဝနဟံသကာလော နာမ အာသိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော စတ္တာရိ [Pg.208] ကဏ္ဍာနိ အာဟရိ. တဒါ ကိရဿ ကနိဋ္ဌဘာတရော ‘‘မယံ, ဘာတိက, သူရိယေန သဒ္ဓိံ ဇဝိဿာမာ’’တိ အာရောစေသုံ. ဗောဓိသတ္တော အာဟ – ‘‘သူရိယော သီဃဇဝေါ, န သက္ခိဿထ တုမှေ တေန သဒ္ဓိံ ဇဝိတု’’န္တိ. တေ ဒုတိယံ တတိယမ္ပိ တထေဝ ဝတွာ ဧကဒိဝသံ ‘‘ဂစ္ဆာမာ’’တိ ယုဂန္ဓရပဗ္ဗတံ အာရုဟိတွာ နိသီဒိံသု. ဗောဓိသတ္တော ‘‘ကဟံ မေ ဘာတရော’’တိ? ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘သူရိယေန သဒ္ဓိံ ဇဝိတုံ ဂတာ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘ဝိနဿိဿန္တိ တပဿိနော’’တိ တေ အနုကမ္ပမာနော သယမ္ပိ ဂန္တွာ တေသံ သန္တိကေ နိသီဒိ. အထ သူရိယေ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တေ ဒွေပိ ဘာတရော သူရိယေန သဒ္ဓိံယေဝ အာကာသံ ပက္ခန္တာ, ဗောဓိသတ္တောပိ တေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ပက္ခန္တော. တေသု ဧကဿ အပတ္တေယေဝ အန္တရဘတ္တသမယေ ပက္ခန္တရေသု အဂ္ဂိ ဥဋ္ဌဟိ, သော ဘာတရံ ပက္ကောသိတွာ ‘‘န သက္ကောမီ’’တိ အာဟ. တမေနံ ဗောဓိသတ္တော ‘‘မာ ဘာယီ’’တိ သမဿာသေတွာ ပက္ခပဉ္ဇရေန ပလိဝေဌေတွာ ဒရထံ ဝိနောဒေတွာ ‘‘ဂစ္ဆာ’’တိ ပေသေသိ.

บทว่า ตสฺส ปุริสสฺส ชโว ความว่า บุรุษอื่นเช่นนี้ไม่เคยมีมาก่อน แต่ได้มีสมัยที่พระโพธิสัตว์เป็นพญาหงส์ชื่อชวนะ ในครั้งนั้น พระโพธิสัตว์ได้นำลูกศรมาสี่ดอก ได้ยินว่า ในครั้งนั้น น้องชายของท่านได้กราบทูลว่า "พี่ท่าน พวกเราจะแข่งความเร็วกับพระอาทิตย์" พระโพธิสัตว์ตรัสว่า "พระอาทิตย์เร็วมาก พวกเธอจะไม่สามารถแข่งความเร็วกับพระอาทิตย์นั้นได้" น้องเหล่านั้นกราบทูลอย่างนั้นแม้ครั้งที่สอง แม้ครั้งที่สามแล้ว วันหนึ่งก็กล่าวว่า "พวกเราไปกันเถิด" แล้วขึ้นไปนั่งบนภูเขายุคันธร พระโพธิสัตว์ตรัสถามว่า "น้องของเราอยู่ที่ไหน" เมื่อมีผู้กราบทูลว่า "ไปเพื่อแข่งความเร็วกับพระอาทิตย์" จึงทรงดำริว่า "น้องผู้น่าสงสารจักพินาศ" ด้วยความอนุเคราะห์น้องเหล่านั้น จึงเสด็จไปด้วยพระองค์เองแล้วประทับนั่งใกล้ๆ น้องเหล่านั้น ครั้งนั้น เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น น้องทั้งสองก็บินขึ้นสู่ท้องฟ้าพร้อมกับพระอาทิตย์ แม้พระโพธิสัตว์ก็บินไปพร้อมกับน้องเหล่านั้น ในบรรดาน้องทั้งสองนั้น เมื่อยังไม่ถึงเวลาระหว่างภัตตาหาร ไฟได้ลุกขึ้นในระหว่างปีกของน้องตนหนึ่ง น้องนั้นร้องเรียกพี่ชายแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไปต่อไม่ไหวแล้ว" พระโพธิสัตว์ทรงปลอบน้องนั้นว่า "อย่ากลัวเลย" แล้วทรงโอบไว้ด้วยซี่โครงปีก บรรเทาความเดือดร้อนแล้ว ตรัสว่า "จงไปเถิด" แล้วส่งไป

ဒုတိယော ယာဝ အန္တရဘတ္တာ ဇဝိတွာ ပက္ခန္တရေသု အဂ္ဂိမှိ ဥဋ္ဌဟိတေ တထေဝါဟ. တမ္ပိ သော တထေဝ ကတွာ ‘‘ဂစ္ဆာ’’တိ ပေသေသိ. သယံ ပန ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ ဇဝိတွာ, ‘‘ဧတေ ဗာလာတိ မယာပိ ဗာလေန န ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ နိဝတ္တိတွာ – ‘‘အဒိဋ္ဌသဟာယကံ ဗာရာဏသိရာဇံ ပဿိဿာမီ’’တိ ဗာရာဏသိံ အဂမာသိ. တသ္မိံ နဂရမတ္ထကေ ပရိဗ္ဘမန္တေ ဒွါဒသယောဇနံ နဂရံ ပတ္တကဋာဟေန ဩတ္ထဋပတ္တော ဝိယ အဟောသိ. အထ ပရိဗ္ဘမန္တဿ ပရိဗ္ဘမန္တဿ တတ္ထ တတ္ထ ဆိဒ္ဒါနိ ပညာယိံသု. သယမ္ပိ အနေကဟံသသဟဿသဒိသော ပညာယိ. သော ဝေဂံ ပဋိသံဟရိတွာ ရာဇဂေဟာဘိမုခေါ အဟောသိ. ရာဇာ ဩလောကေတွာ – ‘‘အာဂတော ကိရ မေ ပိယသဟာယော ဇဝနဟံသော’’တိ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ရတနပီဌံ ပညာပေတွာ ဩလောကေန္တော အဋ္ဌာသိ. ဗောဓိသတ္တော ရတနပီဌေ နိသီဒိ.

หงส์ตัวที่สองบินแข่งไปจนถึงระหว่างเวลาฉันภัตตาหาร เมื่อความร้อนเกิดขึ้นในระหว่างปีก ก็ได้กล่าวอย่างนั้นเหมือนกัน พญาหงส์นั้นกระทำต่อหงส์ตัวนั้นอย่างนั้นเหมือนกันแล้วส่งไปว่า "เจ้าจงไปเถิด" ส่วนตนเองบินแข่งไปจนถึงเวลาเที่ยงแล้วกลับมาด้วยคิดว่า "น้องเหล่านี้เป็นพาล แม้เราก็ไม่ควรเป็นพาลไปด้วย" ได้ไปยังเมืองพาราณสีด้วยคิดว่า "เราจักไปพบพระราชาแห่งเมืองพาราณสีผู้เป็นสหายที่ไม่เคยเห็นหน้า" เมื่อพญาหงส์นั้นบินวนอยู่เบื้องบนพระนคร พระนครขนาด 12 โยชน์ได้เป็นประดุจบาตรที่ถูกปิดด้วยฝาบาตร ครั้งนั้น เมื่อบินวนไปๆ ช่องว่างในที่นั้นๆ ก็ปรากฏขึ้น แม้ตนเองก็ปรากฏประดุจหงส์หลายพันตัว พญาหงส์นั้นลดความเร็วลง มีหน้าเฉพาะต่อพระราชวัง พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วทรงดำริว่า "ได้ยินว่าชวนหงส์สหายรักของเรามาแล้ว" จึงทรงเปิดพระแกล ทรงปูลาดตั่งแก้วแล้วประทับยืนทอดพระเนตรอยู่ พระโพธิสัตว์ได้นั่งลงบนตั่งแก้ว

အထဿ ရာဇာ သဟဿပါကေန တေလေန ပက္ခန္တရာနိ မက္ခေတွာ, မဓုလာဇေ စေဝ မဓုရပါနကဉ္စ အဒါသိ. တတော နံ ကတပရိဘောဂံ ‘‘သမ္မ, ကဟံ အဂမာသီ’’တိ? ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေတွာ ‘‘အထာဟံ, မဟာရာဇ, ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ ဇဝိတွာ – ‘နတ္ထိ ဇဝိတေန အတ္ထော’တိ နိဝတ္တော’’တိ အာစိက္ခိ. အထ ရာဇာ အာဟ – ‘‘အဟံ, သာမိ, တုမှာကံ သူရိယေန သဒ္ဓိံ ဇဝနဝေဂံ [Pg.209] ပဿိတုကာမော’’တိ. ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, န သက္ကာ တယာ ပဿိတုန္တိ. တေန ဟိ, သာမိ, သရိက္ခကမတ္တမ္ပိ ဒဿေဟီတိ. အာမ, မဟာရာဇ, ဓနုဂ္ဂဟေ သန္နိပါတေဟီတိ. ရာဇာ သန္နိပါတေသိ. ဟံသော တတော စတ္တာရော ဂဟေတွာ နဂရမဇ္ဈေ တောရဏံ ကာရေတွာ အတ္တနော ဂီဝါယ ဃဏ္ဍံ ပိဠန္ဓာပေတွာ တောရဏဿ ဥပရိ နိသီဒိတွာ – ‘‘စတ္တာရော ဇနာ တောရဏံ နိဿာယ စတုဒိသာဘိမုခါ ဧကေကံ ကဏ္ဍံ ခိပန္တူ’’တိ ဝတွာ, သယံ ပဌမကဏ္ဍေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥပ္ပတိတွာ, တံ ကဏ္ဍံ အဂ္ဂဟေတွာဝ, ဒက္ခိဏာဘိမုခံ ဂတကဏ္ဍံ ဓနုတော ရတနမတ္တာပဂတံ ဂဏှိ. ဒုတိယံ ဒွိရတနမတ္တာပဂတံ, တတိယံ တိရတနမတ္တာပဂတံ, စတုတ္ထံ ဘူမိံ အပ္ပတ္တမေဝ ဂဏှိ. အထ နံ စတ္တာရိ ကဏ္ဍာနိ ဂဟေတွာ တောရဏေ နိသိန္နကာလေယေဝ အဒ္ဒသံသု. သော ရာဇာနံ အာဟ – ‘‘ပဿ, မဟာရာဇ, ဧဝံသီဃော အမှာကံ ဇဝေါ’’တိ. ဧဝံ ဗောဓိသတ္တေနေဝ ဇဝနဟံသကာလေ တာနိ ကဏ္ဍာနိ အာဟရိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ครั้งนั้น พระราชาทรงใช้น้ำมันที่หุงร้อยครั้งทาที่ระหว่างปีกของพญาหงส์นั้น แล้วได้ถวายข้าวตอกคลุกน้ำผึ้งและน้ำปานะอันมีรสหวาน ลำดับนั้น ตรัสถามพญาหงส์นั้นผู้บริโภคเสร็จแล้วว่า "สหาย ท่านไปที่ไหนมา" พญาหงส์นั้นกราบทูลเรื่องราวนั้นแล้วกราบทูลว่า "มหาบพิตร ครั้งนั้น ข้าพระองค์บินแข่งไปจนถึงเวลาเที่ยงแล้วกลับมาด้วยคิดว่า 'ไม่มีประโยชน์ด้วยการบินแข่ง'" ครั้งนั้น พระราชาตรัสว่า "ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าปรารถนาจะเห็นความเร็วในการบินของท่านกับพระอาทิตย์" (พญาหงส์ทูลว่า) "มหาบพิตร เป็นการยากที่พระองค์จะทอดพระเนตรเห็นได้" (พระราชาตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่าน โปรดแสดงเพียงความเร็วที่พอจะเปรียบเทียบกันได้เถิด" (พญาหงส์ทูลว่า) "ขอถวายพระพร มหาบพิตร ขอพระองค์โปรดให้ประชุมนายขมังธนูเถิด" พระราชาโปรดให้ประชุม พญาหงส์เลือกเอา 4 คนจากนายขมังธนูเหล่านั้น ให้สร้างซุ้มประตูไว้กลางพระนคร ให้ผูกกระดิ่งที่คอของตน แล้วนั่งอยู่บนซุ้มประตู กล่าวว่า "ให้คน 4 คน อาศัยซุ้มประตู หันหน้าไปสี่ทิศ ยิงลูกศรไปคนละลูก" ตนเองก็บินขึ้นพร้อมกับลูกศรดอกแรก ยังไม่ทันจับลูกศรดอกนั้น ก็จับลูกศรที่ไปทางทิศใต้ซึ่งพ้นจากคันธนูไปประมาณ 1 ศอกได้ จับลูกที่สองซึ่งพ้นไปประมาณ 2 ศอก จับลูกที่สามซึ่งพ้นไปประมาณ 3 ศอก จับลูกที่สี่ซึ่งยังไม่ทันตกถึงพื้นดิน ครั้งนั้น ชนทั้งหลายเห็นพญาหงส์นั้นในขณะที่จับลูกศรทั้งสี่แล้วนั่งอยู่บนซุ้มประตูเท่านั้น พญาหงส์นั้นกราบทูลพระราชาว่า "มหาบพิตร ขอพระองค์ทอดพระเนตรเถิด ความเร็วของพวกข้าพระองค์รวดเร็วถึงเพียงนี้" พึงทราบว่า ในกาลเป็นชวนหงส์ พระโพธิสัตว์นั่นเองได้นำลูกศรเหล่านั้นมาแล้วอย่างนี้

ပုရတော ဓာဝန္တီတိ အဂ္ဂတော ဇဝန္တိ. န ပနေတာ သဗ္ဗကာလံ ပုရတောဝ ဟောန္တိ, ကဒါစိ ပုရတော, ကဒါစိ ပစ္ဆတော ဟောန္တိ. အာကာသဋ္ဌကဝိမာနေသု ဟိ ဥယျာနာနိပိ ဟောန္တိ ပေါက္ခရဏိယောပိ, တာ တတ္ထ နဟာယန္တိ, ဥဒကကီဠံ ကီဠမာနာ ပစ္ဆတောပိ ဟောန္တိ, ဝေဂေန ပန ဂန္တွာ ပုန ပုရတောဝ ဓာဝန္တိ. အာယုသင်္ခါရာတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တဉှိ တတော သီဃတရံ ခီယတိ. အရူပဓမ္မာနံ ပန ဘေဒေါ န သက္ကာ ပညာပေတုံ. ဆဋ္ဌံ.

บทว่า "วิ่งไปข้างหน้า" หมายความว่า ย่อมวิ่งไปข้างหน้า ก็เทวดาเหล่านั้นไม่ได้อยู่ข้างหน้าตลอดเวลา บางครั้งอยู่ข้างหน้า บางครั้งอยู่ข้างหลัง เพราะในวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศมีทั้งสวนและสระโบกขรณี เทวดาเหล่านั้นอาบน้ำในที่นั้น เมื่อเล่นน้ำ ก็อยู่ข้างหลังบ้าง แต่ไปโดยเร็วแล้วก็วิ่งไปข้างหน้าอีก บทว่า "อายุสังขาร" ท่านกล่าวหมายถึงรูปชีวิตินทรีย์ เพราะว่ารูปชีวิตินทรีย์นั้นย่อมสิ้นไปเร็วกว่านั้น ส่วนความแตกดับแห่งอรูปธรรมทั้งหลาย ไม่สามารถจะบัญญัติได้ จบสูตรที่ 6

၇. အာဏိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอาณิสูตร

၂၂၉. သတ္တမေ ဒသာရဟာနန္တိ ဧဝံနာမကာနံ ခတ္တိယာနံ. တေ ကိရ သတတော ဒသဘာဂံ ဂဏှိံသု, တသ္မာ ‘‘ဒသာရဟာ’’တိ ပညာယိံသု. အာနကောတိ ဧဝံလဒ္ဓနာမော မုဒိင်္ဂေါ. ဟိမဝန္တေ ကိရ မဟာကုဠီရဒဟော အဟောသိ. တတ္ထ မဟန္တော ကုဠီရော ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏံ ဟတ္ထိံ ခါဒတိ. အထ ဟတ္ထီ ဥပဒ္ဒုတာ ဧကံ ကရေဏုံ သက္ကရိံသု ‘‘ဣမိဿာ ပုတ္တံ နိဿာယ အမှာကံ သောတ္ထိ ဘဝိဿတီ’’တိ. သာပိ မဟေသက္ခံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. တေ တမ္ပိ သက္ကရိံသု. သော ဝုဒ္ဓိပ္ပတ္တော မာတရံ ပုစ္ဆိ, ‘‘ကသ္မာ မံ ဧတေ သက္ကရောန္တီ’’တိ? သာ တံ ပဝတ္တိမာစိက္ခိ. သော ‘‘ကိံ မယှံ ကုဠီရော ပဟောတိ? ဧထ ဂစ္ဆာမာ’’တိ မဟာဟတ္ထိပရိဝါရော [Pg.210] တတ္ထ ဂန္တွာ ပဌမမေဝ ဩတရိ. ကုဠီရော ဥဒကသဒ္ဒေနေဝ အာဂန္တွာ တံ အဂ္ဂဟေသိ. မဟန္တော ကုဠီရဿ အဠော, သော တံ ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ စာလေတုံ အသက္ကောန္တော မုခေ သောဏ္ဍံ ပက္ခိပိတွာ ဝိရဝိ. ဟတ္ထိနော ‘‘ယံနိဿာယ မယံ ‘သောတ္ထိ ဘဝိဿတီ’တိ အမညိမှာ, သော ပဌမတရံ ဂဟိတော’’တိ တတော တတော ပလာယိံသု.

๒๒๙. ในสูตรที่ 7 บทว่า ทสารหานํ หมายถึง กษัตริย์ทั้งหลายผู้มีพระนามอย่างนี้ ได้ยินว่า กษัตริย์เหล่านั้นทรงเก็บส่วนสิบจากทรัพย์ร้อยส่วน เพราะเหตุนั้น จึงปรากฏพระนามว่า "ทสารหะ" บทว่า อานโก หมายถึง กลองมุทิงค์ที่ได้ชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า ในป่าหิมพานต์ มีบึงปูใหญ่ ในบึงนั้น มีปูใหญ่ตัวหนึ่งคอยกินช้างที่ลงไปในน้ำทุกตัว ครั้งนั้น ฝูงช้างถูกเบียดเบียน จึงสักการะนางช้างพังตัวหนึ่งด้วยคิดว่า "ความสวัสดีจักมีแก่พวกเราเพราะอาศัยบุตรของนางช้างพังนี้" แม้นางช้างพังนั้นก็ได้คลอดบุตรผู้มีศักดิ์ใหญ่ ช้างเหล่านั้นก็สักการะแม้บุตรช้างนั้น ช้างน้อยนั้นเมื่อเจริญวัยแล้ว ได้ถามมารดาว่า "เหตุไรช้างเหล่านี้จึงสักการะข้าพเจ้า" นางช้างพังนั้นได้บอกเรื่องราวนั้น ช้างน้อยนั้นกล่าวว่า "ปูจะทำอะไรเราได้ มาเถิด เราไปกัน" แล้วมีฝูงช้างใหญ่เป็นบริวาร ไปยังที่นั้นแล้วลงไปก่อนทีเดียว ปูได้ยินเพียงเสียงน้ำก็มาจับช้างนั้นไว้ ก้ามของปูใหญ่มาก ช้างนั้นไม่สามารถจะทำให้ปูนั้นขยับเขยื้อนไปทางนี้หรือทางนั้นได้ จึงใส่งวงเข้าไปในปากแล้วร้อง ฝูงช้างคิดว่า "ช้างที่เราอาศัยคิดว่า 'ความสวัสดีจักมี' บัดนี้ถูกจับก่อนใครเพื่อน" จึงพากันหนีไปจากที่นั้นๆ

အထဿ မာတာ အဝိဒူရေ ဌတွာ ‘‘မယံ ထလနာဂါ, တုမှေ ဥဒကနာဂါ နာမ, နာဂေဟိ နာဂေါ န ဝိဟေဌေတဗ္ဗော’’တိ ကုဠီရံ ပိယဝစနေန ဝတွာ ဣမံ ဂါထမာဟ –

ครั้งนั้น มารดาของช้างนั้นยืนอยู่ในที่ไม่ไกล กล่าวด้วยวาจาอันเป็นที่รักต่อปูว่า "พวกเราเป็นนาคบก ท่านชื่อว่าเป็นนาคน้ำ นาคไม่ควรเบียดเบียนนาค" แล้วได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘ယေ ကုဠီရာ သမုဒ္ဒသ္မိံ, ဂင်္ဂါယ ယမုနာယ စ;

တေသံ တွံ ဝါရိဇော သေဋ္ဌော, မုဉ္စ ရောဒန္တိယာ ပဇ’’န္တိ.

"ปูเหล่าใดอยู่ในมหาสมุทร ในแม่น้ำคงคาและยมุนา ในบรรดาปูเหล่านั้น ท่านผู้เกิดในน้ำเป็นผู้ประเสริฐที่สุด ขอท่านจงปล่อยบุตรของข้าพเจ้าผู้กำลังร้องไห้อยู่เถิด"

မာတုဂါမသဒ္ဒေါ နာမ ပုရိသေ ခေါဘေတွာ တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ သော ဂဟဏံ သိထိလမကာသိ. ဟတ္ထိပေါတော ဝေဂေန ဥဘော ပါဒေ ဥက္ခိပိတွာ တံ ပိဋ္ဌိယံ အက္ကမိ. သဟ အက္ကမနာ ပိဋ္ဌိ မတ္တိကဘာဇနံ ဝိယ ဘိဇ္ဇိ. အထ နံ ဒန္တေဟိ ဝိဇ္ဈိတွာ ဥက္ခိပိတွာ ထလေ ဆဍ္ဍေတွာ တုဋ္ဌရဝံ ရဝိ. အထ နံ ဟတ္ထီ ဣတော စိတော စ အာဂန္တွာ မဒ္ဒိံသု. တဿ ဧကော အဠော ပဋိက္ကမိတွာ ပတိ, တံ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ဂဟေတွာ ဂတော.

ชื่อว่าเสียงของมาตุคามย่อมทำให้บุรุษหวั่นไหว เพราะเหตุนั้น ปูนั้นจึงคลายการจับ ลูกช้างยกเท้าทั้งสองขึ้นโดยเร็วแล้วเหยียบปูนั้นที่หลัง พร้อมกับการเหยียบ กระดองได้แตกเหมือนภาชนะดิน ครั้งนั้น ลูกช้างใช้งาแทงปูนั้น ยกขึ้นแล้วเหวี่ยงไปบนบก แล้วเปล่งเสียงด้วยความยินดี ครั้งนั้น ฝูงช้างมาจากทิศนั้นๆ แล้วเหยียบย่ำปูนั้น ก้ามข้างหนึ่งของปูนั้นหลุดตกลงไป ท้าวสักกเทวราชทรงหยิบก้ามนั้นไป

ဣတရော ပန အဠော ဝါတာတပေန သုက္ခိတွာ ပက္ကလာခါရသဝဏ္ဏော အဟောသိ, သော ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဥဒကောဃေန ဝုယှန္တော ဒသဘာတိကာနံ ရာဇူနံ ဥပရိသောတေ ဇာလံ ပသာရာပေတွာ ဂင်္ဂါယ ကီဠန္တာနံ အာဂန္တွာ ဇာလေ လဂ္ဂိ. တေ ကီဠာပရိယောသာနေ ဇာလမှိ ဥက္ခိပိယမာနေ တံ ဒိသွာ ပုစ္ဆိံသု ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ? ‘‘ကုဠီရအဠော သာမီ’’တိ. ‘‘န သက္ကာ ဧသ အာဘရဏတ္ထာယ ဥပနေတုံ, ပရိယောနန္ဓာပေတွာ ဘေရိံ ကရိဿာမာ’’တိ? ပရိယောနန္ဓာပေတွာ ပဟရိံသု. သဒ္ဒေါ ဒွါဒသယောဇနံ နဂရံ အဝတ္ထရိ. တတော အာဟံသု – ‘‘န သက္ကာ ဣဒံ ဒိဝသေ ဒိဝသေ ဝါဒေတုံ, ဆဏဒိဝသတ္ထာယ မင်္ဂလဘေရီ ဟောတူ’’တိ မင်္ဂလဘေရိံ အကံသု. တသ္မိံ ဝါဒိတေ မဟာဇနော အနှာယိတွာ အပိဠန္ဓိတွာ ဟတ္ထိယာနာဒီနိ အာရုယှ သီဃံ သန္နိပတန္တိ. ဣတိ မဟာဇနံ ပက္ကောသိတွာ ဝိယ အာနေတီတိ အာနကော တွေဝဿ နာမံ အဟောသိ.

ส่วนก้ามปูที่เหลือแห้งเพราะลมและแดด มีสีเหมือนน้ำครั่งสุก ก้ามปูนั้นเมื่อฝนตก ถูกกระแสน้ำพัดไป ได้มาติดที่ตาข่ายของพระราชา 10 พระองค์ผู้เป็นพี่น้องกัน ซึ่งรับสั่งให้ขึงตาข่ายไว้ที่ต้นน้ำแล้วกำลังทรงเล่นน้ำในแม่น้ำคงคา พระราชาเหล่านั้นเมื่อสิ้นสุดการเล่นน้ำ ขณะที่ตาข่ายถูกยกขึ้น ทอดพระเนตรเห็นก้ามปูนั้นแล้วตรัสถามว่า “นั่นอะไร?” (ข้าราชบริพารทูลว่า) “ก้ามปู พระเจ้าข้า” (ตรัสว่า) “ก้ามปูนี้ไม่สามารถจะนำไปทำเป็นเครื่องประดับได้ เราจะให้หุ้ม (หนัง) แล้วทำเป็นกลองเถิด” (พระราชาเหล่านั้น) รับสั่งให้หุ้ม (หนัง) แล้วตี เสียงได้แผ่ไปทั่วพระนคร 12 โยชน์ ลำดับนั้น ตรัสว่า “กลองนี้ไม่สามารถจะตีทุกวันได้ ขอจงเป็นกลองมงคลสำหรับวันนักขัตฤกษ์เถิด” แล้วได้ทรงทำเป็นกลองมงคล เมื่อกลองนั้นถูกตี มหาชนไม่อาบน้ำ ไม่ประดับ (ดอกไม้) ขึ้นสู่ยานมีช้างเป็นต้น รีบมาประชุมกัน ด้วยเหตุนี้ (กลองนั้น) ชื่อว่านำมหาชนมาประหนึ่งว่าเรียกมา จึงได้มีชื่อว่า “อานกะ” นั่นเทียว

အညံ [Pg.211] အာဏိံ ဩဒဟိံသူတိ အညံ သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယံ အာဏိံ ဃဋယိံသု. အာဏိသံဃာဋောဝ အဝသိဿီတိ သုဝဏ္ဏာဒိမယာနံ အာဏီနံ သံဃာဋမတ္တမေဝ အဝသေသံ အဟောသိ. အထဿ ဒွါဒသယောဇနပ္ပမာဏော သဒ္ဒေါ အန္တောသာလာယမ္ပိ ဒုက္ခေန သုယျိတ္ထ.

บทว่า อญฺญํ อาณึ โอทหึสุ ความว่า ได้ตอกลิ่มอื่นที่ทำด้วยทองและเงินเป็นต้น บทว่า อาณิสงฺฆาโฏว อวสิสฺสิ ความว่า เหลืออยู่เพียงแค่กลุ่มลิ่มที่ทำด้วยทองเป็นต้นเท่านั้น ครั้งนั้น เสียงของกลองนั้นซึ่งดังประมาณ 12 โยชน์ แม้ในภายในโรงกลอง ก็ได้ยินได้โดยยาก

ဂမ္ဘီရာတိ ပါဠိဝသေန ဂမ္ဘီရာ သလ္လသုတ္တသဒိသာ. ဂမ္ဘီရတ္ထာတိ အတ္ထဝသေန ဂမ္ဘီရာ မဟာဝေဒလ္လသုတ္တသဒိသာ (မ. နိ. ၁.၄၄၉ အာဒယော). လောကုတ္တရာတိ လောကုတ္တရအတ္ထဒီပကာ. သုညတပ္ပဋိသံယုတ္တာတိ သတ္တသုညတဓမ္မမတ္တမေဝ ပကာသကာ သံခိတ္တသံယုတ္တသဒိသာ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗန္တိ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ စ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗေ စ. ကဝိကတာတိ ကဝီဟိ ကတာ. ဣတရံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. စိတ္တက္ခရာတိ ဝိစိတြအက္ခရာ. ဣတရံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဗာဟိရကာတိ သာသနတော ဗဟိဘူတာ. သာဝကဘာသိတာတိ တေသံ တေသံ သာဝကေဟိ ဘာသိတာ. သုဿူသိဿန္တီတိ အက္ခရစိတ္တတာယ စေဝ သဝနသမ္ပတ္တိယာ စ အတ္တမနာ ဟုတွာ သာမဏေရဒဟရဘိက္ခုမာတုဂါမမဟာဂဟပတိကာဒယော ‘‘ဧသ ဓမ္မကထိကော’’တိ သန္နိပတိတွာ သောတုကာမာ ဘဝိဿန္တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ တထာဂတဘာသိတာ သုတ္တန္တာ အနုဂ္ဂယှမာနာ အန္တရဓာယန္တိ, တသ္မာ. သတ္တမံ.

บทว่า คมฺภีรา คือ ลึกซึ้งโดยพยัญชนะ เหมือนสัลลสูตร บทว่า คมฺภีรัตฺถา คือ ลึกซึ้งโดยอรรถ เหมือนมหาเวทัลลสูตร (ม.น. ๑.๔๔๙ เป็นต้น) บทว่า โลกุตฺตรา คือ แสดงอรรถที่เป็นโลกุตตระ บทว่า สุญฺญตปฺปฏิสํยุตฺตา คือ ประกาศเพียงสภาวธรรมคือความเป็นของว่างจากสัตว์ เหมือนสังขิตตสังยุต บทว่า อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ คือ ทั้งสิ่งที่ควรเรียนและสิ่งที่ควรศึกษา บทว่า กวิกตา คือ อันกวีแต่งขึ้น บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า จิตฺตกฺขรา คือ มีอักษรวิจิตร บทที่เหลือเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า พาหิรกา คือ เป็นเรื่องนอกพระศาสนา บทว่า สาวกภาสิตา คือ อันสาวกของอาจารย์เหล่านั้นกล่าวไว้ บทว่า สุสฺสูสิสฺสนฺติ คือ สามเณร ภิกษุหนุ่ม มาตุคาม มหาคหบดี เป็นต้น จะมีใจยินดีเพราะความวิจิตรแห่งอักษรและความไพเราะแห่งเสียง แล้วประชุมกันด้วยคิดว่า “ท่านผู้นี้เป็นธรรมกถึก” จักปรารถนาจะฟัง บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่พระสูตรทั้งหลายที่พระตถาคตตรัสไว้ เมื่อไม่ได้รับการส่งเสริม ย่อมอันตรธานไป เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนี้) สูตรที่ ๗ จบ

၈. ကလိင်္ဂရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถากฬิงครสูตร

၂၃၀. အဋ္ဌမေ ကလိင်္ဂရူပဓာနာတိ ကလိင်္ဂရဃဋိကံ သီသူပဓာနဉ္စေဝ ပါဒူပဓာနဉ္စ ကတွာ. အပ္ပမတ္တာတိ သိပ္ပုဂ္ဂဟဏေ အပ္ပမတ္တာ. အာတာပိနောတိ ဥဋ္ဌာနဝီရိယာတာပေန ယုတ္တာ. ဥပါသနသ္မိန္တိ သိပ္ပာနံ အဘိယောဂေ အာစရိယာနဉ္စ ပယိရုပါသနေ. တေ ကိရ တဒါ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သိပ္ပသာလံ ဂစ္ဆန္တိ, တတ္ထ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတွာ သဇ္ဈာယာဒီဟိ အဘိယောဂံ ကတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ ယာဂုပါနာယ ဂစ္ဆန္တိ. ယာဂုံ ပိဝိတွာ ပုန သိပ္ပသာလံ ဂန္တွာ သိပ္ပံ ဂဏှိတွာ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တာ ပါတရာသာယ ဂစ္ဆန္တိ. ကတပါတရာသာ သမာနာ ‘‘မာ ပမာဒေန စိရံ နိဒ္ဒေါက္ကမနံ အဟောသီ’’တိ ခဒိရဃဋိကာသု သီသေ စ ပါဒေ စ ဥပဒဟိတွာ ထောကံ နိပဇ္ဇိတွာ ပုန သိပ္ပသာလံ ဂန္တွာ သိပ္ပံ ဂဟေတွာ သဇ္ဈာယန္တိ. သာယံ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တာ စ ဂေဟံ ဂန္တွာ ဘုတ္တသာယမာသာ ပဌမယာမံ သဇ္ဈာယံ ကတွာ သယနကာလေ တထေဝ ကလိင်္ဂရံ [Pg.212] ဥပဓာနံ ကတွာ သယန္တိ. ဧဝံ တေ အက္ခဏဝေဓိနော ဝါလဝေဓိနော စ အဟေသုံ. ဣဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

๒๓๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กฬิงฺครูปธานา คือ ทำท่อนไม้เล็กเป็นทั้งหมอนหนุนศีรษะและหมอนหนุนเท้า บทว่า อปฺปมตฺตา คือ ไม่ประมาทในการเรียนศิลปะ บทว่า อาตาปิโน คือ ประกอบด้วยความเพียรพยายาม บทว่า อุปาสนสฺมึ คือ ในการหมั่นประกอบศิลปะ และในการเข้าไปรับใช้ครูอาจารย์ ได้ยินว่า ครั้งนั้น เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นตื่นแต่เช้าตรู่ ไปยังโรงเรียนศิลปะ ณ ที่นั้น เรียนศิลปะแล้ว หมั่นประกอบด้วยการสาธยายเป็นต้น ล้างหน้าแล้ว ไปเพื่อดื่มข้าวต้ม ดื่มข้าวต้มแล้ว ไปยังโรงเรียนศิลปะอีก เรียนศิลปะแล้ว สาธยายอยู่ ไปเพื่อบริโภคอาหารเช้า เมื่อบริโภคอาหารเช้าแล้ว ด้วยคิดว่า “อย่าได้หลับนานเพราะความประมาทเลย” จึงหนุนศีรษะและเท้าบนท่อนไม้สีเสียด นอนพักครู่หนึ่ง แล้วไปยังโรงเรียนศิลปะอีก เรียนศิลปะแล้วสาธยาย ในเวลาเย็น สาธยายอยู่ กลับไปบ้าน บริโภคอาหารเย็นแล้ว สาธยายตลอดปฐมยาม ในเวลานอน ก็ทำท่อนไม้เป็นหมอนเหมือนเดิมแล้วนอน ด้วยประการฉะนี้ เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นจึงเป็นผู้ยิงถูกในชั่วฟ้าแลบ และยิงถูกเส้นขน (ที่แยกออก) ได้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเรื่องนี้จึงตรัสคำนั้น

ဩတာရန္တိ ဝိဝရံ. အာရမ္မဏန္တိ ပစ္စယံ. ပဓာနသ္မိန္တိ ပဓာနဘူမိယံ ဝီရိယံ ကုရုမာနာ. ပဌမဗောဓိယံ ကိရ ဘိက္ခူ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိ ကရောန္တိ. တေသံ မနသိကရောန္တာနံယေဝ သူရိယော အတ္ထံ ဂစ္ဆတိ. တေ နှာယိတွာ ပုန စင်္ကမံ ဩတရိတွာ ပဌမယာမံ စင်္ကမန္တိ. တတော ‘‘မာ စိရံ နိဒ္ဒါယိမှာ’’တိ သရီရဒရထဝိနောဒနတ္ထံ နိပဇ္ဇန္တာ ကဋ္ဌခဏ္ဍံ ဥပဒဟိတွာ နိပဇ္ဇန္တိ, တေ ပုန ပစ္ဆိမယာမေ ဝုဋ္ဌာယ စင်္ကမံ ဩတရန္တိ. တေ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ. အယမ္ပိ ဒီပေါ တိဏ္ဏံ ရာဇူနံ ကာလေ ဧကဃဏ္ဍိနိဂ္ဃောသော ဧကပဓာနဘူမိ အဟောသိ. နာနာမုခေ ပဟဋဃဏ္ဍိ ပိလိစ္ဆိကောဠိယံ ဩသရတိ, ကလျာဏိယံ ပဟဋဃဏ္ဍိ နာဂဒီပေ ဩသရတိ. ‘‘အယံ ဘိက္ခု ပုထုဇ္ဇနော, အယံ ပုထုဇ္ဇနော’’တိ အင်္ဂုလိံ ပသာရေတွာ ဒဿေတဗ္ဗော အဟောသိ. ဧကဒိဝသံ သဗ္ဗေ အရဟန္တောဝ အဟေသုံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ကလိင်္ဂရူပဓာနာနံ မာရော အာရမ္မဏံ န လဘတိ, တသ္မာ. အဋ္ဌမံ.

บทว่า โอตารํ คือ ช่อง บทว่า อารมฺมณํ คือ เหตุ บทว่า ปธานสฺมึ คือ ในภูมิแห่งความเพียร คือผู้กำลังทำความเพียร ได้ยินว่า ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็มนสิการกรรมฐาน เมื่อท่านเหล่านั้นกำลังมนสิการอยู่นั่นเอง ดวงอาทิตย์ก็อัสดง ท่านเหล่านั้นอาบน้ำแล้ว ลงสู่ที่จงกรมอีก เดินจงกรมตลอดปฐมยาม จากนั้น ด้วยคิดว่า “เราอย่าได้หลับนาน” เมื่อจะนอนเพื่อบรรเทาความเมื่อยล้าของร่างกาย ก็หนุนท่อนไม้แล้วนอน ท่านเหล่านั้นลุกขึ้นในปัจฉิมยามอีก แล้วลงสู่ที่จงกรม พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงภิกษุเหล่านั้นจึงตรัสคำนี้ แม้เกาะนี้ ในสมัยของพระราชา ๓ พระองค์ ได้มีเสียงระฆังเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีภูมิแห่งความเพียรเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เสียงระฆังที่ตีที่นานามุขะ ไปรวมกันที่ปิลิจฉิโกลิยะ เสียงระฆังที่ตีที่วัดกัลยาณี ไปรวมกันที่นาคทีป ภิกษุที่ควรจะถูกชี้ด้วยนิ้วว่า “ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน ภิกษุรูปนี้เป็นปุถุชน” ได้มีอยู่ (คือมีน้อยมาก) ในวันหนึ่ง ภิกษุทั้งหมดล้วนเป็นพระอรหันต์ บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่มารย่อมไม่ได้ช่องทางของภิกษุผู้มีท่อนไม้เป็นหมอน เพราะเหตุนั้น (จึงตรัสอย่างนี้) สูตรที่ ๘ จบ

၉. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถานาคสูตร

၂၃၁. နဝမေ အတိဝေလန္တိ အတိက္ကန္တဝေလံ ကာလံ အတိက္ကန္တပ္ပမာဏံ ကာလံ. ကိမင်္ဂံ ပနာဟန္တိ အဟံ ပန ကိံကာရဏာ န ဥပသင်္ကမိဿာမိ? ဘိသမုဠာလန္တိ ဘိသဉ္စေဝ မုဠာလဉ္စ. အဗ္ဗုဟေတွာတိ ဥဒ္ဓရိတွာ. ဘိင်္ကစ္ဆာပါတိ ဟတ္ထိပေါတကာ. တေ ကိရ အဘိဏှံ ဘိင်္ကာရသဒ္ဒံ ကရောန္တိ, တသ္မာ ဘိင်္ကစ္ဆာပါတိ ဝုစ္စန္တိ. ပသန္နာကာရံ ကရောန္တီတိ ပသန္နေဟိ ကတ္တဗ္ဗာကာရံ ကရောန္တိ, စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ. ဓမ္မံ ဘာသန္တီတိ ဧကံ ဒွေ ဇာတကာနိ ဝါ သုတ္တန္တေ ဝါ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အသမ္ဘိန္နေန သရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. ပသန္နာကာရံ ကရောန္တီတိ တေသံ တာယ ဒေသနာယ ပသန္နာ ဂိဟီ ပစ္စယေ ဒေန္တိ. နေဝ ဝဏ္ဏာယ ဟောတိ န ဗလာယာတိ နေဝ ဂုဏဝဏ္ဏာယ, န ဉာဏဗလာယ ဟောတိ, ဂုဏဝဏ္ဏေ ပန ပရိဟာယန္တေ သရီရဝဏ္ဏောပိ သရီရဗလမ္ပိ ပရိဟာယတိ, တသ္မာ သရီရဿ နေဝ ဝဏ္ဏာယ န ဗလာယ ဟောတိ. နဝမံ.

๒๓๑. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อติเวลํ ความว่า เกินเวลา คือ กาลที่ล่วงเลยกำหนดไป บทว่า กิมงฺคํ ปนาหํ ความว่า ก็เราเล่า เพราะเหตุไรจึงจักไม่เข้าไปเฝ้า? บทว่า ภิสมุฬาลํ ความว่า ได้แก่ เหง้าบัวและรากบัว บทว่า อพฺภุเหตฺวา ความว่า ถอนขึ้นแล้ว บทว่า ภิงฺกจฺฉาปา ความว่า ลูกช้าง ได้ยินว่า ลูกช้างเหล่านั้นย่อมทำเสียงร้องว่า ภิงการะ อยู่เนืองๆ ฉะนั้นจึงถูกเรียกว่า ภิงกัจฉาปะ บทว่า ปสนฺนาการํ กโรนฺติ ความว่า ทำอาการที่ผู้เลื่อมใสพึงกระทำ คือ ถวายปัจจัย ๔ บทว่า ธมฺมํ ภาสนฺติ ความว่า เรียนชาดกหรือสุตตันตะ ๑ หรือ ๒ เรื่องแล้ว แสดงธรรมด้วยเสียงอันไม่แตกพร่า บทว่า ปสนฺนาการํ กโรนฺติ ความว่า คฤหัสถ์ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในการแสดงธรรมนั้นของภิกษุเหล่านั้น ย่อมถวายปัจจัย บทว่า เนว วณฺณาย โหติ น พลาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อวรรณะคือคุณ ไม่เป็นไปเพื่อกำลังคือญาณ ก็เมื่อคุณวรรณะเสื่อมไป แม้สีผิวกายและกำลังกายก็ย่อมเสื่อมไปด้วย ฉะนั้น จึงไม่เป็นไปเพื่อวรรณะและกำลังของร่างกาย จบสูตรที่ ๙

၁၀. ဗိဠာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาพิฬารสูตร

၂၃၂. ဒသမေ [Pg.213] သန္ဓိသမလသံကဋီရေတိ ဧတ္ထ သန္ဓီတိ ဘိန္နဃရာနံ သန္ဓိ, သမလောတိ ဂါမတော ဂူထနိက္ခမနမဂ္ဂေါ, သံကဋီရန္တိ သင်္ကာရဋ္ဌာနံ. မုဒုမူသိန္တိ မုဒုကံ မူသိကံ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ ဒေသနာ ပညာယတိ. ဒသမံ.

๒๓๒. ในสูตรที่ ๑๐ ในบทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏีเร นี้ บทว่า สนฺธิ ได้แก่ ที่ต่อแห่งเรือนที่พังแล้ว บทว่า สมโล ได้แก่ ทางออกแห่งอุจจาระจากบ้าน บทว่า สงฺกฏีรํ ได้แก่ ที่ทิ้งขยะ บทว่า มุทุภูมิสึ ได้แก่ หนูที่มีเนื้อนุ่ม บทว่า วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ คือ การแสดงอาบัติย่อมปรากฏ จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. သိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาสิคาลสูตร

၂၃၃. ဧကာဒသမေ ယေန ယေန ဣစ္ဆတီတိ သော ဇရသိင်္ဂါလော ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနေ ဣရိယာပထကပ္ပနေန သီတဝါတူပဝါယနေန စ အန္တရန္တရာ စိတ္တဿာဒမ္ပိ လဘတီတိ ဒဿေတိ. သကျပုတ္တိယပဋိညောတိ ဣဒံ ဒေဝဒတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ဟိ ဧတ္တကမ္ပိ စိတ္တဿာဒံ အနာဂတေ အတ္တဘာဝေ န လဘိဿတီတိ. ဧကာဒသမံ.

๒๓๓. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า เยน เยน อิจฺฉติ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนั้น ย่อมได้แม้ซึ่งความสบายใจในระหว่างๆ ด้วยการปรับเปลี่ยนอิริยาบถและด้วยลมเย็นพัดมาในที่ที่ตนปรารถนาแล้วๆ บทว่า สกฺยปุตฺติยปฏิญฺญํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระเทวทัต เพราะว่า พระเทวทัตนั้น จักไม่ได้ความสบายใจแม้เพียงเท่านี้ในอัตภาพอนาคต จบสูตรที่ ๑๑

၁၂. ဒုတိယသိင်္ဂါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาทุติยสิคาลสูตร

၂၃၄. ဒွါဒသမေ ကတညုတာတိ ကတဇာနနံ. ကတဝေဒိတာတိ ကတဝိသေသဇာနနံ. တတြိဒံ ဇရသိင်္ဂါလဿ ကတညုတာယ ဝတ္ထု – သတ္တ ကိရ ဘာတရော ခေတ္တံ ကသန္တိ. တေသံ သဗ္ဗကနိဋ္ဌော ခေတ္တပရိယန္တေ ဌတွာ ဂါဝေါ ရက္ခတိ. အထေကံ ဇရသိင်္ဂါလံ အဇဂရော ဂဏှိ, သော တံ ဒိသွာ ယဋ္ဌိယာ ပေါထေတွာ ဝိဿဇ္ဇာပေသိ. အဇဂရော သိင်္ဂါလံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ တမေဝ ဂဏှိ. သိင်္ဂါလော စိန္တေသိ – ‘‘မယှံ ဣမိနာ ဇီဝိတံ ဒိန္နံ, အဟမ္ပိ ဣမဿ ဒဿာမီ’’တိ ယာဂုဃဋဿ ဥပရိ ဌပိတံ ဝါသိံ မုခေန ဍံသိတွာ တဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ဣတရေ ဘာတရော ဒိသွာ, ‘‘သိင်္ဂါလော ဝါသိံ ဟရတီ’’တိ အနုဗန္ဓိံသု. သော တေဟိ ဒိဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဝါသိံ တဿ သန္တိကေ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယိ. ဣတရေ အာဂန္တွာ ကနိဋ္ဌံ အဇဂရေန ဂဟိတံ ဒိသွာ ဝါသိယာ အဇဂရံ ဆိန္ဒိတွာ တံ ဂဟေတွာ အဂမံသု. ဧဝံ ဇရသိင်္ဂါလေ သိယာ ယာ ကာစိ ကတညုတာ ကတဝေဒိတာ. သကျပုတ္တိယပဋိညေတိ ဣဒမ္ပိ ဒေဝဒတ္တဿ အာစာရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ. ဒွါဒသမံ.

๒๓๔. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า กตญฺญุตา ได้แก่ การรู้อุปการะที่เขาทำแล้ว บทว่า กตเวทิตา ได้แก่ การรู้คุณวิเศษที่เขาทำแล้ว ในเรื่องนั้น นี้เป็นเรื่องเกี่ยวกับความกตัญญูของสุนัขจิ้งจอกแก่ - ได้ยินว่า พี่น้อง ๗ คนไถนาอยู่ น้องสุดท้องในบรรดาพี่น้องเหล่านั้น ยืนเฝ้าโคอยู่ที่ชายนา ครั้งนั้น งูเหลือมตัวหนึ่งจับสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง เขาเห็นดังนั้นจึงใช้ไม้ตีแล้วให้ปล่อยไป งูเหลือมปล่อยสุนัขจิ้งจอกแล้วก็จับเขานั่นเอง สุนัขจิ้งจอกคิดว่า "คนผู้นี้ให้ชีวิตแก่เรา แม้เราก็จะให้ชีวิตแก่เขา" แล้วจึงคาบผึ่งที่วางไว้บนหม้อข้าวต้มด้วยปาก ไปยังสำนักของเขา พี่ชายคนอื่นๆ เห็นแล้วจึงไล่ตามไป ด้วยคิดว่า "สุนัขจิ้งจอกขโมยผึ่งไป" สุนัขจิ้งจอกนั้นรู้ว่าพวกพี่ชายเห็นแล้ว จึงทิ้งผึ่งไว้ใกล้ๆ เขาแล้วหนีไป พี่ชายคนอื่นๆ มาถึง เห็นน้องชายถูกงูเหลือมรัดอยู่ จึงใช้ผึ่งฟันงูเหลือมแล้วพาน้องชายกลับไป ด้วยประการฉะนี้ ความกตัญญูกตเวทีอย่างใดอย่างหนึ่งพึงมีได้แม้ในสุนัขจิ้งจอกแก่ แม้บทว่า สกฺยปุตฺติยปฏิญฺญา นี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสหมายถึงแค่อาจาระของพระเทวทัตเท่านั้น จบสูตรที่ ๑๒

ဩပမ္မသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอุปัมมสังยุต จบ

၁၀. ဘိက္ခုသံယုတ္တံ

๑๐. ภิกขุสังยุต

၁. ကောလိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาโกลิตสูตร

၂၃၅. ဘိက္ခုသံယုတ္တဿ [Pg.214] ပဌမေ, အာဝုသောတိ သာဝကာနံ အာလာပေါ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဘဂဝန္တော သာဝကေ အာလပန္တာ, ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ အာလပန္တိ, သာဝကာ ပန ‘‘ဗုဒ္ဓေဟိ သဒိသာ မာ ဟောမာ’’တိ, ‘‘အာဝုသော’’တိ ပဌမံ ဝတွာ ပစ္ဆာ, ‘‘ဘိက္ခဝေ’’တိ ဘဏန္တိ. ဗုဒ္ဓေဟိ စ အာလပိတေ ဘိက္ခုသံဃော, ‘‘ဘန္တေ’’တိ ပဋိဝစနံ ဒေတိ သာဝကေဟိ, ‘‘အာဝုသော’’တိ. အယံ ဝုစ္စတီတိ ယသ္မာ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ဝိတက္ကဝိစာရာ နိရုဇ္ဈန္တိ, ယေသံ နိရောဓာ သဒ္ဒါယတနံ အပ္ပဝတ္တိံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ ယဒေတံ ဒုတိယံ ဈာနံ နာမ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘‘အရိယာနံ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ. အယမေတ္ထ ယောဇနာ. ‘‘ဓမ္မီ ဝါ ကထာ အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ ဧတ္ထ ပန ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရောပိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနိပိ အရိယော တုဏှီဘာဝေါတွေဝ သင်္ခံ ဂတာနိ.

๒๓๕. ในสูตรที่ ๑ แห่งภิกขุสังยุต บทว่า อาวุโส เป็นคำเรียกของพระสาวก จริงอยู่ พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลาย เมื่อทรงเรียกพระสาวก ย่อมทรงเรียกว่า "ภิกฺขเว" ส่วนพระสาวกทั้งหลาย ด้วยคิดว่า "เราอย่าเป็นผู้เสมอกับพระพุทธเจ้าทั้งหลายเลย" จึงกล่าวคำว่า "อาวุโส" ก่อน แล้วภายหลังจึงกล่าวคำว่า "ภิกฺขเว" และเมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงเรียก หมู่ภิกษุจะขานรับว่า "ภนฺเต" เมื่อพระสาวกทั้งหลายเรียก จะขานรับว่า "อาวุโส" บทว่า อยํ วุจฺจติ ความว่า เพราะวิตกและวิจารย่อมดับไปในทุติยฌาน เพราะความดับแห่งวิตกวิจารเหล่านั้น สัททายตนะจึงถึงความไม่เป็นไป ฉะนั้น ทุติยฌานที่ชื่อว่าอย่างใดอย่างหนึ่งนี้ จึงถูกเรียกว่า "ความนิ่งของพระอริยะ" นี้คือการประกอบความในที่นี้ แต่ในบทว่า "ธมฺมี วา กถา อริโย วา ตุณฺหีภาโว" นี้ แม้การมนสิการกรรมฐาน และปฐมฌานเป็นต้น ก็ถึงซึ่งการนับว่า "ความนิ่งอย่างอริยะ" ทั้งนั้น

ဝိတက္ကသဟဂတာတိ ဝိတက္ကာရမ္မဏာ. သညာမနသိကာရာတိ သညာ စ မနသိကာရော စ. သမုဒါစရန္တီတိ ပဝတ္တန္တိ. ထေရဿ ကိရ ဒုတိယဇ္ဈာနံ န ပဂုဏံ. အထဿ တတော ဝုဋ္ဌိတဿ ဝိတက္ကဝိစာရာ န သန္တတော ဥပဋ္ဌဟိံသု. ဣစ္စဿ ဒုတိယဇ္ဈာနမ္ပိ သညာမနသိကာရာပိ ဟာနဘာဂိယာဝ အဟေသုံ, တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. သဏ္ဌပေဟီတိ သမ္မာ ဌပေဟိ. ဧကောဒိဘာဝံ ကရောဟီတိ ဧကဂ္ဂံ ကရောဟိ. သမာဒဟာတိ သမ္မာ အာဒဟ အာရောပေဟိ. မဟာဘိညတန္တိ ဆဠဘိညတံ. သတ္ထာ ကိရ ဣမိနာ ဥပါယေန သတ္တ ဒိဝသေ ထေရဿ ဟာနဘာဂိယံ သမာဓိံ ဝဍ္ဎေတွာ ထေရံ ဆဠဘိညတံ ပါပေသိ. ပဌမံ.

บทว่า วิตกฺกสหคตา ได้แก่ มีวิตกเป็นอารมณ์ บทว่า สญฺญามนสิการา ได้แก่ สัญญาและมนสิการ บทว่า สมุทาจรนฺติ ได้แก่ ย่อมเกิดขึ้น ได้ยินว่า ทุติยฌานของพระเถระยังไม่คล่องแคล่ว ครั้งนั้น เมื่อท่านออกจากฌานนั้นแล้ว วิตกและวิจารก็ไม่ปรากฏอย่างต่อเนื่อง ด้วยเหตุนี้ แม้ทุติยฌานและสัญญามนสิการของท่านจึงเป็นเพียงหานภาคิยะ (ส่วนแห่งความเสื่อม) เมื่อทรงแสดงความข้อนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า สณฺฐเปหิ คือ จงตั้งไว้ให้ดี บทว่า เอโกทิภาวํ กโรหิ คือ จงทำความเป็นหนึ่ง บทว่า สมาทหา คือ จงตั้งมั่นไว้ให้ดี จงน้อมไปในอารมณ์ บทว่า มหาภิญฺญตํ ได้แก่ ความเป็นผู้มีอภิญญา ๖ ได้ยินว่า พระศาสดาได้ทรงทำสมาธิอันเป็นหานภาคิยะของพระเถระให้เจริญขึ้นด้วยอุบายนี้ตลอด ๗ วัน แล้วทรงทำให้พระเถระบรรลุความเป็นผู้มีอภิญญา ๖ จบสูตรที่ ๑

၂. ဥပတိဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอุปติสสสูตร

၂၃၆. ဒုတိယေ အတ္ထိ နု ခေါ တံ ကိဉ္စိ လောကသ္မိန္တိ ဣဒံ အတိဥဠာရမ္ပိ သတ္တံ ဝါ သင်္ခါရံ ဝါ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သတ္ထုပိ ခေါတိ ဣဒံ ယသ္မာ အာနန္ဒတ္ထေရဿ သတ္ထရိ အဓိမတ္တော ဆန္ဒော စ ပေမဉ္စ, တသ္မာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဣမဿ ထေရဿ သတ္ထု ဝိပရိဏာမေနပိ သောကာဒယော နုပ္ပဇ္ဇေယျု’’န္တိ ဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆတိ? ဒီဃရတ္တန္တိ သူကရခတလေဏဒွါရေ ဒီဃနခပရိဗ္ဗာဇကဿ ဝေဒနာပရိဂ္ဂဟသုတ္တန္တံ ဒေသိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ အတိက္ကန္တကာလံ သန္ဓာယာဟ. တသ္မိဉှိ [Pg.215] ဒိဝသေ ထေရဿ ဣမေ ဝဋ္ဋာနုဂတကိလေသာ သမူဟတာတိ. ဒုတိယံ.

๒๓๖. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อตฺถิ นุ โข ตํ กิญฺจิ โลกสฺมึ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงสัตว์หรือสังขารที่ประเสริฐอย่างยิ่ง บทว่า สตฺถุปี โข นี้ เพราะว่าพระอานนทเถระมีความพอใจและความรักในพระศาสดาอย่างยิ่ง ฉะนั้น ท่านจึงถามเพื่อต้องการจะรู้ว่า "ความโศกเป็นต้นจะไม่พึงเกิดขึ้นแก่พระเถระรูปนี้แม้เพราะความปรวนแปรของพระศาสดาเลยหรือหนอ?" บทว่า ทีฆรตฺตํ ท่านกล่าวหมายถึงกาลเวลาที่ล่วงไปแล้วนับตั้งแต่วันที่ทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกที่ถ้ำสูกรขาตา จริงอยู่ ในวันนั้น กิเลสอันเป็นไปตามวัฏฏะเหล่านี้ของพระเถระได้ถูกถอนขึ้นโดยสิ้นเชิงแล้ว จบสูตรที่ ๒

၃. ဃဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาฆฏสูตร

၂၃၇. တတိယေ ဧကဝိဟာရေတိ ဧကသ္မိံ ဂဗ္ဘေ. တဒါ ကိရ ဗဟူ အာဂန္တုကာ ဘိက္ခူ သန္နိပတိံသု. တသ္မိံ ပရိဝေဏဂ္ဂေန ဝါ ဝိဟာရဂ္ဂေန ဝါ သေနာသနေသု အပါပုဏန္တေသု ဒွိန္နံ ထေရာနံ ဧကော ဂဗ္ဘော သမ္ပတ္တော. တေ ဒိဝါ ပါဋိယေက္ကေသု ဌာနေသု နိသီဒန္တိ, ရတ္တိံ ပန နေသံ အန္တရေ စီဝရသာဏိံ ပသာရေန္တိ. တေ အတ္တနော အတ္တနော ပတ္တပတ္တဋ္ဌာနေယေဝ နိသီဒန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဝိဟာရေ’’တိ. ဩဠာရိကေနာတိ ဣဒံ ဩဠာရိကာရမ္မဏတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတဓာတုဝိဟာရေန ဟိ သော ဝိဟာသိ, တေသဉ္စ ရူပါယတနသဒ္ဒါယတနသင်္ခါတံ ဩဠာရိကံ အာရမ္မဏံ. ဣတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ရူပဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဒိဗ္ဗာယ စ သောတဓာတုယာ သဒ္ဒဿ သုတတ္တာ သော ဝိဟာရော ဩဠာရိကော နာမ ဇာတော. ဒိဗ္ဗစက္ခု ဝိသုဇ္ဈီတိ ဘဂဝတော ရူပဒဿနတ္ထာယ ဝိသုဒ္ဓံ အဟောသိ. ဒိဗ္ဗာ စ သောတဓာတူတိ သာပိ ဘဂဝတော သဒ္ဒသုဏနတ္ထံ ဝိသုဇ္ဈိ. ဘဂဝတောပိ ထေရဿ ရူပဒဿနတ္ထဉ္စေဝ သဒ္ဒသုဏနတ္ထဉ္စ တဒုဘယံ ဝိသုဇ္ဈိ. တဒါ ကိရ ထေရော ‘‘ကထံ နု ခေါ ဧတရဟိ သတ္ထာ ဝိဟရတီ’’တိ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ သတ္ထာရံ ဇေတဝနေ ဝိဟာရေ ဂန္ဓကုဋိယံ နိသိန္နံ ဒိသွာ တဿ ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ သဒ္ဒံ သုဏိ. သတ္ထာပိ တထေဝ အကာသိ. ဧဝံ တေ အညမညံ ပဿိံသု စေဝ, သဒ္ဒဉ္စ အဿောသုံ.

๒๓๗. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เอกวิหาเร ความว่า ในคูหาเดียวกัน ได้ยินว่า ในกาลนั้น ภิกษุอาคันตุกะจำนวนมากได้มาประชุมกัน เมื่อเสนาสนะไม่เพียงพอโดยส่วนแห่งบริเวณหรือโดยส่วนแห่งวิหาร คูหาหนึ่งจึงถึงแก่พระเถระทั้งสอง ท่านเหล่านั้นนั่งในที่เฉพาะของตนๆ ในเวลากลางวัน ส่วนในเวลากลางคืน ท่านขึงม่านคือผ้าจีวรไว้ในระหว่าง ท่านเหล่านั้นนั่งในที่ที่ตนได้รับแล้วๆ นั่นเทียว เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เอกวิหาเร" บทว่า โอฬาริเกน นี้ ตรัสหมายถึงความเป็นอารมณ์อย่างหยาบ ด้วยว่า ท่านอยู่ด้วยทิพพจักขุและทิพพโสตธาตุวิหาร และอารมณ์อันหยาบ คือ รูปายตนะและสัททายตนะ ก็เป็นอารมณ์ของวิหารธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุที่รูปอันท่านเห็นแล้วด้วยทิพพจักขุ และเสียงอันท่านฟังแล้วด้วยทิพพโสตธาตุ ฉะนั้น วิหารนั้นจึงชื่อว่า โอฬาริกะ (หยาบ) บทว่า ทิพฺพจกฺขุ วิสุชฺฌิ ความว่า ทิพพจักขุบริสุทธิ์แล้วเพื่อเห็นรูปของพระผู้มีพระภาค บทว่า ทิพฺพา จ โสตธาตุ ความว่า แม้ทิพพโสตธาตุนั้นก็บริสุทธิ์แล้วเพื่อฟังเสียงของพระผู้มีพระภาค แม้ของพระผู้มีพระภาค อายตนะทั้งสองนั้นก็บริสุทธิ์แล้วเพื่อเห็นรูปและเพื่อฟังเสียงของพระเถระ ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระเถระดำริว่า "บัดนี้ พระศาสดาประทับอยู่อย่างไรหนอ" ดังนี้แล้ว ขยายอาโลกกสิณแล้ว เห็นพระศาสดาผู้ประทับนั่งในพระคันธกุฎีในพระเชตวันวิหารด้วยทิพพจักขุแล้ว ได้ฟังพระสุรเสียงของพระองค์ด้วยทิพพโสตธาตุ แม้พระศาสดาก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ท่านทั้งสองจึงได้เห็นรูปและได้ฟังเสียงของกันและกัน

အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပရိပုဏ္ဏဝီရိယော ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော. ယာဝဒေဝ ဥပနိက္ခေပနမတ္တာယာတိ တိယောဇနသဟဿဝိတ္ထာရဿ ဟိမဝတော သန္တိကေ ဌပိတာ သာသပမတ္တာ ပါသာဏသက္ခရာ ‘‘ဟိမဝါ နု ခေါ မဟာ, အယံ နု ခေါ ပါသာဏသက္ခရာ’’တိ ဧဝံ ယာဝ ဥပနိက္ခေပနမတ္တဿေဝ အတ္ထာယ ဘဝေယျာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပရတောပိ ဧသေဝ နယော. ကပ္ပန္တိ အာယုကပ္ပံ. လောဏဃဋာယာတိ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယာ အာဓာရကံ ကတွာ မုခဝဋ္ဋိယာ ဗြဟ္မလောကံ အာဟစ္စ ဌိတာယ လောဏစာဋိယာတိ ဒဿေတိ.

บทว่า อารทฺธวีริโย ความว่า มีความเพียรบริบูรณ์ มีความเพียรที่ประคองไว้ดีแล้ว บทว่า ยาวเทว อุปนิกฺเขปนมตฺตาย ความว่า ก้อนกรวดขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่วางไว้ใกล้ภูเขาหิมาลัยซึ่งกว้าง ๓,๐๐๐ โยชน์ พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เพียงแค่การนำเข้าไปเทียบเคียงกันว่า "ภูเขาหิมาลัยใหญ่หนอ ก้อนกรวดนี้ (เล็กหนอ)" ฉันใด ท่านกล่าวอธิบายไว้ฉันนั้น แม้ในบทหลังก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า กปฺปํ ความว่า ตลอดอายุขัย บทว่า โลณฆฏาย แสดงว่า หม้อเกลือที่ตั้งอยู่โดยทำขอบจักรวาลเป็นที่รองรับ มีปากจดพรหมโลก

ဣမေ [Pg.216] ပန ထေရာ ဥပမံ အာဟရန္တာ သရိက္ခကေနေဝ စ ဝိဇ္ဇမာနဂုဏေန စ အာဟရိံသု. ကထံ? အယဉှိ ဣဒ္ဓိ နာမ အစ္စုဂ္ဂတဋ္ဌေန စေဝ ဝိပုလဋ္ဌေန စ ဟိမဝန္တသဒိသာ, ပညာ စတုဘူမကဓမ္မေ အနုပဝိသိတွာ ဌိတဋ္ဌေန သဗ္ဗဗျဉ္ဇနေသု အနုပဝိဋ္ဌလောဏရသသဒိသာ. ဧဝံ တာဝ သရိက္ခကဋ္ဌေန အာဟရိံသု. သမာဓိလက္ခဏံ ပန မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ဝိဘူတံ ပါကဋံ. ကိဉ္စာပိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ အဝိဇ္ဇမာနဣဒ္ဓိ နာမ နတ္ထိ, ဘဂဝတာ ပန ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ အယမေဝ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. ဝိပဿနာလက္ခဏံ ပန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝိဘူတံ ပါကဋံ. ကိဉ္စာပိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿာပိ ပညာ အတ္ထိ, ဘဂဝတာ ပန ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၉) အယမေဝ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတော. တသ္မာ ယထာ ဧတေ အညမညဿ ဓုရံ န ပါပုဏန္တိ, ဧဝံ ဝိဇ္ဇမာနဂုဏေန အာဟရိံသု. သမာဓိလက္ခဏသ္မိဉှိ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော နိပ္ဖတ္တိံ ဂတော, ဝိပဿနာလက္ခဏေ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ဒွီသုပိ ဧတေသု သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ. တတိယံ.

ส่วนพระเถระเหล่านี้ เมื่อนำอุปมามา ได้นำมาโดยความที่เหมือนกันและโดยคุณที่มีอยู่จริง อย่างไร? จริงอยู่ ฤทธิ์นี้ชื่อว่าเหมือนภูเขาหิมาลัยโดยความที่สูงส่งและโดยความที่ไพศาล ส่วนปัญญาเหมือนรสเกลือที่แทรกซึมไปในกับข้าวทุกชนิด โดยความที่เข้าไปตั้งอยู่ในธรรม ๔ ภูมิ ท่านนำมาโดยความที่เหมือนกันอย่างนี้ก่อน ส่วนสมาธิลักษณะ ปรากฏชัดแก่พระมหาโมคคัลลานเถระ แม้ว่าฤทธิ์ที่ไม่มีอยู่จริงสำหรับพระสารีบุตรเถระจะไม่มี แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงตั้งท่านพระมหาโมคคัลลานะนี้แหละไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีฤทธิ์ มหาโมคคัลลานะเป็นเลิศ" ส่วนวิปัสสนลักษณะ ปรากฏชัดแก่พระสารีบุตรเถระ แม้ว่าปัญญาจะมีอยู่แม้แก่พระมหาโมคคัลลานเถระ แต่พระผู้มีพระภาคก็ทรงตั้งท่านพระสารีบุตรนี้แหละไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" เพราะฉะนั้น ท่านทั้งสองจึงไม่ล่วงล้ำหน้าที่ของกันและกัน ฉันใด ท่านจึงนำมาโดยคุณที่มีอยู่จริง ฉันนั้น จริงอยู่ ในสมาธิลักษณะ พระมหาโมคคัลลานะถึงความสำเร็จ ในวิปัสสนลักษณะ พระสารีบุตรเถระถึงความสำเร็จ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงความสำเร็จในลักษณะทั้งสองนั้น จบสูตรที่ ๓

၄. နဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถานวสูตร

၂၃၈. စတုတ္ထေ အပ္ပောဿုက္ကောတိ နိရုဿုက္ကော. သင်္ကသာယတီတိ ဝိဟရတိ. ဝေယျာဝစ္စန္တိ စီဝရေ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ. အာဘိစေတသိကာနန္တိ အဘိစိတ္တံ ဥတ္တမစိတ္တံ နိဿိတာနံ. နိကာမလာဘီတိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇနသမတ္ထတာယ နိကာမလာဘီ. အကိစ္ဆလာဘီတိ ဈာနပါရိပန္ထိကေ သုခေန ဝိက္ခမ္ဘေတွာ သမာပဇ္ဇနသမတ္ထတာယ အဒုက္ခလာဘီ. အကသိရလာဘီတိ ယထာပရိစ္ဆေဒေန ဝုဋ္ဌာနသမတ္ထတာယ ဝိပုလလာဘီ, ပဂုဏဇ္ဈာနောတိ အတ္ထော. သိထိလမာရဗ္ဘာတိ သိထိလဝီရိယံ ပဝတ္တေတွာ. စတုတ္ထံ.

๒๓๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อปฺโปสฺสุกฺโก ความว่า ไม่มีความขวนขวาย บทว่า สงฺกสายติ ความว่า ย่อมอยู่ บทว่า เวยฺยาวจฺจํ ความว่า กิจที่พึงทำในจีวร บทว่า อาภิเจตสิกานํ ความว่า แห่งธรรมอันอาศัยอธิจิต คือ จิตอันสูงสุด บทว่า นิกามลาภี ความว่า เป็นผู้ได้ตามความปรารถนา เพราะสามารถเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ต้องการๆ บทว่า อกิจฺฉลาภี ความว่า เป็นผู้ได้โดยไม่ลำบาก เพราะสามารถเข้าสมาบัติได้โดยข่มนิวรณ์อันเป็นข้าศึกต่อฌานได้โดยง่าย บทว่า อกสิรลาภี ความว่า เป็นผู้ได้โดยกว้างขวาง เพราะสามารถออกจากสมาบัติได้ตามเวลาที่กำหนดไว้ อธิบายว่า มีฌานอันคล่องแคล่ว บทว่า สิถิลมารพฺภ ความว่า ปรารภความเพียรที่หย่อนยาน จบสูตรที่ ๔

၅. သုဇာတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสุชาตสูตร

၂၃၉. ပဉ္စမေ အဘိရူပေါတိ အညာနိ ရူပါနိ အတိက္ကန္တရူပေါ. ဒဿနီယောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗယုတ္တော. ပါသာဒိကောတိ ဒဿနေန စိတ္တံ ပသာဒေတုံ သမတ္ထော. ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယာတိ ဆဝိဝဏ္ဏသုန္ဒရတာယ. ပဉ္စမံ.

๒๓๙. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อภิรูโป ความว่า มีรูปก้าวล่วงรูปอื่นๆ บทว่า ทสฺสนีโย ความว่า ประกอบด้วยความเป็นผู้น่าดู บทว่า ปาสาทิโก ความว่า สามารถทำให้จิตเลื่อมใสได้ด้วยการเห็น บทว่า วณฺณโปกฺขรตาย ความว่า ด้วยความงามแห่งผิวพรรณ จบสูตรที่ ๕

၆. လကုဏ္ဍကဘဒ္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาฬกุณฑกภัททิยสูตร

၂၄၀. ဆဋ္ဌေ [Pg.217] ဒုဗ္ဗဏ္ဏန္တိ ဝိရူပသရီရဝဏ္ဏံ. ဩကောဋိမကန္တိ ရဿံ. ပရိဘူတရူပန္တိ ပမာဏဝသေန ပရိဘူတဇာတိကံ. တံ ကိရ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ, ‘‘အာဝုသော ဘဒ္ဒိယ, အာဝုသော, ဘဒ္ဒိယာ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ပရာမသိတွာ နာနပ္ပကာရံ ကီဠန္တိ အာကဍ္ဎန္တိ ပရိကဍ္ဎန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပရိဘူတရူပ’’န္တိ. ကသ္မာ ပနေသ ဧဝရူပေါ ဇာတော? အယံ ကိရ အတီတေ ဧကော မဟာရာဇာ အဟောသိ, တဿ မဟလ္လကာ စ မဟလ္လကိတ္ထိယော စ ပဋိကူလာ ဟောန္တိ. သော သစေ မဟလ္လကေ ပဿတိ, တေသံ စူဠံ ဌပါပေတွာ ကစ္ဆံ ဗန္ဓာပေတွာ ယထာရုစိ ကီဠာပေတိ. မဟလ္လကိတ္ထိယောပိ ဒိသွာ တာသမ္ပိ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ ဝိပ္ပကာရံ ကတွာ ယထာရုစိ ကီဠာပေတိ. တေသံ ပုတ္တဓီတာဒီနံ သန္တိကေ မဟာသာရဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ ပါပကိရိယာ ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ဆဒေဝလောကေ ဧကကောလာဟလံ အကာသိ.

๒๔๐. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทุพฺพณฺณํ ความว่า มีสีผิวและสรีระไม่งาม บทว่า โอโกฏิมกํ ความว่า เตี้ย บทว่า ปริภูตรูปํ ความว่า มีสภาพถูกดูหมิ่นโดยประมาณแห่งร่างกาย ได้ยินว่า ภิกษุฉัพพัคคีย์ลูบคลำท่านในที่นั้นๆ แล้วกล่าวว่า "อาวุโส ภัททิยะ อาวุโส ภัททิยะ" แล้วเล่นต่างๆ นานา ดึงมา ดึงไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปริภูตรูปํ" ก็เพราะเหตุไร ท่านจึงมีรูปเช่นนี้? ได้ยินว่า ในอดีต ท่านเป็นพระมหาราชาองค์หนึ่ง สำหรับพระราชานั้น คนแก่และหญิงแก่เป็นที่น่ารังเกียจ ถ้าพระองค์ทอดพระเนตรเห็นคนแก่ ก็ให้พวกเขาไว้จุก ให้คาดผ้า แล้วให้เล่นตามชอบพระทัย แม้เมื่อทอดพระเนตรเห็นหญิงแก่ ก็ทรงกระทำวิการตามที่ทรงปรารถนาแก่หญิงแก่เหล่านั้นแล้วให้เล่นตามชอบพระทัย ความละอายอย่างใหญ่หลวงเกิดขึ้นในสำนักของบุตรธิดาเป็นต้นของคนแก่เหล่านั้น การกระทำอันเป็นบาปของพระราชานั้นได้กระทำให้เกิดโกลาหลเป็นอันเดียวกันตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงเทวโลก ๖ ชั้น

အထ သက္ကော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ အန္ဓဗာလော မဟာဇနံ ဝိဟေဌေတိ, ကရိဿာမိဿ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ. သော မဟလ္လကဂါမိယဝဏ္ဏံ ကတွာ ယာနကေ ဧကံ တက္ကစာဋိံ အာရောပေတွာ ယာနံ ပေသေန္တော နဂရံ ပဝိသတိ. ရာဇာပိ ဟတ္ထိံ အာရုယှ နဂရတော နိက္ခန္တော တံ ဒိသွာ – ‘‘အယံ မဟလ္လကော တက္ကယာနကေန အမှာကံ အဘိမုခေါ အာဂစ္ဆတိ, ဝါရေထ ဝါရေထာ’’တိ အာဟ. မနုဿာ ဣတော စိတော စ ပက္ခန္ဒန္တာပိ န ပဿန္တိ. သက္ကော ဟိ ‘‘ရာဇာဝ မံ ပဿတု, မာ အညေ’’တိ ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိ. အထ တေသု မနုဿေသု ‘‘ကဟံ, ဒေဝ, ကဟံ ဒေဝါ’’တိ ဝဒန္တေသု ဧဝ ရာဇာ သဟ ဟတ္ထိနာ ဝစ္ဆော ဝိယ ဓေနုယာ ယာနဿ ဟေဋ္ဌာ ပါဝိသိ. သက္ကော တက္ကစာဋိံ ဘိန္ဒိ.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะทรงดำริว่า "พระราชาผู้มืดบอดนี้เบียดเบียนมหาชน เราจักทำการข่มพระองค์" ท้าวสักกะพระองค์นั้นจึงทรงแปลงเพศเป็นชายชาวบ้านชรา ทรงยกหม้อเปรียงใบหนึ่งขึ้นไว้บนยานน้อย แล้วทรงขับยานเข้าไปสู่พระนคร แม้พระราชาก็ทรงช้างเสด็จออกจากพระนคร ทอดพระเนตรเห็นชายชรานั้นแล้วจึงตรัสว่า "ชายชรานี้ขับยานเปรียงมาตรงหน้าพวกเรา จงห้าม จงห้าม" พวกราชบุรุษแม้วิ่งไปทางโน้นทางนี้ก็ไม่เห็น เพราะว่าท้าวสักกะได้ทรงอธิษฐานไว้อย่างนี้ว่า "ขอพระราชาเท่านั้นจงเห็นเรา คนอื่นอย่าเห็นเลย" ครั้งนั้น เมื่อพวกราชบุรุษนั้นกำลังกราบทูลว่า "อยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า อยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า" พระราชาก็ได้เสด็จเข้าไปใต้เกวียนพร้อมกับช้าง เหมือนลูกโคเข้าไปใต้ท้องแม่โคฉะนั้น ท้าวสักกะจึงทรงทุบหม้อเปรียง

ရာဇာ သီသတော ပဋ္ဌာယ တက္ကေန ကိလိန္နသရီရော အဟောသိ. သော သရီရံ ဥဗ္ဗဋ္ဋာပေတွာ ဥယျာနပေါက္ခရဏိယံ နှတွာ အလင်္ကတသရီရော နဂရံ ပဝိသန္တော ပုန တံ အဒ္ဒသ. ဒိသွာ ‘‘အယံ သော အမှေဟိ ဒိဋ္ဌမဟလ္လကော ပုန ဒိဿတိ. ဝါရေထ ဝါရေထ န’’န္တိ အာဟ. မနုဿာ ‘‘ကဟံ, ဒေဝ, ကဟံ, ဒေဝါ’’တိ ဣတော စိတော စ ဝိဓာဝိံသု. သော ပဌမဝိပ္ပကာရမေဝ ပုန ပါပုဏိ. တသ္မိံ ခဏေ သက္ကော ဂေါဏေ စ ယာနဉ္စ အန္တရဓာပေတွာ အာကာသေ [Pg.218] ဌတွာ အာဟ, ‘‘အန္ဓဗာလ, တွံ မယိ တက္ကဝါဏိဇကော ဧသော’’တိ သညံ ကရောသိ, သက္ကောဟံ ဒေဝရာဇာ, ‘‘တဝေတံ ပါပကိရိယံ နိဝါရေဿာမီ’’တိ အာဂတော, ‘‘မာ ပုန ဧဝရူပံ အကာသီ’’တိ သန္တဇ္ဇေတွာ အဂမာသိ. ဣမိနာ ကမ္မေန သော ဒုဗ္ဗဏ္ဏော အဟောသိ.

พระราชาทรงมีพระวรกายเปียกชุ่มด้วยเปรียงจำเดิมแต่พระเศียร พระองค์ทรงให้ขัดสีพระวรกายแล้วสรงสนานในสระโบกขรณีในอุทยาน ทรงประดับพระวรกายแล้ว ขณะเสด็จเข้าสู่พระนคร ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นชายชรานั้นอีกครั้ง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสว่า "นี่คือชายชราคนนั้นที่เราเคยเห็น ปรากฏอีกแล้ว จงห้าม จงห้ามเขา" พวกราชบุรุษได้วิ่งไปทางโน้นทางนี้พลางกราบทูลว่า "อยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า อยู่ที่ไหน พระเจ้าข้า" พระองค์ก็ได้ประสบความวิบัติเหมือนครั้งแรกอีก ในขณะนั้น ท้าวสักกะทรงบันดาลให้ทั้งโคและยานหายไป แล้วประทับยืนในอากาศตรัสว่า "ดูก่อนพระราชาผู้มืดบอด ท่านสำคัญในเราว่า 'ผู้นี้เป็นพ่อค้าเปรียง' เราคือท้าวสักกะจอมเทพ มาเพื่อจะห้ามการกระทำอันชั่วช้านี้ของท่าน ท่านอย่าได้ทำกรรมเช่นนี้อีก" ครั้นทรงข่มขู่แล้วดังนี้ ก็เสด็จไปแล้ว ด้วยกรรมนี้ ท่านจึงมีผิวพรรณทราม

ဝိပဿီသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ပနေသ စိတ္တပတ္တကောကိလော နာမ ဟုတွာ ခေမေ မိဂဒါယေ ဝသန္တော ဧကဒိဝသံ ဟိမဝန္တံ ဂန္တွာ မဓုရံ အမ္ဗဖလံ တုဏ္ဍေန ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တော ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရံ သတ္ထာရံ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ အညေသု ဒိဝသေသု ရိတ္တကော တထာဂတံ ပဿာမိ. အဇ္ဇ ပန မေ ဣမံ အမ္ဗပက္ကံ အတ္ထိ, ဒသဗလဿ တံ ဒဿာမီ’’တိ ဩတရိတွာ အာကာသေ စရတိ. သတ္ထာ တဿ စိတ္တံ ဉတွာ ဥပဋ္ဌာကံ ဩလောကေသိ. သော ပတ္တံ နီဟရိတွာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ သတ္ထု ဟတ္ထေ ဌပေသိ. ကောကိလော ဒသဗလဿ ပတ္တေ အမ္ဗပက္ကံ ပတိဋ္ဌာပေသိ. သတ္ထာ တတ္ထေဝ နိသီဒိတွာ တံ ပရိဘုဉ္ဇိ. ကောကိလော ပသန္နစိတ္တော ပုနပ္ပုနံ ဒသဗလဿ ဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ အတ္တနော ကုလာဝကံ ဂန္တွာ သတ္တာဟံ ပီတိသုခေနေဝ ဝီတိနာမေသိ. ဣမိနာ ကမ္မေန သရော မဓုရော အဟောသိ.

ก็ในกาลแห่งพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ท่านผู้นี้ได้เกิดเป็นนกกาเหว่ามีปีกอันวิจิตร อาศัยอยู่ในเขมมฤคทายวัน วันหนึ่ง ไปยังป่าหิมพานต์ คาบผลมะม่วงสุกอันมีรสหวานมาด้วยจะงอยปาก ขณะกำลังมา ได้เห็นพระศาสดามีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร จึงคิดว่า "ในวันอื่นๆ เราเห็นพระตถาคตมือเปล่า แต่วันนี้เรามีผลมะม่วงสุกนี้อยู่ เราจักถวายผลมะม่วงนี้แด่พระทศพล" คิดดังนี้แล้วจึงบินลงมาในอากาศ พระศาสดาทรงทราบจิตของนกนั้น จึงทรงแลดูพระอุปัฏฐาก พระอุปัฏฐากนั้นนำบาตรออกมา ถวายบังคมพระทศพลแล้ววางไว้บนพระหัตถ์ของพระศาสดา นกกาเหว่าได้วางผลมะม่วงสุกไว้ในบาตรของพระทศพล พระศาสดาประทับนั่ง ณ ที่นั้นนั่นเองแล้วทรงเสวยผลมะม่วงนั้น นกกาเหว่ามีจิตเลื่อมใส ระลึกถึงพระคุณของพระทศพลบ่อยๆ ถวายบังคมพระทศพลแล้วไปยังรังของตน ให้เวลาล่วงไปตลอดเจ็ดวันด้วยปีติสุขนั่นเทียว ด้วยกรรมนี้ เสียงจึงไพเราะ

ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ပန စေတိယေ အာရဒ္ဓေ ‘‘ကိံပမာဏံ ကရောမ? သတ္တယောဇနပ္ပမာဏံ. အတိမဟန္တံ ဧတံ, ဆယောဇနပ္ပမာဏံ ကရောမ. ဣဒမ္ပိ အတိမဟန္တံ, ပဉ္စယောဇနံ ကရောမ, စတုယောဇနံ, တိယောဇနံ, ဒွိယောဇန’’န္တိ. အယံ တဒါ ဇေဋ္ဌကဝဍ္ဎကီ ဟုတွာ, ‘‘ဧဝံ, ဘော, အနာဂတေ သုခပဋိဇဂ္ဂိတံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝတွာ ရဇ္ဇုံ အာဒါယ ပရိက္ခိပန္တော ဂါဝုတမတ္တကေ ဌတွာ, ‘‘ဧကေကံ မုခံ ဂါဝုတံ ဟောတု, စေတိယံ ယောဇနာဝဋ္ဋံ ယောဇနုဗ္ဗေဓံ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ. တေ တဿ ဝစနေ အဋ္ဌံသု. စေတိယံ သတ္တဒိဝသသတ္တမာသာဓိကေဟိ သတ္တဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ နိဋ္ဌိတံ. ဣတိ အပ္ပမာဏဿ ဗုဒ္ဓဿ ပမာဏံ အကာသီတိ. တေန ကမ္မေန ဩကောဋိမကော ဇာတော.

ก็ในกาลแห่งพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อการสร้างพระเจดีย์ได้ถูกปรารภขึ้น (มหาชนปรึกษากันว่า) "เราจะทำขนาดเท่าไรดี? ขนาดเจ็ดโยชน์" "ขนาดนั้นใหญ่เกินไป เราทำขนาดหกโยชน์เถิด" "แม้นี้ก็ยังใหญ่เกินไป เราทำขนาดห้าโยชน์ สี่โยชน์ สามโยชน์ สองโยชน์เถิด" ในกาลนั้น ท่านผู้นี้เป็นนายช่างใหญ่ ได้กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ การทำเช่นนี้ควรเพื่อจะให้ซ่อมแซมได้ง่ายในอนาคต" แล้วถือเอาเชือกขึงไปโดยรอบ ยืนอยู่ในที่ประมาณหนึ่งคาวุตแล้วกล่าวว่า "ขอให้แต่ละด้านมีขนาดหนึ่งคาวุต พระเจดีย์จักมีปริมณฑลหนึ่งโยชน์ สูงหนึ่งโยชน์" ชนทั้งหลายเหล่านั้นได้ตั้งอยู่ในคำของเขา พระเจดีย์สำเร็จลงด้วยเวลาเจ็ดปี เจ็ดเดือน กับเจ็ดวัน ด้วยเหตุนี้ ท่านได้กำหนดประมาณแห่งพระพุทธเจ้าผู้ไม่มีประมาณ ด้วยกรรมนั้น ท่านจึงเกิดเป็นคนเตี้ยค่อม

ဟတ္ထယော ပသဒါ မိဂါတိ ဟတ္ထိနော စ ပသဒမိဂါ စ. နတ္ထိ ကာယသ္မိံ တုလျတာတိ ကာယသ္မိံ ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ, အကာရဏံ ကာယပမာဏန္တိ အတ္ထော. ဆဋ္ဌံ.

บทว่า "หัตถโย ปสทา มิคา" คือ ทั้งช้างและเนื้อปสทะ บทว่า "นตฺถิ กายสฺมึ ตุลฺยตา" คือ ชื่อว่าความเท่าเทียมกันในกายไม่มี อธิบายว่า ประมาณแห่งกายไม่ใช่เหตุ สูตรที่หก

၇. ဝိသာခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาวิสาขสูตร

၂၄၁. သတ္တမေ [Pg.219] ပေါရိယာ ဝါစာယာတိ ပုရဝါသီနံ နဂရမနုဿာနံ ဝါစာသဒိသာယ အပရိဟီနက္ခရပဒါယ မဓုရဝါစာယ. ဝိဿဋ္ဌာယာတိ အသန္ဒိဒ္ဓါယ အပလိဗုဒ္ဓါယ, ပိတ္တသေမှေဟိ အနုပဟတာယာတိ အတ္ထော. အနေလဂလာယာတိ ယထာ ဒန္ဓမနုဿာ မုခေန ခေဠံ ဂဠန္တေန ဝါစံ ဘာသန္တိ, န ဧဝရူပါယ, အထ ခေါ နိဒ္ဒေါသာယ ဝိသဒဝါစာယ. ပရိယာပန္နာယာတိ စတုသစ္စပရိယာပန္နာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အမုဉ္စိတွာ ပဝတ္တာယ. အနိဿိတာယာတိ ဝဋ္ဋနိဿိတံ ကတွာ အကထိတာယ. ဓမ္မော ဟိ ဣသိနံ ဓဇောတိ နဝဝိဓလောကုတ္တရဓမ္မော ဣသီနံ ဓဇော နာမာတိ. သတ္တမံ.

๒๔๑. ในสูตรที่เจ็ด บทว่า "โปริยา วาจาย" คือ ด้วยวาจาที่ไพเราะ มีอักขระและบทไม่บกพร่อง เสมอด้วยวาจาของชาวเมืองผู้เป็นชาวนคร บทว่า "วิสฺสฏฺฐาย" คือ ไม่กำกวม ไม่ติดขัด อธิบายว่า ไม่ถูกดีและเสมหะกระทบ บทว่า "อเนฬคฬาย" คือ ไม่ใช่วาจาเช่นที่คนโง่เขลากล่าวทั้งที่น้ำลายไหลออกจากปาก แต่ทว่าเป็นวาจาที่ชัดเจนไม่มีโทษ บทว่า "ปริยาปนฺนาย" คือ อันนับเนื่องในสัจจะสี่ เป็นไปโดยไม่ละสัจจะทั้งสี่ บทว่า "อนิสฺสิตาย" คือ ไม่ได้กล่าวโดยอาศัยวัฏฏะ บทว่า "ธมฺโม หิ อิสีนํ ธโช" คือ โลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่าเป็นธงชัยของเหล่าฤาษี สูตรที่เจ็ด

၈. နန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถานันทสูตร

၂၄၂. အဋ္ဌမေ အာကောဋိတပစ္စာကောဋိတာနီတိ ဧကသ္မိံ ပဿေ ပါဏိနာ ဝါ မုဂ္ဂရေန ဝါ အာကောဋနေန အာကောဋိတာနိ, ပရိဝတ္တေတွာ အာကောဋနေန ပစ္စာကောဋိတာနိ. အဉ္ဇေတွာတိ အဉ္ဇနေန ပူရေတွာ. အစ္ဆံ ပတ္တန္တိ ဝိပ္ပသန္နဝဏ္ဏံ မတ္တိကာပတ္တံ. ကသ္မာ ပန ထေရော ဧဝမကာသီတိ? သတ္ထု အဇ္ဈာသယဇာနနတ္ထံ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ ‘‘သစေ သတ္ထာ ‘သောဘတိ ဝတ မေ အယံ ကနိဋ္ဌဘာတိကော’တိ ဝက္ခတိ, ယာဝဇီဝံ ဣမိနာ ဝါကာရေန စရိဿာမိ. သစေ ဧတ္ထ ဒေါသံ ဒဿတိ, ဣမံ အာကာရံ ပဟာယ သင်္ကာရစောဠံ ဂဟေတွာ စီဝရံ ကတွာ ဓာရေန္တော ပရိယန္တသေနာသနေ ဝသန္တော စရိဿာမီ’’တိ. အဿသီတိ ဘဝိဿသိ.

๒๔๒. ในสูตรที่แปด บทว่า "อาโกฏิตปจฺจาโกฏิตานิ" คือ (ผ้า) ที่ถูกเคาะด้วยมือหรือด้วยค้อนในข้างหนึ่ง แล้วพลิกกลับเคาะซ้ำอีก บทว่า "อญฺเชตฺวา" คือ หยอดให้เต็มด้วยยาหยอดตา บทว่า "อจฺฉํ ปตฺตํ" คือ บาตรดินมีสีสดใส (ถามว่า) ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงทำอย่างนั้น? (ตอบว่า) เพื่อต้องการทราบอัธยาศัยของพระศาสดา ได้ยินว่า ความคิดของท่านได้มีอย่างนี้ว่า "ถ้าหากพระศาสดาจักตรัสว่า 'น้องชายคนเล็กของเรานี้งามหนอ' เราจักประพฤติด้วยอาการอย่างนี้ตลอดชีวิต แต่ถ้าหากพระองค์จักทรงแสดงโทษในเรื่องนี้ เราจักละอาการนี้แล้วถือเอาผ้าบังสุกุลมาทำเป็นจีวรทรงไว้ อยู่ในเสนาสนะชายป่าประพฤติ (ปฏิบัติ)" บทว่า "อสฺสสิ" คือ ท่านจักเป็น

အညာတုဉ္ဆေနာတိ အဘိလက္ခိတေသု ဣဿရဇနဂေဟေသု ကဋုကဘဏ္ဍသမ္ဘာရံ သုဂန္ဓံ ဘောဇနံ ပရိယေသန္တဿ ဥဉ္ဆော ဉာတုဉ္ဆော နာမ. ဃရပဋိပါဋိယာ ပန ဒွါရေ ဌိတေန လဒ္ဓံ မိဿကဘောဇနံ အညာတုဉ္ဆော နာမ. အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. ကာမေသု အနပေက္ခိနန္တိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု နိရပေက္ခံ. အာရညိကော စာတိအာဒိ သဗ္ဗံ သမာဒါနဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. ကာမေသု စ အနပေက္ခောတိ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေဝလောကေ အစ္ဆရာယော ဒဿေတွာ အာဂတေန အပရဘာဂေ ကထိတံ. ဣမဿ ကထိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ထေရော ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ကတိပါဟေနေဝ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာယ သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော ဇာတော. အဋ္ဌမံ.

บทว่า อญฺญาตุญฺเฉน ความว่า การเที่ยวแสวงหาโภชนะอันมีกลิ่นหอม ที่ปรุงด้วยเครื่องปรุงมีของเผ็ดร้อนเป็นต้น ในเรือนของอิสสรชนผู้มีบุญญาธิการมาก ของภิกษุผู้แสวงหา ชื่อว่า ญาตุญจะ (การเที่ยวหาที่เขารู้จัก) ส่วนโภชนะที่ปะปนกันซึ่งภิกษุได้มาด้วยการยืนอยู่ที่ประตู (บิณฑบาต) ตามลำดับเรือน ชื่อว่า อัญญาตุญจะ (การเที่ยวหาที่เขาไม่รู้จัก) ในที่นี้ประสงค์ถึงอัญญาตุญจะนี้ บทว่า กาเมสุ อนเปกฺขินํ ความว่า ผู้ไม่มีความเยื่อใยในวัตถุกามและกิเลสกาม คำทั้งหมดมีอาทิว่า อารญฺญิโก จ ตรัสไว้โดยนัยแห่งการสมาทานธุดงค์เท่านั้น พระสูตรนี้ว่า กาเมสุ จ อนเปกฺโข พระผู้มีพระภาคผู้เสด็จมาหลังจากทรงแสดงนางอัปสรในเทวโลก ได้ตรัสไว้ในภายหลัง จำเดิมแต่วันที่ตรัสพระสูตรนี้ พระเถระ (พระนันทะ) พากเพียรพยายามอยู่ โดยกาลเพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ก็ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต เป็นผู้ควรแก่ทักษิณาทานอย่างยิ่งในโลกรวมทั้งเทวโลก. (สูตรที่ ๘) จบ.

၉. တိဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาติสสสูตร

၂၄၃. နဝမေ [Pg.220] ဒုမ္မနောတိ ဥပ္ပန္နဒေါမနဿော. ကသ္မာ ပနာယံ ဧဝံ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော ဇာတောတိ? ခတ္တိယပဗ္ဗဇိတော ဟေသ, တေန နံ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဒုပဋ္ဋသာဋကံ နိဝါသာပေတွာ ဝရစီဝရံ ပါရုပေတွာ အက္ခီနိ အဉ္ဇေတွာ မနောသိလာတေလေန သီသံ မက္ခေသုံ. သော ဘိက္ခူသု ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနံ ဂတေသု ‘‘ဘိက္ခုနာ နာမ ဝိဝိတ္တောကာသေ နိသီဒိတဗ္ဗ’’န္တိ အဇာနန္တော ဘောဇနသာလံ ဂန္တွာ မဟာပီဌံ အာရုဟိတွာ နိသီဒိ. ဒိသာဝစရာ အာဂန္တုကာ ပံသုကူလိကာ ဘိက္ခူ အာဂန္တွာ, ‘‘ဣမိနာဝ နီဟာရေန ရဇောကိဏ္ဏေဟိ ဂတ္တေဟိ န သက္ကာ ဒသဗလံ ပဿိတုံ. ဘဏ္ဍကံ တာဝ ဌပေဿာမာ’’တိ ဘောဇနသာလံ အဂမံသု. သော တေသု မဟာထေရေသု အာဂစ္ဆန္တေသု နိစ္စလော နိသီဒိယေဝ. အညေ ဘိက္ခူ ‘‘ပါဒဝတ္တံ ကရောမ, တာလဝဏ္ဋေန ဗီဇာမာ’’တိ အာပုစ္ဆန္တိ. အယံ ပန နိသိန္နကောဝ ‘‘ကတိဝဿတ္ထာ’’တိ? ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘မယံ အဝဿိကာ. တုမှေ ပန ကတိဝဿတ္ထာ’’တိ? ဝုတ္တေ, ‘‘မယံ အဇ္ဇ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ အာဟ. အထ နံ ဘိက္ခူ, ‘‘အာဝုသော, အဓုနာ ဆိန္နစူဠောသိ, အဇ္ဇာပိ တေ သီသမူလေ ဦကာဂန္ဓော ဝါယတိယေဝ, တွံ နာမ ဧတ္တကေသု ဝုဍ္ဎတရေသု ဝတ္တံ အာပုစ္ဆန္တေသု နိဿဒ္ဒေါ နိစ္စလော နိသိန္နော, အပစိတိမတ္တမ္ပိ တေ နတ္ထိ, ကဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတောသီ’’တိ? ပရိဝါရေတွာ တံ ဝါစာသတ္တီဟိ ပဟရန္တာ ‘‘ကိံ တွံ ဣဏဋ္ဋော ဝါ ဘယဋ္ဋော ဝါ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တော ပဗ္ဗဇိတော’’တိ? အာဟံသု. သော ဧကမ္ပိ ထေရံ ဩလောကေသိ, တေန ‘‘ကိံ မံ ဩလောကေသိ မဟလ္လကာ’’တိ? ဝုတ္တေ အညံ ဩလောကေသိ, တေနပိ တထေဝ ဝုတ္တေ အထဿ ‘‘ဣမေ မံ ပရိဝါရေတွာ ဝါစာသတ္တီဟိ ဝိဇ္ဈန္တီ’’တိ ခတ္တိယမာနော ဥပ္ပဇ္ဇိ. အက္ခီသု မဏိဝဏ္ဏာနိ အဿူနိ သဉ္စရိံသု. တတော နေ အာဟ – ‘‘ကဿ သန္တိကံ အာဂတတ္ထာ’’တိ. တေ ‘‘ကိံ ပန တွံ ‘မယှံ သန္တိကံ အာဂတာ’တိ? အမှေ မညသိ ဂိဟိဗျဉ္ဇနဘဋ္ဌကာ’’တိ ဝတွာ, ‘‘သဒေဝကေ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဿ သတ္ထု သန္တိကံ အာဂတမှာ’’တိ အာဟံသု. သော ‘‘မယှံ ဘာတု သန္တိကေ အာဂတာ တုမှေ, ယဒိ ဧဝံ ဣဒါနိ ဝေါ အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ဂမနံ ကရိဿာမီ’’တိ ကုဇ္ဈိတွာ နိက္ခန္တော အန္တရာမဂ္ဂေ စိန္တေသိ – ‘‘မယိ ဣမိနာဝ နီဟာရေန ဂတေ သတ္ထာ ဧတေ န နီဟရာပေဿတီ’’တိ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော အဿူနိ ပဝတ္တယမာနော အဂမာသိ. ဣမိနာ ကာရဏေန ဧသ ဧဝံ ဇာတောတိ.

๒๔๓. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทุมฺมโน ความว่า มีโทมนัสเกิดขึ้นแล้ว. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระติสสะนี้จึงเป็นผู้มีความทุกข์ มีใจขุ่นมัวเช่นนี้? ตอบว่า เพราะว่าท่านผู้นี้เป็นผู้บวชจากตระกูลกษัตริย์ เพราะเหตุนั้น (ชนทั้งหลาย) บวชให้ท่านแล้ว ให้นุ่งสบงสองชั้น ให้ห่มจีวรอย่างดี เขียนตา ทาศีรษะด้วยน้ำมันผสมมโนศิลา. ท่านติสสะนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายไปสู่ที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน ไม่ทราบว่า "อันภิกษุพึงนั่งในที่สงัด" จึงไปสู่โรงฉัน ขึ้นไปนั่งบนตั่งใหญ่. ภิกษุอาคันตุกะผู้ถือผ้าบังสุกุลจากทิศต่างๆ มาแล้ว (คิดว่า) "ด้วยอาการอย่างนี้ มีร่างกายเปื้อนฝุ่นธุลี ไม่อาจเข้าเฝ้าพระทศพลได้ เราจักวางบริขารไว้ก่อน" จึงพากันไปสู่โรงฉัน. ท่านติสสะนั้น เมื่อพระมหาเถระเหล่านั้นมาถึง ก็ยังคงนั่งนิ่งไม่ไหวติง. ภิกษุรูปอื่น ๆ ปรึกษากันว่า "เรามาทำวัตรปฏิบัติเกี่ยวกับเท้ากันเถิด เรามาใช้พัดใบตาลพัดให้ท่านกันเถิด". ส่วนท่านติสสะนี้ นั่งอยู่เฉยๆ ถามว่า "ท่านมีพรรษาเท่าไร?" เมื่อถูกถามกลับว่า "พวกเรายังไม่มีพรรษา แล้วท่านล่ะมีพรรษาเท่าไร?" ท่านตอบว่า "เราบวชวันนี้". ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายรุมล้อมท่านแล้ว ประหารด้วยหอกคือวาจาว่า "อาวุโส ท่านเพิ่งโกนจุก เดี๋ยวนี้กลิ่นเหายังโชยอยู่ที่โคนผมของท่านอยู่เลย ท่านนี่หนอ เมื่อพระเถระผู้ใหญ่กว่าตั้งหลายรูปปรึกษาเรื่องวัตรกันอยู่ กลับนั่งนิ่งไม่ไหวติง ไม่มีความเคารพแม้แต่น้อย ท่านบวชในศาสนาของใครกัน?" แล้วกล่าวว่า "ท่านบวชเพราะเป็นหนี้ หรือเพราะกลัวภัย หรือเพราะไม่สามารถจะเลี้ยงชีวิตได้กระมัง?". ท่านติสสะมองดูพระเถระรูปหนึ่ง เมื่อท่านรูปนั้นกล่าวว่า "ท่านผู้เฒ่า มองเราทำไม?" จึงมองดูอีกรูปหนึ่ง เมื่อท่านรูปนั้นก็กล่าวเช่นเดียวกัน ขัตติยมานะของท่านจึงเกิดขึ้นว่า "ภิกษุเหล่านี้รุมล้อมแทงเราด้วยหอกคือวาจา". น้ำตาสีดังแก้วมณีคลออยู่ในดวงตาทั้งสอง. จากนั้น ท่านได้ถามภิกษุเหล่านั้นว่า "พวกท่านมาสู่สำนักของใคร?". ภิกษุเหล่านั้นกล่าวตอบว่า "ท่านผู้ทำลายเพศคฤหัสถ์ ท่านคิดว่าพวกเรามาสู่สำนักของท่านหรือ?" แล้วกล่าวว่า "พวกเรามาสู่สำนักของพระศาสดาผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก". ท่านติสสะโกรธแล้วกล่าวว่า "พวกท่านมาสู่สำนักของพี่ชายเรา ถ้าเช่นนั้น บัดนี้เราจักทำให้พวกท่านกลับไปทางที่มานั่นแหละ" แล้วก็ออกไป ขณะเดินทางได้คิดว่า "ถ้าเราไปด้วยอาการอย่างนี้ พระศาสดาคงจะไม่ทรงขับไล่ภิกษุเหล่านี้" จึงเป็นผู้มีความทุกข์ มีใจขุ่นมัว ปล่อยน้ำตาให้ไหลไป. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเป็นเช่นนี้.

ဝါစာသန္နိတောဒကေနာတိ [Pg.221] ဝစနပတောဒေန. သဉ္ဇမ္ဘရိမကံသူတိ သဉ္ဇမ္ဘရိတံ နိရန္တရံ ဖုဋံ အကံသု, ဥပရိ ဝိဇ္ဈိံသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝတ္တာတိ ပရေ ယဒိစ္ဆကံ ဝဒတိယေဝ. နော စ ဝစနက္ခမောတိ ပရေသံ ဝစနံ ခမိတုံ န သက္ကောတိ. ဣဒါနိ တာဝ တွံ ဣမိနာ ကောပေန ဣမိနာ ဝုတ္တဝါစာသန္နိတောဒကေန ဝိဒ္ဓေါ. အတီတေ ပန ရဋ္ဌတော စ ပဗ္ဗာဇိတောတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, ‘‘ကတရသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝါ’’တိ? ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ယာစိံသု.

บทว่า วาจาสนฺนิโตทเกน ความว่า ด้วยประตักคือวาจา. บทว่า สญฺชมฺภริมกํสุ ความว่า ได้กระทำให้กระทบกระทั่งอย่างไม่ขาดสาย คือ ได้ทิ่มแทงเบื้องบน. บทว่า วตฺตา ความว่า ชนเหล่าอื่นย่อมกล่าวคำตามที่ตนปรารถนาได้. บทว่า โน จ วจนกฺขโม ความว่า ไม่อาจอดทนต่อคำของผู้อื่นได้. (พระศาสดาตรัสว่า) บัดนี้ เธอถูกแทงด้วยความโกรธนี้ ด้วยประตักคือวาจาที่กล่าวแล้วนี้ ส่วนในอดีต เธอเคยถูกขับออกจากแว่นแคว้นด้วย. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในกาลไหน พระเจ้าข้า?".

သတ္ထာ အာဟ – အတီတေ ဗာရာဏသိယံ ဗာရာဏသိရာဇာ ရဇ္ဇံ ကာရေသိ. အထေကော ဇာတိမာ, ဧကော မာတင်္ဂေါတိ ဒွေ ဣသယော ဗာရာဏသိံ အဂမံသု. တေသု ဇာတိမာ ပုရေတရံ ဂန္တွာ ကုမ္ဘကာရသာလာယံ နိသီဒိ. မာတင်္ဂေါ တာပသော ပစ္ဆာ ဂန္တွာ တတ္ထ ဩကာသံ ယာစိ ကုမ္ဘကာရော ‘‘အတ္ထေတ္ထ ပဌမတရံ ပဝိဋ္ဌော ပဗ္ဗဇိတော, တံ ပုစ္ဆာ’’တိ အာဟ. သော အတ္တနော ပရိက္ခာရံ ဂဟေတွာ သာလာယ ဒွါရမူလေ ဌတွာ, ‘‘အမှာကမ္ပိ အာစရိယ ဧကရတ္တိဝါသာယ ဩကာသံ ဒေထာ’’တိ အာဟ. ‘‘ပဝိသ, ဘော’’တိ. ပဝိသိတွာ နိသိန္နံ, ‘‘ဘော, ကိံ ဂေါတ္တောသီ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘စဏ္ဍာလဂေါတ္တောမှီ’’တိ. ‘‘န သက္ကာ တယာ သဒ္ဓိံ ဧကဋ္ဌာနေ နိသီဒိတုံ, ဧကမန္တံ ဂစ္ဆာ’’တိ. သော စ တတ္ထေဝ တိဏသန္ထာရကံ ပတ္ထရိတွာ နိပဇ္ဇိ, ဇာတိမာ ဒွါရံ နိဿာယ နိပဇ္ဇိ. ဣတရော ပဿာဝတ္ထာယ နိက္ခမန္တော တံ ဥရသ္မိံ အက္ကမိ. ‘‘ကော ဧသော’’တိ စ ဝုတ္တေ? ‘‘အဟံ အာစရိယာ’’တိ အာဟ. ‘‘ရေ စဏ္ဍာလ, ကိံ အညတော မဂ္ဂံ န ပဿသိ? အထ မေ အာဂန္တွာ အက္ကမသီ’’တိ. ‘‘အာစရိယ, အဒိသွာ မေ အက္ကန္တောသိ, ခမ မယှ’’န္တိ. သော မဟာပုရိသေ ဗဟိ နိက္ခန္တေ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ ပစ္စာဂစ္ဆန္တောပိ ဣတောဝ အာဂမိဿတီ’’တိ ပရိဝတ္တေတွာ နိပဇ္ဇိ. မဟာပုရိသောပိ ‘‘အာစရိယော ဣတော သီသံ ကတွာ နိပန္နော, ပါဒသမီပေန ဂမိဿာမီ’’တိ ပဝိသန္တော ပုန ဥရသ္မိံယေဝ အက္ကမိ. ‘‘ကော ဧသော’’တိ စ ဝုတ္တေ? ‘‘အဟံ အာစရိယာ’’တိ အာဟ. ‘‘ပဌမံ တာဝ တေ အဇာနန္တေန ကတံ, ဣဒါနိ မံ ဃဋေန္တောဝ အကာသိ, သူရိယေ တေ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တေ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလတူ’’တိ သပိ. မဟာပုရိသော ကိဉ္စိ အဝတွာ ပုရေအရုဏေယေဝ သူရိယံ ဂဏှိ, နာဿ ဥဂ္ဂန္တုံ အဒါသိ. မနုဿာ စ ဟတ္ထိအဿာဒယော စ ပဗုဇ္ဈိံသု.

พระศาสดาตรัสว่า – ในอดีตกาล พระเจ้าพาราณสีทรงครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ฤาษี ๒ ตน คือ ตนหนึ่งชื่อชาติมา ตนหนึ่งชื่อมาตังคะ ได้ไปยังกรุงพาราณสี ในบรรดาฤาษีทั้งสองนั้น ชาติมาฤาษีไปถึงก่อนแล้วนั่งอยู่ในศาลาของช่างหม้อ มาตังคดาบสไปถึงทีหลัง ได้ขอโอกาสในที่นั้น ช่างหม้อกล่าวว่า “ท่านบรรพชิตผู้เข้าไปก่อนในที่นี้มีอยู่ ท่านจงถามท่านผู้นั้นเถิด” ท่านมาตังคดาบสนั้นถือบริขารของตนแล้ว ยืนอยู่ที่ใกล้ประตูศาลา กล่าวว่า “ท่านอาจารย์ โปรดให้โอกาสเพื่อพักอาศัยสักคืนหนึ่งแก่พวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” (ชาติมาฤาษีตอบว่า) “เชิญเข้ามาเถิด ท่านผู้เจริญ” เมื่อท่านมาตังคดาบสเข้าไปนั่งแล้ว (ชาติมาฤาษี) ถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านมีโคตรอะไร” (มาตังคดาบสตอบว่า) “ข้าพเจ้ามีโคตรจัณฑาล” (ชาติมาฤาษีกล่าวว่า) “เราไม่สามารถนั่งในที่เดียวกันกับท่านได้ ท่านจงไปอยู่ที่ส่วนข้างหนึ่งเถิด” ท่านมาตังคดาบสนั้นปูเครื่องลาดหญ้าลงในที่นั้นเองแล้วนอนลง ส่วนชาติมาฤาษีนอนพิงประตู ฤาษีอีกตนหนึ่ง (มาตังคะ) เมื่อจะออกไปเพื่อถ่ายปัสสาวะ ได้เหยียบอกของท่านชาติมาฤาษี เมื่อท่านชาติมาฤาษีกล่าวว่า “นี่ใคร” ท่านมาตังคดาบสตอบว่า “ข้าพเจ้าเอง ท่านอาจารย์” (ชาติมาฤาษีกล่าวว่า) “เจ้าจัณฑาล เจ้าไม่เห็นทางอื่นหรือ แล้วยังมาเหยียบเราอีก” (มาตังคดาบสกล่าวว่า) “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าไม่เห็นจึงได้เหยียบท่าน โปรดอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด” เมื่อพระมหาสัตว์ออกไปข้างนอกแล้ว ชาติมาฤาษีนั้นคิดว่า “ผู้นี้เมื่อกลับมาก็คงจะมาทางนี้อีก” จึงกลับตัวนอน (สลับหัวท้าย) แม้พระมหาสัตว์ก็คิดว่า “ท่านอาจารย์หันศีรษะมาทางนี้แล้วนอนอยู่ เราจะไปทางใกล้เท้า” เมื่อเข้าไปก็เหยียบที่อกอีก เมื่อท่านชาติมาฤาษีกล่าวว่า “นี่ใคร” ท่านมาตังคดาบสตอบว่า “ข้าพเจ้าเอง ท่านอาจารย์” (ชาติมาฤาษีกล่าวว่า) “ครั้งแรกท่านทำไปโดยไม่รู้ แต่บัดนี้ท่านทำเหมือนแกล้งเรา เมื่อพระอาทิตย์ขึ้น ขอให้ศีรษะของท่านจงแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง” แล้วก็สาปแช่ง พระมหาสัตว์ไม่กล่าวอะไรเลย ได้ยึดดวงอาทิตย์ไว้ก่อนอรุณขึ้น ไม่ยอมให้ขึ้น มนุษย์ทั้งหลายและสัตว์มีช้างและม้าเป็นต้นก็ตื่นขึ้นแล้ว

မနုဿာ [Pg.222] ရာဇကုလံ ဂန္တွာ, ‘‘ဒေဝ, သကလနဂရေ အပ္ပဗုဒ္ဓေါ နာမ နတ္ထိ, န စ အရုဏုဂ္ဂံ ပညာယတိ, ကိန္နု ခေါ ဧတ’’န္တိ? တေန ဟိ နဂရံ ပရိဝီမံသထာတိ. တေ ပရိဝီမံသန္တာ ကုမ္ဘကာရသာလာယံ ဒွေ တာပသေ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေသံ ဧတံ ကမ္မံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသုံ. ရညာ စ ‘‘ပုစ္ဆထ နေ’’တိ ဝုတ္တာ အာဂန္တွာ ဇာတိမန္တံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘တုမှေဟိ အန္ဓကာရံ ကတ’’န္တိ. ‘‘န မယာ ကတံ, ဧသ ပန ကူဋဇဋိလော ဆဝေါ အနန္တမာယော, တံ ပုစ္ဆထာ’’တိ. တေ အာဂန္တွာ မဟာပုရိသံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘တုမှေဟိ, ဘန္တေ, အန္ဓကာရံ ကတ’’န္တိ. ‘‘အာမ အယံ အာစရိယော မံ အဘိသပိ, တသ္မာ မယာ ကတ’’န္တိ. တေ ဂန္တွာ ရညော အာရောစေသုံ. ရာဇာပိ အာဂန္တွာ မဟာပုရိသံ ‘‘တုမှေဟိ ကတံ, ဘန္တေ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘အာမ, မဟာရာဇာ’’တိ. ‘‘ကသ္မာ ဘန္တေ’’တိ? ‘‘ဣမိနာ အဘိသပိတောမှိ, သစေ မံ ဧသော ခမာပေဿတိ, သူရိယံ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ. ရာဇာ ‘‘ခမာပေထ, ဘန္တေ, ဧတ’’န္တိ အာဟ. ဣတရော ‘‘မာဒိသော ဇာတိမာ ကိံ ဧဝရူပံ စဏ္ဍာလံ ခမာပေဿတိ? န ခမာပေမီ’’တိ.

มนุษย์ทั้งหลายไปสู่ราชสำนักแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ในทั่วพระนครไม่มีใครเลยที่ไม่ตื่น แต่รุ่งอรุณก็ยังไม่ปรากฏ นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ” (พระราชาตรัสว่า) “ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงเที่ยวตรวจดูในพระนครเถิด” พวกเขาเมื่อเที่ยวตรวจดูอยู่ ได้เห็นดาบสสองตนในศาลาของช่างหม้อ (จึงคิดว่า) “เรื่องนี้คงเป็นการกระทำของท่านเหล่านี้” แล้วไปกราบทูลแด่พระราชา เมื่อพระราชาตรัสว่า “พวกท่านจงไปถามพวกเขาเถิด” พวกเขาจึงมาถามชาติมาฤาษีว่า “ท่านเป็นผู้ทำให้เกิดความมืดหรือ” (ชาติมาฤาษีตอบว่า) “เราไม่ได้ทำ แต่ชฎิลโกงผู้นี้เลวทราม มีมายาไม่สิ้นสุด พวกท่านจงถามเขาเถิด” พวกเขามาถามพระมหาสัตว์ว่า “ท่านเจ้าข้า ท่านเป็นผู้ทำให้เกิดความมืดหรือ” (พระมหาสัตว์ตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านอาจารย์ผู้นี้สาปแช่งเรา เพราะฉะนั้นเราจึงได้ทำ” พวกเขาไปกราบทูลแด่พระราชา แม้พระราชาก็เสด็จมาแล้วตรัสถามพระมหาสัตว์ว่า “ท่านเจ้าข้า ท่านเป็นผู้ทำหรือ” (พระมหาสัตว์ตอบว่า) “ใช่แล้ว มหาบพิตร” (พระราชาตรัสถามว่า) “เพราะเหตุไร ท่านเจ้าข้า” (พระมหาสัตว์ตอบว่า) “ข้าพระองค์ถูกท่านผู้นี้สาปแช่ง ถ้าท่านผู้นี้จะขอขมาข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จะปล่อยดวงอาทิตย์” พระราชาตรัสว่า “ท่านเจ้าข้า โปรดขอขมาท่านผู้นี้เถิด” ฤาษีอีกตนหนึ่ง (ชาติมา) กล่าวว่า “ผู้มีชาติเช่นเราจะขอขมาคนจัณฑาลเช่นนี้ได้อย่างไร เราไม่ขอขมา”

အထ နံ မနုဿာ ‘‘န ကိံ တွံ အတ္တနော ရုစိယာ ခမာပေဿသီ’’တိ? ဝတွာ ဟတ္ထေသု စ ပါဒေသု စ ဂဟေတွာ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇာပေတွာ ‘‘ခမာပေဟီ’’တိ အာဟံသု. သော နိဿဒ္ဒေါ နိပဇ္ဇိ. ပုနပိ နံ ‘‘ခမာပေဟီ’’တိ အာဟံသု. တတော ‘‘ခမ မယှံ, အာစရိယာ’’တိ အာဟ. မဟာပုရိသော ‘‘အဟံ တာဝ တုယှံ ခမိတွာ သူရိယံ ဝိဿဇ္ဇေဿာမိ, သူရိယေ ပန ဥဂ္ဂတေ တဝ သီသံ သတ္တဓာ ဖလိဿတီ’’တိ ဝတွာ, ‘‘ဣမဿ သီသပ္ပမာဏံ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ မတ္ထကေ ဌပေတွာ ဧတံ နဒိယာ ဂလပ္ပမာဏေ ဥဒကေ ဌပေထာ’’တိ အာဟ. မနုဿာ တထာ အကံသု. ဧတ္တာဝတာ သရဋ္ဌကံ ရာဇဗလံ သန္နိပတိ. မဟာပုရိသော သူရိယံ မုဉ္စိ. သူရိယရသ္မိ အာဂန္တွာ မတ္တိကာပိဏ္ဍံ ပဟရိ. သော သတ္တဓာ ဘိဇ္ဇိ. တာဝဒေဝ သော နိမုဇ္ဇိတွာ ဧကေန တိတ္ထေန ဥတ္တရိတွာ ပလာယိ. သတ္ထာ ဣမံ ဝတ္ထုံ အာဟရိတွာ, ‘‘ဣဒါနိ တာဝ တွံ ဘိက္ခူနံ သန္တိကေ ပရိဘာသံ လဘသိ, ပုဗ္ဗေပိ ဣမံ ကောဓံ နိဿာယ ရဋ္ဌတော ပဗ္ဗာဇိတော’’တိ အနုသန္ဓိံ ဃဋေတွာ အထ နံ ဩဝဒန္တော န ခေါ တေ တံ တိဿ ပတိရူပန္တိအာဒိမာဟ. နဝမံ.

ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายกล่าวกับชาติมาฤาษีนั้นว่า “อะไรกัน ท่านจะไม่ขอขมาตามความพอใจของตนหรือ” แล้วจับทั้งที่มือและที่เท้า ให้นอนลงที่ใกล้เท้า (ของพระมหาสัตว์) แล้วกล่าวว่า “จงขอขมาเถิด” ชาติมาฤาษีนั้นนอนนิ่งไม่พูดอะไร พวกเขากล่าวกับชาติมาฤาษีนั้นอีกว่า “จงขอขมาเถิด” หลังจากนั้น ชาติมาฤาษีจึงกล่าวว่า “ท่านอาจารย์ โปรดอดโทษให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด” พระมหาสัตว์กล่าวว่า “เราจะอดโทษให้ท่านแล้วปล่อยดวงอาทิตย์ก่อน แต่เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว ศีรษะของท่านจักแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง” แล้วกล่าวว่า “พวกท่านจงเอาก้อนดินเหนียวขนาดเท่าศีรษะวางไว้บนศีรษะของผู้นี้ แล้วให้เขาอยู่ในน้ำในแม่น้ำระดับเพียงคอ” มนุษย์ทั้งหลายได้ทำเช่นนั้น เพียงเท่านั้น กองทัพของพระราชาพร้อมทั้งชาวแว่นแคว้นก็ประชุมกัน พระมหาสัตว์ปล่อยดวงอาทิตย์ รัศมีของดวงอาทิตย์มาแล้วกระทบก้อนดินเหนียว ก้อนดินเหนียวนั้นแตกออกเป็นเจ็ดเสี่ยง ในขณะนั้นเอง ชาติมาฤาษีนั้นก็ดำลงน้ำ ขึ้นมาที่ท่าแห่งหนึ่งแล้วหนีไป พระศาสดาทรงนำเรื่องนี้มาแล้ว ทรงเชื่อมความเข้ากันว่า “บัดนี้ ท่านได้รับการบริภาษในสำนักของภิกษุทั้งหลาย แม้ในกาลก่อน ท่านก็ถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้นเพราะอาศัยความโกรธนี้” ครั้งนั้น เมื่อจะทรงสั่งสอนติสสภิกษุนั้น จึงตรัสพระคาถาเป็นต้นว่า “ดูก่อนติสสะ การกระทำนั้นไม่สมควรแก่เธอเลย” จบสูตรที่ ๙

၁၀. ထေရနာမကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาเถรนามกสูตร

၂၄၄. ဒသမေ ဝဏ္ဏဝါဒီတိ အာနိသံသဝါဒီ. ယံ အတီတံ တံ ပဟီနန္တိ အတီတေ ခန္ဓပဉ္စကေ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန တံ ပဟီနံ နာမ ဟောတိ. အနာဂတန္တိ အနာဂတမ္ပိ ခန္ဓပဉ္စကံ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂပဋိနိဿဂ္ဂေန ပဋိနိဿဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ[Pg.223]. သဗ္ဗာဘိဘုန္တိ သဗ္ဗာ ခန္ဓာယတနဓာတုယော စ တယော ဘဝေ စ အဘိဘဝိတွာ ဌိတံ. သဗ္ဗဝိဒုန္တိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သဗ္ဗံ ဝိဒိတံ ပါကဋံ ကတွာ ဌိတံ. သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသူတိ တေသွေဝ ဓမ္မေသု တဏှာဒိဋ္ဌိလေပေဟိ အနုပလိတ္တံ. သဗ္ဗဉ္ဇဟန္တိ တဒေဝ သဗ္ဗံ တတ္ထ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ဇဟိတွာ ဌိတံ. တဏှက္ခယေ ဝိမုတ္တန္တိ တဏှက္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ တဒါရမ္မဏာယ ဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တံ. ဒသမံ.

๒๔๔. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า วณฺณวาที ได้แก่ ผู้กล่าวสรรเสริญอานิสงส์ บทว่า ยํ อตีตํ ตํ ปหีนํ ความว่า ขันธ์ ๕ ที่เป็นอดีต ชื่อว่าอันบุคคลละได้แล้ว ด้วยการละฉันทราคะในขันธ์ ๕ ที่เป็นอดีตนั้น บทว่า อนาคตํ ความว่า แม้ขันธ์ ๕ ที่เป็นอนาคต ก็ชื่อว่าอันบุคคลสละคืนได้แล้ว ด้วยการสละคืนฉันทราคะในขันธ์ ๕ ที่เป็นอนาคตนั้น บทว่า สพฺพาภิภุํ คือ ผู้ครอบงำขันธ์ อายตนะ ธาตุทั้งหมด และภพทั้งสามแล้วดำรงอยู่ บทว่า สพฺพวิทุํ คือ ผู้กระทำสิ่งทั้งหมดตามประเภทที่กล่าวแล้วนั้นให้เป็นที่รู้แจ้งปรากฏแล้วดำรงอยู่ บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ คือ ผู้ไม่ถูกฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิในธรรมทั้งหลายเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า สพฺพญฺชหํ คือ ผู้ละทิ้งวัฏฏะในภูมิสามทั้งหมดนั้นนั่นเอง ด้วยการละฉันทราคะในวัฏฏะในภูมิสามนั้นแล้วดำรงอยู่ บทว่า ตณฺหกฺขเย วิมุตฺตํ คือ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยผลวิมุตติซึ่งมีพระนิพพานอันเรียกว่าเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหานั้นเป็นอารมณ์ ในพระนิพพานนั้น จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. မဟာကပ္ပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถามหากัปปินสูตร

၂၄၅. ဧကာဒသမေ မဟာကပ္ပိနောတိ ဧဝံနာမကော အဘိညာဗလပ္ပတ္တော အသီတိမဟာသာဝကာနံ အဗ္ဘန္တရော မဟာထေရော. သော ကိရ ဂိဟိကာလေ ကုက္ကုဋဝတီနဂရေ တိယောဇနသတိကံ ရဇ္ဇံ အကာသိ. ပစ္ဆိမဘဝိကတ္တာ ပန တထာရူပံ သာသနံ သောတုံ ဩဟိတသောတော ဝိစရတိ. အထေကဒိဝသံ အမစ္စသဟဿပရိဝုတော ဥယျာနကီဠိကံ အဂမာသိ. တဒါ စ မဇ္ဈိမဒေသတော ဇင်္ဃဝါဏိဇာ တံ နဂရံ ဂန္တွာ, ဘဏ္ဍံ ပဋိသာမေတွာ, ‘‘ရာဇာနံ ပဿိဿာမာ’’တိ ပဏ္ဏာကာရဟတ္ထာ ရာဇကုလဒွါရံ ဂန္တွာ, ‘‘ရာဇာ ဥယျာနံ ဂတော’’တိ သုတွာ, ဥယျာနံ ဂန္တွာ, ဒွါရေ ဌိတာ, ပဋိဟာရဿ အာရောစယိံသု. အထ ရညော နိဝေဒိတေ ရာဇာ ပက္ကောသာပေတွာ နိယျာတိတပဏ္ဏာကာရေ ဝန္ဒိတွာ ဌိတေ, ‘‘တာတာ, ကုတော အာဂတတ္ထာ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘သာဝတ္ထိတော ဒေဝါ’’တိ. ‘‘ကစ္စိ ဝေါ ရဋ္ဌံ သုဘိက္ခံ, ဓမ္မိကော ရာဇာ’’တိ? ‘‘အာမ, ဒေဝါ’’တိ. ‘‘အတ္ထိ ပန တုမှာကံ ဒေသေ ကိဉ္စိ သာသန’’န္တိ? ‘‘အတ္ထိ, ဒေဝ, န ပန သက္ကာ ဥစ္ဆိဋ္ဌမုခေဟိ ကထေတု’’န္တိ. ရာဇာ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရေန ဥဒကံ ဒါပေသိ. တေ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ဒသဗလာဘိမုခါ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိတွာ, ‘‘ဒေဝ, အမှာကံ ဒေသေ ဗုဒ္ဓရတနံ နာမ ဥပ္ပန္န’’န္တိ အာဟံသု. ရညော ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနေ သုတမတ္တေ သကလသရီရံ ဖရမာနာ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ. တတော ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ, တာတာ, ဝဒထာ’’တိ? အာဟ. ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ဒေဝ ဝဒါမာ’’တိ. ဧဝံ တိက္ခတ္တုံ ဝဒါပေတွာ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ပဒံ အပရိမာဏံ, နာဿ သက္ကာ ပရိမာဏံ ကာတု’’န္တိ တသ္မိံယေဝ ပသန္နော သတသဟဿံ ဒတွာ ပုန ‘‘အညံ ကိံ သာသန’’န္တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘ဒေဝ ဓမ္မရတနံ နာမ ဥပ္ပန္န’’န္တိ. တမ္ပိ သုတွာ တထေဝ တိက္ခတ္တုံ ပဋိညံ ဂဟေတွာ အပရမ္ပိ သတသဟဿံ ဒတွာ ပုန ‘‘အညံ ကိံ သာသန’’န္တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘သံဃရတနံ ဒေဝ ဥပ္ပန္န’’န္တိ. တမ္ပိ သုတွာ တထေဝ တိက္ခတ္တုံ ပဋိညံ ဂဟေတွာ အပရမ္ပိ သတသဟဿံ [Pg.224] ဒတွာ ဒိန္နဘာဝံ ပဏ္ဏေ လိခိတွာ, ‘‘တာတာ, ဒေဝိယာ သန္တိကံ ဂစ္ဆထာ’’တိ ပေသေသိ. တေသု ဂတေသု အမစ္စေ ပုစ္ဆိ, ‘‘တာတာ, ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော, တုမှေ ကိံ ကရိဿထာ’’တိ? ‘‘ဒေဝ တုမှေ ကိံ ကတ္တုကာမာ’’တိ? ‘‘အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ. ‘‘မယမ္ပိ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဃရံ ဝါ ကုဋုမ္ဗံ ဝါ အနပလောကေတွာ ယေ အဿေ အာရုယှ ဂတာ, တေဟေဝ နိက္ခမိံသု.

๒๔๕. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า มหากัปปินะ คือ พระมหาเถระผู้มีนามอย่างนี้ว่ามหากัปปินะ ผู้บรรลุถึงกำลังคืออภิญญา เป็นผู้อยู่ในภายในแห่งพระมหาสาวก ๘๐ รูป ได้ยินว่า พระเถระนั้น ในสมัยเป็นคฤหัสถ์ ได้ครองราชสมบัติในแคว้นมีประมาณ ๓๐๐ โยชน์ ในกรุงกุกกุฏวดี ก็เพราะความเป็นผู้มีภพสุดท้าย ท่านจึงเงี่ยโสตสดับข่าวสารเห็นปานนั้นเที่ยวไป ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระองค์อันอำมาตย์พันหนึ่งแวดล้อม เสด็จไปเพื่อทรงเล่นในอุทยาน ก็ในครั้งนั้น พ่อค้าเดินเท้าจากมัชฌิมประเทศ ไปยังพระนครนั้น เก็บสินค้าไว้แล้ว คิดว่า "เราจักเฝ้าพระราชา" จึงถือเครื่องบรรณาการไปที่ประตูพระราชวัง ครั้นได้ฟังว่า "พระราชาเสด็จไปอุทยาน" จึงไปยังอุทยาน ยืนอยู่ที่ประตู แล้วแจ้งแก่เจ้าหน้าที่รักษาประตู ลำดับนั้น เมื่อเจ้าหน้าที่กราบทูลแด่พระราชาแล้ว พระราชาจึงรับสั่งให้เรียกเข้ามา เมื่อพวกพ่อค้าถวายเครื่องบรรณาการแล้วไหว้ยืนอยู่ จึงตรัสถามว่า "พ่อคุณทั้งหลาย ท่านมาจากไหนกัน?" (พวกเขากราบทูลว่า) "มาจากกรุงสาวัตถี พระเจ้าข้า" (พระราชาตรัสถามว่า) "แคว้นของท่านมีภิกษาหารสมบูรณ์ดีหรือ พระราชาทรงธรรมหรือไม่?" (พวกเขากราบทูลว่า) "สมบูรณ์ดี พระเจ้าข้า" (พระราชาตรัสถามว่า) "ก็ในแคว้นของท่าน มีข่าวสารอะไรบ้างหรือไม่?" (พวกเขากราบทูลว่า) "มี พระเจ้าข้า แต่ไม่สามารถจะกราบทูลด้วยปากที่ยังไม่ได้บ้วน" พระราชาจึงรับสั่งให้พระราชทานน้ำด้วยพระสุวรรณภิงคาร พวกเขาบ้วนปากแล้ว ประนมมือหันหน้าไปทางพระทศพล แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ในแคว้นของข้าพระองค์ พุทธรัตนะได้อุบัติขึ้นแล้ว" พอพระราชาได้ทรงสดับคำว่า "พุทโธ" เท่านั้น ปีติก็เกิดขึ้นแผ่ซ่านไปทั่วพระวรกาย ลำดับนั้น พระองค์ตรัสถามว่า "พ่อคุณทั้งหลาย ท่านกล่าวว่า พุทโธ หรือ?" (พวกเขากราบทูลว่า) "ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์กล่าวว่า พุทโธ" พระองค์รับสั่งให้พวกเขากล่าว ๓ ครั้ง แล้วทรงเลื่อมใสในบทนั้นนั่นเอง (ทรงดำริว่า) "บทว่า พุทโธ ไม่มีประมาณ ใครๆ ไม่สามารถจะทำการกำหนดประมาณแห่งบทนี้ได้" แล้วพระราชทานทรัพย์หนึ่งแสน แล้วตรัสถามอีกว่า "มีข่าวสารอะไรอื่นอีก?" (พวกเขากราบทูลว่า) "ข้าแต่สมมติเทพ ธรรมรัตนะได้อุบัติขึ้นแล้ว" พระองค์ทรงสดับคำนั้นแล้ว ก็ทรงให้พวกเขายืนยัน ๓ ครั้งเช่นนั้นเหมือนกัน แล้วพระราชทานทรัพย์อีกหนึ่งแสน แล้วตรัสถามอีกว่า "มีข่าวสารอะไรอื่นอีก?" (พวกเขากราบทูลว่า) "ข้าแต่สมมติเทพ สังฆรัตนะได้อุบัติขึ้นแล้ว" พระองค์ทรงสดับคำนั้นแล้ว ก็ทรงให้พวกเขายืนยัน ๓ ครั้งเช่นนั้นเหมือนกัน แล้วพระราชทานทรัพย์อีกหนึ่งแสน แล้วทรงให้เขียนเรื่องราวที่พระราชทานทรัพย์ลงในใบตาล แล้วรับสั่งส่งไปว่า "พ่อคุณทั้งหลาย ท่านจงไปยังสำนักของพระเทวีเถิด" เมื่อพวกพ่อค้าเหล่านั้นไปแล้ว พระองค์ตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า "พ่อคุณทั้งหลาย พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว พวกท่านจะทำอย่างไร?" (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) "ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงประสงค์จะทำอะไร?" (พระราชาตรัสว่า) "เราจะบวช" (พวกอำมาตย์กราบทูลว่า) "พวกข้าพระองค์ก็จะบวชด้วย" พวกเขาทั้งหมดไม่อาลัยเรือนหรือสมบัติ ออกไปด้วยม้าที่ตนขี่มานั่นเอง

ဝါဏိဇာ အနောဇာဒေဝိယာ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဏ္ဏံ ဒဿေသုံ. သာ ဝါစေတွာ ‘‘ရညာ တုမှာကံ ဗဟူ ကဟာပဏာ ဒိန္နာ, ကိံ တုမှေဟိ ကတံ, တာတာ’’တိ? ပုစ္ဆိ. ‘‘ပိယသာသနံ ဒေဝိ အာနီတ’’န္တိ. ‘‘အမှေပိ သက္ကာ, တာတာ, သုဏာပေတု’’န္တိ. ‘‘သက္ကာ ဒေဝိ, ဥစ္ဆိဋ္ဌမုခေဟိ ပန ဝတ္တုံ န သက္ကာ’’တိ. သာ သုဝဏ္ဏဘိင်္ဂါရေန ဥဒကံ ဒါပေသိ. တေ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ရညော အာရောစိတနယေနေဝ အာရောစေသုံ. သာပိ သုတွာ ဥပ္ပန္နပါမောဇ္ဇာ တေနေဝ နယေန ဧကေကသ္မိံ ပဒေ တိက္ခတ္တုံ ပဋိညံ ဂဟေတွာ ပဋိညာဂဏနာယ တီဏိ တီဏိ ကတွာ နဝသတသဟဿာနိ အဒါသိ. ဝါဏိဇာ သဗ္ဗာနိပိ ဒွါဒသသတသဟဿာနိ လဘိံသု. အထ နေ ‘‘ရာဇာ ကဟံ, တာတာ’’တိ, ပုစ္ဆိ. ‘‘ပဗ္ဗဇိဿာမီတိ နိက္ခန္တော ဒေဝီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, တာတာ, တုမှေ ဂစ္ဆထာ’’တိ တေ ဥယျောဇေတွာ ရညာ သဒ္ဓိံ ဂတာနံ အမစ္စာနံ မာတုဂါမေ ပက္ကောသာပေတွာ, ‘‘တုမှေ အတ္တနော သာမိကာနံ ဂတဋ္ဌာနံ ဇာနာထ အမ္မာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဇာနာမ အယျေ, ရညာ သဒ္ဓိံ ဥယျာနကီဠိကံ ဂတာ’’တိ. အာမ ဂတာ, တတ္ထ ပန ဂန္တွာ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော, ဓမ္မော ဥပ္ပန္နော, သံဃော ဥပ္ပန္နော’’တိ သုတွာ, ‘‘ဒသဗလဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ ဂတာ. ‘‘တုမှေ ကိံ ကရိဿထာ’’တိ? ‘‘တုမှေ ပန အယျေ ကိံ ကတ္တုကာမာ’’တိ? ‘‘အဟံ ပဗ္ဗဇိဿာမိ, န တေဟိ ဝန္တဝမနံ ဇိဝှဂ္ဂေ ဌပေယျ’’န္တိ. ‘‘ယဒိ ဧဝံ, မယမ္ပိ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ သဗ္ဗာ ရထေ ယောဇာပေတွာ နိက္ခမိံသု.

พวกพ่อค้าไปยังสำนักของพระนางอโนชาเทวีแล้วแสดงใบตาล พระนางทรงอ่านแล้วตรัสถามว่า "พระราชาพระราชทานกหาปณะแก่พวกท่านเป็นอันมาก พ่อคุณทั้งหลาย พวกท่านทำอะไรมา?" (พวกเขากราบทูลว่า) "ข้าแต่พระเทวี ข้าพระองค์นำข่าวอันเป็นที่รักมา" (พระเทวีตรัสว่า) "พ่อคุณทั้งหลาย พอจะให้เราฟังบ้างได้หรือไม่?" (พวกเขากราบทูลว่า) "ได้ พระเจ้าข้า แต่ไม่สามารถจะกราบทูลด้วยปากที่ยังไม่ได้บ้วน" พระนางจึงรับสั่งให้พระราชทานน้ำด้วยพระสุวรรณภิงคาร พวกเขาบ้วนปากแล้ว ได้กราบทูลตามนัยที่กราบทูลแด่พระราชานั่นเอง แม้พระนางครั้นทรงสดับแล้ว ก็ทรงเกิดความปราโมทย์ ให้พวกเขายืนยัน ๓ ครั้งในแต่ละบทโดยนัยนั้นเหมือนกัน แล้วทรงกระทำทรัพย์ให้เป็น ๓ เท่า ๓ เท่าตามจำนวนการยืนยัน พระราชทานทรัพย์เก้าแสน พวกพ่อค้าได้รับทรัพย์ทั้งหมดหนึ่งล้านสองแสน ลำดับนั้น พระนางตรัสถามพวกเขาว่า "พ่อคุณทั้งหลาย พระราชาอยู่ที่ไหน?" (พวกเขากราบทูลว่า) "ข้าแต่พระเทวี พระองค์เสด็จออกไปแล้ว ด้วยพระดำริว่า 'เราจักบวช'" (พระเทวีตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น พ่อคุณทั้งหลาย พวกท่านจงไปเถิด" แล้วทรงส่งพวกเขาไป รับสั่งให้เรียกภรรยาของอำมาตย์ที่ไปกับพระราชามา แล้วตรัสถามว่า "แม่ทั้งหลาย พวกท่านทราบที่ไปของสามีตนหรือไม่?" (พวกนางกราบทูลว่า) "ทราบเพคะ พระแม่เจ้า พวกเขาไปเล่นในอุทยานกับพระราชา" (พระเทวีตรัสว่า) "ใช่ พวกเขาไป แต่ครั้นไปที่นั่นแล้ว ได้ฟังว่า 'พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระธรรมอุบัติขึ้นแล้ว พระสงฆ์อุบัติขึ้นแล้ว' จึงไป ด้วยตั้งใจว่า 'เราจักบวชในสำนักของพระทศพล'" (พระเทวีตรัสถามว่า) "พวกท่านจะทำอย่างไร?" (พวกนางกราบทูลว่า) "แล้วพระแม่เจ้าเล่า ทรงประสงค์จะทำอะไร?" (พระเทวีตรัสว่า) "เราจะบวช เราจะไม่เอาของที่พวกเขาบ้วนทิ้งแล้วมาไว้ที่ปลายลิ้น" (พวกนางกราบทูลว่า) "ถ้าเช่นนั้น พวกหม่อมฉันก็จะบวชด้วย" หญิงทั้งหมดจึงให้เทียมรถแล้วออกไป

ရာဇာပိ အမစ္စသဟဿေန သဒ္ဓိံ ဂင်္ဂါယ တီရံ ပါပုဏိ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဂင်္ဂါ ပူရာ ဟောတိ. အထ နံ ဒိသွာ, ‘‘အယံ ဂင်္ဂါ ပူရာ စဏ္ဍမစ္ဆာကိဏ္ဏာ, အမှေဟိ သဒ္ဓိံ အာဂတာ ဒါသာ ဝါ မနုဿာ ဝါ နတ္ထိ, ယေ နော နာဝံ ဝါ ဥဠုမ္ပံ ဝါ ကတွာ ဒဒေယျုံ, ဧတဿ ပန သတ္ထု ဂုဏာ နာမ ဟေဋ္ဌာ အဝီစိတော ဥပရိ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပတ္ထဋာ, သစေ ဧသ သတ္ထာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဣမေသံ အဿာနံ ခုရပိဋ္ဌာနိ မာ တေမေန္တူ’’တိ ဥဒကပိဋ္ဌေန အဿေ ပက္ခန္ဒာပေသုံ[Pg.225]. ဧကအဿဿာပိ ခုရပိဋ္ဌမတ္တံ န တေမိ, ရာဇမဂ္ဂေန ဂစ္ဆန္တာ ဝိယ ပရတီရံ ပတွာ ပုရတော အညံ မဟာနဒိံ ပါပုဏိံသု. တတ္ထ အညာ သစ္စကိရိယာ နတ္ထိ, တာယ ဧဝ သစ္စကိရိယာယ တမ္ပိ အဍ္ဎယောဇနဝိတ္ထာရံ နဒိံ အတိက္ကမိံသု. အထ တတိယံ စန္ဒဘာဂံ နာမ မဟာနဒိံ ပတွာ တမ္ပိ တာယ ဧဝ သစ္စကိရိယာယ အတိက္ကမိံသု.

แม้พระราชาก็เสด็จพร้อมด้วยอำมาตย์หนึ่งพันถึงฝั่งแม่น้ำคงคา ก็ในสมัยนั้น แม่น้ำคงคาเต็มเปี่ยม ลำดับนั้น ทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำนั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) "แม่น้ำคงคานี้เต็มเปี่ยม คลาคล่ำด้วยปลาที่ดุร้าย ทาสหรือมนุษย์ที่มากับเรา ผู้ซึ่งจะทำเรือหรือแพให้แก่เราก็ไม่มี แต่คุณของพระศาสดาพระองค์นี้แผ่ไปตั้งแต่ข้างล่างคืออเวจี จนถึงข้างบนคือภวัคคพรหม ถ้าพระศาสดาพระองค์นี้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วไซร้ ขอพื้นกีบแห่งม้าเหล่านี้อย่าได้เปียกเลย" แล้วทรงขับม้าทั้งหลายไปบนผิวน้ำ แม้เพียงพื้นกีบของม้าตัวหนึ่งก็ไม่เปียก ราวกับไปตามราชมรรคา ถึงฝั่งตรงข้ามแล้ว ได้ไปถึงแม่น้ำใหญ่อีกสายหนึ่งข้างหน้า ในที่นั้น ไม่มีการทำสัจกิริยาอื่นอีก พวกเขาข้ามแม้แม่น้ำนั้นซึ่งกว้างครึ่งโยชน์ได้ด้วยสัจกิริยานั้นนั่นเอง ลำดับนั้น ครั้งที่สาม ได้ไปถึงแม่น้ำใหญ่ชื่อจันทภาคา และได้ข้ามแม้แม่น้ำนั้นด้วยสัจกิริยานั้นนั่นเอง

သတ္ထာပိ တံဒိဝသံ ပစ္စူသသမယေ မဟာကရုဏာသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ လောကံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဇ္ဇ မဟာကပ္ပိနော တိယောဇနသတိကံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ အမစ္စသဟဿပရိဝါရော မမ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတုံ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဒိသွာ, ‘‘မယာ တေသံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကာတုံ ယုတ္တ’’န္တိ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ, ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ, ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော သယမေဝ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ, အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ စန္ဒဘာဂါယ နဒိယာ တီရေ တေသံ ဥတ္တရဏတိတ္ထဿ အဘိမုခေ ဌာနေ မဟာနိဂြောဓရုက္ခော အတ္ထိ, တတ္ထ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇေသိ. တေ တေန တိတ္ထေန ဥတ္တရန္တာ စ ဆဗ္ဗဏ္ဏဗုဒ္ဓရသ္မိယော ဣတော စိတော စ ဝိဓာဝန္တိယော ဩလောကေန္တာ ဒသဗလဿ ပုဏ္ဏစန္ဒသဿိရိကံ မုခံ ဒိသွာ, ‘‘ယံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိဿ မယံ ပဗ္ဗဇိတာ, အဒ္ဓါ သော ဧသော’’တိ ဒဿနေနေဝ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဒိဋ္ဌဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဩနတာ ဝန္ဒမာနာ အာဂမ္မ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိံသု. ရာဇာ ဂေါပ္ဖကေသု ဂဟေတွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ သဒ္ဓိံ အမစ္စသဟဿေန. သတ္ထာ တေသံ ဓမ္မံ ကထေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ သဗ္ဗေ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာယ သတ္ထာရံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိံသု. သတ္ထာ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဣမေ စီဝရဒါနဿ ဒိန္နတ္တာ အတ္တနော စီဝရာနိ ဂဟေတွာဝ အာဂတာ’’တိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဟတ္ထံ ပသာရေတွာ, ‘‘ဧထ ဘိက္ခဝေါ သွာက္ခာတော ဓမ္မော, စရထ ဗြဟ္မစရိယံ သမ္မာ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာယာ’’တိ အာဟ. သာဝ တေသံ အာယသ္မန္တာနံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ အဟောသိ, ဝဿသဋ္ဌိကတ္ထေရာ ဝိယ သတ္ထာရံ ပရိဝါရယိံသု.

แม้พระศาสดา ในวันนั้น เวลาใกล้รุ่ง เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติแล้ว ทรงตรวจดูโลก ทรงเห็นว่า "วันนี้ พระเจ้ามหากัปปินะทรงละราชสมบัติขนาด ๓๐๐ โยชน์ มีอำมาตย์หนึ่งพันเป็นบริวาร กำลังมาเพื่อบวชในสำนักของเรา" จึงทรงดำริว่า "เราควรทำการต้อนรับแก่พวกเขา" แล้วแต่เช้าตรู่ ทรงทำสรีรกิจ มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว ในเวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว โดยพระองค์เดียว ทรงถือบาตรและจีวร เหาะขึ้นไปในอากาศ ประทับ ณ ริมฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ณ สถานที่ตรงหน้าท่าข้ามของพวกเขา มีต้นไทรใหญ่อยู่ ณ ที่นั้น ประทับนั่งขัดสมาธิ ทรงตั้งสติไว้เฉพาะพระพักตร์ แล้วทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ ประการ ชนเหล่านั้นเมื่อข้ามด้วยท่าน้ำนั้น แลดูพระพุทธรัศมี ๖ ประการ ซึ่งแล่นไปมาในที่นั้นๆ เห็นพระพักตร์ของพระทศพลอันมีสิริดุจพระจันทร์วันเพ็ญ จึงถึงความตกลงใจด้วยการเห็นเท่านั้นว่า "เราทั้งหลายบวชอุทิศพระศาสดาพระองค์ใด แน่แท้ พระศาสดาพระองค์นั้นคือพระองค์นี้" ตั้งแต่ที่ที่เห็นเป็นต้นไป ก็น้อมกายลงไหว้อยู่ เข้าไปเฝ้าถวายบังคมพระศาสดา พระราชาทรงจับที่ข้อพระบาทถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พร้อมด้วยอำมาตย์หนึ่งพัน พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่พวกเขา ในกาลจบเทศนา ทั้งหมดตั้งอยู่ในพระอรหัตแล้ว ได้ทูลขอบรรพชากะพระศาสดา พระศาสดาทรงดำริว่า "ในกาลก่อน ชนเหล่านี้ได้ถวายจีวรทานแล้ว จึงถือเอาจีวรของตนมาเอง" ดังนี้แล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์อันมีวรรณะดุจทองคำ ตรัสว่า "เธอทั้งหลายจงเป็นภิกษุมาเถิด ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว เธอทั้งหลายจงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด" นั่นแหละเป็นการบรรพชาและอุปสมบทของท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ท่านเหล่านั้นได้แวดล้อมพระศาสดาราวกับพระเถระผู้มีพรรษา ๖๐

အနောဇာပိ ဒေဝီ ရထသဟဿပရိဝါရာ ဂင်္ဂါတီရံ ပတွာ ရညော အတ္ထာယ အာဘတံ နာဝံ ဝါ ဥဠုမ္ပံ ဝါ အဒိသွာ အတ္တနော ဗျတ္တတာယ စိန္တေသိ – ‘‘ရာဇာ သစ္စကိရိယံ ကတွာ ဂတော ဘဝိဿတိ, သော ပန သတ္ထာ န ကေဝလံ တေသံယေဝ [Pg.226] အတ္ထာယ နိဗ္ဗတ္တော, သစေ သော သတ္ထာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, အမှာကံ ရထာ မာ ဥဒကေ နိမုဇ္ဇိံသူ’’တိ ဥဒကပိဋ္ဌေ ရထေ ပက္ခန္ဒာပေသိ. ရထာနံ နေမိဝဋ္ဋိမတ္တမ္ပိ န တေမိ. ဒုတိယတတိယနဒီပိ တေနေဝ သစ္စကာရေန ဥတ္တရမာနာယေဝ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ သတ္ထာရံ အဒ္ဒသ. သတ္ထာ ‘‘ဣမာသံ အတ္တနော သာမိကေ ပဿန္တီနံ ဆန္ဒရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ မဂ္ဂဖလာနံ အန္တရာယံ ကရေယျ, သော ဧဝံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီ’’တိ ယထာ အညမညေ န ပဿန္တိ, တထာ အကာသိ. တာ သဗ္ဗာပိ တိတ္ထတော ဥတ္တရိတွာ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ နိသီဒိံသု. သတ္ထာ တာသံ ဓမ္မံ ကထေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ သဗ္ဗာပိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ အညမညေ ပဿိံသု. သတ္ထာ ‘‘ဥပ္ပလဝဏ္ဏာ အာဂစ္ဆတူ’’တိ စိန္တေသိ. ထေရီ အာဂန္တွာ သဗ္ဗာ ပဗ္ဗာဇေတွာ အာဒါယ ဘိက္ခုနီနံ ဥပဿယံ ဂတာ. သတ္ထာ ဘိက္ခုသဟဿံ ဂဟေတွာ အာကာသေန ဇေတဝနံ အဂမာသိ. ဣမံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘မဟာကပ္ပိနောတိ ဧဝံ နာမကော အဘိညာဗလပ္ပတ္တော အသီတိမဟာသာဝကာနံ အဗ္ဘန္တရော မဟာထေရော’’တိ.

แม้พระนางอโนชาเทวี มีรถหนึ่งพันเป็นบริวาร เสด็จถึงฝั่งแม่น้ำคงคาแล้ว ไม่ทรงเห็นเรือหรือแพที่นำมาเพื่อพระราชา จึงทรงดำริด้วยความเป็นผู้ฉลาดของพระองค์ว่า "พระราชาคงจะทรงทำสัจกิริยาเสด็จไปแล้ว ก็พระศาสดาพระองค์นั้นมิได้อุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่พวกเขาเท่านั้น ถ้าพระศาสดาพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจริง ขอรถทั้งหลายของพวกเราอย่าได้จมลงในน้ำเลย" ดังนี้แล้ว รับสั่งให้ขับรถทั้งหลายไปบนผิวน้ำ แม้เพียงขอบกงล้อของรถทั้งหลายก็มิได้เปียก เมื่อข้ามแม่น้ำสายที่สองและที่สามด้วยสัจกิริยานั้นเหมือนกัน ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นพระศาสดาที่โคนต้นไทร พระศาสดาทรงดำริว่า "เมื่อหญิงเหล่านี้เห็นสามีของตน ฉันทราคะจะเกิดขึ้นทำอันตรายแก่มรรคผล เขาจักไม่สามารถทำอย่างนั้นได้" จึงทรงทำโดยประการที่พวกเขาไม่เห็นซึ่งกันและกัน หญิงเหล่านั้นทั้งหมดข้ามจากท่าแล้ว ถวายบังคมพระทศพลแล้ว นั่งลง พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่หญิงเหล่านั้น ในกาลจบเทศนา ทั้งหมดตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว จึงเห็นซึ่งกันและกัน พระศาสดาทรงดำริว่า "ขอพระอุบลวรรณาเถรีจงมาเถิด" พระเถรีมาแล้ว ให้หญิงทั้งหมดบวชแล้ว พาไปยังสำนักของภิกษุณี พระศาสดาทรงพาภิกษุหนึ่งพันเสด็จไปพระเชตวันโดยทางอากาศ คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนี้ว่า "คำว่า มหากัปปิโน คือ พระมหาเถระผู้มีชื่ออย่างนี้ ผู้ถึงพร้อมด้วยกำลังแห่งอภิญญา เป็นหนึ่งในมหาสาวก ๘๐ องค์"

ဇနေတသ္မိန္တိ ဇနိတေ ပဇာယာတိ အတ္ထော. ယေ ဂေါတ္တပဋိသာရိနောတိ ယေ ‘‘မယံ ဝါသေဋ္ဌာ ဂေါတမာ’’တိ ဂေါတ္တံ ပဋိသရန္တိ ပဋိဇာနန္တိ, တေသံ ခတ္တိယော သေဋ္ဌောတိ အတ္ထော. ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နောတိ အဋ္ဌဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ စေဝ ပန္နရသဓမ္မဘေဒေန စရဏေန စ သမန္နာဂတော. တပတီတိ ဝိရောစတိ. ဈာယီ တပတိ ဗြာဟ္မဏောတိ ခီဏာသဝဗြာဟ္မဏော ဒုဝိဓေန ဈာနေန ဈာယမာနော တပတိ ဝိရောစတိ. တသ္မိံ ပန ခဏေ ကာလုဒါယိတ္ထေရော ဒုဝိဓေန ဈာနေန ဈာယမာနော အဝိဒူရေ နိသိန္နော ဟောတိ. ဗုဒ္ဓေါ တပတီတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေါ ဝိရောစတိ. သဗ္ဗမင်္ဂလဂါထာ ကိရေသာ. ဘာတိကရာဇာ ကိရ ဧကံ ပူဇံ ကာရေတွာ အာစရိယကံ အာဟ – ‘‘တီဟိ ရတနေဟိ အမုတ္တံ ဧကံ ဇယမင်္ဂလံ ဝဒထာ’’တိ. သော တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သမ္မသိတွာ ဣမံ ဂါထံ ဝဒန္တော ‘‘ဒိဝါ တပတိ အာဒိစ္စော’’တိ ဝတွာ အတ္ထင်္ဂမေန္တဿ သူရိယဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိ. ‘‘ရတ္တိမာဘာတိ စန္ဒိမာ’’တိ, ဥဋ္ဌဟန္တဿ စန္ဒဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိ. ‘‘သန္နဒ္ဓေါ ခတ္တိယော တပတီ’’တိ ရညော အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိ. ‘‘ဈာယီ တပတိ ဗြာဟ္မဏော’’တိ ဘိက္ခုသံဃဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိ. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ တပတိ တေဇသာ’’တိ ဝတွာ ပန မဟာစေတိယဿ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂဏှိ. အထ နံ ရာဇာ ‘‘မာ ဟတ္ထံ ဩတာရေဟီ’’တိ ဥက္ခိတ္တသ္မိံယေဝ ဟတ္ထေ သဟဿံ ဌပေသိ. ဧကာဒသမံ.

บทว่า ชเนตสฺมึ ความว่า ในหมู่ชนผู้เกิดแล้ว บทว่า เย โคตฺตปฏิสาริโน ความว่า ชนเหล่าใด ยึดถือ ปฏิญาณโคตรว่า "เราเป็นวาสิฏฐโคตร โคตมโคตร" ในชนเหล่านั้น กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐที่สุด บทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชา ๘ และจรณะอันมีประเภท ๑๕ อย่าง บทว่า ตปติ คือ ย่อมรุ่งเรือง บทว่า ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ คือ พระขีณาสพผู้เป็นพราหมณ์ เมื่อเพ่งอยู่ด้วยฌาน ๒ อย่าง ย่อมรุ่งเรือง ก็ในขณะนั้น พระกาฬุทายีเถระเพ่งอยู่ด้วยฌาน ๒ อย่าง นั่งอยู่ไม่ไกล บทว่า พุทฺโธ ตปติ คือ พระสัพพัญญูพุทธเจ้าย่อมรุ่งเรือง ได้ยินว่า คาถานี้เป็นสัพพมงคลคาถา ได้ยินว่า พระเจ้าภาติกราชารับสั่งให้ทำการบูชาอย่างหนึ่งแล้ว ตรัสกับอาจารย์ว่า "ท่านจงกล่าวชัยมงคลคาถาบทหนึ่งที่ไม่เกี่ยวข้องกับรัตนะ ๓" ท่านอาจารย์นั้นพิจารณาพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกแล้ว เมื่อกล่าวคาถานี้ กล่าวว่า "ทิวา ตปติ อาทิจฺโจ" แล้วประคองอัญชลีต่อพระอาทิตย์ที่กำลังอัสดง (กล่าวว่า) "รตฺตึมาภาติ จนฺทิมา" แล้วประคองอัญชลีต่อพระจันทร์ที่กำลังขึ้น (กล่าวว่า) "สนฺนทฺโธ ขตฺติโย ตปติ" แล้วประคองอัญชลีต่อพระราชา (กล่าวว่า) "ฌายี ตปติ พฺราหฺมโณ" แล้วประคองอัญชลีต่อภิกษุสงฆ์ แต่เมื่อกล่าวว่า "พุทฺโธ ตปติ เตชสา" แล้วประคองอัญชลีต่อพระมหาเจดีย์ ลำดับนั้น พระราชาตรัสกับท่านว่า "ท่านอย่าลดมือลง" แล้วทรงวางทรัพย์หนึ่งพันไว้บนมือที่ยกขึ้นนั้นเอง จบสูตรที่ ๑๑

၁၂. သဟာယကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๒. อรรถกถาสหายกสูตร

၂၄၆. ဒွါဒသမေ [Pg.227] စိရရတ္တံသမေတိကာတိ ဒီဃရတ္တံ သံသန္ဒိတွာ သမေတွာ ဌိတလဒ္ဓိနော. တေ ကိရ ပဉ္စဇာတိသတာနိ ဧကတောဝ ဝိစရိံသု. သမေတိ နေသံ သဒ္ဓမ္မောတိ ဣဒါနိ ဣမေသံ အယံ သာသနဓမ္မော သံသန္ဒတိ သမေတိ. ဓမ္မေ ဗုဒ္ဓပ္ပဝေဒိတေတိ ဗုဒ္ဓေန ပဝေဒိတေ ဓမ္မေ ဧတေသံ သာသနဓမ္မော သောဘတီတိ အတ္ထော. သုဝိနီတာ ကပ္ပိနေနာတိ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယေန အရိယပ္ပဝေဒိတေ ဓမ္မေ သုဋ္ဌု ဝိနီတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ဒွါဒသမံ.

๒๔๖. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า จิรรตฺตํสเมติกา ความว่า ผู้มีลัทธิที่คบหา สมาคมกันมาสิ้นกาลนาน ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นเที่ยวไปด้วยกันตลอด ๕๐๐ ชาติ บทว่า สเมติ เนสํ สทฺธมฺโม ความว่า บัดนี้ ศาสนธรรมนี้ของท่านเหล่านี้ ย่อมเข้ากันได้ ย่อมสอดคล้องกัน บทว่า ธมฺเม พุทฺธปฺปเวทิเต ความว่า ในธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศแล้ว ศาสนธรรมของท่านเหล่านี้ย่อมงดงาม บทว่า สุวินีตา กปฺปิเนน ความว่า อันพระอุปัชฌาย์ของตนแนะนำดีแล้วในธรรมที่พระอริยเจ้าประกาศแล้ว บทที่เหลือในที่ทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๑๒

ဘိက္ခုသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาภิกขุสังยุต จบแล้ว

ဣတိ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถัปปกาสินี

နိဒါနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาพรรณนานิทานวรรค จบแล้ว