นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、供養を受けるにふさわしい方、正しく自ら悟られた方に、礼拝いたします。

สํยุตฺตนิกาโย

相応部

สฬายตนวคฺโค

六処篇

๑. สฬายตนสํยุตฺตํ

1. 六処相応

๑. อนิจฺจวคฺโค

1. 無常品

๑. อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตํ

1. 内無常経

๑. เอวํ [Pg.236] เม สุตํ. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

1. このように私は聞きました。ある時、世尊は舎衛城のジェータ林、給孤独園に滞在しておられました。そこで世尊は比丘たちに“比丘たちよ”と呼びかけられました。比丘たちは“尊師”と世尊に応答しました。世尊は次のように仰せられました。

‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. โสตํ อนิจฺจํ. ยทนิจฺจํ…เป… ฆานํ อนิจฺจํ. ยทนิจฺจํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. กาโย อนิจฺโจ. ยทนิจฺจํ…เป… มโน อนิจฺโจ. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ฆานสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, กายสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ[Pg.237], มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

“比丘たちよ、眼は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。耳は無常である。……（中略）……鼻は無常である。……（中略）……舌は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。身は無常である。……（中略）……意は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。比丘たちよ、このように見る、よく聞いた聖なる弟子は、眼においても厭離し、耳においても厭離し、鼻においても厭離し、舌においても厭離し、身においても厭離し、意においても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第一。”

๒. อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตํ

2. 内苦経

๒. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา; ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. โสตํ ทุกฺขํ…เป… ฆานํ ทุกฺขํ… ชิวฺหา ทุกฺขา… กาโย ทุกฺโข… มโน ทุกฺโข. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา; ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ทุติยํ.

2. “比丘たちよ、眼は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。耳は苦である。……（中略）……鼻は苦である。……舌は苦である。……身は苦である。……意は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見る……（中略）……‘もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第二。”

๓. อชฺฌตฺตานตฺตสุตฺตํ

3. 内無我経

๓. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. โสตํ อนตฺตา…เป… ฆานํ อนตฺตา… ชิวฺหา อนตฺตา… กาโย อนตฺตา… มโน อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ตติยํ.

3. “比丘たちよ、眼は無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。耳は無我である。……（中略）……鼻は無我である。……舌は無我である。……身は無我である。……意は無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見る……（中略）……‘もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第三。”

๔. พาหิรานิจฺจสุตฺตํ

4. 外無常経

๔. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, สทฺเทสุปิ นิพฺพินฺทติ, คนฺเธสุปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ, โผฏฺฐพฺเพสุปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. จตุตฺถํ.

4. “比丘たちよ、色は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。声、香、味、触、法は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。比丘たちよ、このように見る、よく聞いた聖なる弟子は、色においても厭離し、声においても厭離し、香においても厭離し、味においても厭離し、触においても厭離し、法においても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第四。”

๕. พาหิรทุกฺขสุตฺตํ

5. 外苦経

๕. ‘‘รูปา[Pg.238], ภิกฺขเว, ทุกฺขา. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา; ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ปญฺจมํ.

5. “比丘たちよ、色は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。声、香、味、触、法は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見る……（中略）……‘もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第五。”

๖. พาหิรานตฺตสุตฺตํ

6. 外無我経

๖. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

6. “比丘たちよ、色は無無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。声、香、味、触、法は無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見る……（中略）……‘もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第六。”

๗. อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตํ

7. 内無常過去未来経

๗. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อตีตานาคตํ; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ จกฺขุสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ จกฺขุํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โสตํ อนิจฺจํ… ฆานํ อนิจฺจํ… ชิวฺหา อนิจฺจา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนาย! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตาย ชิวฺหาย อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ ชิวฺหํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนาย ชิวฺหาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. กาโย อนิจฺโจ…เป… มโน อนิจฺโจ อตีตานาคโต; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ มนสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ มนํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส มนสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. สตฺตมํ.

7. “比丘たちよ、過去と未来の眼は無常である。ましてや現在の眼については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の眼に対して執着を離れており、未来の眼を喜ばず、現在の眼に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。耳は無常である……鼻は無常である……過去と未来の舌は無常である。ましてや現在の舌については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の舌に対して執着を離れており、未来の舌を喜ばず、現在の舌に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。体は無常である……過去と未来の意は無常である。ましてや現在の意については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の意に対して執着を離れており、未来の意を喜ばず、現在の意に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。”（第七の経）

๘. อชฺฌตฺตทุกฺขาตีตานาคตสุตฺตํ

8. 内・苦・過去未来経

๘. ‘‘จกฺขุํ[Pg.239], ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อตีตานาคตํ; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ จกฺขุสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ จกฺขุํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โสตํ ทุกฺขํ…เป… ฆานํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนาย! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตาย ชิวฺหาย อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ ชิวฺหํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนาย ชิวฺหาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. กาโย ทุกฺโข…เป… มโน ทุกฺโข อตีตานาคโต; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ มนสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ มนํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส มนสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

8. “比丘たちよ、過去と未来の眼は苦である。ましてや現在の眼については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の眼に対して執着を離れており、未来の眼を喜ばず、現在の眼に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。耳は苦である……鼻は苦である……過去と未来の舌は苦である。ましてや現在の舌については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の舌に対して執着を離れており、未来の舌を喜ばず、現在の舌に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。体は苦である……過去と未来の意は苦である。ましてや現在の意については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の意に対して執着を離れており、未来の意を喜ばず、現在の意に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。”（第八の経）

๙. อชฺฌตฺตานตฺตาตีตานาคตสุตฺตํ

9. 内・無我・過去未来経

๙. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตานาคตํ; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ จกฺขุสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ จกฺขุํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โสตํ อนตฺตา…เป… ฆานํ อนตฺตา…เป… ชิวฺหา อนตฺตา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนาย! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตาย ชิวฺหาย อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ ชิวฺหํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนาย ชิวฺหาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. กาโย อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา อตีตานาคโต; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ มนสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ มนํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส มนสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. นวมํ.

9. “比丘たちよ、過去と未来の眼は無我である。ましてや現在の眼については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の眼に対して執着を離れており、未来の眼を喜ばず、現在の眼に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。耳は無我である……鼻は無我である……過去と未来の舌は無我である。ましてや現在の舌については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の舌に対して執着を離れており、未来の舌を喜ばず、現在の舌に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。体は無我である……過去と未来の意は無我である。ましてや現在の意については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の意に対して執着を離れており、未来の意を喜ばず、現在の意に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。”（第九の経）

๑๐. พาหิรานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตํ

10. 外・無常・過去未来経

๑๐. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ รูเปสุ [Pg.240] อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต รูเป นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ รูปานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ ธมฺเมสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต ธมฺเม นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. ทสมํ.

10. “比丘たちよ、過去と未来の諸々の色は無常である。ましてや現在の色については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の色に対して執着を離れており、未来の色を喜ばず、現在の色に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。声……香……味……触……過去と未来の諸々の法は無常である。ましてや現在の法については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の法に対して執着を離れており、未来の法を喜ばず、現在の法に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。”（第十の経）

๑๑. พาหิรทุกฺขาตีตานาคตสุตฺตํ

11. 外・苦・過去未来経

๑๑. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ รูเปสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต รูเป นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ รูปานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ…เป. …. เอกาทสมํ.

11. “比丘たちよ、過去と未来の諸々の色は苦である。ましてや現在の色については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の色に対して執着を離れており、未来の色を喜ばず、現在の色に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。……（中略）……”（第十一の経）

๑๒. พาหิรานตฺตาตีตานาคตสุตฺตํ

12. 外・無我・過去未来経

๑๒. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ รูเปสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต รูเป นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ รูปานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ ธมฺเมสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต ธมฺเม นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

12. “比丘たちよ、過去と未来の諸々の色は無我である。ましてや現在の色については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の色に対して執着を離れており、未来の色を喜ばず、現在の色に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。声……香……味……触……過去と未来の諸々の法は無我である。ましてや現在の法については言うまでもない。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、過去の法に対して執着を離れており、未来の法を喜ばず、現在の法に対しては、厭離し、離欲し、滅尽するために実践している。”（第十二の経）

อนิจฺจวคฺโค ปฐโม.

第一 無常品（完結）。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要約（摂頌）は以下の通りである。

อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา จ, ตโย อชฺฌตฺตพาหิรา;

ยทนิจฺเจน ตโย วุตฺตา, เต เต อชฺฌตฺตพาหิราติ.

無常、苦、無我、これら内と外の三つずつ。無常（の句）によって三つが説かれ、それら内と外の経が説かれた。

๒. ยมกวคฺโค

2. 第二 双品

๑. ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตํ

1. 第一 前正覚経

๑๓. สาวตฺถินิทานํ[Pg.241]. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข จกฺขุสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก โสตสฺส…เป… โก ฆานสฺส… โก ชิวฺหาย… โก กายสฺส… โก มนสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข จกฺขุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ จกฺขุสฺส อสฺสาโท. ยํ จกฺขุํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ จกฺขุสฺส อาทีนโว. โย จกฺขุสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ. ยํ โสตํ…เป… ยํ ฆานํ…เป… ยํ ชิวฺหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ชิวฺหาย อสฺสาโท. ยํ ชิวฺหา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ชิวฺหาย อาทีนโว. โย ชิวฺหาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ชิวฺหาย นิสฺสรณํ. ยํ กายํ…เป… ยํ มนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ มนสฺส อสฺสาโท. ยํ มโน อนิจฺโจ ทุกฺโข วิปริณามธมฺโม, อยํ มนสฺส อาทีนโว. โย มนสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ มนสฺส นิสฺสรณ’’’นฺติ.

13. 舎衛城での因縁。比丘たちよ、悟りを開く前、未だ悟りを得ていない菩薩であった私に、次のような考えが生じた。‘眼の味わいとは何か、過患とは何か、離脱とは何か。耳の……鼻の……舌の……身の……意の味わいとは何か、過患とは何か、離脱とは何か’と。比丘たちよ、その私に次のような考えが生じた。‘眼に縁って生じる楽や喜び、これが眼の味わいである。眼が無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが眼の過患である。眼における欲貪の制御、欲貪の放棄、これが眼の離脱である。……（中略）……舌に縁って生じる楽や喜び、これが舌の味わいである。舌が無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが舌の過患である。舌における欲貪の制御、欲貪の放棄、これが舌の離脱である。……（中略）……意に縁って生じる楽や喜び、これが意の味わいである。意が無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが意の過患である。意における欲貪の制御、欲貪の放棄、これが意の離脱である’と。

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ปฐมํ.

比丘たちよ、私がこれら六つの内なる入処について、このように、味わいを味わいとして、過患を過患として、離脱を離脱として、ありのままに知らなかった間は、比丘たちよ、私は、神々、魔、梵天を伴うこの世界において、沙門、婆羅門、神、人間を含む生きとし生けるものの中で、‘無上正等覚を悟った’とは宣言しなかった。比丘たちよ、しかし、私がこれら六つの内なる入処について、このように、味わいを味わいとして、過患を過患として、離脱を離脱として、ありのままに知ったとき、比丘たちよ、私は、神々、魔、梵天を伴うこの世界において、沙門、婆羅門、神、人間を含む生きとし生けるものの中で、‘無上正等覚を悟った’と宣言した。そして、私に知と見が生じた。‘私の解脱は揺るぎない。これが最後の生であり、もはや再誕することはない’と。第一（の経）。

๒. ทุติยปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตํ

2. 第二 悟りの前経

๑๔. ‘‘ปุพฺเพว [Pg.242] เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข รูปานํ อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก สทฺทานํ…เป… โก คนฺธานํ… โก รสานํ… โก โผฏฺฐพฺพานํ… โก ธมฺมานํ อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข รูเป ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ รูปานํ อสฺสาโท. ยํ รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ รูปานํ อาทีนโว. โย รูเปสุ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ รูปานํ นิสฺสรณํ. ยํ สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ยํ ธมฺเม ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ธมฺมานํ อสฺสาโท. ยํ ธมฺมา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ธมฺมานํ อาทีนโว. โย ธมฺเมสุ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ธมฺมานํ นิสฺสรณ’’’นฺติ.

14. 比丘たちよ、悟りを開く前、未だ悟りを得ていない菩薩であった私に、次のような考えが生じた。‘色の味わいとは何か、過患とは何か、離脱とは何か。声の……香の……味の……触の……法の味わいとは何か、過患とは何か、離脱とは何か’と。比丘たちよ、その私に次のような考えが生じた。‘色に縁って生じる楽や喜び、これが色の味わいである。色が無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが色の過患である。色における欲貪の制御、欲貪の放棄、これが色の離脱である。……（中略）……法に縁って生じる楽や喜び、これが法の味わいである。法が無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが法の過患である。法における欲貪の制御、欲貪の放棄、これが法の離脱である’と。

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ทุติยํ.

比丘たちよ、私がこれら六つの外なる入処について、このように、味わいを味わいとして、過患を過患として、離脱を離脱として、ありのままに知らなかった間は、比丘たちよ、私は、神々、魔、梵天を伴うこの世界において、沙門、婆羅門、神、人間を含む生きとし生けるものの中で、‘無上正等覚を悟った’とは宣言しなかった。比丘たちよ、しかし、私がこれら六つの外なる入処について、このように、味わいを味わいとして、過患を過患として、離脱を離脱として、ありのままに知ったとき、比丘たちよ、私は、神々、魔、梵天を伴うこの世界において、沙門、婆羅門、神、人間を含む生きとし生けるものの中で、‘無上正等覚を悟った’と宣言した。そして、私に知と見が生じた。‘私の解脱は揺るぎない。これが最後の生であり、もはや再誕することはない’と。第二（の経）。

๓. ปฐมอสฺสาทปริเยสนสุตฺตํ

3. 第一 味わいの探求経

๑๕. ‘‘จกฺขุสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย จกฺขุสฺส อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา จกฺขุสฺส อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. จกฺขุสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย จกฺขุสฺส อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา จกฺขุสฺส อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. จกฺขุสฺสาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. โสตสฺสาหํ[Pg.243], ภิกฺขเว… ฆานสฺสาหํ, ภิกฺขเว… ชิวฺหายาหํ ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย ชิวฺหาย อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ชิวฺหาย อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ชิวฺหายาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย ชิวฺหาย อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ชิวฺหาย อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ชิวฺหายาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ ชิวฺหาย นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ชิวฺหาย นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. มนสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย มนสฺส อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา มนสฺส อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. มนสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย มนสฺส อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา มนสฺส อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. มนสฺสาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ มนสฺส นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา มนสฺส นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ.

15. “比丘たちよ、私は眼の味わい（甘美さ）の探求を行いました。眼の味わいがあるところ、それを私は得ました。眼の味わいがある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は眼の過患（災い）の探求を行いました。眼の過患があるところ、それを私は得ました。眼の過患がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は眼の離脱（脱出）の探求を行いました。眼の離脱があるところ、それを私は得ました。眼の離脱がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、耳についても……鼻についても……比丘たちよ、私は舌の味わいの探求を行いました。舌の味わいがあるところ、それを私は得ました。舌の味わいがある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は舌の過患の探求を行いました。舌の過患があるところ、それを私は得ました。舌の過患がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は舌の離脱の探求を行いました。舌の離脱があるところ、それを私は得ました。舌の離脱がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。……比丘たちよ、私は意（心）の味わいの探求を行いました。意の味わいがあるところ、それを私は得ました。意の味わいがある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は意の過患の探求を行いました。意の過患があるところ、それを私は得ました。意の過患がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は意の離脱の探求を行いました。意の離脱があるところ、それを私は得ました。意の離脱がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。”

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ…เป… ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ตติยํ.

“比丘たちよ、私がこれら六つの内なる感官（内処）について、その味わいを味わいとして、過患を過患として、離脱を離脱として、ありのままに如実に知らなかった間は……（中略）……（如実に知ったとき）私は（無上正等覚を）宣言しました。私に知と見が生じました。‘私の解脱は不動であり、これが最後の生である。もはや再誕生することはない’と。第三（の経）。”

๔. ทุติยอสฺสาทปริเยสนสุตฺตํ

4. 第二 味わい探求経

๑๖. ‘‘รูปานาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย รูปานํ อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปานํ อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. รูปานาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย รูปานํ อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปานํ อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. รูปานาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ รูปานํ นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปานํ นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. สทฺทานาหํ, ภิกฺขเว… คนฺธานาหํ, ภิกฺขเว… รสานาหํ, ภิกฺขเว… โผฏฺฐพฺพานาหํ, ภิกฺขเว… ธมฺมานาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย ธมฺมานํ อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ธมฺมานํ อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ธมฺมานาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย ธมฺมานํ อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ธมฺมานํ อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ธมฺมานาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ ธมฺมานํ นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ธมฺมานํ นิสฺสรณํ, ปญฺญาย [Pg.244] เม ตํ สุทิฏฺฐํ.

16. “比丘たちよ、私は諸々の形態（色）の味わいの探求を行いました。形態の味わいがあるところ、それを私は得ました。形態の味わいがある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は形態の過患の探求を行いました。形態の過患があるところ、それを私は得ました。形態の過患がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は形態の離脱の探求を行いました。形態の離脱があるところ、それを私は得ました。形態の離脱がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、声についても……香についても……味についても……触れられるものについても……比丘たちよ、私は諸々の法（心の対象）の味わいの探求を行いました。法の味わいがあるところ、それを私は得ました。法の味わいがある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は法の過患の探求を行いました。法の過患があるところ、それを私は得ました。法の過患がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。比丘たちよ、私は法の離脱の探求を行いました。法の離脱があるところ、それを私は得ました。法の離脱がある限り、私はそれを智慧によってよく見極めました。”

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ…เป… ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. จตุตฺถํ.

“比丘たちよ、私がこれら六つの外なる対象（外処）について、その味わいを味わいとして、過患を過患として、離脱を離脱として、ありのままに如実に知らなかった間は……（中略）……（如実に知ったとき）私は（無上正等覚を）宣言しました。私に知と見が生じました。‘私の解脱は不動であり、これが最後の生である。もはや再誕生することはない’と。第四（の経）。”

๕. ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตํ

5. 第一 もし味わいがなかったら経

๑๗. ‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา จกฺขุสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ จกฺขุสฺส อสฺสาโท ตสฺมา สตฺตา จกฺขุสฺมึ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา จกฺขุสฺมึ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ จกฺขุสฺส อาทีนโว ตสฺมา สตฺตา จกฺขุสฺมึ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา จกฺขุสฺมา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ ตสฺมา สตฺตา จกฺขุสฺมา นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, โสตสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส… โน เจทํ, ภิกฺขเว, ฆานสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส… โน เจทํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ชิวฺหาย สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ชิวฺหาย อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา ชิวฺหาย สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ชิวฺหาย นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ชิวฺหาย อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา ชิวฺหาย นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ชิวฺหาย นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ชิวฺหาย นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา ชิวฺหาย นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, กายสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส… โน เจทํ, ภิกฺขเว, มนสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา มนสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ มนสฺส อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา มนสฺมึ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, มนสฺส อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา มนสฺมึ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ มนสฺส อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา มนสฺมึ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, มนสฺส นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา มนสฺมา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ มนสฺส นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา มนสฺมา นิสฺสรนฺติ.

17. “比丘たちよ、もし眼に味わいがないのであれば、生きとし生けるものは眼に執着することはないだろう。比丘たちよ、しかし、眼には味わいがあるからこそ、生きとし生けるものは眼に執着するのである。比丘たちよ、もし眼に過患がないのであれば、生きとし生けるものは眼を厭うことはないだろう。比丘たちよ、しかし、眼には過患があるからこそ、生きとし生けるものは眼を厭うのである。比丘たちよ、もし眼に出離がないのであれば、生きとし生けるものは眼から脱出することはないだろう。比丘たちよ、しかし、眼には出離があるからこそ、生きとし生けるものは眼から脱出するのである。比丘たちよ、耳に味わいがないのであれば……（同様に）、鼻に味わいがないのであれば……（同様に）、比丘たちよ、もし舌に味わいがないのであれば、生きとし生けるものは舌に執着することはないだろう。比丘たちよ、しかし、舌には味わいがあるからこそ、生きとし生けるものは舌に執着するのである。比丘たちよ、もし舌に過患がないのであれば、生きとし生けるものは舌を厭うことはないだろう。比丘たちよ、しかし、舌には過患があるからこそ、生きとし生けるものは舌を厭うのである。比丘たちよ、もし舌に出離がないのであれば、生きとし生けるものは舌から脱出することはないだろう。比丘たちよ、しかし、舌には出離があるからこそ、生きとし生けるものは舌から脱出するのである。比丘たちよ、身に味わいがないのであれば……（同様に）、比丘たちよ、もし意（心）に味わいがないのであれば、生きとし生けるものは意に執着することはないだろう。比丘たちよ、しかし、意には味わいがあるからこそ、生きとし生けるものは意に執着するのである。比丘たちよ、もし意に過患がないのであれば、生きとし生けるものは意を厭うことはないだろう。比丘たちよ、しかし、意には過患があるからこそ、生きとし生けるものは意を厭うのである。比丘たちよ、もし意に出離がないのであれば、生きとし生けるものは意から脱出することはないだろう。比丘たちよ、しかし、意には出離があるからこそ、生きとし生けるものは意から脱出するのである。”

‘‘ยาวกีวญฺจ, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ [Pg.245] อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญํสุ, เนว ตาว, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรึสุ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญํสุ, อถ, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“比丘たちよ、生きとし生けるものが、これら六つの内なる処（六内処）の味わいを味わいとして、過患を過患として、出離を出離として、あるがままに如実に知らなかった間は、比丘たちよ、生きとし生けるものは、天人、魔、梵天を伴う世界において、沙門、婆羅門、天、人を含む衆生において、脱出し、離れ、解脱し、境界のない心で住することはなかった。比丘たちよ、しかし、生きとし生けるものが、これら六つの内なる処の味わいを味わいとして、過患を過患として、出離を出離として、あるがままに如実に知ったとき、そのとき、比丘たちよ、生きとし生けるものは、天人、魔、梵天を伴う世界において、沙門、婆羅門、天、人を含む衆生において、脱出し、離れ、解脱し、境界のない心で住するのである。第五（の経）。”

๖. ทุติยโนเจอสฺสาทสุตฺตํ

6. 第二・もし味わいが（なかったならば）経

๑๘. ‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปานํ อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา รูเปสุ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปานํ อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา รูเปสุ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปานํ อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา รูเปสุ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปานํ อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา รูเปสุ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปานํ นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา รูเปหิ นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปานํ นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา รูเปหิ นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, สทฺทานํ… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานํ… ธมฺมานํ อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ธมฺเมสุ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ธมฺมานํ อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา ธมฺเมสุ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ธมฺเมสุ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ธมฺมานํ อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา ธมฺเมสุ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ธมฺเมหิ นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ธมฺมานํ นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา ธมฺเมหิ นิสฺสรนฺติ.

18. “比丘たちよ、もし色（形あるもの）に味わいがないのであれば、生きとし生けるものは色に執着することはないだろう。比丘たちよ、しかし、色には味わいがあるからこそ、生きとし生けるものは色に執着するのである。比丘たちよ、もし色に過患がないのであれば、生きとし生けるものは色を厭うことはないだろう。比丘たちよ、しかし、色には過患があるからこそ、生きとし生けるものは色を厭うのである。比丘たちよ、もし色に出離がないのであれば、生きとし生けるものは色から脱出することはないだろう。比丘たちよ、しかし、色には出離があるからこそ、生きとし生けるものは色から脱出するのである。比丘たちよ、声に……香に……味に……触に……比丘たちよ、もし法（心の対象）に味わいがないのであれば、生きとし生けるものは法に執着することはないだろう。比丘たちよ、しかし、法には味わいがあるからこそ、生きとし生けるものは法に執着するのである。比丘たちよ、もし法に過患がないのであれば、生きとし生けるものは法を厭うことはないだろう。比丘たちよ、しかし、法には過患があるからこそ、生きとし生けるものは法を厭うのである。比丘たちよ、もし法に出離がないのであれば、生きとし生けるものは法から脱出することはないだろう。比丘たちよ、しかし、法には出離があるからこそ、生きとし生けるものは法から脱出するのである。”

‘‘ยาวกีวญฺจ, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญํสุ, เนว ตาว, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา [Pg.246] ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรึสุ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญํสุ, อถ, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“比丘たちよ、生きとし生けるものが、これら六つの外なる入処（六外入処）の、味わいを味わいとして、過失を過失として、離脱を離脱として、ありのままに知らなかった間は、比丘たちよ、神々、魔、梵天を伴うこの世界において、沙門、婆羅門、神、人間を伴う衆生において、彼らは脱し、離れ、解き放たれ、境界のない心（煩悩の制限を超えた心）で住することはなかった。しかし、比丘たちよ、生きとし生けるものが、これら六つの外なる入処の、味わいを味わいとして、過失を過失として、離脱を離脱として、ありのままに知ったとき、比丘たちよ、神々、魔、梵天を伴うこの世界において、沙門、婆羅門、神、人間を伴う衆生において、彼らは脱し、離れ、解き放たれ、境界のない心で住するのである。”第六。

๗. ปฐมาภินนฺทสุตฺตํ

7. 第七 第一 歓喜経

๑๙. ‘‘โย, ภิกฺขเว, จกฺขุํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย โสตํ…เป… โย ฆานํ…เป… โย ชิวฺหํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย กายํ…เป… โย มนํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ.

19. “比丘たちよ、眼を喜ぶ者は、苦しみを喜ぶのである。苦しみを喜ぶ者は、苦しみから解き放たれていないと、私は言う。耳を……鼻を……舌を喜ぶ者は、苦しみを喜ぶのである。苦しみを喜ぶ者は、苦しみから解き放たれていないと、私は言う。身を……意（心）を喜ぶ者は、苦しみを喜ぶのである。苦しみを喜ぶ者は、苦しみから解き放たれていないと、私は言う。”

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย โสตํ…เป… โย ฆานํ…เป… โย ชิวฺหํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย กายํ…เป… โย มนํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ. สตฺตมํ.

“比丘たちよ、しかし、眼を喜ばない者は、苦しみを喜ばないのである。苦しみを喜ばない者は、苦しみから解き放たれていると、私は言う。耳を……鼻を……舌を喜ばない者は、苦しみを喜ばないのである。苦しみを喜ばない者は、苦しみから解き放たれていると、私は言う。身を……意を喜ばない者は、苦しみを喜ばないのである。苦しみを喜ばない者は、苦しみから解き放たれていると、私は言う。”第七。

๘. ทุติยาภินนฺทสุตฺตํ

8. 第八 第二 歓喜経

๒๐. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูเป อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ.

20. “比丘たちよ、色（形あるもの）を喜ぶ者は、苦しみを喜ぶのである。苦しみを喜ぶ者は、苦しみから解き放たれていないと、私は言う。声を……香を……味を……触（触れられるもの）を……法（心の対象）を喜ぶ者は、苦しみを喜ぶのである。苦しみを喜ぶ者は、苦しみから解き放たれていないと、私は言う。”

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, รูเป นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、しかし、色を喜ばない者は、苦しみを喜ばないのである。苦しみを喜ばない者は、苦しみから解き放たれていると、私は言う。声を……香を……味を……触を……法を喜ばない者は、苦しみを喜ばないのである。苦しみを喜ばない者は、苦しみから解き放たれていると、私は言う。”第八。

๙. ปฐมทุกฺขุปฺปาทสุตฺตํ

9. 第九 第一 苦生起経

๒๑. ‘‘โย[Pg.247], ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย โสตสฺส…เป… โย ฆานสฺส… โย ชิวฺหาย… โย กายสฺส… โย มนสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว.

21. “比丘たちよ、眼の生起、持続、再再生、出現は、苦しみの生起であり、病の持続であり、老死の出現である。耳の……鼻の……舌の……身の……意の生起、持続、再再生、出現は、苦しみの生起であり、病の持続であり、老死の出現である。”

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม. โย โสตสฺส… โย ฆานสฺส… โย ชิวฺหาย… โย กายสฺส… โย มนสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. นวมํ.

“比丘たちよ、しかし、眼の滅尽、静止、消滅は、苦しみの滅尽であり、病の静止であり、老死の消滅である。耳の……鼻の……舌の……身の……意の滅尽、静止、消滅は、苦しみの滅尽であり、病の静止であり、老死の消滅である。”第九。

๑๐. ทุติยทุกฺขุปฺปาทสุตฺตํ

10. 第十 第二 苦生起経

๒๒. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูปานํ อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย สทฺทานํ…เป… โย คนฺธานํ… โย รสานํ… โย โผฏฺฐพฺพานํ… โย ธมฺมานํ อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว.

22. “比丘たちよ、色（形あるもの）の生起、持続、再再生、出現は、苦しみの生起であり、病の持続であり、老死の出現である。声の……香の……味の……触の……法の生起、持続、再再生、出現は、苦しみの生起であり、病の持続であり、老死の出現である。”

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, รูปานํ นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม. โย สทฺทานํ…เป… โย คนฺธานํ… โย รสานํ… โย โผฏฺฐพฺพานํ… โย ธมฺมานํ นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、しかし、色の滅尽、静止、消滅は、苦しみの滅尽であり、病の静止であり、老死の消滅である。声の……香の……味の……触の……法の滅尽、静止、消滅は、苦しみの滅尽であり、病の静止であり、老死の消滅である。”第十。

ยมกวคฺโค ทุติโย.

第二 双品 完結。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（摂頌）は以下の通りである。

สมฺโพเธน ทุเว วุตฺตา, อสฺสาเทน อปเร ทุเว;

โน เจเตน ทุเว วุตฺตา, อภินนฺเทน อปเร ทุเว;

อุปฺปาเทน ทุเว วุตฺตา, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

“正覚について二経が説かれ、味わいについてさらに二経が説かれた。‘もしこれらがなければ’について二経が説かれ、歓喜についてさらに二経が説かれた。生起について二経が説かれ、それゆえにこの品と呼ばれる。”

๓. สพฺพวคฺโค

3. 第三 一切品

๑. สพฺพสุตฺตํ

1. 第一 一切経

๒๓. สาวตฺถินิทานํ[Pg.248]. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ? จกฺขุญฺเจว รูปา จ, โสตญฺจ สทฺทา จ, ฆานญฺจ คนฺธา จ, ชิวฺหา จ รสา จ, กาโย จ โผฏฺฐพฺพา จ, มโน จ ธมฺมา จ – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สพฺพํ. โย, ภิกฺขเว, เอวํ วเทยฺย – ‘อหเมตํ สพฺพํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ สพฺพํ ปญฺญาเปสฺสามี’ติ, ตสฺส วาจาวตฺถุกเมวสฺส ; ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺย, อุตฺตริญฺจ วิฆาตํ อาปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมิ’’นฺติ. ปฐมํ.

23. 舎衛城における因縁。“比丘たちよ、汝らに‘一切’を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、‘一切’とは何か。眼と色、耳と声、鼻と香、舌と味、身と触、意と法。比丘たちよ、これが‘一切’と呼ばれるものである。比丘たちよ、もし誰かが‘私はこの一切を捨てて、別の（他の一切を）示すであろう’と言ったとしても、それはただ言葉の根拠（空論）にすぎない。問われても答えることができず、さらには困惑に陥るであろう。それはなぜか。比丘たちよ、それが（彼らの）領域ではないからである。”第一。

๒. ปหานสุตฺตํ

2. 第二 断除経

๒๔. ‘‘สพฺพปฺปหานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพปฺปหานาย ธมฺโม? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพํ, รูปา ปหาตพฺพา, จกฺขุวิญฺญาณํ ปหาตพฺพํ, จกฺขุสมฺผสฺโส ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ…เป… ยมฺปิทํ โสตสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ… ยมฺปิทํ ฆานสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ. ชิวฺหา ปหาตพฺพา, รสา ปหาตพฺพา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปหาตพฺพํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ. กาโย ปหาตพฺโพ… มโน ปหาตพฺโพ, ธมฺมา ปหาตพฺพา, มโนวิญฺญาณํ ปหาตพฺพํ, มโนสมฺผสฺโส ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพปฺปหานาย ธมฺโม’’ติ. ทุติยํ.

24. “比丘たちよ、一切を捨断するための法をあなた方に説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、一切を捨断するための法とは何か。比丘たちよ、眼は捨断されるべきである。色は捨断されるべきである。眼識は捨断されるべきである。眼触は捨断されるべきである。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた捨断されるべきである。……（中略）……耳触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた捨断されるべきである。……鼻触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた捨断されるべきである。舌は捨断されるべきである。味は捨断されるべきである。舌識は捨断されるべきである。舌触は捨断されるべきである。舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた捨断されるべきである。身は捨断されるべきである。……意は捨断されるべきである。法は捨断されるべきである。意識は捨断されるべきである。意触は捨断されるべきである。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた捨断されるべきである。比丘たちよ、これが一切を捨断するための法である。第二（の経）。”

๓. อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตํ

3. “直知・遍知・捨断経”

๒๕. ‘‘สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานาย ธมฺโม? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, รูปา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา[Pg.249], จกฺขุวิญฺญาณํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ…เป… ชิวฺหา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา, รสา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ. กาโย อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ… มโน อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ธมฺมา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา, มโนวิญฺญาณํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, มโนสมฺผสฺโส อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานาย ธมฺโม’’ติ. ตติยํ.

25. “比丘たちよ、一切を直知し、遍知し、捨断するための法をあなた方に説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、一切を直知し、遍知し、捨断するための法とは何か。比丘たちよ、眼は直知し、遍知し、捨断されるべきである。色は直知し、遍知し、捨断されるべきである。眼識は直知し、遍知し、捨断されるべきである。眼触は直知し、遍知し、捨断されるべきである。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた直知し、遍知し、捨断されるべきである。……（中略）……舌は直知し、遍知し、捨断されるべきである。味は直知し、遍知し、捨断されるべきである。舌識は直知し、遍知し、捨断されるべきである。舌触は直知し、遍知し、捨断されるべきである。舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた直知し、遍知し、捨断されるべきである。身は直知し、遍知し、捨断されるべきである。……意は直知し、遍知し、捨断されるべきである。法は直知し、遍知し、捨断されるべきである。意識は直知し、遍知し、捨断されるべきである。意触は直知し、遍知し、捨断されるべきである。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた直知し、遍知し、捨断されるべきである。比丘たちよ、これが一切を直知し、遍知し、捨断するための法である。第三（の経）。”

๔. ปฐมอปริชานนสุตฺตํ

4. “第一の不遍知経”

๒๖. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูเป อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุวิญฺญาณํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุสมฺผสฺสํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย…เป… ชิวฺหํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รเส…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กายํ…เป… มนํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ธมฺเม…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ [Pg.250] อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย.

26. “比丘たちよ、一切を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。比丘たちよ、何（の一切）を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者が、苦の滅尽を達成することができないのか。比丘たちよ、眼を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。色を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。眼識を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。眼触を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。……（中略）……舌を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。味を……（中略）……舌識を……（中略）……舌触を……（中略）……舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。身を……（中略）……意を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。法を……（中略）……意識を……（中略）……意触を……（中略）……意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。比丘たちよ、実に、この一切を直知せず、遍知せず、離欲せず、捨断しない者は、苦の滅尽を達成することはできない。”

‘‘สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูเป อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุวิญฺญาณํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุสมฺผสฺสํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย…เป… ชิวฺหํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รเส…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กายํ…เป… มนํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ธมฺเม…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. จตุตฺถํ.

“比丘たちよ、一切を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。比丘たちよ、どのような一切を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者が、苦の滅尽を成し遂げることができるのか。比丘たちよ、眼を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。色を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。眼識を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。眼触を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。眼触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の受をも、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。……（中略）……舌を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。味を……舌識を……舌触を……舌触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の受をも、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。身を……意を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。法を……意識を……意触を……意触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の受をも、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。比丘たちよ、実にこの一切を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができるのである。”第四。

๕. ทุติยอปริชานนสุตฺตํ

5. 第二・不遍知経

๒๗. ‘‘สพฺพํ[Pg.251], ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? ยญฺจ, ภิกฺขเว, จกฺขุ, เย จ รูปา, ยญฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ, เย จ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา…เป… ยา จ ชิวฺหา, เย จ รสา, ยญฺจ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, เย จ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ กาโย, เย จ โผฏฺฐพฺพา, ยญฺจ กายวิญฺญาณํ, เย จ กายวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ มโน, เย จ ธมฺมา, ยญฺจ มโนวิญฺญาณํ, เย จ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา – อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย.

27. “比丘たちよ、一切を、殊勝な知恵によって知らず、遍く知らず、離欲せず、捨てない者は、苦の滅尽を成し遂げることができない。比丘たちよ、どのような一切を、殊勝な知恵によって知らず、遍く知らず、離欲せず、捨てない者が、苦の滅尽を成し遂げることができないのか。比丘たちよ、眼、色、眼識、および眼識によって認識されるべき諸法……（中略）……舌、味、舌識、および舌識によって認識されるべき諸法。身、触、身識、および身識によって認識されるべき諸法。意、法、意識、および意識によって認識されるべき諸法である。比丘たちよ、実にこの一切を、殊勝な知恵によって知らず、遍く知らず、離欲せず、捨てない者は、苦の滅尽を成し遂げることができないのである。”

‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? ยญฺจ, ภิกฺขเว, จกฺขุ, เย จ รูปา, ยญฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ, เย จ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา…เป… ยา จ ชิวฺหา, เย จ รสา, ยญฺจ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, เย จ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ กาโย, เย จ โผฏฺฐพฺพา, ยญฺจ กายวิญฺญาณํ, เย จ กายวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ มโน, เย จ ธมฺมา, ยญฺจ มโนวิญฺญาณํ, เย จ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา – อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. ปญฺจมํ.

“比丘たちよ、一切を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができる。比丘たちよ、どのような一切を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者が、苦の滅尽を成し遂げることができるのか。比丘たちよ、眼、色、眼識、および眼識によって認識されるべき諸法……（中略）……舌、味、舌識、および舌識によって認識されるべき諸法。身、触、身識、および身識によって認識されるべき諸法。意、法、意識、および意識によって認識されるべき諸法である。比丘たちよ、実にこの一切を、殊勝な知恵によって知り、遍く知り、離欲し、捨てる者は、苦の滅尽を成し遂げることができるのである。”第五。

๖. อาทิตฺตสุตฺตํ

6. 燃焼経

๒๘. เอกํ สมยํ ภควา คยายํ วิหรติ คยาสีเส สทฺธึ ภิกฺขุสหสฺเสน. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อาทิตฺตํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อาทิตฺโต. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ…เป… ชิวฺหา อาทิตฺตา, รสา อาทิตฺตา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อาทิตฺโต. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ…เป… มโน อาทิตฺโต, ธมฺมา อาทิตฺตา, มโนวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, มโนสมฺผสฺโส อาทิตฺโต. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ [Pg.252] เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ …เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุํ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ตสฺส ภิกฺขุสหสฺสสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสูติ. ฉฏฺฐํ.

28. ある時、世尊はガヤーのガヤーシーサにおいて、千人の比丘たちと共に滞在しておられた。そこで世尊は比丘たちに告げられた。“比丘たちよ、すべては燃えている。比丘たちよ、すべてが燃えているとはどういうことか。比丘たちよ、眼は燃えている。色（形あるもの）は燃えている。眼識は燃えている。眼触は燃えている。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた燃えている。何によって燃えているのか。‘貪欲の火によって、瞋恚の火によって、愚痴の火によって燃えている。生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩によって燃えている’と私は説く。……（中略）……舌は燃えている。味は燃えている。舌識は燃えている。舌触は燃えている。舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた燃えている。何によって燃えているのか。‘貪欲の火によって、瞋恚の火によって、愚痴の火によって燃えている。生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩によって燃えている’と私は説く。……（中略）……意（心）は燃えている。法（心の対象）は燃えている。意識は燃えている。意触は燃えている。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた燃えている。何によって燃えているのか。‘貪欲の火によって、瞋恚の火によって、愚痴の火によって燃えている。生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩によって燃えている’と私は説く。比丘たちよ、このように見る、教えを聞いた聖なる弟子は、眼を厭離し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離し、眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受を厭離する。……（中略）……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受を厭離する。厭離すれば、離欲する。離欲すれば、解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこの状態に戻ることはない’と遍知するのである”。世尊はこのように説かれた。比丘たちは世尊の説法を歓喜し、受け入れた。また、この詳細な解説が説かれている間に、その千人の比丘たちの心は、執着することなく、諸々の漏（煩悩）から解脱した。第六。

๗. อทฺธภูตสุตฺตํ

7. アッダブータ・スッタ（被圧迫経）

๒๙. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อทฺธภูตํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อทฺธภูตํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อทฺธภูตํ, รูปา อทฺธภูตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อทฺธภูตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อทฺธภูโต, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อทฺธภูตํ. เกน อทฺธภูตํ? ‘ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อทฺธภูต’นฺติ วทามิ…เป… ชิวฺหา อทฺธภูตา, รสา อทฺธภูตา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อทฺธภูตํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อทฺธภูโต, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อทฺธภูตํ. เกน อทฺธภูตํ? ‘ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อทฺธภูต’นฺติ วทามิ. กาโย อทฺธภูโต…เป… มโน อทฺธภูโต, ธมฺมา อทฺธภูตา, มโนวิญฺญาณํ อทฺธภูตํ, มโนสมฺผสฺโส อทฺธภูโต, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อทฺธภูตํ. เกน อทฺธภูตํ? ‘ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อทฺธภูต’นฺติ วทามิ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ[Pg.253], วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

29. このように私は聞いた。ある時、世尊は王舎城の竹林、カランダカニヴァーパ（栗鼠の飼育場）に滞在しておられた。そこで世尊は比丘たちに告げられた。“比丘たちよ、すべては圧迫されている。比丘たちよ、すべてが圧迫されているとはどういうことか。比丘たちよ、眼は圧迫されている。色は圧迫されている。眼識は圧迫されている。眼触は圧迫されている。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた圧迫されている。何によって圧迫されているのか。‘生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩によって圧迫されている’と私は説く。……（中略）……舌は圧迫されている。味は圧迫されている。舌識は圧迫されている。舌触は圧迫されている。舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた圧迫されている。何によって圧迫されているのか。‘生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩によって圧迫されている’と私は説く。身は圧迫されている。……（中略）……意は圧迫されている。法は圧迫されている。意識は圧迫されている。意触は圧迫されている。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた圧迫されている。何によって圧迫されているのか。‘生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩によって圧迫されている’と私は説く。比丘たちよ、このように見る、教えを聞いた聖なる弟子は、眼を厭離し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離する。……（中略）……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受を厭離する。厭離すれば、離欲する。離欲すれば、解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこの状態に戻ることはない’と遍知するのである”。第七。

๘. สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตํ

8. サムッガータサールッパ・スッタ（根絶にふさわしいものに関する経）

๓๐. ‘‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามีติ. กตมา จ สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ น มญฺญติ, จกฺขุสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุโต น มญฺญติ, จกฺขุํ เมติ น มญฺญติ. รูเป น มญฺญติ, รูเปสุ น มญฺญติ, รูปโต น มญฺญติ, รูปา เมติ น มญฺญติ. จกฺขุวิญฺญาณํ น มญฺญติ, จกฺขุวิญฺญาณสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุวิญฺญาณโต น มญฺญติ, จกฺขุวิญฺญาณํ เมติ น มญฺญติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺสโต น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺโส เมติ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ…เป… ชิวฺหํ น มญฺญติ, ชิวฺหาย น มญฺญติ, ชิวฺหาโต น มญฺญติ, ชิวฺหา เมติ น มญฺญติ. รเส น มญฺญติ, รเสสุ น มญฺญติ, รสโต น มญฺญติ, รสา เมติ น มญฺญติ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ น มญฺญติ, ชิวฺหาวิญฺญาณสฺมึ น มญฺญติ, ชิวฺหาวิญฺญาณโต น มญฺญติ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ เมติ น มญฺญติ. ชิวฺหาสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺสโต น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส เมติ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ…เป… มนํ น มญฺญติ, มนสฺมึ น มญฺญติ, มนโต น มญฺญติ, มโน เมติ น มญฺญติ. ธมฺเม น มญฺญติ, ธมฺเมสุ น มญฺญติ, ธมฺมโต น มญฺญติ, ธมฺมา เมติ น มญฺญติ. มโนวิญฺญาณํ น มญฺญติ, มโนวิญฺญาณสฺมึ น มญฺญติ, มโนวิญฺญาณโต น มญฺญติ, มโนวิญฺญาณํ เมติ น มญฺญติ. มโนสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺสโต น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺโส เมติ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. สพฺพํ น มญฺญติ, สพฺพสฺมึ น มญฺญติ, สพฺพโต น มญฺญติ, สพฺพํ เมติ น มญฺญติ. โส เอวํ อมญฺญมาโน [Pg.254] น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปา ปฏิปทา’’ติ. อฏฺฐมํ.

30. “比丘たちよ、汝らにすべての妄執を根絶するのに適した実践道を説こう。それを聞き、よく心に留めなさい。説くであろう。比丘たちよ、すべての妄執を根絶するのに適したその実践道とはどのようなものか。比丘たちよ、ここに比丘は、眼を（我であると）思わず、眼において思わず、眼から（生じると）思わず、‘眼は私のものである’と思わない。色を思わず、色において思わず、色から思わず、‘色は私のものである’と思わない。眼識を思わず、眼識において思わず、眼識から思わず、‘眼識は私のものである’と思わない。眼触を思わず、眼触において思わず、眼触から思わず、‘眼触は私のものである’と思わない。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受についても、それを思わず、それにおいて思わず、それから思わず、‘それは私のものである’と思わない。……（中略）……舌を思わず、舌において思わず、舌から思わず、‘舌は私のものである’と思わない。味を思わず、味において思わず、味から思わず、‘味は私のものである’と思わない。舌識を思わず、舌識において思わず、舌識から思わず、‘舌識は私のものである’と思わない。舌触を思わず、舌触において思わず、舌触から思わず、‘舌触は私のものである’と思わない。舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受についても、それを思わず、それにおいて思わず、それから思わず、‘それは私のものである’と思わない。……（中略）……意を思わず、意において思わず、意から思わず、‘意は私のものである’と思わない。法を思わず、法において思わず、法から思わず、‘法は私のものである’と思わない。意識を思わず、意識において思わず、意識から思わず、‘意識は私のものである’と思わない。意触を思わず、意触において思わず、意触から思わず、‘意触は私のものである’と思わない。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受についても、それを思わず、それにおいて思わず、それから思わず、‘それは私のものである’と思わない。一切を思わず、一切において思わず、一切から思わず、‘一切は私のものである’と思わない。そのように思わない（妄執しない）者は、世において何ものにも執着しない。執着しないがゆえに、苦悩しない。苦悩しないがゆえに、自ら完全に涅槃に入る。‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知るのである。比丘たちよ、これが、すべての妄執を根絶するのに適した実践道である。”第八。

๙. ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตํ

9. 第一・根絶に適したる経

๓๑. ‘‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตมา จ สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ น มญฺญติ, จกฺขุสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุโต น มญฺญติ, จกฺขุํ เมติ น มญฺญติ. รูเป น มญฺญติ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทติ…เป… ชิวฺหํ น มญฺญติ, ชิวฺหาย น มญฺญติ, ชิวฺหาโต น มญฺญติ, ชิวฺหา เมติ น มญฺญติ. รเส น มญฺญติ…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺสํ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทติ…เป… มนํ น มญฺญติ, มนสฺมึ น มญฺญติ, มนโต น มญฺญติ, มโน เมติ น มญฺญติ. ธมฺเม น มญฺญติ…เป… มโนวิญฺญาณํ น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺสํ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทติ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนํ ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. โส เอวํ อมญฺญมาโน น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ[Pg.255]. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. นวมํ.

31. “比丘たちよ、あらゆる思いなすこと（我執による思惟）を根絶するのに適した行を、あなたたちに説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、あらゆる思いなすことを根絶するのに適した行とは、どのようなものか。比丘たちよ、ここに比丘が、眼を（我であると）思いなさず、眼において思いなさず、眼から（生じると）思いなさず、‘眼は私のものだ’と思いなさない。諸々の色（形あるもの）を思いなさず……（中略）……眼識を思いなさず、眼触を思いなさず、眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも思いなさず、それにおいて思いなさず、それから思いなさず、‘それは私のものだ’と思いなさない。比丘たちよ、なぜなら、人が（何かを）思いなすとき、それにおいて思いなすとき、それから思いなすとき、‘それは私のものだ’と思いなすとき、その対象は、その思いなしたあり方とは異なったものになるからである。変異する性質をもち、存在（有）に執着している世間は、存在そのものを喜ぶのである。……（中略）……舌を思いなさず、舌において思いなさず、舌から思いなさず、‘舌は私のものだ’と思いなさない。諸々の味を思いなさず……（中略）……舌識を思いなさず、舌触を思いなさず、舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも思いなさず、それにおいて思いなさず、それから思いなさず、‘それは私のものだ’と思いなさない。比丘たちよ、なぜなら、人が（何かを）思いなすとき、それにおいて思いなすとき、それから思いなすとき、‘それは私のものだ’と思いなすとき、その対象は、その思いなしたあり方とは異なったものになるからである。変異する性質をもち、存在（有）に執着している世間は、存在そのものを喜ぶのである。……（中略）……意（心）を思いなさず、意において思いなさず、意から思いなさず、‘意は私のものだ’と思いなさない。諸々の法（心の対象）を思いなさず……（中略）……意識を思いなさず、意触を思いなさず、意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも思いなさず、それにおいて思いなさず、それから思いなさず、‘それは私のものだ’と思いなさない。比丘たちよ、なぜなら、人が（何かを）思いなすとき、それにおいて思いなすとき、それから思いなすとき、‘それは私のものだ’と思いなすとき、その対象は、その思いなしたあり方とは異なったものになるからである。変異する性質をもち、存在（有）に執着している世間は、存在そのものを喜ぶのである。比丘たちよ、およそ五蘊・界・処があるが、それをも思いなさず、それにおいて思いなさず、それから思いなさず、‘それは私のものだ’と思いなさない。彼はこのように思いなさないことで、世間において何ものにも執着しない。執着しないので、恐れおののくことがない。恐れおののかないので、自ら完全に涅槃に入る。‘生は尽きた。清浄な行いは完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と遍知するのである。比丘たちよ、これが、あらゆる思いなすことを根絶するのに適した行である。”第九。

๑๐. ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตํ

10. 第二 根絶に適したる経

๓๒. ‘‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตมา จ สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา?

32. “比丘たちよ、あらゆる思いなすことを根絶するのに適した行を、あなたたちに説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、あらゆる思いなすことを根絶するのに適した行とは、どのようなものか。

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“比丘たちよ、あなたたちはどう思うか。眼は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変異する性質のものであるものを、‘これは私のものだ、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と観じるのは、適切であろうか。”

‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊。”

‘‘รูปา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“諸々の色……（中略）……眼識……眼触は、常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変異する性質のものであるものを、‘これは私のものだ、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と観じるのは、適切であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“いいえ、そうではありません、世尊。”……（中略）……

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“舌は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจา ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘รสา… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“諸々の味……舌識……舌触……（中略）……舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วาติ?

“無常です、世尊。”……（中略）……“諸々の法……意識……意触は、常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変異する性質のものであるものを、‘これは私のものだ、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と観じるのは、適切であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ[Pg.256]. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼を厭離し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離する。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも厭離する。…（中略）…舌を厭離し、味を厭離し、…舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも厭離する。意を厭離し、法を厭離し、意識を厭離し、意触を厭離する。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこの状態のためにさらになすべきことはない’と知るのである。比丘たちよ、これこそが、あらゆる想念を根絶するのに適した実践である。”第十。

สพฺพวคฺโค ตติโย.

一切品、第三（が終了した）。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（摂頌）は以下の通りである。

สพฺพญฺจ ทฺเวปิ ปหานา, ปริชานาปเร ทุเว;

อาทิตฺตํ อทฺธภูตญฺจ, สารุปฺปา ทฺเว จ สปฺปายา;

วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

一切（経）、二つの捨断（経）、さらに二つの遍知（経）、燃焼（経）、過去（経）、相応（経）、そして二つの適当（経）。それゆえに（この）品と呼ばれる。

๔. ชาติธมฺมวคฺโค

4. 第四　生法品

๑-๑๐. ชาติธมฺมาทิสุตฺตทสกํ

1-10. 生法等の十経

๓๓. สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข…เป… ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ชาติธมฺมํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ ชาติธมฺมํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ชาติธมฺมํ. รูปา… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส ชาติธมฺโม. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ชาติธมฺมํ…เป… ชิวฺหา… รสา… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ชาติธมฺมํ. กาโย…เป... มโน ชาติธมฺโม, ธมฺมา ชาติธมฺมา, มโนวิญฺญาณํ ชาติธมฺมํ, มโนสมฺผสฺโส ชาติธมฺโม. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ชาติธมฺมํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ… จกฺขุวิญฺญาเณปิ… จกฺขุสมฺผสฺเสปิ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

33. 舎衛城での縁起。そこで…（中略）…“比丘たちよ、一切は生じる性質のものである。比丘たちよ、何が一切の生じる性質のものであるのか。比丘たちよ、眼は生じる性質のものである。色は…眼識は…眼触は生じる性質のものである。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた、生じる性質のものである。…（中略）…舌は…味は…舌識は…舌触は…舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた、生じる性質のものである。身は…（中略）…意は生じる性質のものであり、法は生じる性質のものであり、意識は生じる性質のものであり、意触は生じる性質のものである。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた、生じる性質のものである。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼を厭離し、色を…眼識を…眼触を…（中略）…もはやこの状態のためにさらになすべきことはないと知るのである”と。第一。

๓๔. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ชราธมฺมํ…เป… สํขิตฺตํ. ทุติยํ.

34. “比丘たちよ、一切は老いる性質のものである…（中略）…”第二。

๓๕. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, พฺยาธิธมฺมํ…เป…. ตติยํ.

35. “比丘たちよ、一切は病む性質のものである…（中略）…”第三。

๓๖. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, มรณธมฺมํ…เป…. จตุตฺถํ.

36. “比丘たちよ、一切は死ぬ性質のものである…（中略）…”第四。

๓๗. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, โสกธมฺมํ…เป…. ปญฺจมํ.

37. “比丘たちよ、一切は憂う性質のものである…（中略）…”第五。

๓๘. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, สํกิเลสิกธมฺมํ…เป…. ฉฏฺฐํ.

38. “比丘たちよ、一切は汚れる性質のものである…（中略）…”第六。

๓๙. ‘‘สพฺพํ[Pg.257], ภิกฺขเว, ขยธมฺมํ…เป…. สตฺตมํ.

39. “比丘たちよ、一切は尽きる性質のものである…（中略）…”第七。

๔๐. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, วยธมฺมํ…เป…. อฏฺฐมํ.

40. “比丘たちよ、一切は滅びる性質のものである…（中略）…”第八。

๔๑. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, สมุทยธมฺมํ…เป…. นวมํ.

41. “比丘たちよ、一切は生起する性質のものである…（中略）…”第九。

๔๒. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, นิโรธธมฺมํ…เป…. ทสมํ.

42. “比丘たちよ、一切は滅尽する性質のものである…（中略）…”第十。

ชาติธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

第四　生法品が終了した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（摂頌）は以下の通りである。

ชาติชราพฺยาธิมรณํ, โสโก จ สํกิเลสิกํ;

ขยวยสมุทยํ, นิโรธธมฺเมน เต ทสาติ.

生、老、病、死、および憂い、汚れ、尽、滅、生起、滅尽の法。これら十（の経）である。

๕. สพฺพอนิจฺจวคฺโค

5. 第五　一切無常品

๑-๙. อนิจฺจาทิสุตฺตนวกํ

1-9. 無常等の九経

๔๓. สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข…เป… ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา, รสา อนิจฺจา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. กาโย อนิจฺโจ…เป… มโน อนิจฺโจ, ธมฺมา อนิจฺจา, มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ [Pg.258] ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

43. 舎衛城での縁起。そこで…（中略）…“比丘たちよ、一切は無常である。比丘たちよ、何が一切の無常であるのか。比丘たちよ、眼は無常であり、色は無常であり、眼識は無常であり、眼触は無常である。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた無常である。…（中略）…舌は無常であり、味は無常であり、舌識は無常であり、舌触は無常である。舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた無常である。身は無常であり…（中略）…意は無常であり、法は無常であり、意識は無常であり、意触は無常である。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた無常である。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼を厭離し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離する。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも厭離する。…（中略）…意を厭離し、法を厭離し、意識を厭離し、意触を厭離し、意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこの状態のためにさらになすべきことはない’と知るのである”と。第一。

๔๔. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ…เป…. ทุติยํ.

44. “比丘たちよ、一切は苦である…（中略）…”第二。

๔๕. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา…เป…. ตติยํ.

45. “比丘たちよ、一切は無我である…（中略）…”第三。

๔๖. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺยํ…เป…. จตุตฺถํ.

46. “比丘たちよ、一切は直知されるべきものである…（中略）…”第四。

๔๗. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ปริญฺเญยฺยํ…เป…. ปญฺจมํ.

47. “比丘たちよ、一切は遍知されるべきものである…（中略）…”第五。

๔๘. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพํ…เป…. ฉฏฺฐํ.

48. “比丘たちよ、一切は捨断されるべきものである。……（中略）……。”第六の経。

๔๙. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, สจฺฉิกาตพฺพํ…เป…. สตฺตมํ.

49. “比丘たちよ、一切は現証されるべきものである。……（中略）……。”第七の経。

๕๐. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺญาปริญฺเญยฺยํ…เป…. อฏฺฐมํ.

50. “比丘たちよ、一切は直知され、遍知されるべきものである。……（中略）……。”第八の経。

๕๑. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อุปทฺทุตํ…เป…. นวมํ.

51. “比丘たちよ、一切は（苦悩に）襲われているものである。……（中略）……。”第九の経。

๑๐. อุปสฺสฏฺฐสุตฺตํ

10. 苦悩経（ウパッサッタ・スッタ）

๕๒. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อุปสฺสฏฺฐํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อุปสฺสฏฺฐํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อุปสฺสฏฺฐํ, รูปา อุปสฺสฏฺฐา, จกฺขุวิญฺญาณํ อุปสฺสฏฺฐํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อุปสฺสฏฺโฐ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อุปสฺสฏฺฐํ…เป… ชิวฺหา อุปสฺสฏฺฐา, รสา อุปสฺสฏฺฐา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปสฺสฏฺฐํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อุปสฺสฏฺโฐ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อุปสฺสฏฺฐํ. กาโย อุปสฺสฏฺโฐ… มโน อุปสฺสฏฺโฐ, ธมฺมา อุปสฺสฏฺฐา, มโนวิญฺญาณํ อุปสฺสฏฺฐํ, มโนสมฺผสฺโส อุปสฺสฏฺโฐ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อุปสฺสฏฺฐํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ[Pg.259]. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทสมํ.

52. “比丘たちよ、一切は（苦悩に）悩まされている。比丘たちよ、何が一切であり、悩まされているのか。比丘たちよ、眼は悩まされており、諸々の色は悩まされており、眼識は悩まされており、眼触は悩まされている。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた悩まされている。……（中略）……舌は悩まされており、諸々の味は悩まされており、舌識は悩まされており、舌触は悩まされている。舌触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた悩まされている。身は悩まされており……意は悩まされており、諸々の法（心の対象）は悩まされており、意識は悩まされており、意触は悩まされている。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それもまた悩まされている。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼においても厭離し、諸々の色においても厭離し、眼識においても厭離し、眼触においても厭離する。眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それにおいても厭離する。……（中略）……意においても厭離し、諸々の法においても厭離し、意識においても厭離し、意触においても厭離する。意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それにおいても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と遍知するのである。”第十の経。

สพฺพอนิจฺจวคฺโค ปญฺจโม.

一切無常品　第五。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（まとめの詩）：

อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, อภิญฺเญยฺยํ ปริญฺเญยฺยํ;

ปหาตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ, อภิญฺเญยฺยปริญฺเญยฺยํ ;

อุปทฺทุตํ อุปสฺสฏฺฐํ, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

無常、苦、無我、直知されるべきもの、遍知されるべきもの、捨断されるべきもの、現証されるべきもの、直知・遍知されるべきもの、襲われているもの、悩まされているもの。それゆえにこの品（わく）と呼ばれる。

สฬายตนวคฺเค ปฐมปณฺณาสโก สมตฺโต.

六処篇における第一の五十経群（パニナーサカ）が終了した。

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

その五十経群の摂頌：

อนิจฺจวคฺคํ ยมกํ, สพฺพํ วคฺคํ ชาติธมฺมํ;

อนิจฺจวคฺเคน ปญฺญาสํ, ปญฺจโม เตน ปวุจฺจตีติ.

無常品、双品、一切品、生法品、そして（もう一つの）無常品によって五十経となる。それゆえに第五（の五十経群）と呼ばれる。

๖. อวิชฺชาวคฺโค

6. 無明品

๑. อวิชฺชาปหานสุตฺตํ

1. 無明捨断経

๕๓. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

53. 舎衛城での縁起。そのとき、ある比丘が世尊のもとへ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったその比丘は、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、無明が捨てられ、明（智慧）が生じるのでしょうか。”

‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. รูเป อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ธมฺเม [Pg.260]… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ. ปฐมํ.

“比丘よ、眼を無常であると知り、見る者に、無明は捨てられ、明が生じる。諸々の色を無常であると知り、見る者に、無明は捨てられ、明が生じる。眼識を……眼触を……眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無常であると知り、見る者に、無明は捨てられ、明が生じる。耳を……鼻を……舌を……身を……意を無常であると知り、見る者に、無明は捨てられ、明が生じる。諸々の法を……意識を……意触を……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無常であると知り、見る者に、無明は捨てられ、明が生じる。比丘よ、このように知り、このように見る者に、無明は捨てられ、明が生じるのである。”第一の経。

๒. สํโยชนปหานสุตฺตํ

2. 結縛捨断経（サンヨージャナ・パハーナ・スッタ）

๕๔. ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต, สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺติ. รูเป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺติ. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ… ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

54. “世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、結縛（サンヨージャナ）が捨てられるのでしょうか。”“比丘よ、眼を無常であると知り、見る者に、結縛は捨てられる。諸々の色を……眼識を……眼触を……眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無常であると知り、見る者に、結縛は捨てられる。耳を……鼻を……舌を……身を……意を……諸々の法を……意識を……意触を……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無常であると知り、見る者に、結縛は捨てられる。比丘よ、このように知り、このように見る者に、結縛は捨てられるのである。”第二の経。

๓. สํโยชนสมุคฺฆาตสุตฺตํ

3. 結縛根絶経（サンヨージャナ・サムッガータ・スッタ）

๕๕. ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. รูเป อนตฺตโต… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ… ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ตติยํ.

55. “世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、結（さんよぜん、結縛）は根絶へと至るのでしょうか。”“比丘よ、眼を無我であると知り、見る者に、結は根絶へと至る。色を無我であると……眼識を……眼触を……眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無我であると知り、見る者に、結は根絶へと至る。耳……鼻……舌……身……意……法……意識……意触……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無我であると知り、見る者に、結は根絶へと至る。比丘よ、このように知り、このように見る者に、結は根絶へと至るのである。”（第三の経）

๔. อาสวปหานสุตฺตํ

4. 漏捨断経

๕๖. ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต อาสวา ปหียนฺตี’’ติ…เป…. จตุตฺถํ.

56. “世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、漏（ろ、煩悩）は捨て去られるのでしょうか。”……（中略）……（第四の経）

๕. อาสวสมุคฺฆาตสุตฺตํ

5. 漏根絶経

๕๗. ‘‘กถํ [Pg.261] นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต อาสวา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ…เป…. ปญฺจมํ.

57. “世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、漏は根絶へと至るのでしょうか。”……（中略）……（第五の経）

๖. อนุสยปหานสุตฺตํ

6. 随眠捨断経

๕๘. ‘‘กถํ นุ โข…เป… อนุสยา ปหียนฺตี’’ติ…เป…. ฉฏฺฐํ.

58. “世尊よ、どのように知り……（中略）……随眠（ずいめん）は捨て去られるのでしょうか。”……（中略）……（第六の経）

๗. อนุสยสมุคฺฆาตสุตฺตํ

7. 随眠根絶経

๕๙. ‘‘กถํ นุ โข…เป… อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ…เป… โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ… ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ. สตฺตมํ.

59. “世尊よ、どのように知り……（中略）……随眠は根絶へと至るのでしょうか。”“比丘よ、眼を無我であると知り、見る者に、随眠は根絶へと至る。……（中略）……耳……鼻……舌……身……意……法……意識……意触……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受、それをも無我であると知り、見る者に、随眠は根絶へと至る。比丘よ、このように知り、このように見る者に、随眠は根絶へと至るのである。”（第七の経）

๘. สพฺพุปาทานปริญฺญาสุตฺตํ

8. 全取遍知経

๖๐. ‘‘สพฺพุปาทานปริญฺญาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริญฺญาย ธมฺโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริญฺญาตํ เม อุปาทาน’นฺติ ปชานาติ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ… ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธ จ… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ… กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพ จ… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริญฺญาตํ เม อุปาทาน’นฺติ [Pg.262] ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริญฺญาย ธมฺโม’’ติ. อฏฺฐมํ.

60. “比丘たちよ、汝らに一切の執着（取）を遍知（完全に知ること）するための教えを説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、一切の執着を遍知するための教えとは何であるか。眼と色とを縁として眼識が生じる。三つの和合が触である。触を縁として受が生じる。比丘たちよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼においても厭離し、色においても厭離し、眼識においても厭離し、眼触においても厭離し、受においても厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘私は執着を遍知した’と如実に知るのである。耳と声を縁として……鼻と香を縁として……舌と味を縁として……身と触を縁として……意と法とを縁として意識が生じる。三つの和合が触である。触を縁として受が生じる。比丘たちよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、意においても厭離し、法においても厭離し、意識においても厭離し、意触においても厭離し、受においても厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘私は執着を遍知した’と如実に知るのである。比丘たちよ、これが一切の執着を遍知するための教えである。”（第八の経）

๙. ปฐมสพฺพุปาทานปริยาทานสุตฺตํ

9. 第一・全取尽滅経

๖๑. ‘‘สพฺพุปาทานปริยาทานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริยาทินฺนํ เม อุปาทาน’นฺติ ปชานาติ…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริยาทินฺนํ เม อุปาทาน’นฺติ ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม’’ติ. นวมํ.

61. “比丘たちよ、汝らに一切の執着を尽滅（完全に使い果たすこと）させるための教えを説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、一切の執着を尽滅させるための教えとは何であるか。眼と色とを縁として眼識が生じる。三つの和合が触である。触を縁として受が生じる。比丘たちよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼においても厭離し、色においても厭離し、眼識においても厭離し、眼触においても厭離し、受においても厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘私は執着を尽滅させた’と如実に知るのである。……（中略）……舌と味とを縁として舌識が生じる。……（中略）……意と法とを縁として意識が生じる。三つの和合が触である。触を縁として受が生じる。比丘たちよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、意においても厭離し、法においても厭離し、意識においても厭離し、意触においても厭離し、受においても厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘私は執着を尽滅させた’と如実に知るのである。比丘たちよ、これが一切の執着を尽滅させるための教えである。”（第九の経）

๑๐. ทุติยสพฺพุปาทานปริยาทานสุตฺตํ

10. 第二・全取尽滅経

๖๒. ‘‘สพฺพุปาทานปริยาทานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม’’?

62. “比丘たちよ、汝らに一切の執着を尽滅させるための教えを説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、一切の執着を尽滅させるための教えとは何であるか。”

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“比丘たちよ、汝らはどう思うか。眼は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変壊（へんね）する性質のものであるものを、‘これは私のもの（我所）である、これは私である（我）、これは私の自己（我体）である’と観ずるのは、適当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘รูปา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“色……（中略）……眼識は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊よ。”……（中略）……

‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“眼触（げんそく）は、常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊よ。”...（中略）...

‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の感受（受）もまた、常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊よ。”...（中略）...

‘‘โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“耳、鼻、舌、身、意（心）、法（心の対象）、意識、意触、そして意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ[Pg.263], ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変壊（へんえ）する性質のものであるそれを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と見なすのは適当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม’’ติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼を厭離（おんり）し、色（形あるもの）を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離する。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の感受をも厭離する。...（中略）... 舌を厭離し、味を厭離し、舌識を厭離し、舌触を厭離し、舌触を縁として生じる感受をも厭離する。...（中略）... 意を厭離し、法を厭離し、意識を厭離し、意触を厭離する。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の感受をも厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と遍知する。比丘たちよ、これこそが、あらゆる執着（取）を滅尽するための法である。”第十（の経）。

อวิชฺชาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

無明品（アヴィッジャー・ヴァッガ）、第六。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（せつじゅ）：

อวิชฺชา สํโยชนา ทฺเว, อาสเวน ทุเว วุตฺตา;

อนุสยา อปเร ทฺเว, ปริญฺญา ทฺเว ปริยาทินฺนํ;

วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

無明（経）と結（経）が二つ、漏（経）と共に二つ説かれた。さらに随眠（経）が二つ、遍知（経）が二つ、滅尽（経）がある。それゆえに（この）品と呼ばれる。

๗. มิคชาลวคฺโค

7. ミガジャーラ品（ミガジャーラ・ヴァッガ）

๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตํ

1. 第一ミガジャーラ経

๖๓. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อายสฺมา มิคชาโล เยน ภควา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มิคชาโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘เอกวิหารี, เอกวิหารี’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, เอกวิหารี โหติ, กิตฺตาวตา จ ปน สทุติยวิหารี โหตี’’ติ?

63. 舎衛城（サーヴァッティー）での縁起。そのとき、尊者ミガジャーラは世尊のもとへ赴き、...（中略）... 一方に座った尊者ミガジャーラは、世尊に次のように申し上げた。‘世尊よ、“独り住む者、独り住む者”と言われます。世尊よ、いかなる理由によって独り住む者となり、また、いかなる理由によって伴侶（伴）を伴って住む者となるのでしょうか。’

‘‘สนฺติ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย [Pg.264] ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิยา สติ สาราโค โหติ; สาราเค สติ สํโยโค โหติ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ สทุติยวิหารีติ วุจฺจติ. สนฺติ…เป… สนฺติ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิยา สติ สาราโค โหติ; สาราเค สติ สํโยโค โหติ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ สทุติยวิหารีติ วุจฺจติ. เอวํวิหารี จ, มิคชาล, ภิกฺขุ กิญฺจาปิ อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ; อถ โข สทุติยวิหารีติ วุจฺจติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตณฺหา หิสฺส ทุติยา, สาสฺส อปฺปหีนา. ตสฺมา สทุติยวิหารี’’ติ วุจฺจติ.

“ミガジャーラよ、眼で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる色（形あるもの）がある。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるなら、それを歓喜し、歓迎し、執着してとどまる彼に、歓喜（喜悦）が生じる。歓喜があれば、強い貪欲が生じる。強い貪欲があれば、束縛（結）が生じる。ミガジャーラよ、歓喜の結に縛られた比丘を、‘伴侶を伴って住む者’と呼ぶ。...（中略）... ミガジャーラよ、舌で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる味がある。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるなら、...（中略）... 歓喜の結に縛られた比丘を、‘伴侶を伴って住む者’と呼ぶ。ミガジャーラよ、このように住む比丘が、たとえ人里離れた森の奥深く、物音せず、騒音もなく、人の気配がなく、人目を避けて独り静かに瞑想するのに適した遠離の住処に身を置いていたとしても、彼は‘伴侶を伴って住む者’と呼ばれる。それはなぜか。渇愛（タンハー）が彼の伴侶であり、それが捨てられていないからである。それゆえに‘伴侶を伴って住む者’と呼ばれるのである。”

‘‘สนฺติ จ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทิยา อสติ สาราโค น โหติ; สาราเค อสติ สํโยโค น โหติ. นนฺทิสํโยชนวิสํยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ เอกวิหารีติ วุจฺจติ…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทิยา อสติ สาราโค น โหติ; สาราเค อสติ สํโยโค น โหติ. นนฺทิสํโยชนวิปฺปยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ เอกวิหารีติ วุจฺจติ. เอวํวิหารี จ, มิคชาล, ภิกฺขุ กิญฺจาปิ คามนฺเต วิหรติ อากิณฺโณ ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ อุปาสเกหิ อุปาสิกาหิ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ. อถ โข เอกวิหารีติ วุจฺจติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตณฺหา หิสฺส ทุติยา, สาสฺส ปหีนา. ตสฺมา เอกวิหารีติ วุจฺจตี’’ติ. ปฐมํ.

“しかしながら、ミガジャーラよ、眼で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる色がある。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないなら、それを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらない彼において、歓喜は滅する。歓喜がなければ、強い貪欲は生じない。強い貪欲がなければ、束縛は生じない。ミガジャーラよ、歓喜の結から離れた比丘を、‘独り住む者’と呼ぶ。...（中略）... ミガジャーラよ、舌で認識されるべき味がある。...（中略）... ミガジャーラよ、意（心）で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる法（心の対象）がある。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないなら、...（中略）... 歓喜の結から離れた比丘を、‘独り住む者’と呼ぶ。ミガジャーラよ、このように住む比丘が、たとえ村の近くに住み、比丘、比丘尼、優婆塞、優婆夷、王、大臣、外道、外道の弟子たちに囲まれていたとしても、彼は‘独り住む者’と呼ばれる。それはなぜか。渇愛が彼の伴侶であったが、それが捨てられたからである。それゆえに‘独り住む者’と呼ばれるのである。”第一（の経）。

๒. ทุติยมิคชาลสุตฺตํ

2. 第二ミガジャーラ経

๖๔. อถ [Pg.265] โข อายสฺมา มิคชาโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มิคชาโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

64. その時、ミガジャーラ長老は世尊のおられる所へ近づき、…（中略）…片隅に座った。片隅に座ったミガジャーラ長老は世尊に次のように申し上げた。“願わくは、世尊よ、私に簡潔に法を説いてください。私は世尊の法を聞いて、独り、離れて、不放逸に、精進し、身を捧げて住みたいのです”。

‘‘สนฺติ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, มิคชาลาติ วทามิ…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, มิคชาลาติ วทามิ.

“ミガジャーラよ、眼によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、魅惑的な諸々の色（形あるもの）がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼に、歓喜（ナンディー）が生じる。ミガジャーラよ、歓喜の生起によって苦が生起する、と私は説く。…（中略）…ミガジャーラよ、舌によって認識されるべき諸々の味があり、…（中略）…ミガジャーラよ、意（心）によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、魅惑的な諸々の法（心の対象）がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼に、歓喜が生じる。歓喜の生起によって苦が生起する、と私は説く”。

‘‘สนฺติ จ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, มิคชาลาติ วทามิ…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อิฏฺฐา กนฺตา…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, มิคชาลาติ วทามี’’ติ.

“ミガジャーラよ、眼によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、魅惑的な諸々の色がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼において、歓喜は滅する。ミガジャーラよ、歓喜の滅によって苦が滅する、と私は説く。…（中略）…ミガジャーラよ、舌によって認識されるべき諸々の味があり、…（中略）…ミガジャーラよ、意によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、魅惑的な諸々の法がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼において、歓喜は滅する。歓喜の滅によって苦が滅する、と私は説く”。

อถ โข อายสฺมา มิคชาโล ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา มิคชาโล เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว [Pg.266] ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา มิคชาโล อรหตํ อโหสีติ. ทุติยํ.

その時、ミガジャーラ長老は世尊の説法を喜び、歓喜して、座から立ち上がり、世尊を礼拝し、右繞（うにょう）して去った。そして、ミガジャーラ長老は独り、離れて、不放逸に、精進し、身を捧げて住んでいると、ほどなくして、良家の息子たちが正しく家を出て、家なき生活に入る目的である、無上の梵行の完成を、現世において自ら知恵によって悟り、証得して具足して住んだ。“生は尽きた。梵行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない”と知った。そして、ミガジャーラ長老は阿羅漢の一人となった。第二（の経）。

๓. ปฐมสมิทฺธิมารปญฺหาสุตฺตํ

3. 第一・サミッディ・マーラ（魔）問経

๖๕. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข อายสฺมา สมิทฺธิ เยน ภควา…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘มาโร, มาโร’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, มาโร วา อสฺส มารปญฺญตฺติ วา’’ติ?

65. ある時、世尊は王舎城の竹林、カランダカニヴァーパに住んでおられた。その時、サミッディ長老は世尊のおられる所へ近づき、…（中略）…世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、‘魔（マーラ）、魔’と言われます。世尊よ、いかなる範囲において、魔、あるいは魔という概念（施設）があるのでしょうか”。

‘‘ยตฺถ โข, สมิทฺธิ, อตฺถิ จกฺขุ, อตฺถิ รูปา, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ โสตํ, อตฺถิ สทฺทา, อตฺถิ โสตวิญฺญาณํ, อตฺถิ โสตวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ ฆานํ, อตฺถิ คนฺธา, อตฺถิ ฆานวิญฺญาณํ, อตฺถิ ฆานวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ ชิวฺหา, อตฺถิ รสา, อตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, อตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ กาโย, อตฺถิ โผฏฺฐพฺพา, อตฺถิ กายวิญฺญาณํ, อตฺถิ กายวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ มโน, อตฺถิ ธมฺมา, อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, อตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา.

“サミッディよ、眼があり、色があり、眼識があり、眼識によって認識されるべき法があるところ、そこに魔、あるいは魔という概念がある。耳があり、声があり、耳識があり、耳識によって認識されるべき法があるところ、そこに魔、あるいは魔という概念がある。鼻があり、香があり、鼻識があり、鼻識によって認識されるべき法があるところ、そこに魔、あるいは魔という概念がある。舌があり、味があり、舌識があり、舌識によって認識されるべき法があるところ、そこに魔、あるいは魔という概念がある。身があり、触れられるものがあり、身識があり、身識によって認識されるべき法があるところ、そこに魔、あるいは魔という概念がある。意があり、法があり、意識があり、意識によって認識されるべき法があるところ、そこに魔、あるいは魔という概念がある”。

‘‘ยตฺถ จ โข, สมิทฺธิ, นตฺถิ จกฺขุ, นตฺถิ รูปา, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. นตฺถิ โสตํ…เป… นตฺถิ ฆานํ…เป… นตฺถิ ชิวฺหา, นตฺถิ รสา, นตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, นตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. นตฺถิ กาโย…เป…. นตฺถิ มโน, นตฺถิ ธมฺมา, นตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, นตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา’’ติ. ตติยํ.

“サミッディよ、眼がなく、色がなく、眼識がなく、眼識によって認識されるべき法がないところ、そこに魔、あるいは魔という概念はない。耳がなく、…（中略）…鼻がなく、…（中略）…舌がなく、味がなく、舌識がなく、舌識によって認識されるべき法がないところ、そこに魔、あるいは魔という概念はない。身がなく、…（中略）…。意がなく、法がなく、意識がなく、意識によって認識されるべき法がないところ、そこに魔、あるいは魔という概念はない”。第三（の経）。

๔. สมิทฺธิสตฺตปญฺหาสุตฺตํ

4. サミッディ・サッタ（衆生）問経

๖๖. ‘‘‘สตฺโต, สตฺโต’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สตฺโต วา อสฺส สตฺตปญฺญตฺติ วา’’ติ…เป…. จตุตฺถํ.

66. “世尊よ、‘衆生（サッタ）、衆生’と言われます。世尊よ、いかなる範囲において、衆生、あるいは衆生という概念があるのでしょうか”。…（中略）…第四（の経）。

๕. สมิทฺธิทุกฺขปญฺหาสุตฺตํ

5. サミッディ・ドゥッカ（苦）問経

๖๗. ‘‘‘ทุกฺขํ[Pg.267], ทุกฺข’นฺติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ทุกฺขํ วา อสฺส ทุกฺขปญฺญตฺติ วา’’ติ…เป…. ปญฺจมํ.

67. “世尊よ、‘苦（ドゥッカ）、苦’と言われます。世尊よ、いかなる範囲において、苦、あるいは苦という概念があるのでしょうか”。…（中略）…第五（の経）。

๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตํ

6. サミッディ・ローカ（世界）問経

๖๘. ‘‘‘โลโก, โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโก วา อสฺส โลกปญฺญตฺติ วา’’ติ? ยตฺถ โข, สมิทฺธิ, อตฺถิ จกฺขุ, อตฺถิ รูปา, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วาติ…เป… อตฺถิ ชิวฺหา…เป… อตฺถิ มโน, อตฺถิ ธมฺมา, อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, อตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วา.

68. “世尊よ、‘世、世’と言われます。世尊よ、どれほどのことによって‘世’あるいは‘世という概念（施設）’があるのでしょうか”。サミッディよ、眼があり、色（形あるもの）があり、眼識があり、眼識によって知られるべき諸法があるところ、そこに‘世’あるいは‘世という概念’がある。……（中略）……舌があり……心があり、法（心の対象）があり、意識があり、意識によって知られるべき諸法があるところ、そこに‘世’あるいは‘世という概念’がある。

‘‘ยตฺถ จ โข, สมิทฺธิ, นตฺถิ จกฺขุ, นตฺถิ รูปา, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วา…เป… นตฺถิ ชิวฺหา…เป… นตฺถิ มโน, นตฺถิ ธมฺมา, นตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, นตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“サミッディよ、眼がなく、色がなく、眼識がなく、眼識によって知られるべき諸法がないところ、そこには‘世’も‘世という概念’もない。……（中略）……舌がなく……心がなく、法がなく、意識がなく、意識によって知られるべき諸法がないところ、そこには‘世’も‘世という概念’もない”。第六の経。

๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตํ

7. 七、ウパセーナ・アーシーヴィサ経

๖๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ อุปเสโน ราชคเห วิหรนฺติ สีตวเน สปฺปโสณฺฑิกปพฺภาเร. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต อุปเสนสฺส กาเย อาสีวิโส ปติโต โหติ. อถ โข อายสฺมา อุปเสโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘เอถ เม, อาวุโส, อิมํ กายํ มญฺจกํ อาโรเปตฺวา พหิทฺธา นีหรถ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรติ; เสยฺยถาปิ ภุสมุฏฺฐี’’ติ.

69. ある時、尊者サーリプッタと尊者ウパセーナは、ラージャガハ（王舎城）のシータヴァナ（寒林）にあるサッパソンディカ（蛇の頭のような）の洞窟に住んでいた。その時、尊者ウパセーナの体に毒蛇が落ちてきた。そこで尊者ウパセーナは比丘たちを呼んで言った。“友らよ、来て、私のこの体を寝台に乗せて外へ運び出してください。この体が、あたかも一握りの籾殻（もみがら）のように、ここでバラバラに崩れ去ってしまう前に”。

เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมนฺตํ อุปเสนํ เอตทโวจ – ‘‘น โข ปน มยํ ปสฺสาม อายสฺมโต อุปเสนสฺส กายสฺส วา อญฺญถตฺตํ อินฺทฺริยานํ วา วิปริณามํ. อถ จ ปนายสฺมา อุปเสโน เอวมาห – ‘เอถ เม, อาวุโส, อิมํ กายํ มญฺจกํ อาโรเปตฺวา พหิทฺธา นีหรถ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรติ; เสยฺยถาปิ ภุสมุฏฺฐี’’’ติ. ‘‘ยสฺส นูน, อาวุโส สาริปุตฺต, เอวมสฺส – ‘อหํ จกฺขูติ วา มม จกฺขูติ วา…เป… อหํ ชิวฺหาติ วา มม [Pg.268] ชิวฺหาติ วา… อหํ มโนติ วา มม มโนติ วา’. ตสฺส, อาวุโส สาริปุตฺต, สิยา กายสฺส วา อญฺญถตฺตํ อินฺทฺริยานํ วา วิปริณาโม. มยฺหญฺจ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, น เอวํ โหติ – ‘อหํ จกฺขูติ วา มม จกฺขูติ วา…เป… อหํ ชิวฺหาติ วา มม ชิวฺหาติ วา…เป… อหํ มโนติ วา มม มโนติ วา’. ตสฺส มยฺหญฺจ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, กึ กายสฺส วา อญฺญถตฺตํ ภวิสฺสติ, อินฺทฺริยานํ วา วิปริณาโม’’ติ!

このように言われたとき、尊者サーリプッタは尊者ウパセーナにこう言った。“私たちは、尊者ウパセーナの体の変色や、諸器官（根）の変容を全く見ていません。それなのに、尊者ウパセーナはこのように言われます。‘友らよ、来て、私のこの体を寝台に乗せて外へ運び出してください。この体が、あたかも一握りの籾殻のように、ここでバラバラに崩れ去ってしまう前に’と”。“友サーリプッタよ、‘私は眼である’とか‘眼は私のものである’……‘私は舌である’とか‘舌は私のものである’……‘私は心である’とか‘心は私のものである’という思いがある者には、体の変色や諸器官の変容があることでしょう。しかし、友サーリプッタよ、私には‘私は眼である’とか‘眼は私のものである’……‘私は舌である’とか‘舌は私のものである’……‘私は心である’とか‘心は私のものである’という思いはありません。友サーリプッタよ、そのような私に、どうして体の変色や諸器官の変容が起こるでしょうか”。

‘‘ตถา หิ ปนายสฺมโต อุปเสนสฺส ทีฆรตฺตํ อหงฺการมมงฺการมานานุสโย สุสมูหโต. ตสฺมา อายสฺมโต อุปเสนสฺส น เอวํ โหติ – ‘อหํ จกฺขูติ วา มม จกฺขูติ วา…เป… อหํ ชิวฺหาติ วา มม ชิวฺหาติ วา…เป… อหํ มโนติ วา มม มโนติ วา’’’ติ. อถ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อุปเสนสฺส กายํ มญฺจกํ อาโรเปตฺวา พหิทฺธา นีหรึสุ. อถ โข อายสฺมโต อุปเสนสฺส กาโย ตตฺเถว วิกิริ; เสยฺยถาปิ ภุสมุฏฺฐีติ. สตฺตมํ.

“実に、尊者ウパセーナは、長い年月にわたって‘我執（わがもの）’や‘我慢（おごり）’の随眠を完全に根絶されています。それゆえ、尊者ウパセーナには‘私は眼である’とか‘眼は私のものである’……‘私は舌である’とか‘舌は私のものである’……‘私は心である’とか‘心は私のものである’といった思いが生じないのです”。そこで比丘たちは、尊者ウパセーナの体を寝台に乗せて外へ運び出した。すると、尊者ウパセーナの体は、あたかも一握りの籾殻のように、その場所でバラバラに崩れ去った。第七の経。

๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตํ

8. 八、ウパヴァーナ・サンディッティカ経

๗๐. อถ โข อายสฺมา อุปวาโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อุปวาโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ, อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ?

70. そこで尊者ウパヴァーナは世尊のもとへ近づき……（中略）……一端に座って、世尊にこう申し上げた。“世尊よ、‘現に見える法、現に見える法’と言われます。世尊よ、どれほどのことによって、法は現に見えるもの、時を置かないもの、来たれと見せるに値するもの、導き入れるべきもの、智者たちが各自で知るべきものとなるのでしょうか”。

‘‘อิธ ปน, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวที จ โหติ รูปราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวที จ โหติ รูปราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“ウパヴァーナよ、ここに比丘が眼で色を見て、色を感じ、色への貪りを感じる。内なる色への貪りがあるとき、‘私には内なる色への貪りがある’と如実に知る。ウパヴァーナよ、比丘が眼で色を見て、色を感じ、色への貪りを感じ、内なる色への貪りがあるとき、‘私には内なる色への貪りがある’と如実に知る。ウパヴァーナよ、このようにして、法は現に見えるもの、時を置かないもの、来たれと見せるに値するもの、導き入れるべきもの、智者たちが各自で知るべきものとなるのである”。……（中略）……

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา รสปฺปฏิสํเวที จ โหติ รสราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา รสปฺปฏิสํเวที จ โหติ รสราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รเสสุ [Pg.269] ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“さらに、ウパヴァーナよ、比丘が舌で味を味わって、味を感じ、味への貪りを感じる。内なる味への貪りがあるとき、‘私には内なる味への貪りがある’と如実に知る。ウパヴァーナよ、比丘が舌で味を味わって、味を感じ、味への貪りを感じ、内なる味への貪りがあるとき、‘私には内なる味への貪りがある’と如実に知る。ウパヴァーナよ、このようにして、法は現に見えるもの、時を置かないもの、来たれと見せるに値するもの、導き入れるべきもの、智者たちが各自で知るべきものとなるのである”。……（中略）……

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“さらに、ウパヴァーナよ、比丘が心で法（対象）を認識して、法を感じ、法への貪りを感じる。内なる法への貪りがあるとき、‘私には内なる法への貪りがある’と如実に知る。ウパヴァーナよ、比丘が心で法を認識して、法を感じ、法への貪りを感じ、内なる法への貪りがあるとき、‘私には内なる法への貪りがある’と如実に知る。ウパヴァーナよ、このようにして、法は現に見えるもの……（中略）……智者たちが各自で知るべきものとなるのである”。……（中略）……

‘‘อิธ ปน, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวที จ โหติ, โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ, อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“ウパヴァーナよ、ここに比丘が眼で色（形あるもの）を見て、色を経験するが、色に対する貪欲（ラāガ）を経験しない。内なる色に対する貪欲が存在しないとき、‘私には内なる色に対する貪欲がない’と如実に知る。ウパヴァーナよ、比丘が眼で色を見て、色を経験するだけで、色に対する貪欲を経験せず、内なる色に対する貪欲がないことを‘私には内なる色に対する貪欲がない’と如実に知る。ウパヴァーナよ、このように法は、現世で確認でき、時を置かず、来たれと示し得、自らの内へ導き、智者が自ら覚るべきものである。”……（中略）……

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา รสปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ รสราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราโค’ติ ปชานาติ…เป….

“さらに、ウパヴァーナよ、比丘が舌で味を味わって、味を経験するが、味に対する貪欲を経験しない。内なる味に対する貪欲が存在しないとき、‘私には内なる味に対する貪欲がない’と如実に知る。……（中略）……”

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ, อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“さらに、ウパヴァーナよ、比丘が意（こころ）で法（心の対象）を認識して、法を経験するが、法に対する貪欲を経験しない。内なる法に対する貪欲が存在しないとき、‘私には内なる法に対する貪欲がない’と如実に知る。ウパヴァーナよ、比丘が意で法を認識して、法を経験するだけで、法に対する貪欲を経験せず、内なる法に対する貪欲がないことを‘私には内なる法に対する貪欲がない’と如実に知る。ウパヴァーナよ、このように法は、現世で確認でき、時を置かず、来たれと示し得、自らの内へ導き、智者が自ら覚るべきものである。”（第八の経）

๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตํ

9. 第一・六触処経

๗๑. ‘‘โย หิ โกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อวุสิตํ [Pg.270] เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ.

71. “比丘たちよ、およそどのような比丘であれ、六つの触処（六触処）の集起（生起）と滅尽、楽味（味わい）と過患（災い）、そして出離（脱出）を如実に知らないならば、その者は清浄行（ブラフマチャリヤ）を全うしておらず、この法と律から遠く離れている。”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสํ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามี’’ติ.

このように言われたとき、ある比丘が世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、私はこの点において、破滅してしまいました。世尊よ、私は六つの触処の集起と滅尽、楽味と過患、そして出離を如実に知らないからです。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“比丘よ、あなたはどう思うか。眼を‘これは私のものである、これは私である、これは私の自己である’と観察しているか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、世尊よ。”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, จกฺขุ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส…เป… ชิวฺหํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“比丘よ、善いことだ。比丘よ、この点において、あなたが眼を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このように如実に正しい智慧をもってよく見るならば、それこそが苦しみの終焉（終わり）である。……（中略）……舌を‘これは私のものである、これは私である、これは私の自己である’と観察しているか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、世尊よ。”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, ชิวฺหา ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส…เป… มนํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“比丘よ、善いことだ。比丘よ、この点において、あなたが舌を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このように如実に正しい智慧をもってよく見るならば、それこそが苦しみの終焉である。……（中略）……意（こころ）を‘これは私のものである、これは私である、これは私の自己である’と観察しているか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、世尊よ。”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, มโน ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ. นวมํ.

“比丘よ、善いことだ。比丘よ、この点において、あなたが意を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このように如実に正しい智慧をもってよく見るならば、それこそが苦しみの終焉である。”（第九の経）

๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตํ

10. 第二・六触処経

๗๒. ‘‘โย หิ โกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อวุสิตํ เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ.

72. “比丘たちよ、およそどのような比丘であれ、六つの触処の集起と滅尽、楽味と過患、そして出離を如実に知らないならば、その者は清浄行を全うしておらず、この法と律から遠く離れている。”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสํ ปนสฺสสํ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามี’’ติ.

このように言われたとき、ある比丘が世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、私はこの点において、破滅してしまいました。実に破滅してしまいました。世尊よ、私は六つの触処の集起と滅尽、楽味と過患、そして出離を如実に知らないからです。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“比丘よ、あなたはどう思うか。眼を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察しているか。”

‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“はい、世尊よ。”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, จกฺขุ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอวํ เต เอตํ ปฐมํ ผสฺสายตนํ ปหีนํ ภวิสฺสติ [Pg.271] อายตึ อปุนพฺภวาย…เป….

“比丘よ、善いことだ。比丘よ、この点において、あなたが眼を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このように如実に正しい智慧をもってよく見るならば、そのようにして、あなたのこの第一の触処は、将来再び生じないように捨て去られるであろう。……（中略）……”

‘‘ชิวฺหํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“舌を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察しているか。”

‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“はい、世尊よ。”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, ชิวฺหา ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอวํ เต เอตํ จตุตฺถํ ผสฺสายตนํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อายตึ อปุนพฺภวาย…เป….

“比丘よ、善いことだ。比丘よ、この点において、あなたが舌を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このように如実に正しい智慧をもってよく見るならば、そのようにして、あなたのこの第四の触処は、将来再び生じないように捨て去られるであろう。……（中略）……”

‘‘มนํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“意を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察しているか。”

‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“はい、世尊よ。”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, มโน ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอวํ เต เอตํ ฉฏฺฐํ ผสฺสายตนํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อายตึ อปุนพฺภวายา’’ติ. ทสมํ.

“比丘よ、善いことだ。比丘よ、この点において、あなたが意を‘これは私の物ではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このように如実に正しい智慧をもってよく見るならば、そのようにして、あなたのこの第六の触処は、将来再び生じないように捨て去られるであろう。”（第十の経）

๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตํ

11. 第三・六触処経

๗๓. ‘‘โย หิ โกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อวุสิตํ เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ.

73. “比丘たちよ、およそどのような比丘であれ、六つの触処の生起と滅尽と、甘美な味わいと過患と、そして離脱を、ありのままに知らぬ者は、清浄行を修め終えておらず、この法と律から遠く離れているのである。”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสํ ปนสฺสสํ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามี’’ติ.

このように言われたとき、ある比丘が世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、私はこの教えにおいて、破滅しました、ひどく破滅しました。世尊よ、私は六つの触処の生起と滅尽と、甘美な味わいと過患と、そして離脱を、ありのままに知らないからです。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“比丘よ、あなたはどう思うか。眼は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と見なすのは、適切であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“耳は……鼻は……舌は……身は……意（こころ）は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と見なすのは、適切であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขุ, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ฆานสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, กายสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. เอกาทสมํ.

“比丘よ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼を厭離し、耳を厭離し、鼻を厭離し、舌を厭離し、身を厭離し、意を厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。そして、‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と知るのである。”（第十一経）

มิคชาลวคฺโค สตฺตโม.

第七　ミガジャーラ品（完）

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（要約）は以下の通りである。

มิคชาเลน [Pg.272] ทฺเว วุตฺตา, จตฺตาโร จ สมิทฺธินา;

อุปเสโน อุปวาโณ, ฉผสฺสายตนิกา ตโยติ.

ミガジャーラ（経）が二つ、サミッディ（経）が四つ、ウパセーナ（経）、ウパヴァーナ（経）、そして六触処（経）が三つである。

๘. คิลานวคฺโค

8. 第八　病人品（ギラナ・ヴァッガ）

๑. ปฐมคิลานสุตฺตํ

1. 第一　病人経

๗๔. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อมุกสฺมึ, ภนฺเต, วิหาเร อญฺญตโร ภิกฺขุ นโว อปฺปญฺญาโต อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ.

74. 舎衛城での縁起。そのとき、ある比丘が世尊のもとへ近づき……（中略）……片隅に座ったその比丘は、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、あそこの精舎に、ある新参で無名の比丘がおりますが、病にかかり、苦しみ、重病を患っております。世尊よ、願わくは、世尊が慈悲をもって、その比丘のもとへお越しくださいますように。”

อถ โข ภควา นววาทญฺจ สุตฺวา คิลานวาทญฺจ, ‘‘อปฺปญฺญาโต ภิกฺขู’’ติ อิติ วิทิตฺวา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ. อทฺทสา โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. ทิสฺวาน มญฺจเก สมโธสิ. อถ โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อลํ, ภิกฺขุ, มา ตฺวํ มญฺจเก สมโธสิ. สนฺติมานิ อาสนานิ ปญฺญตฺตานิ, ตตฺถาหํ นิสีทิสฺสามี’’ติ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. นิสชฺช โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ เต, ภิกฺขุ, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ?

そこで世尊は、新参であるということと、病人であるということを聞き、また“無名の比丘である”と知って、その比丘のもとへ向かわれた。その比丘は、世尊が遠くから来られるのを見て、寝台から起き上がろうとした。そこで世尊はその比丘にこう言われた。“比丘よ、よいのだ。寝台から起き上がろうとしてはならない。ここに用意された座席があるから、私はそこに座ろう。”世尊は用意された座席に座られた。座られた世尊は、その比丘にこう言われた。“比丘よ、具合はどうだ。持ちこたえられそうか。苦しい感受（苦受）は退いているか、それとも増しているか。退いていく兆しが見え、増していく兆しはないか。”

‘‘น เม, ภนฺเต, ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม’’ติ.

“世尊よ、具合はよくありません。持ちこたえられそうにありません。激しい苦痛が増しており、退くことがありません。増していく兆しばかりが見え、退く兆しがありません。”

‘‘กจฺจิ เต, ภิกฺขุ, น กิญฺจิ กุกฺกุจฺจํ, น โกจิ วิปฺปฏิสาโร’’ติ?

“比丘よ、あなたには何か後悔（悪作）や、悔い（追悔）はないか。”

‘‘ตคฺฆ เม, ภนฺเต, อนปฺปกํ กุกฺกุจฺจํ, อนปฺปโก วิปฺปฏิสาโร’’ติ.

“世尊よ、実に、私には少なからぬ後悔があり、少なからぬ悔いがあります。”

‘‘กจฺจิ ปน ตํ, ภิกฺขุ, อตฺตา สีลโต อุปวทตี’’ติ?

“比丘よ、では、あなたは戒律の面で、自らを責める（非難する）ところがあるのか。”

‘‘น โข มํ, ภนฺเต, อตฺตา สีลโต อุปวทตี’’ติ.

“世尊よ、戒律の面で自らを責めるところはありません。”

‘‘โน เจ กิร เต, ภิกฺขุ, อตฺตา สีลโต อุปวทติ, อถ กิญฺจ เต กุกฺกุจฺจํ โก จ วิปฺปฏิสาโร’’ติ?

“比丘よ、もし戒律の面で自らを責めるところがないのであれば、いったい何について後悔し、何を悔いているのか。”

‘‘น ขฺวาหํ, ภนฺเต, สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ[Pg.273].

“世尊よ、私は、世尊が説かれた法を、ただ‘戒の清浄’を目的とするものだとは理解していないからです。”

‘‘โน เจ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลวิสุทฺธตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ, อถ กิมตฺถํ จรหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสี’’ติ?

“比丘よ、もしあなたが、私が説いた法を‘戒の清浄’を目的とするものだと理解していないのであれば、では、いったい何のために、私が説いた法を理解しているというのか。”

‘‘ราควิราคตฺถํ ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ.

“世尊よ、私は世尊によって説かれた教えを、貪欲の離滅（離欲）を目的とするものであると理解しております。”

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, ราควิราคตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ. ราควิราคตฺโถ หิ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺโม เทสิโต. ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“善哉、善哉、比丘よ。比丘よ、あなたは私が説いた教えを、貪欲の離滅を目的とするものであると正しく理解している。比丘よ、実に私が説いた教えは、貪欲の離滅を目的とするものである。比丘よ、これについてどう思うか。眼は常であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ…เป… โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“（中略）耳は、鼻は、舌は、身は、意（こころ）は常であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質のものであるそれを、‘これは私のもの（我が有）である、これは私である（我が我）、これは私の自己（我が体）である’と見なすことは、妥当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ（妥当ではありません）。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขุ, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“比丘よ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼に対しても厭離し、耳に対しても厭離し、……（中略）……意に対しても厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに（煩悩から）解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。清浄な行い（梵行）は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはや、この状態（輪廻）に戻ることはない’と如実に知るのである。”

อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ตสฺส ภิกฺขุโน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ปฐมํ.

世尊はこのように仰った。その比丘は歓喜して、世尊の説法を喜んだ。そして、この解説が語られている間に、その比丘に、塵なく汚れなき真理の眼（法眼）が生じた。“およそ生じる性質のものは、すべて滅する性質のものである”と。第一（の経）。

๒. ทุติยคิลานสุตฺตํ

2. 第二 病の経（ギラーナ・スッタ）

๗๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อมุกสฺมึ, ภนฺเต, วิหาเร อญฺญตโร ภิกฺขุ นโว อปฺปญฺญาโต อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ.

75. そのとき、ある比丘が……（中略）……世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、あそこの精舎に、一人の新参で名も知られていない比丘がおりますが、病にかかり、苦しみ、重病であります。世尊よ、願わくは世尊が、その比丘を哀れんで、彼のところへお越しくださいますように。”

อถ โข ภควา นววาทญฺจ สุตฺวา คิลานวาทญฺจ, ‘‘อปฺปญฺญาโต ภิกฺขู’’ติ อิติ วิทิตฺวา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ. อทฺทสา โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. ทิสฺวาน มญฺจเก สมโธสิ. อถ โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อลํ, ภิกฺขุ, มา ตฺวํ มญฺจเก สมโธสิ. สนฺติมานิ อาสนานิ ปญฺญตฺตานิ, ตตฺถาหํ นิสีทิสฺสามี’’ติ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. นิสชฺช โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ เต, ภิกฺขุ, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ [Pg.274] ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ?

そこで世尊は、新参であること、病人であることを聞き、名も知られていない比丘であることを知って、その比丘のもとへ向かわれた。その比丘は世尊が遠くから来られるのを見て、寝床から（起き上がろうと）身を動かした。すると世尊はその比丘に仰った。“よせ、比丘よ。寝床から動いてはならない。用意されたこれらの座がある。私はそこに座ろう。”世尊は用意された座に座られた。座られた世尊はその比丘にこう仰った。“比丘よ、具合はどうだ。持ち堪えられそうか。堪え忍べるか。苦痛は和らいでいるか、増してはいないか。痛みが引いていく傾向があり、増す傾向はないだろうか。”

‘‘น เม, ภนฺเต, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… น โข มํ, ภนฺเต, อตฺตา สีลโต อุปวทตี’’ติ.

“世尊よ、私は持ち堪えられそうにありません。堪え忍べません。……（中略）……しかし、世尊よ、私は自分自身の戒（徳行）の点については、自分を責めることはありません。”

‘‘โน เจ กิร เต, ภิกฺขุ, อตฺตา สีลโต อุปวทติ, อถ กิญฺจ เต กุกฺกุจฺจํ โก จ วิปฺปฏิสาโร’’ติ?

“比丘よ、もしあなたが戒の点において自分を責めることがないのであれば、いったい何に後悔し、何の悔恨があるというのか。”

‘‘น ขฺวาหํ, ภนฺเต, สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ.

“世尊よ、私は世尊が戒の清浄を目的として教えを説かれたとは理解しておりません。”

‘‘โน เจ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลวิสุทฺธตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ, อถ กิมตฺถํ จรหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสี’’ติ?

“比丘よ、もしあなたが戒の清浄を目的として私が教えを説いたと理解していないのであれば、ではいったい、あなたは何を目的として私が教えを説いたと理解しているのか。”

‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ.

“世尊よ、私は、執着（取）なくして（煩悩を）滅し、完全な涅槃に至る（無依の般涅槃）ことを目的として、世尊が教えを説かれたのだと理解しております。”

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ. อนุปาทาปรินิพฺพานตฺโถ หิ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺโม เทสิโต.

“善哉、善哉、比丘よ。比丘よ、あなたは執着なく完全な涅槃に至ることを目的として、私が教えを説いたと正しく理解している。比丘よ、実に私が説いた教えは、執着なく完全な涅槃に至ることを目的とするものである。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“比丘よ、これについてどう思うか。眼は常であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ…เป… โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“（中略）耳は、鼻は、舌は、身は、意は、意識は、意の接触は、また意の接触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受（受）もまた、常であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質のものであるそれを、‘これは私のものである、これは私である、これは私の自己である’と見なすことは、妥当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขุ, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ… มโนวิญฺญาเณปิ… มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“比丘よ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼に対しても厭離し、……（中略）……意に対しても、意識に対しても、意の接触に対しても厭離する。また、意の接触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受に対しても厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。清浄な行い（梵行）は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはや、この状態に戻ることはない’と如実に知るのである。”

อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ตสฺส ภิกฺขุสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ. ทุติยํ.

世尊はこのように仰った。その比丘は歓喜して、世尊の説法を喜んだ。そして、この解説が語られている間に、その比丘の心は、執着することなく、諸々の煩悩（漏）から解脱した。第二（の経）。

๓. ราธอนิจฺจสุตฺตํ

3. ラーダ無常経

๗๖. อถ โข อายสฺมา ราโธ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ราโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ[Pg.275], ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ‘‘ยํ โข, ราธ, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ราธ, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ? จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา, จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา… กาโย… มโน อนิจฺโจ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, ราธ, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. ตติยํ.

76. その時、尊者ラーダは……（中略）……一方に座った。一方に座った尊者ラーダは、世尊にこのように申し上げた。“願わくは、世尊よ、私に簡潔に法を説いてください。私は世尊の法を聞いて、独り離れ、不放逸に、精進し、身を捧げて住むことができるように”。“ラーダよ、無常であるもの、それに対する欲を捨てるべきである。ラーダよ、何が無常であるのか。それに対する欲を捨てるべきなのか。眼は無常である。それに対する欲を捨てるべきである。色は無常である。眼識は……眼触は……眼触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた無常である。それに対する欲を捨てるべきである。……（中略）……舌……身……意は無常である。それに対する欲を捨てるべきである。法は……意識は……意触は……意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた無常である。それに対する欲を捨てるべきである。ラーダよ、無常であるもの、それに対する欲を捨てるべきである”。第三（の経）。

๔. ราธทุกฺขสุตฺตํ

4. ラーダ苦経

๗๗. ‘‘ยํ โข, ราธ, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ราธ, ทุกฺขํ? จกฺขุ โข, ราธ, ทุกฺขํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺส…เป… อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน ทุกฺโข… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, ราธ, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. จตุตฺถํ.

77. “ラーダよ、苦であるもの、それに対する欲を捨てるべきである。ラーダよ、何が苦であるのか。ラーダよ、眼は苦である。それに対する欲を捨てるべきである。色は……眼識は……眼触は……眼触を縁として……（中略）……不苦不楽（の受）、それもまた苦である。それに対する欲を捨てるべきである。……（中略）……意は苦である……法は……意識は……意触は……意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた苦である。それに対する欲を捨てるべきである。ラーダよ、苦であるもの、それに対する欲を捨てるべきである”。第四（の経）。

๕. ราธอนตฺตสุตฺตํ

5. ラーダ無我経

๗๘. ‘‘โย โข, ราธ, อนตฺตา ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โก จ, ราธ, อนตฺตา? จกฺขุ โข, ราธ, อนตฺตา. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา…เป… มโน อนตฺตา… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตา. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โย โข, ราธ, อนตฺตา ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. ปญฺจมํ.

78. “ラーダよ、無我であるもの、それに対する欲を捨てるべきである。ラーダよ、何が無我であるのか。ラーダよ、眼は無我である。それに対する欲を捨てるべきである。色は……眼識は……眼触は……眼触を縁として……（中略）……意は無我である……法は……意識は……意触は……意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた無我である。それに対する欲を捨てるべきである。ラーダよ、無我であるもの、それに対する欲を捨てるべきである”。第五（の経）。

๖. ปฐมอวิชฺชาปหานสุตฺตํ

6. 第一・無明放棄経

๗๙. อถ [Pg.276] โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

79. その時、ある比丘が世尊のところへ近づき……（中略）……一方に座った。一方に座ったその比丘は、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、一つの法があるのでしょうか”。

‘‘อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“比丘よ、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、一つの法はある”。

‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“世尊よ、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、その一つの法とは何でしょうか”。

‘‘อวิชฺชา โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“比丘よ、無明こそが、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、その一つの法である”。

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“世尊よ、どのように知り、どのように見る比丘の無明が捨てられ、明が生じるのでしょうか”。

‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. รูเป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ, จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ…เป… มนํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“比丘よ、眼を無常であると知り、見る比丘の無明は捨てられ、明が生じる。色を……眼識を……眼触を……眼触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた無常であると知り、見る比丘の無明は捨てられ、明が生じる。……（中略）……意を無常であると知り、見る比丘の無明は捨てられ、明が生じる。法を……意識を……意触を……意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受、それもまた無常であると知り、見る比丘の無明は捨てられ、明が生じる。比丘よ、このように知り、このように見る比丘の無明は捨てられ、明が生じるのである”。第六（の経）。

๗. ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตํ

7. 第二・無明放棄経

๘๐. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

80. その時、ある比丘が……（中略）……このように申し上げた。“世尊よ、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、一つの法があるのでしょうか”。

‘‘อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“比丘よ、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、一つの法はある”。

‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“世尊よ、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、その一つの法とは何でしょうか”。

‘‘อวิชฺชา โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“比丘よ、無明こそが、それを捨てることによって、比丘の無明が捨てられ、明が生じるような、その一つの法である”。

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“世尊よ、どのように知り、どのように見る比丘の無明が捨てられ、明が生じるのでしょうか”。

‘‘อิธ, ภิกฺขุ, ภิกฺขุโน สุตํ โหติ – ‘สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสายา’ติ. เอวญฺเจตํ, ภิกฺขุ, ภิกฺขุโน สุตํ โหติ – ‘สพฺเพ ธมฺมา [Pg.277] นาลํ อภินิเวสายา’ติ. โส สพฺพํ ธมฺมํ อภิชานาติ, สพฺพํ ธมฺมํ อภิญฺญาย สพฺพํ ธมฺมํ ปริชานาติ, สพฺพํ ธมฺมํ ปริญฺญาย สพฺพนิมิตฺตานิ อญฺญโต ปสฺสติ, จกฺขุํ อญฺญโต ปสฺสติ, รูเป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อญฺญโต ปสฺสติ…เป… มนํ อญฺญโต ปสฺสติ, ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อญฺญโต ปสฺสติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ.

“比丘よ、ここに比丘が‘一切の諸法は執着（固執）するに値しない’と聞くことがある。比丘よ、比丘がこのように‘一切の諸法は執着するに値しない’と聞いたなら、彼は一切の法を（殊勝な知恵によって）直知し、一切の法を直知して一切の法を遍知（遍く知る）し、一切の法を遍知して、一切の相を他なるもの（無我）として見る。眼を他なるものとして見、色を……眼識を……眼触を……眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも、他なるものとして見る。……中略……意を他なるものとして見、法を……意識を……意触を……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受をも、他なるものとして見る。比丘よ、このように知り、このように見る比丘には、無明が捨てられ、明（知恵）が生じるのである。”

๘. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตํ

8. “多くの比丘の経（サンバフラ・ビック・スッタ）”

๘๑. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อิธ โน, ภนฺเต, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อมฺเห เอวํ ปุจฺฉนฺติ – ‘กิมตฺถิยํ, อาวุโส, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา มยํ, ภนฺเต, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากโรม – ‘ทุกฺขสฺส โข, อาวุโส, ปริญฺญตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. กจฺจิ มยํ, ภนฺเต, เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากรมานา วุตฺตวาทิโน เจว ภควโต โหม, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขาม, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรม, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ?

81. その時、多くの比丘たちが世尊のもとへ近づき、……片隅に座って、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、ここで外道の遊行者たちが、私たちにこのように問うことがあります。‘友よ、沙門ゴータマのもとで、何のために清浄行が修められているのですか’と。世尊よ、このように問われたとき、私たちはそれら外道の遊行者たちにこのように答えます。‘友よ、苦を遍知（完全に理解）するために、世尊のもとで清浄行が修められているのです’と。世尊よ、このように問われ、このように答えるとき、私たちは世尊の説かれた通りに語る者であり、世尊を事実でないことで誹謗することなく、法にかなった説き方をしており、法にかなったいかなる反論も非難されるべき点に至ることはないでしょうか。”

‘‘ตคฺฆ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากรมานา วุตฺตวาทิโน เจว เม โหถ, น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขถ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรถ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ. ทุกฺขสฺส หิ, ภิกฺขเว, ปริญฺญตฺถํ มยิ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. สเจ ปน โว, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตมํ ปน ตํ, อาวุโส, ทุกฺขํ, ยสฺส ปริญฺญาย สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ – ‘จกฺขุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ, ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. รูปา…เป… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ…เป… มโน ทุกฺโข…เป… ยมฺปิทํ [Pg.278] มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. อิทํ โข ตํ, อาวุโส, ทุกฺขํ, ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถา’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、確かに、そのように問われ、そのように答えるとき、あなた方は私の説いた通りに語る者であり、私を事実でないことで誹謗することなく、法にかなった説き方をしており、法にかなったいかなる反論も非難されるべき点に至ることはない。比丘たちよ、実に、苦を遍知するために、私のもとで清浄行が修められているのである。比丘たちよ、もし外道の遊行者たちがあなた方にこのように問うなら――‘友よ、その苦とは何ですか。それを遍知するために沙門ゴータマのもとで清浄行が修められているという、その苦とは何ですか’と。比丘たちよ、このように問われたなら、あなた方はそれら外道の遊行者たちに、このように答えるべきである。‘友よ、眼は実に苦である。それを遍知するために世尊のもとで清浄行が修められている。色は……中略……眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた苦である。それを遍知するために世尊のもとで清浄行が修められている。……中略……意は苦である……中略……意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた苦である。それを遍知するために世尊のもとで清浄行が修められている。友よ、これがその苦であり、それを遍知するために世尊のもとで清浄行が修められているのである’と。比丘たちよ、このように問われたなら、あなた方はそれら外道の遊行者たちに、このように答えるべきである。”

๙. โลกปญฺหาสุตฺตํ

9. “世界の問いの経（ローカ・パンハー・スッタ）”

๘๒. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

82. その時、ある比丘が世尊のもとへ近づき、……片隅に座って、世尊にこのように申し上げた。

‘‘‘โลโก, โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘‘ลุชฺชตี’ติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ ลุชฺชติ? จกฺขุ โข, ภิกฺขุ, ลุชฺชติ. รูปา ลุชฺชนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณํ ลุชฺชติ, จกฺขุสมฺผสฺโส ลุชฺชติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ…เป… ชิวฺหา ลุชฺชติ…เป… มโน ลุชฺชติ, ธมฺมา ลุชฺชนฺติ, มโนวิญฺญาณํ ลุชฺชติ, มโนสมฺผสฺโส ลุชฺชติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ. ลุชฺชตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. นวมํ.

“世尊よ、‘世界、世界’と言われます。世尊よ、どのような理由によって‘世界’と言われるのですか。”“比丘よ、‘崩壊する（ルッジャティ）’から、それゆえに‘世界（ローカ）’と言われる。では、何が崩壊するのか。比丘よ、眼は崩壊する。色は崩壊し、眼識は崩壊し、眼触は崩壊し、眼触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた崩壊する。……中略……舌は崩壊する……中略……意は崩壊し、法は崩壊し、意識は崩壊し、意触は崩壊し、意触を縁として生じる楽受、苦受、あるいは不苦不楽受もまた崩壊する。比丘よ、‘崩壊する’から、それゆえに‘世界’と言われるのである。”

๑๐. ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตํ

10. “パッグナの問いの経（パッグナ・パンハー・スッタ）”

๘๓. อถ โข อายสฺมา ผคฺคุโน…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ผคฺคุโน ภควนฺตํ เอตทโวจ –

83. その時、尊者パッグナが世尊のもとへ近づき、……片隅に座って、世尊にこのように申し上げた。

‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, ตํ จกฺขุ, เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย…เป… อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, สา ชิวฺหา, ยาย ชิวฺหาย อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย…เป… อตฺถิ นุ โข โส, ภนฺเต, มโน, เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยา’’ติ?

“世尊よ、過去の諸仏、すなわち、すでに完全な涅槃（パリニッバーナ）に入られ、戯論（パパンチャ）を断ち、輪廻の道を断ち、輪廻を尽くし、あらゆる苦しみを乗り越えられた諸仏を、記述しようとする者が記述しうるような、そのような眼があるでしょうか。……中略……世尊よ、過去の諸仏、……あらゆる苦しみを乗り越えられた諸仏を記述しうるような、そのような舌があるでしょうか。……中略……世尊よ、過去の諸仏、……あらゆる苦しみを乗り越えられた諸仏を記述しようとする者が記述しうるような、そのような意（こころ）があるでしょうか。”

‘‘นตฺถิ โข ตํ, ผคฺคุน, จกฺขุ, เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย [Pg.279] …เป… นตฺถิ โข สา, ผคฺคุน, ชิวฺหา, ยาย ชิวฺหาย อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย…เป… นตฺถิ โข โส, ผคฺคุน, มโน, เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยา’’ติ. ทสมํ.

“ファッグナよ、過去の、すでに般涅槃（パリニッバーナ）し、戯論（パパンチャ）を断ち、輪廻の道を断ち、輪廻を尽くし、あらゆる苦しみを乗り越えた諸仏を、それによって示すことができるような眼は存在しない。……ファッグナよ、それによって……諸仏を示すことができるような舌は存在しない。……ファッグナよ、それによって……諸仏を示すことができるような意（こころ）は存在しない。”第十（の経）。

คิลานวคฺโค อฏฺฐโม.

第八 病の章（ギラナ・ヴァッガ）が終わった。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（ウダーナ）は以下の通りである。

คิลาเนน ทุเว วุตฺตา, ราเธน อปเร ตโย;

อวิชฺชาย จ ทฺเว วุตฺตา, ภิกฺขุ โลโก จ ผคฺคุโนติ.

“病（ギラナ）”によって二つの経が説かれ、ラーダによって他に三つ、また“無明（アヴィッジャー）”によって二つ、そして“比丘（ビック）”、“世間（ローカ）”、“ファッグナ”の経が説かれた。

๙. ฉนฺนวคฺโค

9. チャンナの章（チャンナ・ヴァッガ）

๑. ปโลกธมฺมสุตฺตํ

1. 壊滅法経（パローカダンマ・スッタ）

๘๔. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ –

84. 舎衛城（サーヴァッティー）での縁起。そのとき、尊者アーナンダは世尊のおられるところに近づき、……片隅に座った尊者アーナンダは、世尊に次のように申し上げた。

‘‘‘โลโก, โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยํ โข, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ, อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก. กิญฺจ, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ? จกฺขุ โข, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ, รูปา ปโลกธมฺมา, จกฺขุวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ, จกฺขุสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา…เป… ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ…เป… ชิวฺหา ปโลกธมฺมา, รสา ปโลกธมฺมา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา…เป… ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ…เป… มโน ปโลกธมฺโม, ธมฺมา ปโลกธมฺมา, มโนวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ, มโนสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ. ยํ โข, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ, อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก’’ติ. ปฐมํ.

“世尊よ、‘世間、世間’と言われます。世尊よ、どのような理由によって‘世間’と言われるのでしょうか？”“アーナンダよ、壊れゆく性質（壊滅法）であるもの、これが聖者の規律（ヴィナヤ）において‘世間’と言われる。アーナンダよ、何が壊れゆく性質なのか？ アーナンダよ、眼は壊れゆく性質であり、色（かたち）は壊れゆく性質であり、眼識は壊れゆく性質であり、眼触は壊れゆく性質である。眼触を縁として生じる……受（苦楽、あるいは不苦不楽）もまた壊れゆく性質である。……舌は壊れゆく性質であり、味は壊れゆく性質であり、舌識は壊れゆく性質であり、舌触は壊れゆく性質である。……意（こころ）は壊れゆく性質であり、法（心の対象）は壊れゆく性質であり、意識は壊れゆく性質であり、意触は壊れゆく性質である。意触を縁として生じる、楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受もまた壊れゆく性質である。アーナンダよ、壊れゆく性質であるもの、これが聖者の規律において‘世間’と言われるのである。”第一（の経）。

๒. สุญฺญตโลกสุตฺตํ

2. 空なる世間経（スンニャタローカ・スッタ）

๘๕. อถ [Pg.280] โข อายสฺมา อานนฺโท…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สุญฺโญ โลโก, สุญฺโญ โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา? จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. รูปา สุญฺญา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. ทุติยํ.

85. そのとき、尊者アーナンダは……世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、‘世間は空である、世間は空である’と言われます。世尊よ、どのような理由によって‘世間は空である’と言われるのでしょうか？”“アーナンダよ、我（アートマン）あるいは我のもの（アートマニヤ）を欠いている（空である）から、それゆえに‘世間は空である’と言われる。アーナンダよ、何が我あるいは我のものを欠いているのか？ アーナンダよ、眼は我あるいは我のものを欠いている。色（かたち）は我あるいは我のものを欠いている。眼識は我あるいは我のものを欠いている。眼触は我あるいは我のものを欠いている。……意触を縁として生じる、楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受もまた、我あるいは我のものを欠いている。アーナンダよ、我あるいは我のものを欠いているから、それゆえに‘世間は空である’と言われるのである。”第二（の経）。

๓. สํขิตฺตธมฺมสุตฺตํ

3. 簡略なる教えの経（サンキッタダンマ・スッタ）

๘๖. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

86. 片隅に座った尊者アーナンダは、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、願わくは、私に簡略に法を説いてください。私は世尊の法を聞いて、独り離れ、放逸にならず、熱心に、精進して住みたいと思います。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อานนฺท, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“アーナンダよ、あなたはどう思うか。眼は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質であるものを、‘これは私のものである、これは私である、これは私の我である’と見なすのは、適切なことだろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“色（かたち）は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊よ。”……

‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“眼識は……眼触を縁として生じる、楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受もまた、常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส [Pg.281] เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質であるものを、‘これは私のものである、これは私である、これは私の我である’と見なすのは、適切なことだろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”……

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“舌は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊よ。”……

‘‘ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“舌識は……舌触は……意触を縁として生じる、楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受もまた、常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“それでは、無常であるものは、苦であるか、あるいは楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦であります、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“それでは、無常であり、苦であり、変易する性質のものであるものを、‘これは私の my ものである、これは私 I である、これは私の我 self である’と観ずることは適当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“そうではありません、世尊。”（中略）

‘‘เอวํ ปสฺสํ, อานนฺท, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ตติยํ.

“アーナンダよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼においても厭離し、……眼の接触においても厭離し、……意の接触を縁として生じる、楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の受においても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と知るのである。”（第三の経）

๔. ฉนฺนสุตฺตํ

4. 四、チャンナ経

๘๗. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท อายสฺมา จ ฉนฺโน คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรนฺติ. เตน โข ปน สมเยน เยน อายสฺมา ฉนฺโน อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหาจุนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาจุนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘อายามาวุโส จุนฺท, เยนายสฺมา ฉนฺโน เตนุปสงฺกมิสฺสาม คิลานปุจฺฉกา’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข อายสฺมา มหาจุนฺโท อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสิ.

87. ある時、世尊は王舎城の竹林、カランダカニヴァーパ（栗鼠の飼育地）に滞在しておられた。その時、尊者サーリプッタと尊者マハーチュンダと尊者チャンナは、グリドラクータ山（霊鷲山）に滞在していた。その時、尊者チャンナは病にかかり、苦しみ、重病であった。そこで、尊者サーリプッタは夕刻に独居から立ち上がり、尊者マハーチュンダのところへ行き、尊者マハーチュンダにこう言った。“友のチュンダよ、行きましょう。尊者チャンナのところへ見舞いに行きましょう。”尊者マハーチュンダは尊者サーリプッタに“友よ、承知しました”と答えた。

อถ โข อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท เยนายสฺมา ฉนฺโน เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ. นิสชฺช โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ เต, อาวุโส ฉนฺน, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ?

そこで、尊者サーリプッタと尊者マハーチュンダは、尊者チャンナのところへ行った。行ってから、用意された座に座った。座ってから、尊者サーリプッタは尊者チャンナにこう言った。“友のチャンナよ、耐えられますか、持ちこたえられますか。苦しい受（痛み）は退いていますか、増してはいませんか。退いていくことが知られ、増していくことはありませんか。”

‘‘น เม, อาวุโส สาริปุตฺต, ขมนียํ น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, พลวา ปุริโส ติณฺเหน สิขเรน มุทฺธนิ อภิมตฺเถยฺย ; เอวเมว โข, อาวุโส, อธิมตฺตา วาตา มุทฺธนิ อูหนนฺติ. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ[Pg.282], อาวุโส, พลวา ปุริโส ทฬฺเหน วรตฺตกฺขณฺเฑน สีเส สีสเวฐํ ทเทยฺย; เอวเมว โข, อาวุโส, อธิมตฺตา สีเส สีสเวทนา. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา ติณฺเหน โควิกนฺตเนน กุจฺฉึ ปริกนฺเตยฺย; เอวเมว โข อธิมตฺตา วาตา กุจฺฉึ ปริกนฺตนฺติ. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา ทุพฺพลตรํ ปุริสํ นานาพาหาสุ คเหตฺวา องฺคารกาสุยา สนฺตาเปยฺยุํ สมฺปริตาเปยฺยุํ; เอวเมว โข, อาวุโส, อธิมตฺโต กายสฺมึ ฑาโห. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม. สตฺถํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อาหริสฺสามิ, นาวกงฺขามิ ชีวิต’’นฺติ.

“友のサーリプッタよ、私には耐えられません、持ちこたえられません。激しい苦しい受が増しており、退いてはいません。増していくことが知られ、退いていくことはありません。友よ、例えば、力強い男が鋭い剣の先で頭を突き刺すように、そのように、友よ、激しい風（痛み）が頭を突き刺します。友よ、私には耐えられません、持ちこたえられません……退いていくことはありません。友よ、例えば、力強い男が頑丈な革紐で頭を締め上げるように、そのように、友よ、頭に激しい頭痛があります。友よ、私には耐えられません、持ちこたえられません……退いていくことはありません。友よ、例えば、熟練した屠殺者、あるいは屠殺者の弟子が、鋭い肉切り包丁で腹を切り裂くように、そのように、激しい風が腹を切り裂きます。友よ、私には耐えられません、持ちこたえられません……退いていくことはありません。友よ、例えば、二人の力強い男が、より弱い男の両腕を掴んで、炭火の穴の上で焼き、ひどく焼くように、そのように、体の中に激しい灼熱があります。友よ、私には耐えられません、持ちこたえられません。激しい苦しい受が増しており、退いてはいません。増していくことが知られ、退いていくことはありません。友のサーリプッタよ、私は武器を手に取ります。私は生を望みません。”

‘‘มา อายสฺมา ฉนฺโน สตฺถํ อาหเรสิ. ยาเปตายสฺมา ฉนฺโน, ยาเปนฺตํ มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิจฺฉาม. สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ สปฺปายานิ โภชนานิ, อหํ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส สปฺปายานิ โภชนานิ ปริเยสิสฺสามิ. สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, อหํ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส สปฺปายานิ เภสชฺชานิ ปริเยสิสฺสามิ. สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ ปติรูปา อุปฏฺฐากา, อหํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อุปฏฺฐหิสฺสามิ. มา อายสฺมา ฉนฺโน สตฺถํ อาหเรสิ. ยาเปตายสฺมา ฉนฺโน, ยาเปนฺตํ มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิจฺฉามา’’ติ.

“尊者チャンナよ、武器を手に取らないでください。尊者チャンナよ、生きてください。私たちは尊者チャンナが生きていることを望みます。もし尊者チャンナに適切な食べ物がないのであれば、私が尊者チャンナのために適切な食べ物を探しましょう。もし尊者チャンナに適切な薬がないのであれば、私が尊者チャンナのために適切な薬を探しましょう。もし尊者チャンナにふさわしい世話人がいないのであれば、私が尊者チャンナのお世話をしましょう。尊者チャンナよ、武器を手に取らないでください。尊者チャンナよ、生きてください。私たちは尊者チャンナが生きていることを望みます。”

‘‘น เม, อาวุโส สาริปุตฺต, นตฺถิ สปฺปายานิ โภชนานิ; อตฺถิ เม สปฺปายานิ โภชนานิ. นปิ เม นตฺถิ สปฺปายานิ เภสชฺชานิ; อตฺถิ เม สปฺปายานิ เภสชฺชานิ. นปิ เม นตฺถิ ปติรูปา อุปฏฺฐากา; อตฺถิ เม ปติรูปา อุปฏฺฐากา. อปิ จ เม, อาวุโส, สตฺถา ปริจิณฺโณ ทีฆรตฺตํ มนาเปเนว, โน อมนาเปน. เอตญฺหิ, อาวุโส, สาวกสฺส ปติรูปํ ยํ สตฺถารํ ปริจเรยฺย มนาเปเนว, โน อมนาเปน. ‘อนุปวชฺชํ ฉนฺโน ภิกฺขุ สตฺถํ อาหริสฺสตี’ติ – เอวเมตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ธาเรหี’’ติ.

“友のサーリプッタよ、私に適切な食べ物がないのではありません。私には適切な食べ物があります。私に適切な薬がないのでもありません。私には適切な薬があります。私にふさわしい世話人がいないのでもありません。私にはふさわしい世話人がいます。しかしながら、友よ、私は長きにわたって、師（世尊）に喜ばしい行いをもって仕えてきました。喜ばしくない行いをもってではありません。師に喜ばしい行いをもって仕え、喜ばしくない行いをもって仕えないことこそ、弟子にとってふさわしいことです。‘チャンナ比丘は、非難されることなく武器を手に取るであろう’と、友のサーリプッタよ、そのように心得てください。”

‘‘ปุจฺเฉยฺยาม [Pg.283] มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ กญฺจิเทว เทสํ, สเจ อายสฺมา ฉนฺโน โอกาสํ กโรติ ปญฺหสฺส เวยฺยากรณายา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉาวุโส สาริปุตฺต, สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ.

“もし尊者チャンナが質問に答える機会を与えてくださるなら、私たちは尊者チャンナにある一点についてお尋ねしたいのですが。”“友のサーリプッタよ、尋ねてください。聞いてから知ることにしましょう。”

‘‘จกฺขุํ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ…เป… ชิวฺหํ, อาวุโส ฉนฺน, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ…เป… มนํ, อาวุโส ฉนฺน, มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“友のチャンナよ、あなたは、眼を、眼識を、眼識によって知られる諸々の法（対象）を、‘これは私のもの（我所）である、これは私である（我）、これは私の自己（我体）である’と観察しますか。……（中略）……舌を、舌識を、舌識によって知られる諸々の法を……（中略）……意（心）を、意識を、意識によって知られる諸々の法を、‘これは私のものである、これは私である、これは私の自己である’と観察しますか。”

‘‘จกฺขุํ, อาวุโส สาริปุตฺต, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามิ…เป… ชิวฺหํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามิ…เป… มนํ, อาวุโส สาริปุตฺต, มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามี’’ติ.

“友のサーリプッタよ、私は、眼を、眼識を、眼識によって知られる諸々の法を、‘これは私のもの（我所）ではない、これは私（我）ではない、これは私の自己（我体）ではない’と観察します。……（中略）……舌を、舌識を、舌識によって知られる諸々の法を……（中略）……意を、意識を、意識によって知られる諸々の法を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察します。”

‘‘จกฺขุสฺมึ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ กึ ทิสฺวา กึ อภิญฺญาย จกฺขุํ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ… ชิวฺหาย, อาวุโส ฉนฺน, ชิวฺหาวิญฺญาเณ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ กึ ทิสฺวา กึ อภิญฺญาย ชิวฺหํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ… มนสฺมึ, อาวุโส ฉนฺน, มโนวิญฺญาเณ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ กึ ทิสฺวา กึ อภิญฺญาย มนํ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“友のチャンナよ、眼において、眼識において、眼識によって知られる諸々の法において、何を見て、何を（殊勝な知恵によって）知って、眼を、眼識を、眼識によって知られる諸々の法を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察するのですか。……（中略）……舌において……（中略）……意において、意識において、意識によって知られる諸々の法において、何を見て、何を（殊勝な知恵によって）知って、意を、意識を、意識によって知られる諸々の法を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察するのですか。”

‘‘จกฺขุสฺมึ, อาวุโส สาริปุตฺต, จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิโรธํ ทิสฺวา นิโรธํ อภิญฺญาย จกฺขุํ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ [Pg.284] สมนุปสฺสามิ…เป… ชิวฺหาย, อาวุโส สาริปุตฺต, ชิวฺหาวิญฺญาเณ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิโรธํ ทิสฺวา นิโรธํ อภิญฺญาย ชิวฺหํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามิ…เป… มนสฺมึ, อาวุโส สาริปุตฺต, มโนวิญฺญาเณ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิโรธํ ทิสฺวา นิโรธํ อภิญฺญาย มนํ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามี’’ติ.

“友のサーリプッタよ、私は、眼において、眼識において、眼識によって知られる諸々の法において、滅（滅尽）を見て、滅を（殊勝な知恵によって）知って、眼を、眼識を、眼識によって知られる諸々の法を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察します。……（中略）……舌において……（中略）……意において、意識において、意識によって知られる諸々の法において、滅を見て、滅を（殊勝な知恵によって）知って、意を、意識を、意識によって知られる諸々の法を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と観察します。”

เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา มหาจุนฺโท อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ เอตทโวจ – ‘‘ตสฺมาติห, อาวุโส ฉนฺน, อิทมฺปิ ตสฺส ภควโต สาสนํ นิจฺจกปฺปํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ – ‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ. จลิเต อสติ ปสฺสทฺธิ โหติ. ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ. นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ. อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ. จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

“このように言われたとき、尊者マハーチュンダは尊者チャンナに次のように言った。‘それゆえ、友のチャンナよ、かの世尊のこの教えをも、常に、よく心に留めるべきです。“（渇愛や見に）依存する者には動揺があり、依存しない者には動揺がない。動揺がないとき、静止（寂静）がある。静止があるとき、偏向（渇愛による傾き）がない。偏向がないとき、来ることと行くこと（往来・転生）がない。来ることと行くことがないとき、死と生（没生）がない。死と生がないとき、ここ（現世）でもなく、あちら（来世）でもなく、その中間でもない。これこそが苦の終焉である”と。’”

อถ โข อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิมินา โอวาเทน โอวทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อถ โข อายสฺมา ฉนฺโน อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ อายสฺมนฺเตสุ สตฺถํ อาหเรสิ.

“そして、尊者サーリプッタと尊者マハーチュンダは、尊者チャンナをこの教誡をもって諭すと、座から立ち上がって去って行った。その後、尊者チャンナは、それらの尊者たちが去って間もなく、武器（刀）を執った（自害した）。”

อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อายสฺมตา, ภนฺเต, ฉนฺเนน สตฺถํ อาหริตํ. ตสฺส กา คติ โก อภิสมฺปราโย’’ติ? ‘‘นนุ เต, สาริปุตฺต, ฉนฺเนน ภิกฺขุนา สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตา’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, ปุพฺพวิชฺชนํ นาม วชฺชิคาโม. ตตฺถายสฺมโต ฉนฺนสฺส มิตฺตกุลานิ สุหชฺชกุลานิ อุปวชฺชกุลานี’’ติ. ‘‘โหนฺติ เหเต, สาริปุตฺต, ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน มิตฺตกุลานิ สุหชฺชกุลานิ อุปวชฺชกุลานิ. น โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอตฺตาวตา สอุปวชฺโชติ วทามิ. โย โข, สาริปุตฺต, ตญฺจ กายํ นิกฺขิปติ, อญฺญญฺจ กายํ อุปาทิยติ, ตมหํ สอุปวชฺโชติ วทามิ. ตํ ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน นตฺถิ. ‘อนุปวชฺชํ ฉนฺเนน ภิกฺขุนา สตฺถํ อาหริต’นฺติ – เอวเมตํ, สาริปุตฺต, ธาเรหี’’ติ. จตุตฺถํ.

“その後、尊者サーリプッタは世尊のもとへ赴き、世尊を礼拝して一方に座った。一方に座った尊者サーリプッタは世尊に次のように申し上げた。‘世尊よ、尊者チャンナが武器を執りました（自害しました）。彼の行方はどこでしょうか、来世はどうなるのでしょうか。’‘サーリプッタよ、チャンナ比丘は、あなたの目の前で、非難されることのない（再誕生のない）境地を宣言したではないか。’‘世尊よ、プッバヴィッジャナという名のヴァッジ族の村があります。そこには尊者チャンナの親しい家々、親交のある家々、出入りする家々があります。’‘サーリプッタよ、チャンナ比丘にはそれらの親しい家々、親交のある家々、出入りする家々があるだろう。しかし、サーリプッタよ、私はそれだけのことで“非難されるべき（再誕生のある）者”とは言わない。サーリプッタよ、この身体を捨てて、別の身体を執受する者、その者を私は“非難されるべき（再誕生のある）者”と言う。チャンナ比丘にはそれがない。チャンナ比丘は、非難されることなく（再誕生することなく）武器を執ったのである。サーリプッタよ、そのように心得なさい。’第四（の経）。”

๕. ปุณฺณสุตฺตํ

5. “プンナ経”

๘๘. อถ [Pg.285] โข อายสฺมา ปุณฺโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ปุณฺโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

88. “そのとき、尊者プンナは世尊のもとへ赴き、礼拝して一方に座った。一方に座った尊者プンナは世尊に次のように申し上げた。‘世尊よ、願わくは、世尊が私に簡潔に法を説いてくださいますように。私は世尊の法を聞いて、独り、離れて、怠ることなく、精進し、身を捧げて（涅槃を目指して）住みたいと思います。’”

‘‘สนฺติ โข, ปุณฺณ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. ‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, ปุณฺณา’ติ วทามิ…เป… สนฺติ โข, ปุณฺณ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, ปุณฺณ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. ‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, ปุณฺณา’ติ วทามิ.

“プンナよ、眼で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、魅惑的な色（形あるもの）がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼に、歓喜が生じる。プンナよ、‘歓喜の生起によって苦が生起する’と私は説く。……（中略）……プンナよ、舌で認識されるべき味がある。……（中略）……プンナよ、意（こころ）で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、魅惑的な法（心の対象）がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼に、歓喜が生じる。プンナよ、‘歓喜の生起によって苦が生起する’と私は説く。”

‘‘สนฺติ โข, ปุณฺณ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นิรุชฺฌติ นนฺที. ‘นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, ปุณฺณา’ติ วทามิ…เป… สนฺติ โข, ปุณฺณ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นิรุชฺฌติ นนฺที. ‘นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, ปุณฺณา’ติ วทามิ.

“プンナよ、眼で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、魅惑的な色がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼において、歓喜は滅する。プンナよ、‘歓喜の滅尽によって苦が滅尽する’と私は説く。……（中略）……プンナよ、意で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、魅惑的な法がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼において、歓喜は滅する。プンナよ、‘歓喜の滅尽によって苦が滅尽する’と私は説く。”

‘‘อิมินา ตฺวํ, ปุณฺณ, มยา สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทิโต กตมสฺมึ ชนปเท วิหริสฺสสี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, สุนาปรนฺโต นาม ชนปโท, ตตฺถาหํ วิหริสฺสามี’’ติ.

“プンナよ、私のこの簡潔な教えによって教えられたお前は、どの地方に住むつもりか？”“世尊よ、スナーパランタという地方があります。私はそこに住むつもりです。”

‘‘จณฺฑา โข, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา; ผรุสา โข, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา. สเจ ตํ, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺร เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“プンナよ、スナーパランタの人々は荒々しい。プンナよ、スナーパランタの人々は粗暴である。プンナよ、もしスナーパランタの人々がお前を罵り、辱めるならば、その時、お前はどう思うか？”

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา [Pg.286] มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ปาณินา ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“世尊よ、もしスナーパランタの人々が私を罵り、辱めるならば、その時、私はこう思うでしょう。‘このスナーパランタの人々は実に善良だ。このスナーパランタの人々は本当に善良だ。なぜなら、彼らは手で私を打たないからだ’と。世尊よ、その時、私はこのように思います。善逝よ、その時、私はこのように思います。”

‘‘สเจ ปน เต, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ปาณินา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“しかしプンナよ、もしスナーパランタの人々がお前を手で打つならば、その時、お前はどう思うか？”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ปาณินา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม เลฑฺฑุนา ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“世尊よ、もしスナーパランタの人々が私を手で打つならば、その時、私はこう思うでしょう。‘このスナーパランタの人々は実に善良だ。このスナーパランタの人々は本当に善良だ。なぜなら、彼らは石を投げて私を打たないからだ’と。世尊よ、その時、私はこのように思います。善逝よ、その時、私はこのように思います。”

‘‘สเจ ปน เต, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา เลฑฺฑุนา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“しかしプンナよ、もしスナーパランタの人々がお前に石を投げて打つならば、その時、お前はどう思うか？”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา เลฑฺฑุนา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ทณฺเฑน ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“世尊よ、もしスナーパランタの人々が私に石を投げて打つならば、その時、私はこう思うでしょう。‘このスナーパランタの人々は実に善良だ。このスナーパランタの人々は本当に善良だ。なぜなら、彼らは杖で私を打たないからだ’と。世尊よ、その時、私はこのように思います。善逝よ、その時、私はこのように思います。”

‘‘สเจ ปน ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ทณฺเฑน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“しかしプンナよ、もしスナーパランタの人々がお前を杖で打つならば、その時、お前はどう思うか？”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ทณฺเฑน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม สตฺเถน ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“世尊よ、もしスナーパランタの人々が私を杖で打つならば、その時、私はこう思うでしょう。‘このスナーパランタの人々は実に善良だ。このスナーパランタの人々は本当に善良だ。なぜなら、彼らは武器で私を傷つけないからだ’と。世尊よ、その時、私はこのように思います。善逝よ、その時、私はこのように思います。”

‘‘สเจ ปน เต, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา สตฺเถน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“しかしプンナよ、もしスナーパランタの人々がお前を武器で傷つけるならば、その時、お前はどう思うか？”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา สตฺเถน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ มํ นยิเม ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“世尊よ、もしスナーパランタの人々が私を武器で傷つけるならば、その時、私はこう思うでしょう。‘このスナーパランタの人々は実に善良だ。このスナーパランタの人々は本当に善良だ。なぜなら、彼らは鋭い武器で私の命を奪わないからだ’と。世尊よ、その時、私はこのように思います。善逝よ、その時、私はこのように思います。”

‘‘สเจ [Pg.287] ปน ตํ, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“しかしプンナよ、もしスナーパランタの人々がお前の命を鋭い武器で奪うならば、その時、お前はどう思うか？”

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘สนฺติ โข ตสฺส ภควโต สาวกา กาเยน จ ชีวิเตน จ อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ, ตํ เม อิทํ อปริยิฏฺฐญฺเญว สตฺถหารกํ ลทฺธ’นฺติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“世尊よ、もしスナーパランタの人々が私の命を鋭い武器で奪うならば、その時、私はこう思うでしょう。‘世尊の弟子たちの中には、自身の身体と命を悩み、恥じ、嫌悪して、自ら命を絶つための武器を探し求める者たちがいる。私は、探し求めることなしに、その命を絶つ武器を得ることができたのだ’と。世尊よ、その時、私はこのように思います。善逝よ、その時、私はこのように思います。”

‘‘สาธุ สาธุ, ปุณฺณ! สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ, ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปเท วตฺถุํ. ยสฺส ทานิ ตฺวํ, ปุณฺณ, กาลํ มญฺญสี’’ติ.

“善いかな、善いかな、プンナよ。プンナよ、お前はこのように制御と静寂を備えているならば、スナーパランタ地方で住むことができるだろう。プンナよ、今や、お前が適当と思う時のままにするがよい。”

อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ ภควโต วจนํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน สุนาปรนฺโต ชนปโท เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน สุนาปรนฺโต ชนปโท ตทวสริ. ตตฺร สุทํ อายสฺมา ปุณฺโณ สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปเท วิหรติ. อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ เตเนวนฺตรวสฺเสน ปญฺจมตฺตานิ อุปาสกสตานิ ปฏิเวเทสิ. เตเนวนฺตรวสฺเสน ปญฺจมตฺตานิ อุปาสิกาสตานิ ปฏิเวเทสิ. เตเนวนฺตรวสฺเสน ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉากาสิ. เตเนวนฺตรวสฺเสน ปรินิพฺพายิ.

その時、尊者プンナは世尊の言葉を歓喜し、随喜して、座から立ち上がり、世尊に礼拝し、右繞（うにょう）して、宿舎を片付け、鉢と衣を持って、スナーパランタ地方へと旅立った。順次に歩みを進め、スナーパランタ地方に到着した。そこで尊者プンナはスナーパランタ地方に滞在した。そして尊者プンナは、まさにその安居の期間中に、五百人ほどの在家信男を（真理に）導いた。また、その安居の期間中に、五百人ほどの在家信女を（真理に）導いた。さらに、その安居の期間中に、三明（さんみょう）を現証した。そして、その安居の期間中に、般涅槃（はつねはん）した。

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุณฺโณ นาม กุลปุตฺโต ภควตา สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทิโต, โส กาลงฺกโต. ตสฺส กา คติ โก อภิสมฺปราโย’’ติ?

その時、多くの比丘たちが世尊のもとへ近づき、……（中略）……一方に座った。それらの比丘たちは世尊にこのように申し上げた。“願わくは、世尊よ。世尊から簡潔な教誡によって教えを受けられたプンナという名の良家の息子が亡くなりました。彼の行方はどこでしょうか。来世はどうなるのでしょうか”。

‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, ปุณฺโณ กุลปุตฺโต, ปจฺจปาทิ ธมฺมสฺสานุธมฺมํ, น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสิ. ปรินิพฺพุโต, ภิกฺขเว, ปุณฺโณ กุลปุตฺโต’’ติ. ปญฺจมํ.

“比丘たちよ、良家の息子プンナは賢者であった。彼は法にかなった法を実践し、法に関して私を煩わせることもなかった。比丘たちよ、良家の息子プンナは般涅槃したのである”。第五（プンナ・スッタ）。

๖. พาหิยสุตฺตํ

6. バーヒヤ・スッタ（バーヒヤ経）

๘๙. อถ [Pg.288] โข อายสฺมา พาหิโย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา พาหิโย ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

89. その時、尊者バーヒヤは世尊のもとへ近づき、……（中略）……一方に座った尊者バーヒヤは世尊にこのように申し上げた。“願わくは、世尊よ。私に簡潔に法を説いてください。私は世尊の法を聞いて、独り離れ、不放逸に、精進し、身を捧げて（涅槃を目指して）住むことができますように”。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, พาหิย, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“バーヒヤよ、あなたはどう思うか。眼は常住であるか、無常であるか”。

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか”。

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの（所有）である、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と見なすのは、適切であろうか”。

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ”。

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“色（形あるもの）は常住であるか、無常であるか”。

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“無常です、世尊よ”……（中略）……“眼識は……眼触は……意触を縁として生じる、楽であれ苦であれ不苦不楽であれ、いかなる受（感覚）もまた、常住であるか、無常であるか”。

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか”。

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のものである、これは私である、これは私の我である’と見なすのは、適切であろうか”。

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ”。

‘‘เอวํ ปสฺสํ, พาหิย, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“バーヒヤよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼を厭離（えんり）し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離し、……（中略）……意触を縁として生じる、楽であれ苦であれ不苦不楽であれ、いかなる受をも厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば（煩悩から）解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と如実に知るのである”。

อถ โข อายสฺมา พาหิโย ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา พาหิโย เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา พาหิโย อรหตํ อโหสีติ. ฉฏฺฐํ.

その時、尊者バーヒヤは世尊の説法を歓喜し、随喜して、座から立ち上がり、世尊に礼拝し、右繞して立ち去った。そして尊者バーヒヤは、独り離れ、不放逸に、精進し、身を捧げて住むうちに、ほどなくして、良家の息子たちが正しく家を出て出家する目的である、無上の清浄行の完成（阿羅漢果）を、今この世において自ら卓越した知恵（直観）によって現証し、到達して住んだ。“生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない”と如実に知った。そして、尊者バーヒヤは阿羅漢の一人となったのである。第六（バーヒヤ・スッタ）。

๗. ปฐมเอชาสุตฺตํ

7. 第一・エージャ・スッタ（第一・動揺経）

๙๐. ‘‘เอชา[Pg.289], ภิกฺขเว, โรโค, เอชา คณฺโฑ, เอชา สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเนโช วิหรติ วีตสลฺโล. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย ‘อเนโช วิหเรยฺยํ วีตสลฺโล’ติ, จกฺขุํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุ เมติ น มญฺเญยฺย; รูเป น มญฺเญยฺย, รูเปสุ น มญฺเญยฺย, รูปโต น มญฺเญยฺย, รูปา เมติ น มญฺเญยฺย; จกฺขุวิญฺญาณํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุวิญฺญาณสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุวิญฺญาณโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุวิญฺญาณํ เมติ น มญฺเญยฺย; จกฺขุสมฺผสฺสํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสมฺผสฺสโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุสมฺผสฺโส เมติ น มญฺเญยฺย. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย.

90. “比丘たちよ、動揺（渇愛）は病であり、動揺は腫物であり、動揺は刺（とげ）である。それゆえ、比丘たちよ、如来は動揺なく、刺を抜いて住んでいる。それゆえ、比丘たちよ、もし比丘が‘動揺なく、刺を抜いて住みたい’と望むならば、眼を（我や我所として）思量してはならない。眼において思量してはならない。眼から思量してはならない。‘眼は私のものだ’と思量してはならない。色を思量してはならない。色において思量してはならない。色から思量してはならない。‘色は私のものだ’と思量してはならない。眼識を思量してはならない。眼識において思量してはならない。眼識から思量してはならない。‘眼識は私のものだ’と思量してはならない。眼触を思量してはならない。眼触において思量してはならない。眼触から思量してはならない。‘眼触は私のものだ’と思量してはならない。眼触を縁として生じる、楽であれ苦であれ不苦不楽であれ、いかなる受をも思量してはならない。その受において思量してはならない。その受から思量してはならない。‘それは私のものだ’と思量してはならない。”}]```

‘‘โสตํ น มญฺเญยฺย…เป… ฆานํ น มญฺเญยฺย…เป… ชิวฺหํ น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาย น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาโต น มญฺเญยฺย, ชิวฺหา เมติ น มญฺเญยฺย; รเส น มญฺเญยฺย…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ น มญฺเญยฺย…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ น มญฺเญยฺย…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย.

“耳を思量してはならない。…中略… 鼻を思量してはならない。…中略… 舌を思量してはならない。舌において思量してはならない。舌から思量してはならない。‘舌は私のものである’と思量してはならない。味を思量してはならない。…中略… 舌識を思量してはならない。…中略… 舌触を思量してはならない。…中略… 舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受があるが、それをも思量してはならない。それにおいて思量してはならない。それから思量してはならない。‘それは私のものである’と思量してはならない。”

‘‘กายํ น มญฺเญยฺย…เป… มนํ น มญฺเญยฺย, มนสฺมึ น มญฺเญยฺย, มนโต น มญฺเญยฺย, มโน เมติ น มญฺเญยฺย; ธมฺเม น มญฺเญยฺย…เป… มโน วิญฺญาณํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย; สพฺพํ น มญฺเญยฺย, สพฺพสฺมึ น มญฺเญยฺย, สพฺพโต น มญฺเญยฺย, สพฺพํ เมติ น มญฺเญยฺย.

“身を思量してはならない。…中略… 意を思量してはならない。意において思量してはならない。意から思量してはならない。‘意は私のものである’と思量してはならない。法を思量してはならない。…中略… 意識を…中略… 意触を…中略… 意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受があるが、それをも思量してはならない。それにおいて思量してはならない。それから思量してはならない。‘それは私のものである’と思量してはならない。一切を思量してはならない。一切において思量してはならない。一切から思量してはならない。‘一切は私のものである’と思量してはならない。”

‘‘โส เอวํ อมญฺญมาโน น กิญฺจิปิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

“このように思量しない者は、世において何ものにも執着しない。執着しないとき、渇望しない。渇望しないとき、自ら完全に涅槃に入る。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態のために（なすべきことは）他にない’と遍知するのである。”第七の経。

๘. ทุติยเอชาสุตฺตํ

8. 第二 動揺経

๙๑. ‘‘เอชา[Pg.290], ภิกฺขเว, โรโค, เอชา คณฺโฑ, เอชา สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเนโช วิหรติ วีตสลฺโล. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย ‘อเนโช วิหเรยฺยํ วีตสลฺโล’ติ, จกฺขุํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุ เมติ น มญฺเญยฺย; รูเป น มญฺเญยฺย… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมว อภินนฺทติ…เป….

91. “比丘たちよ、動揺（渇愛）は病であり、動揺は腫物であり、動揺は矢である。比丘たちよ、それゆえに如来は、動揺なく、矢の抜けた者として住している。比丘たちよ、それゆえに、もし比丘が‘動揺なく、矢の抜けた者として住したい’と望むなら、眼を思量してはならない。眼において思量してはならない。眼から思量してはならない。‘眼は私のものである’と思量してはならない。色を思量してはならない。…眼識を…眼触を…眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受があるが、それをも思量してはならない。それにおいて思量してはならない。それから思量してはならない。‘それは私のものである’と思量してはならない。比丘たちよ、なぜなら、人が思量するもの、それにおいて思量するもの、それから思量するもの、‘それは私のものである’と思量するもの、それは、そのあり方とは異なるものとなるからである。変異する性質をもち、存在に執着している世の人々は、存在そのものを歓喜するのである。…中略…”

‘‘ชิวฺหํ น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาย น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาโต น มญฺเญยฺย, ชิวฺหา เมติ น มญฺเญยฺย; รเส น มญฺเญยฺย… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมว อภินนฺทติ…เป….

“舌を思量してはならない。舌において思量してはならない。舌から思量してはならない。‘舌は私のものである’と思量してはならない。味を思量してはならない。…舌識を…舌触を…舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受があるが、それをも思量してはならない。それにおいて思量してはならない。それから思量してはならない。‘それは私のものである’と思量してはならない。比丘たちよ、なぜなら、人が思量するもの、それにおいて思量するもの、それから思量するもの、‘それは私のものである’と思量するもの、それは、そのあり方とは異なるものとなるからである。変異する性質をもち、存在に執着している世の人々は、存在そのものを歓喜するのである。…中略…”

‘‘มนํ น มญฺเญยฺย, มนสฺมึ น มญฺเญยฺย, มนโต น มญฺเญยฺย, มโน เมติ น มญฺเญยฺย… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมว อภินนฺทติ.

“意を思量してはならない。意において思量してはならない。意から思量してはならない。‘意は私のものである’と思量してはならない。…意識を…意触を…意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受があるが、それをも思量してはならない。それにおいて思量してはならない。それから思量してはならない。‘それは私のものである’と思量してはならない。比丘たちよ、なぜなら、人が思量するもの、それにおいて思量するもの、それから思量するもの、‘それは私のものである’と思量するもの、それは、そのあり方とは異なるものとなるからである。変異する性質をもち、存在に執着している世の人々は、存在そのものを歓喜するのである。”

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. โส เอวํ อมญฺญมาโน น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、およそ五蘊、諸界、諸処があるが、それをも思量してはならない。それにおいて思量してはならない。それから思量してはならない。‘それは私のものである’と思量してはならない。このように思量しない者は、世において何ものにも執着しない。執着しないとき、渇望しない。渇望しないとき、自ら完全に涅槃に入る。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態のために（なすべきことは）他にない’と遍知するのである。”第八の経。

๙. ปฐมทฺวยสุตฺตํ

9. 第一 二法経

๙๒. ‘‘ทฺวยํ [Pg.291] โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ทฺวยํ? จกฺขุญฺเจว รูปา จ, โสตญฺเจว สทฺทา จ, ฆานญฺเจว คนฺธา จ, ชิวฺหา เจว รสา จ, กาโย เจว โผฏฺฐพฺพา จ, มโน เจว ธมฺมา จ – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ทฺวยํ.

92. “比丘たちよ、汝らに二法を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、二法とは何か。眼と色、耳と声、鼻と香、舌と味、身と触、意と法である。比丘たちよ、これが二法と呼ばれるものである。”

‘‘โย, ภิกฺขเว, เอวํ วเทยฺย – ‘อหเมตํ ทฺวยํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ ทฺวยํ ปญฺญเปสฺสามี’ติ, ตสฺส วาจาวตฺถุกเมวสฺส. ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺย. อุตฺตริญฺจ วิฆาตํ อาปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมิ’’นฺติ. นวมํ.

“比丘たちよ、もし誰かが‘私はこの二法を捨てて、別の二法を提示しよう’と言ったとしても、その言葉は単なる言葉の羅列にすぎない。問われても答えることができず、さらに困惑に陥るであろう。それはなぜか。比丘たちよ、それは（彼の）領域ではないからである。”第九の経。

๑๐. ทุติยทฺวยสุตฺตํ

10. 第二 二法経

๙๓. ‘‘ทฺวยํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ วิญฺญาณํ สมฺโภติ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ทฺวยํ ปฏิจฺจ วิญฺญาณํ สมฺโภติ? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. รูปา อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ จกฺขุวิญฺญาณํ กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ! ยา โข, ภิกฺขเว, อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโย, อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโส. จกฺขุสมฺผสฺโสปิ อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน จกฺขุสมฺผสฺโส กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ. อิตฺเถเตปิ ธมฺมา จลา เจว พฺยถา จ อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. โสตํ…เป….

93. “比丘たちよ、二つのものを縁として、識が生じる。比丘たちよ、どのように二つのものを縁として、識が生じるのか。眼と色（いろ・かたち）とを縁として、眼識が生じる。眼は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。色は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。このように、これら二つのものは、動揺し、苦痛であり、無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。眼識は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。眼識が生じるためのいかなる因、いかなる縁も、その因もその縁もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、無常なる縁を縁として生じた眼識が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、これら三つの法の出会い、集まり、和合、これを眼触と呼ぶ。眼触もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。眼触が生じるためのいかなる因、いかなる縁も、その因もその縁もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、無常なる縁を縁として生じた眼触が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、触（接触）した者は感じ、触した者は意図し、触した者は認識する。このように、これらの法もまた動揺し、苦痛であり、無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。耳もまた……（以下同様）。”

‘‘ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ. ชิวฺหา อนิจฺจา วิปริณามี อญฺญถาภาวี. รสา อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย[Pg.292], โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ! ยา โข, ภิกฺขเว, อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโย, อยํ วุจฺจติ ชิวฺหาสมฺผสฺโส. ชิวฺหาสมฺผสฺโสปิ อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน ชิวฺหาสมฺผสฺโส, กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ. อิตฺเถเตปิ ธมฺมา จลา เจว พฺยถา จ อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. กายํ…เป….

“舌と味とを縁として、舌識が生じる。舌は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。味は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。このように、これら二つのものは、動揺し、苦痛であり、無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。舌識は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。舌識が生じるためのいかなる因、いかなる縁も、その因もその縁もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、無常なる縁を縁として生じた舌識が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、これら三つの法の出会い、集まり、和合、これを舌触と呼ぶ。舌触もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。舌触が生じるためのいかなる因、いかなる縁も、その因もその縁もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、無常なる縁を縁として生じた舌触が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、触した者は感じ、触した者は意図し、触した者は認識する。このように、これらの法もまた動揺し、苦痛であり、無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。身もまた……（以下同様）。”

‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. มโน อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. ธมฺมา อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ มโนวิญฺญาณํ, กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ! ยา โข, ภิกฺขเว, อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโย, อยํ วุจฺจติ มโนสมฺผสฺโส. มโนสมฺผสฺโสปิ อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มโนสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน มโนสมฺผสฺโส, กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ. อิตฺเถเตปิ ธมฺมา จลา เจว พฺยถา จ อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวยํ ปฏิจฺจ วิญฺญาณํ สมฺโภตี’’ติ. ทสมํ.

“意（こころ）と法（対象）とを縁として、意識が生じる。意は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。法は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。このように、これら二つのものは、動揺し、苦痛であり、無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。意識は無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。意識が生じるためのいかなる因、いかなる縁も、その因もその縁もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、無常なる縁を縁として生じた意識が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、これら三つの法の出会い、集まり、和合、これを意触と呼ぶ。意触もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。意触が生じるためのいかなる因、いかなる縁も、その因もその縁もまた無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、無常なる縁を縁として生じた意触が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、触した者は感じ、触した者は意図し、触した者は認識する。このように、これらの法もまた動揺し、苦痛であり、無常であり、変異するものであり、変りゆくものである。比丘たちよ、このように二つのものを縁として、識が生じるのである。”第十（の経）。

ฉนฺนวคฺโค นวโม.

第九、サンナ篇。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（目次）：

ปโลกสุญฺญา สํขิตฺตํ, ฉนฺโน ปุณฺโณ จ พาหิโย;

เอเชน จ ทุเว วุตฺตา, ทฺวเยหิ อปเร ทุเวติ.

パローカ経、スンニャ経、サンキッタ経、サンナ経、プンナ経、バーヒヤ経、エージャ（愛欲）に関する二つの経、そして二法に関する他の二つの経である。

๑๐. สฬวคฺโค

10. 第十、六処篇。

๑. อทนฺตอคุตฺตสุตฺตํ

1. 第一、不調御・不守護経。

๙๔. สาวตฺถินิทานํ[Pg.293]. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนา อทนฺตา อคุตฺตา อรกฺขิตา อสํวุตา ทุกฺขาธิวาหา โหนฺติ. กตเม ฉ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ ทุกฺขาธิวาหํ โหติ…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ ทุกฺขาธิวาหํ โหติ…เป… มโน, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ ทุกฺขาธิวาหํ โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนา อทนฺตา อคุตฺตา อรกฺขิตา อสํวุตา ทุกฺขาธิวาหา โหนฺติ’’.

94. 舎衛城における因縁。“比丘たちよ、これら六つの触処（触の拠り所）は、調御されず、守護されず、保護されず、抑制されないとき、多大なる苦しみをもたらすものとなる。いかなる六つか。比丘たちよ、眼という触処が、調御されず、守護されず、保護されず、抑制されないとき、多大なる苦しみをもたらすものとなる。……（中略）……舌という触処が、調御されず、守護されず、保護されず、抑制されないとき、多大なる苦しみをもたらすものとなる。……（中略）……意という触処が、調御されず、守護されず、保護されず、抑制されないとき、多大なる苦しみをもたらすものとなる。比丘たちよ、これら六つの触処は、調御されず、守護されず、保護されず、抑制されないとき、多大なる苦しみをもたらすものとなるのである。”

‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนา สุทนฺตา สุคุตฺตา สุรกฺขิตา สุสํวุตา สุขาธิวาหา โหนฺติ. กตเม ฉ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ สุทนฺตํ สุคุตฺตํ สุรกฺขิตํ สุสํวุตํ สุขาธิวาหํ โหติ…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ สุทนฺตํ สุคุตฺตํ สุรกฺขิตํ สุสํวุตํ สุขาธิวาหํ โหติ…เป… มโน, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ สุทนฺตํ สุคุตฺตํ สุรกฺขิตํ สุสํวุตํ สุขาธิวาหํ โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนา สุทนฺตา สุคุตฺตา สุรกฺขิตา สุสํวุตา สุขาธิวาหา โหนฺตี’’ติ. อิทมโวจ ภควา…เป… เอตทโวจ สตฺถา –

“比丘たちよ、これら六つの触処（そくしょ）は、よく調伏され、よく守られ、よく保護され、よく制止されるとき、多大なる幸福をもたらすものである。その六つとは何か。比丘たちよ、眼という触処は、よく調伏され、よく守られ、よく保護され、よく制止されるとき、多大なる幸福をもたらすものである。……（中略）……舌という触処は、よく調伏され、よく守られ、よく保護され、よく制止されるとき、多大なる幸福をもたらすものである。……（中略）……意（こころ）という触処は、よく調伏され、よく守られ、よく保護され、よく制止されるとき、多大なる幸福をもたらすものである。比丘たちよ、これら六つの触処は、よく調伏され、よく守られ、よく保護され、よく制止されるとき、多大なる幸福をもたらすものである。”世尊はこのように仰った。……（中略）……師（世尊）はこのように仰った。

‘‘สเฬว ผสฺสายตนานิ ภิกฺขโว,อสํวุโต ยตฺถ ทุกฺขํ นิคจฺฉติ;

เตสญฺจ เย สํวรณํ อเวทิสุํ,สทฺธาทุติยา วิหรนฺตานวสฺสุตา.

“比丘たちよ、触処は実に六つである。それらにおいて制止（自制）のない者は、苦しみに至る。それらの制止を知る人々は、信仰を伴侶として住し、煩悩に汚されることがない。

‘‘ทิสฺวาน รูปานิ มโนรมานิ,อโถปิ ทิสฺวาน อมโนรมานิ;

มโนรเม ราคปถํ วิโนทเย,น จาปฺปิยํ เมติ มนํ ปโทสเย.

好ましい形（色）を見ても、あるいはまた好ましくない形を見ても、好ましいものに対しては貪欲の道を退け、好ましくないものに対しては‘私にとって不快である’と心を害してはならない。

‘‘สทฺทญฺจ สุตฺวา ทุภยํ ปิยาปฺปิยํ,ปิยมฺหิ สทฺเท น สมุจฺฉิโต สิยา;

อโถปฺปิเย โทสคตํ วิโนทเย,น จาปฺปิยํ เมติ มนํ ปโทสเย.

好ましい音と好ましくない音の両方を聞いても、好ましい音に執着してはならない。あるいはまた、不快な音に対しては怒りの状態を退け、好ましくないものに対しては‘私にとって不快である’と心を害してはならない。

‘‘คนฺธญฺจ [Pg.294] ฆตฺวา สุรภึ มโนรมํ,อโถปิ ฆตฺวา อสุจึ อกนฺติยํ;

อกนฺติยสฺมึ ปฏิฆํ วิโนทเย,ฉนฺทานุนีโต น จ กนฺติเย สิยา.

芳しく好ましい香りを嗅いでも、あるいはまた不浄で好ましくない臭いを嗅いでも、好ましくないものに対しては憤りを退け、好ましいものに対しては欲求に引かれてはならない。

‘‘รสญฺจ โภตฺวาน อสาทิตญฺจ สาทุํ,อโถปิ โภตฺวาน อสาทุเมกทา;

สาทุํ รสํ นาชฺโฌสาย ภุญฺเช,วิโรธมาสาทุสุ โนปทํสเย.

美味しく好ましい味を食しても、あるいはまた時には美味しくない味を食しても、美味しい味を貪って食べてはならず、美味しくないものに対して嫌悪を示してはならない。

‘‘ผสฺเสน ผุฏฺโฐ น สุเขน มชฺเช,ทุกฺเขน ผุฏฺโฐปิ น สมฺปเวเธ;

ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺเข อุเปกฺเข,อนานุรุทฺโธ อวิรุทฺธ เกนจิ.

感触に触れても、楽（たのしみ）によって慢心してはならず、苦に触れても動揺してはならない。楽と苦という二つの感触に対して平穏（ウペッカー）であり、何ものにも執着せず、反発もしないことである。

‘‘ปปญฺจสญฺญา อิตรีตรา นรา,ปปญฺจยนฺตา อุปยนฺติ สญฺญิโน;

มโนมยํ เคหสิตญฺจ สพฺพํ,ปนุชฺช เนกฺขมฺมสิตํ อิรียติ.

戯論（けろん）の想念を持つ卑俗な人々は、戯論をなしつつ（輪廻に）近づいていく。想念ある者は、意（こころ）から生じる在家に執着したあらゆる（思考）を退け、出離に依拠して歩むのである。

‘‘เอวํ มโน ฉสฺสุ ยทา สุภาวิโต,ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น วิกมฺปเต กฺวจิ;

เต ราคโทเส อภิภุยฺย ภิกฺขโว,ภวตฺถ ชาติมรณสฺส ปารคา’’ติ. ปฐมํ;

このように、六つの（対象）において心がよく修練されたとき、何ものに触れても、その心はどこにおいても揺らぐことがない。比丘たちよ、彼らは貪欲と怒りに打ち勝ち、生と死の彼岸（涅槃）に至る者となるのである。”（第一の経）

๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตํ

2. 二、マールキヤプッタ・スッタ（マールキヤプッタ経）

๙๕. อถ โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

95. その時、尊者マールキヤプッタは世尊のおられるところに近づき、……（中略）……片隅に座った尊者マールキヤプッタは、世尊に次のように申し上げた。“願わくは、世尊よ、私に簡潔に法を説いてください。私は世尊の法を聞いて、独り、離れて、怠ることなく、精進し、身を捧げて住したいのです。”

‘‘เอตฺถ [Pg.295] ทานิ, มาลุกฺยปุตฺต, กึ ทหเร ภิกฺขู วกฺขาม! ยตฺร หิ นาม ตฺวํ, ภิกฺขุ, ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต สํขิตฺเตน โอวาทํ ยาจสี’’ติ.

“マールキヤプッタよ、今ここで、若い比丘たちに何と言えばよいのか。比丘よ、お前のように、老い、年長となり、高齢で、齢を重ね、人生の終盤に至った者が、簡潔な教えを乞うとは。”

‘‘กิญฺจาปาหํ, ภนฺเต, ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ, เทเสตุ สุคโต สํขิตฺเตน ธมฺมํ, อปฺเปว นามาหํ ภควโต ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชาเนยฺยํ. อปฺเปว นามาหํ ภควโต ภาสิตสฺส ทายาโท อสฺส’’นฺติ.

“世尊よ、確かに私は老い、年長となり、高齢で、齢を重ね、人生の終盤に至っております。しかしながら、世尊よ、私に簡潔に法を説いてください。善逝（ぜんぜい）よ、私に簡潔に法を説いてください。おそらく私は、世尊が説かれた言葉の意味を理解できるでしょう。おそらく私は、世尊が説かれた言葉の相続者となれるでしょう。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มาลุกฺยปุตฺต, เย เต จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพา, น จ ปสฺสสิ, น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“マールキヤプッタよ、お前はどう思うか。眼によって認識されるべき形（色）のうち、まだ見ておらず、かつて見たこともなく、今も見ることがなく、また‘見たい’という思いも起こらないものがあるとする。それらに対して、お前に欲求や貪欲や愛着があるだろうか。”“いいえ、世尊よ、ありません。”

‘‘เย เต โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา อสฺสุตา อสฺสุตปุพฺพา, น จ สุณาสิ, น จ เต โหติ สุเณยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“耳によって認識されるべき音のうち、まだ聞いておらず、かつて聞いたこともなく、今も聞くことがなく、また‘聞きたい’という思いも起こらないものがあるとする。それらに対して、お前に欲求や貪欲や愛着があるだろうか。”“いいえ、世尊よ、ありません。”

‘‘เย เต ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา อฆายิตา อฆายิตปุพฺพา, น จ ฆายสิ, น จ เต โหติ ฆาเยยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“鼻によって認識されるべき香のうち、まだ嗅いでおらず、かつて嗅いだこともなく、今も嗅ぐことがなく、また‘嗅ぎたい’という思いも起こらないものがあるとする。それらに対して、お前に欲求や貪欲や愛着があるだろうか。”“いいえ、世尊よ、ありません。”

‘‘เย เต ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อสายิตา อสายิตปุพฺพา, น จ สายสิ, น จ เต โหติ สาเยยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“舌によって認識されるべき味のうち、まだ味わっておらず、かつて味わったこともなく、今も味わうことがなく、また‘味わいたい’という思いも起こらないものがあるとする。それらに対して、お前に欲求や貪欲や愛着があるだろうか。”“いいえ、世尊よ、ありません。”

‘‘เย เต กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อสมฺผุฏฺฐา อสมฺผุฏฺฐปุพฺพา, น จ ผุสสิ, น จ เต โหติ ผุเสยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“身によって認識されるべき触れられるもののうち、まだ触れておらず、かつて触れたこともなく、今も触れることがなく、また‘触れたい’という思いも起こらないものがあるとする。それらに対して、お前に欲求や貪欲や愛着があるだろうか。”“いいえ、世尊よ、ありません。”

‘‘เย เต มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อวิญฺญาตา อวิญฺญาตปุพฺพา, น จ วิชานาสิ, น จ เต โหติ วิชาเนยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“意（こころ）によって認識されるべき法（対象）のうち、まだ知っておらず、かつて知ったこともなく、今も知ることがなく、また‘知りたい’という思いも起こらないものがあるとする。それらに対して、お前に欲求や貪欲や愛着があるだろうか。”“いいえ、世尊よ、尊者マールキヤプッタは申し上げた。”

‘‘เอตฺถ จ เต, มาลุกฺยปุตฺต, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต สุตมตฺตํ ภวิสฺสติ, มุเต มุตมตฺตํ ภวิสฺสติ, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสติ. ยโต โข เต, มาลุกฺยปุตฺต, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต สุตมตฺตํ ภวิสฺสติ[Pg.296], มุเต มุตมตฺตํ ภวิสฺสติ, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสติ; ตโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น เตน. ยโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น เตน; ตโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น ตตฺถ. ยโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น ตตฺถ; ตโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, เนวิธ, น หุรํ, น อุภยมนฺตเรน. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ.

“マールキヤプッタよ、それゆえ、お前にとって、見られ、聞かれ、感知され、認識される諸々の法（対象）において、見られたものには見られたものだけが、聞かれたものには聞かれたものだけが、感知されたものには感知されたものだけが、認識されたものには認識されたものだけがあるようになるべきである。マールキヤプッタよ、お前にとって、見られたものには見られたものだけが、聞かれたものには聞かれたものだけが、感知されたものには感知されたものだけが、認識されたものには認識されたものだけがあるようになるとき、そのとき、マールキヤプッタよ、お前はそれ（貪・瞋・痴）によって（染まること）はない。マールキヤプッタよ、お前がそれによって（染まること）がないとき、そのとき、マールキヤプッタよ、お前はそれ（対象）の中に（執着して留まること）はない。マールキヤプッタよ、お前がその中に（留まること）がないとき、そのとき、マールキヤプッタよ、お前はこの世にも、あの世にも、その中間にも存在しない。これこそが苦しみの終焉である。”世尊はこのように仰った。

‘‘อิมสฺส ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ –

“世尊よ、私は世尊が簡潔に説かれたこの言葉の意味を、このように詳細に理解いたしました――”

‘‘รูปํ ทิสฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

姿（色）を見て、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รูปสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

彼には、姿から生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。

‘‘สทฺทํ สุตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

音を聞いて、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา สทฺทสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

彼には、音から生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。

‘‘คนฺธํ ฆตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

香りを嗅いで、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา คนฺธสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

彼には、香りから生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。

‘‘รสํ โภตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

味を味わって、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รสสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

彼には、味から生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。

‘‘ผสฺสํ [Pg.297] ผุสฺส สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

触覚に触れて、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา ผสฺสสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

彼には、触覚から生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。

‘‘ธมฺมํ ญตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

法（心の対象）を知って、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา ธมฺมสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

彼には、法から生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。

‘‘น โส รชฺชติ รูเปสุ, รูปํ ทิสฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は姿（色）に染まることがない。姿を見て正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส ปสฺสโต รูปํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

彼が姿を見、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘น โส รชฺชติ สทฺเทสุ, สทฺทํ สุตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は音に染まることがない。音を聞いて正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส สุณโต สทฺทํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

彼が音を聞き、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘น โส รชฺชติ คนฺเธสุ, คนฺธํ ฆตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は香りに染まることがない。香りを嗅いで正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส ฆายโต คนฺธํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

彼が香りを嗅ぎ、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘น โส รชฺชติ รเสสุ, รสํ โภตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は味に染まることがない。味を味わって正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส [Pg.298] สายโต รสํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

彼が味を味わい、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘น โส รชฺชติ ผสฺเสสุ, ผสฺสํ ผุสฺส ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は触覚に染まることがない。触覚に触れて正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส ผุสโต ผสฺสํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

彼が触覚に触れ、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘น โส รชฺชติ ธมฺเมสุ, ธมฺมํ ญตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は法（心の対象）に染まることがない。法を知って正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส ชานโต ธมฺมํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจตี’’ติ.

彼が法を知り、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘อิมสฺส ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ. ‘‘สาธุ สาธุ, มาลุกฺยปุตฺต! สาธุ โข ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสิ –

“尊師よ、私は世尊が簡略に説かれたこの教えの意味を、このように詳細に理解いたしました。”“善哉、善哉、マールンキャプッタよ。マールンキャプッタよ、お前は私が簡略に説いた教えの意味を、詳細によく理解した。”

‘‘รูปํ ทิสฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

姿を見て、好ましい相を心に留める者には、正念が失われている。彼は強く執着した心で（それを）感じ、それに執着してとどまる。

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รูปสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.…เป….

彼には、姿から生じる多くの感受が増大する。貪欲と害意によって、彼の心は損なわれる。このように苦しみを積み上げる者にとって、涅槃は遠いと言われる。……（中略）……

‘‘น โส รชฺชติ ธมฺเมสุ, ธมฺมํ ญตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

彼は法（心の対象）に染まることがない。法を知って正念を確立し、離欲の心で（それを）感じ、それに執着してとどまることがない。

‘‘ยถาสฺส วิชานโต ธมฺมํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจตี’’ติ.

彼が法を知り、また感受を経験するにつれて、（苦しみは）尽き、増すことがない。このように彼は正念をもって歩む。このように苦しみを滅ぼしていく者にとって、涅槃は近いと言われる。

‘‘อิมสฺส โข, มาลุกฺยปุตฺต, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

“マールンキャプッタよ、私が簡略に説いたこの教えの意味は、このように詳細に理解されるべきである。”

อถ [Pg.299] โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต อรหตํ อโหสีติ. ทุติยํ.

その時、尊者マールキヤプッタは、世尊の説かれたことを歓喜し、随喜して、座から立ち上がり、世尊に礼拝し、右繞（うにょう）して去った。その後、尊者マールキヤプッタは、独り、離れて、不放逸に、精進し、自らを（涅槃に）向けて住していると、間もなく、良家の息子たちが正しく家を出て、家なき（出家）の生活に入る目的である、その無上の梵行の完成（阿羅漢果）を、現世において自ら卓越した知恵によって知り、現証し、具足して住した。“生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）のために、なすべきことは他にない”と知った。そして、尊者マールキヤプッタは阿羅漢の一人となった。第二の経。

๓. ปริหานธมฺมสุตฺตํ

3. 衰退の法（退法）経

๙๖. ‘‘ปริหานธมฺมญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปริหานธมฺมญฺจ ฉ จ อภิภายตนานิ. ตํ สุณาถ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปริหานธมฺโม โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป….

96. “比丘たちよ、汝らに衰退の法（退法）と不退の法、および六つの克服すべき境地（勝処）を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、いかにして衰退の法となるのか。比丘たちよ、ここに比丘が眼で色（形）を見て、悪しき不善の、妄想に走り、結（結びつき）の原因となる諸々の法（思い）が生じることがある。もし比丘がそれを受け入れ、捨てず、除かず、滅ぼさず、消滅させないならば、比丘は‘私は善法から衰退している’と知るべきである。世尊はこれを‘衰退’と説かれたのである。……（中略）……

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปริหานธมฺโม โหติ.

“さらにまた、比丘たちよ、比丘が舌で味を味わって……（中略）……さらにまた、比丘たちよ、比丘が意（こころ）で法（対象）を認識して、悪しき不善の、妄想に走り、結の原因となる諸々の法が生じることがある。もし比丘がそれを受け入れ、捨てず、除かず、滅ぼさず、消滅させないならば、比丘は‘私は善法から衰退している’と知るべきである。世尊はこれを‘衰退’と説かれたのである。比丘たちよ、このようにして衰退の法となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อปริหานธมฺโม โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป….

“比丘たちよ、いかにして不退の法となるのか。比丘たちよ、ここに比丘が眼で色を見て、悪しき不善の、妄想に走り、結の原因となる諸々の法が生じることがある。もし比丘がそれを受け入れず、捨て、除き、滅ぼし、消滅させるならば、比丘は‘私は善法から衰退していない’と知るべきである。世尊はこれを‘不退’と説かれたのである。……（中略）……

‘‘ปุน [Pg.300] จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อปริหานธมฺโม โหติ.

“さらにまた、比丘たちよ、比丘が舌で味を味わって……（中略）……さらにまた、比丘たちよ、比丘が意で法を認識して、悪しき不善の、妄想に走り、結の原因となる諸々の法が生じることがある。もし比丘がそれを受け入れず、捨て、除き、滅ぼし、消滅させるならば、比丘は‘私は善法から衰退していない’と知るべきである。世尊はこれを‘不退’と説かれたのである。比丘たちよ、このようにして不退の法となるのである。”

‘‘กตมานิ จ, ภิกฺขเว, ฉ อภิภายตนานิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘อภิภูตเมตํ อายตนํ’. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย นุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘อภิภูตเมตํ อายตนํ’. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. อิมานิ วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ฉ อภิภายตนานี’’ติ. ตติยํ.

“比丘たちよ、六つの克服すべき境地（勝処）とは何か。比丘たちよ、ここに比丘が眼で色を見ても、悪しき不善の、妄想に走り、結の原因となる諸々の法が生じない。比丘は‘私はこの境地を克服した’と知るべきである。世尊はこれを‘克服すべき境地（勝処）’と説かれたのである。……（中略）……さらにまた、比丘たちよ、比丘が意で法を認識しても、悪しき不善の、妄想に走り、結の原因となる諸々の法が生じない。比丘は‘私はこの境地を克服した’と知るべきである。世尊はこれを‘克服すべき境地（勝処）’と説かれたのである。比丘たちよ、これらが六つの克服すべき境地（勝処）と呼ばれるものである。第三の経。”

๔. ปมาทวิหารีสุตฺตํ

4. 放逸住経

๙๗. ‘‘ปมาทวิหาริญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปฺปมาทวิหาริญฺจ. ตํ สุณาถ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปมาทวิหารี โหติ? จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ. จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ น โหติ. ปาโมชฺเช อสติ ปีติ น โหติ. ปีติยา อสติ ปสฺสทฺธิ น โหติ. ปสฺสทฺธิยา อสติ ทุกฺขํ โหติ. ทุกฺขิโน จิตฺตํ น สมาธิยติ. อสมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา น ปาตุภวนฺติ. ธมฺมานํ อปาตุภาวา ปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ อสํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ, ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส…เป… ปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ…เป… มนินฺทฺริยํ อสํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ, ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ น โหติ. ปาโมชฺเช อสติ ปีติ น โหติ. ปีติยา อสติ ปสฺสทฺธิ น โหติ. ปสฺสทฺธิยา อสติ ทุกฺขํ โหติ. ทุกฺขิโน จิตฺตํ น สมาธิยติ. อสมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา น ปาตุภวนฺติ[Pg.301]. ธมฺมานํ อปาตุภาวา ปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปมาทวิหารี โหติ.

97. “比丘たちよ、汝らに放逸に住する者と、不放逸に住する者を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、いかにして放逸に住する者となるのか。比丘たちよ、眼根を護らずに住する者の心は、眼で認識されるべき色（形）によって（煩悩に）汚染される。心が汚染された者には、歓喜が生じない。歓喜がないとき、喜悦（喜）が生じない。喜悦がないとき、軽安（止）が生じない。軽安がないとき、苦が生じる。苦がある者の心は、三昧（定）に入らない。心が定まらないとき、諸々の法（覚支など）は現れない。諸々の法が現れないことによって、‘放逸に住する者’と数えられるのである。……（中略）……舌根を護らずに住する者の心は、舌で認識されるべき味によって汚染される。心が汚染された者には……（中略）……‘放逸に住する者’と数えられるのである。……（中略）……意根を護らずに住する者の心は、意で認識されるべき法によって汚染される。心が汚染された者には、歓喜が生じない。歓喜がないとき、喜悦が生じない。喜悦がないとき、軽安が生じない。軽安がないとき、苦が生じる。苦がある者の心は、三昧に入らない。心が定まらないとき、諸々の法は現れない。諸々の法が現れないことによって、‘放逸に住する者’と数えられるのである。比丘たちよ、このようにして放逸に住する者となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทวิหารี โหติ? จกฺขุนฺทฺริยํ สํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ น พฺยาสิญฺจติ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ, ตสฺส อพฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ วิหรติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. สมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา ปาตุภวนฺติ. ธมฺมานํ ปาตุภาวา อปฺปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ สํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ น พฺยาสิญฺจติ…เป… อปฺปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. มนินฺทฺริยํ สํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ น พฺยาสิญฺจติ, มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ, ตสฺส อพฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ วิหรติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. สมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา ปาตุภวนฺติ. ธมฺมานํ ปาตุภาวา อปฺปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปมาทวิหารี โหตี’’ติ. จตุตฺถํ.

“比丘たちよ、どのようにして不放逸に住む者となるのか。比丘たちよ、眼根を護って住む者の心は、眼によって認識される諸々の色（かたち）に対して、煩悩に染まることがない。煩悩に染まっていない心を持つ者に、歓喜が生じる。歓喜した者に、喜悦が生じる。喜悦した心を持つ者の身体は軽安（静まり）となる。身体が軽安となった者は、楽に住む。楽がある者の心は三昧（定）に入る。心が三昧に入ったとき、諸々の法（真理）が顕現する。諸々の法が顕現することによって、‘不放逸に住む者’と数えられるのである。……（中略）……舌根を護って住む者の心は染まることがない。……不放逸に住む者と数えられる。比丘たちよ、意根を護って住む者の心は、意によって認識される諸々の法（対象）に対して、煩悩に染まることがない。煩悩に染まっていない心を持つ者に、歓喜が生じる。歓喜した者に、喜悦が生じる。喜悦した心を持つ者の身体は軽安となる。身体が軽安となった者は、楽を経験する。楽がある者の心は三昧に入る。心が三昧に入ったとき、諸々の法が顕現する。諸々の法が顕現することによって、‘不放逸に住む者’と数えられるのである。比丘たちよ、このようにして不放逸に住む者となるのである。”

๕. สํวรสุตฺตํ

5. 摂護経（サンヴァラ・スッタ）

๙๘. ‘‘สํวรญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, อสํวรญฺจ. ตํ สุณาถ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ.

98. “比丘たちよ、汝らに摂護（守護）と不摂護について説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、どのようにして不摂護となるのか。比丘たちよ、眼によって認識される、好ましく、愛らしく、喜ばしく、魅力的で、欲を伴い、貪りを誘う諸々の色（かたち）がある。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘は次のように知るべきである。‘私は善法から退転している’と。世尊はこれを‘退転’であると説かれた。……（中略）……比丘たちよ、舌によって認識される諸々の味がある。……比丘たちよ、意によって認識される、好ましく、愛らしく、喜ばしく、魅力的で、欲を伴い、貪りを誘う諸々の法（対象）がある。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘は次のように知るべきである。‘私は善法から退転している’と。世尊はこれを‘退転’であると説かれた。比丘たちよ、このようにして不摂護となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ [Pg.302] …เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สํวโร โหตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“比丘たちよ、どのようにして摂護となるのか。比丘たちよ、眼によって認識される、好ましく、愛らしく、喜ばしく、魅力的で、欲を伴い、貪りを誘う諸々の色（かたち）がある。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘は次のように知るべきである。‘私は善法から退転していない’と。世尊はこれを‘不退転’であると説かれた。……（中略）……比丘たちよ、舌によって認識される諸々の味がある。……比丘たちよ、意によって認識される、好ましく、愛らしく、喜ばしく、魅力的で、欲を伴い、貪りを誘う諸々の法（対象）がある。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘は次のように知るべきである。‘私は善法から退転していない’と。世尊はこれを‘不退転’であると説かれた。比丘たちよ、このようにして摂護となるのである。”

๖. สมาธิสุตฺตํ

6. 三昧経（サマーディ・スッタ）

๙๙. ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘จกฺขุ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘รูปา อนิจฺจา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘มโน อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

99. “比丘たちよ、三昧（定）を修習しなさい。比丘たちよ、三昧に入った比丘は、ありのままに知る。では、何をありのままに知るのか。‘眼は無常である’とありのままに知る。‘諸々の色（かたち）は無常である’とありのままに知る。‘眼識は無常である’とありのままに知る。‘眼触は無常である’とありのままに知る。‘眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた無常である’とありのままに知る。……（中略）……‘意は無常である’とありのままに知る。諸々の法……意識……意触……‘意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた無常である’とありのままに知る。比丘たちよ、三昧を修習しなさい。比丘たちよ、三昧に入った比丘は、ありのままに知るのである。”

๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตํ

7. 独居経（パティサッラーナ・スッタ）

๑๐๐. ‘‘ปฏิสลฺลาเน, ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีโน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘จกฺขุ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘รูปา อนิจฺจา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ปฏิสลฺลาเน, ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีโน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

100. “比丘たちよ、独居（静慮）に精進しなさい。独居する比丘は、ありのままに知る。では、何をありのままに知るのか。‘眼は無常である’とありのままに知る。‘諸々の色（かたち）は無常である’とありのままに知る。‘眼識は無常である’とありのままに知る。‘眼触は無常である’とありのままに知る。‘眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた無常である’とありのままに知る。……（中略）……‘意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた無常である’とありのままに知る。比丘たちよ、独居に精進しなさい。独居する比丘は、ありのままに知るのである。”

๘. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตํ

8. 第一“汝らのものではない”経（パタマ・ナ・トゥムハーカ・スッタ）

๑๐๑. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ[Pg.303]. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รูปา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. จกฺขุสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. โสตํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สทฺทา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. โสตวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. โสตสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ โสตสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ฆานํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. คนฺธา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. ฆานวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ฆานสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ ฆานสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ.

101. “比丘たちよ、汝らのものでないものを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、何が汝らのものではないのか。比丘たちよ、眼は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。色（形あるもの）は汝らのものではない。それらを捨てなさい。それらを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。眼識は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らににとって利益と幸福をもたらすであろう。眼触は汝らのものではない。それを捨てなさい。その眼触を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受（感覚）もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。耳は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。声は汝らのものではない。それらを捨てなさい。それらを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。耳識は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。耳触は汝らのものではない。それを捨てなさい。その耳触を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。耳触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。鼻は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。香は汝らのものではない。それらを捨てなさい。それらを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。鼻識は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。鼻触は汝らのものではない。それを捨てなさい。その鼻触を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。鼻触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。”

ชิวฺหา น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รสา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ชิวฺหาสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ …เป….

“舌は汝らのものではない。それを捨てなさい。その舌を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。味は汝らのものではない。それらを捨てなさい。それらを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。舌識は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。舌触は汝らのものではない。それを捨てなさい。その舌触を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。…（中略）…”

มโน น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ธมฺมา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. มโนวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. มโนสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ.

“意（心）は汝らのものではない。それを捨てなさい。その意を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。法（心の対象）は汝らのものではない。それらを捨てなさい。それらを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。意識は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。意触は汝らのものではない。それを捨てなさい。その意触を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย, อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อมฺเห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’’’ติ?

“比丘たちよ、例えば、この祇園精舎にある草や木、枝や葉を、人々が持ち去り、あるいは焼き、あるいは事情に従って処分したとしても、汝らに‘人々が我々を持ち去り、あるいは焼き、あるいは事情に従って処分している’というような思いが生じるだろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ。”

‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’?

“それはなぜか。”

‘‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’’ติ.

“世尊よ、実にそれらは、我々の我（自己）でもなく、我に属するもの（我所）でもないからです。”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รูปา น ตุมฺหากํ… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、それと同じように、眼は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。色は汝らのものではない。…眼識は…眼触は…（中略）…意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。”第八（の経）。

๙. ทุติยนตุมฺหากํสุตฺตํ

9. 第二・汝らのものではない経

๑๐๒. ‘‘ยํ[Pg.304], ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รูปา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. จกฺขุสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. นวมํ.

102. “比丘たちよ、汝らのものでないものを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、何が汝らのものではないのか。比丘たちよ、眼は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。色は汝らのものではない。それらを捨てなさい。それらを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。眼識は汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。眼触は汝らのものではない。それを捨てなさい。その眼触を捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。…（中略）…意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、汝らのものではない。それを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、汝らのものでないものを捨てなさい。それを捨てることが、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。”第九（の経）。

๑๐. อุทกสุตฺตํ

10. 水経

๑๐๓. ‘‘อุทโก สุทํ, ภิกฺขเว, รามปุตฺโต เอวํ วาจํ ภาสติ – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’นฺติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, อุทโก รามปุตฺโต อเวทคูเยว สมาโน ‘เวทคูสฺมี’ติ ภาสติ, อสพฺพชีเยว สมาโน ‘สพฺพชีสฺมี’ติ ภาสติ, อปลิขตํเยว คณฺฑมูลํ ปลิขตํ เม ‘คณฺฑมูล’นฺติ ภาสติ. อิธ โข ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’’’นฺติ.

103. “比丘たちよ、ラーマの子ウダカは、このように言葉を発しています。‘私は実に明達者（ヴェーダグー）である。私は実に一切勝者（サッバジー）である。私は実に、掘り起こされていなかった腫物の根を掘り起こした’と。しかし比丘たちよ、ラーマの子ウダカは、明達者ではないのに‘私は明達者である’と言い、一切勝者ではないのに‘私は一切勝者である’と言い、腫物の根を掘り起こしていないのに‘私は腫物の根を掘り起こした’と言っているのです。比丘たちよ、この教え（法）において、比丘が正しく語るならば、このように語るべきです。‘私は実に明達者である。私は実に一切勝者である。私は実に、掘り起こされていなかった腫物の根を掘り起こした’と。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เวทคู โหติ? ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เวทคู โหติ.

“比丘たちよ、どのようにして明達者となるのでしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、六つの触処（しょくしょ）の集起と滅尽と味わいと過患（欠点）と離脱を、ありのままに知ります。比丘たちよ、このようにして比丘は明達者となるのです。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพชี โหติ? ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพชี โหติ.

“比丘たちよ、どのようにして比丘は一切勝者となるのでしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、六つの触処の集起と滅尽と味わいと過患と離脱をありのままに知って、執着することなく解脱しています。比丘たちよ、このようにして比丘は一切勝者となるのです。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขตํ โหติ? คณฺโฑติ โข, ภิกฺขเว, อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนํ [Pg.305] มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส. คณฺฑมูลนฺติ โข, ภิกฺขเว, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา ปหีนา โหติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขตํ โหติ.

“比丘たちよ、どのようにして比丘にとって、掘り起こされていなかった腫物の根が掘り起こされたことになるのでしょうか。比丘たちよ、‘腫物’とは、四大から成り、父母から生じ、飯と粥によって養われ、無常であり、摩滅し、粉砕され、崩壊する性質をもつ、この身体の名称です。比丘たちよ、‘腫物の根’とは、渇愛（かつあい）の名称です。比丘たちよ、比丘において渇愛が捨てられ、根絶やしにされ、多羅樹（タラジュ）の切り株のようになり、存在しなくなり、将来二度と生じない性質となったとき、比丘たちよ、このようにして比丘にとって、掘り起こされていなかった腫物の根が掘り起こされたことになるのです。”

‘‘อุทโก สุทํ, ภิกฺขเว, รามปุตฺโต เอวํ วาจํ ภาสติ – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’นฺติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, อุทโก รามปุตฺโต อเวทคูเยว สมาโน ‘เวทคูสฺมี’ติ ภาสติ, อสพฺพชีเยว สมาโน ‘สพฺพชีสฺมี’ติ ภาสติ; อปลิขตํเยว คณฺฑมูลํ ‘ปลิขตํ เม คณฺฑมูล’นฺติ ภาสติ. อิธ โข ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’’’นฺติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、ラーマの子ウダカは、このように言葉を発しています。‘私は実に明達者である。私は実に一切勝者である。私は実に、掘り起こされていなかった腫物の根を掘り起こした’と。しかし比丘たちよ、ラーマの子ウダカは、明達者ではないのに‘私は明達者である’と言い、一切勝者ではないのに‘私は一切勝者である’と言い、腫物の根を掘り起こしていないのに‘私は腫物の根を掘り起こした’と言っているのです。比丘たちよ、この教えにおいて、比丘が正しく語るならば、このように語るべきです。‘私は実に明達者である。私は実に一切勝者である。私は実に、掘り起こされていなかった腫物の根を掘り起こした’と。”（第十の経）

สฬวคฺโค ทสโม.

第五　六処篇（サラー・ヴァッガ）　終了。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（要約詩）は以下の通りです。

ทฺเว สํคยฺหา ปริหานํ, ปมาทวิหารี จ สํวโร;

สมาธิ ปฏิสลฺลานํ, ทฺเว นตุมฺหาเกน อุทฺทโกติ.

二つのサンガイヤー経、パリハーナ経、パマーダヴィハーリー経、サンヴァラ経、サマーディ経、パティサッラーナ経、二つのナ・トゥムハカ経、ウダカ経。

สฬายตนวคฺเค ทุติยปณฺณาสโก สมตฺโต.

六処篇における第二の五十経（ドゥティヤ・パンナーサカ）　終了。

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

その篇（ヴァッガ）の摂頌は以下の通りです。

อวิชฺชา มิคชาลญฺจ, คิลานํ ฉนฺนํ จตุตฺถกํ;

สฬวคฺเคน ปญฺญาสํ, ทุติโย ปณฺณาสโก อยนฺติ.

アヴィッジャー篇、ミガジャーラ篇、ギラーナ篇、第四のチャンナ篇、そして六処篇（サラー・ヴァッガ）を合わせて五十経。これが第二の五十経である。

ปฐมสตกํ.

第一の百経（パタマ・サタカ）。

๑๑. โยคกฺเขมิวคฺโค

11. （十一）瑜伽安穏篇（ヨガックヘーミ・ヴァッガ）

๑. โยคกฺเขมิสุตฺตํ

1. 1. 瑜伽安穏経（ヨガックヘーミ・スッタ）

๑๐๔. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘โยคกฺเขมิปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, โยคกฺเขมิปริยาโย ธมฺมปริยาโย? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา [Pg.306] ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. เต ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เตสญฺจ ปหานาย อกฺขาสิ โยคํ, ตสฺมา ตถาคโต ‘โยคกฺเขมี’ติ วุจฺจติ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. เต ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เตสญฺจ ปหานาย อกฺขาสิ โยคํ, ตสฺมา ตถาคโต ‘โยคกฺเขมี’ติ วุจฺจติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โยคกฺเขมิปริยาโย ธมฺมปริยาโย’’ติ. ปฐมํ.

104. サーヴァッティーにおける縁起。“比丘たちよ、汝らに瑜伽安穏（ヨガックヘーマ）の法門を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、瑜伽安穏の法門とは何でしょうか。比丘たちよ、眼で認識されるべき、好ましく、喜ばしく、心に叶い、愛すべき姿をもち、欲を伴い、情欲を誘う諸々の形態（色）があります。それらは如来によって捨てられ、根絶やしにされ、多羅樹の切り株のようになり、存在しなくなり、将来二度と生じない性質となっています。そして、それらを捨てるための修行（瑜伽）を説きました。それゆえ、如来は‘瑜伽安穏者’と呼ばれるのです。……（中略）……比丘たちよ、意で認識されるべき、好ましく、喜ばしく、心に叶い、愛すべき姿をもち、欲を伴い、情欲を誘う諸々の法（対象）があります。それらは如来によって捨てられ、根絶やしにされ、多羅樹の切り株のようになり、存在しなくなり、将来二度と生じない性質となっています。そして、それらを捨てるための修行を説きました。それゆえ、如来は‘瑜伽安穏者’と呼ばれるのです。比丘たちよ、これが瑜伽安穏の法門です。”（第一の経）

๒. อุปาทายสุตฺตํ

2. 2. 執着経（ウパーダーヤ・スッタ）

๑๐๕. ‘‘กิสฺมึ นุ โข, ภิกฺขเว, สติ กึ อุปาทาย อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

105. “比丘たちよ、何があるとき、何を縁として（執着して）、内なる楽と苦が生じるのでしょうか。”

‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป….

“世尊よ、私たちの諸々の法は世尊を根本としております。……（中略）……”

‘‘จกฺขุสฺมึ โข, ภิกฺขเว, สติ จกฺขุํ อุปาทาย อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… มนสฺมึ สติ มนํ อุปาทาย อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“比丘たちよ、眼があるとき、眼を縁として、内なる楽と苦が生じます。……（中略）……意（心）があるとき、意を縁として、内なる楽と苦が生じます。比丘たちよ、汝らはどう思いますか。眼は常住でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦でしょうか、それとも楽でしょうか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย อุปฺปชฺเชยฺย อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質であるものを、縁とすること（執着すること）なくして、内なる楽と苦が生じることがあるでしょうか。”

‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’…เป….

“いいえ、それはありません、世尊よ。”……（中略）……

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“舌は常住でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦でしょうか、それとも楽でしょうか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊よ。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย อุปฺปชฺเชยฺย อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質であるものを、縁とすることなくして、内なる楽と苦が生じることがあるでしょうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“いいえ、それはありません、世尊よ。”……（中略）……

‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“意（こころ）は常住であるか、それとも無常であるか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、それとも楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย อุปฺปชฺเชยฺย อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

“では、無常であり、苦であり、変易する性質のものであるものを、執着することなしに、内なる楽や苦が生じることがあるだろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“世尊、それはあり得ません。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทุติยํ.

“比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼においても厭離し、……（中略）……意においても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。”第二。

๓. ทุกฺขสมุทยสุตฺตํ

3. 苦集経

๑๐๖. ‘‘ทุกฺขสฺส, ภิกฺขเว, สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส สมุทโย? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ[Pg.307]. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ ทุกฺขสฺส สมุทโย…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ ทุกฺขสฺส สมุทโย…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส สมุทโย.

106. “比丘たちよ、苦の生起と滅尽について説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、苦の生起とはどのようなものか。眼と色に縁って眼識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。これが苦の生起である。……（中略）……舌と味に縁って舌識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。これが苦の生起である。……（中略）……意と法に縁って意識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。比丘たちよ、これが実に苦の生起である。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. ตติยํ.

“比丘たちよ、苦の滅尽とはどのようなものか。眼と色に縁って眼識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。その渇愛が余すところなく離欲し滅することによって、執着が滅する。執着が滅することによって、存在が滅する。存在が滅することによって、生が滅する。生が滅することによって、老い、死、憂い、悲しみ、苦しみ、嘆き、悶えが滅する。このようにして、このすべての苦の集積が滅するのである。これが苦の滅尽である。……（中略）……舌と味に縁って舌識が生じ……（中略）……意と法に縁って意識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。その渇愛が余すところなく離欲し滅することによって、執着が滅し、執着が滅することによって存在が滅し、存在が滅することによって生が滅し、生が滅することによって老い、死、憂い、悲しみ、苦しみ、嘆き、悶えが滅する。このようにして、このすべての苦の集積が滅するのである。比丘たちよ、これが実に苦の滅尽である。”第三。

๔. โลกสมุทยสุตฺตํ

4. 世界生起経

๑๐๗. ‘‘โลกสฺส, ภิกฺขเว, สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, โลกสฺส สมุทโย? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส สมุทโย …เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว[Pg.308]; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส สมุทโย.

107. “比丘たちよ、世界の生起と滅尽について説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、世界の生起とはどのようなものか。眼と色に縁って眼識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じ、渇愛を縁として執着が生じ、執着を縁として存在が生じ、存在を縁として生が生じ、生を縁として老い、死、憂い、悲しみ、苦しみ、嘆き、悶えが生じる。比丘たちよ、これが実に世界の生起である。……（中略）……舌と味に縁って舌識が生じ……（中略）……意と法に縁って意識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じ、渇愛を縁として執着が生じ、執着を縁として存在が生じ、存在を縁として生が生じ、生を縁として老い、死、憂い、悲しみ、苦しみ、嘆き、悶えが生じる。比丘たちよ、これが実に世界の生起である。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, โลกสฺส อตฺถงฺคโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส อตฺถงฺคโม…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. จตุตฺถํ.

“比丘たちよ、世界の滅尽とはどのようなものか。眼と色に縁って眼識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。その渇愛が余すところなく離欲し滅することによって、執着が滅し、執着が滅することによって存在が滅し、存在が滅することによって生が滅し、生が滅することによって老い、死、憂い、悲しみ、苦しみ、嘆き、悶えが滅する。このようにして、このすべての苦の集積が滅するのである。比丘たちよ、これが実に世界の滅尽である。……（中略）……舌と味に縁って……（中略）……意と法に縁って意識が生じる。これら三つの和合が触である。触を縁として受が生じ、受を縁として渇愛が生じる。その渇愛が余すところなく離欲し滅することによって、執着が滅し、執着が滅することによって……（中略）……このようにして、このすべての苦の集積が滅するのである。比丘たちよ、これが実に世界の滅尽である。”第四。

๕. เสยฺโยหมสฺมิสุตฺตํ

5. “私は優れている”経

๑๐๘. ‘‘กิสฺมึ นุ โข, ภิกฺขเว, สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ วา โหติ, สทิโสหมสฺมีติ วา โหติ, หีโนหมสฺมีติ วา โหตี’’ติ?

108. “比丘たちよ、何があるとき、何を執着し、何に固執して、‘私は優れている’とか、‘私は同等である’とか、‘私は劣っている’という（慢が）生じるのか。”

‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา.

“世尊、私たちの諸々の教えは、世尊を根本としております。”

‘‘จกฺขุสฺมึ โข, ภิกฺขเว, สติ จกฺขุํ อุปาทาย จกฺขุํ อภินิวิสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ วา โหติ, สทิโสหมสฺมีติ วา โหติ, หีโนหมสฺมีติ วา โหติ…เป… ชิวฺหาย สติ…เป… มนสฺมึ สติ มนํ อุปาทาย มนํ อภินิวิสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ วา โหติ, สทิโสหมสฺมีติ วา โหติ, หีโนหมสฺมีติ วา โหติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“比丘たちよ、眼があるとき、眼を条件とし、眼に固執して、‘私は優れている’とか、‘私は同等である’とか、‘私は劣っている’という（慢）が生じる。……（中略）……舌があるとき……（中略）……意があるとき、意を条件とし、意に固執して、‘私は優れている’とか、‘私は同等である’とか、‘私は劣っている’という（慢）が生じる。比丘たちよ、これについてどう思うか。眼は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย เสยฺโยหมสฺมีติ วา อสฺส, สทิโสหมสฺมีติ วา อสฺส, หีโนหมสฺมีติ วา อสฺสา’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、執着しなければ、‘私は優れている’とか、‘私は同等である’とか、‘私は劣っている’という（慢）が生じるだろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป… ชิวฺหา… กาโย นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“いいえ、そのようなことはありません、世尊。……（中略）……舌は……体は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。……（中略）……”

‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“意は常住か、無常か。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา [Pg.309] ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย เสยฺโยหมสฺมีติ วา อสฺส, สทิโสหมสฺมีติ วา อสฺส, หีโนหมสฺมีติ วา อสฺสา’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、執着しなければ、‘私は優れている’とか、‘私は同等である’とか、‘私は劣っている’という（慢）が生じるだろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そのようなことはありません、世尊。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼に対しても厭離し、……（中略）……意に対しても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と遍知するのである。第五（の経）。”

๖. สํโยชนิยสุตฺตํ

6. 結縛経

๑๐๙. ‘‘สํโยชนิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ สํโยชนญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา, กตมญฺจ สํโยชนํ? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, สํโยชนิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… ชิวฺหา สํโยชนิโย ธมฺโม…เป… มโน สํโยชนิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา, อิทํ สํโยชน’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

109. “比丘たちよ、結縛の対象となる諸法と、結縛について説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、結縛の対象となる諸法とは何か、結縛とは何か。比丘たちよ、眼は結縛の対象となる法である。そこにある欲貪が、そこにおける結縛である。……（中略）……舌は結縛の対象となる法である。……（中略）……意は結縛の対象となる法である。そこにある欲貪が、そこにおける結縛である。比丘たちよ、これらが結縛の対象となる諸法と呼ばれ、これが結縛と呼ばれる。第六（の経）。”

๗. อุปาทานิยสุตฺตํ

7. 取着経

๑๑๐. ‘‘อุปาทานิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ อุปาทานญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา, กตมญฺจ อุปาทานํ? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อุปาทานิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ อุปาทานํ…เป… ชิวฺหา อุปาทานิโย ธมฺโม…เป… มโน อุปาทานิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ อุปาทานํ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา, อิทํ อุปาทาน’’นฺติ. สตฺตมํ.

110. “比丘たちよ、取着の対象となる諸法と、取着について説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、取着の対象となる諸法とは何か、取着とは何か。比丘たちよ、眼は取着の対象となる法である。そこにある欲貪が、そこにおける取着である。……（中略）……舌は取着の対象となる法である。……（中略）……意は取着の対象となる法である。そこにある欲貪が、そこにおける取着である。比丘たちよ、これらが取着の対象となる諸法と呼ばれ、これが取着と呼ばれる。第七（の経）。”

๘. อชฺฌตฺติกายตนปริชานนสุตฺตํ

8. 内処遍知経

๑๑๑. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย…เป… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. อฏฺฐมํ.

111. “比丘たちよ、眼を（特別に）知らず、遍知せず、離欲せず、捨て去らなければ、苦しみの滅尽に至ることはできない。耳を……鼻を……舌を……体を……意を（特別に）知らず、遍知せず、離欲せず、捨て去らなければ、苦しみの滅尽に至ることはできない。しかし、比丘たちよ、眼を（特別に）知り、遍知し、離欲し、捨て去れば、苦しみの滅尽に至ることができる。……（中略）……舌を……体を……意を（特別に）知り、遍知し、離欲し、捨て去れば、苦しみの滅尽に至ることができる。第八（の経）。”

๙. พาหิรายตนปริชานนสุตฺตํ

9. 外処遍知経

๑๑๒. ‘‘รูเป[Pg.310], ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูเป จ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. นวมํ.

112. “比丘たちよ、色を（特別に）知らず、遍知せず、離欲せず、捨て去らなければ、苦しみの滅尽に至ることはできない。声を……香を……味を……触れられるものを……法を（特別に）知らず、遍知せず、離欲せず、捨て去らなければ、苦しみの滅尽に至ることはできない。しかし、比丘たちよ、色を（特別に）知り、遍知し、離欲し、捨て去れば、苦しみの滅尽に至ることができる。声を……香を……味を……触れられるものを……法を（特別に）知り、遍知し、離欲し、捨て去れば、苦しみの滅尽に至ることができる。第九（の経）。”

๑๐. อุปสฺสุติสุตฺตํ

10. 盗聴経

๑๑๓. เอกํ สมยํ ภควา นาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. อถ โข ภควา รโหคโต ปฏิสลฺลีโน อิมํ ธมฺมปริยายํ อภาสิ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ’’.

113. ある時、世尊はナーティカのレンガ造りの精舎に滞在しておられた。その時、世尊は独りで静座しておられ、この法門を唱えられた。‘眼と色を条件として、眼識が生じる。これら三つの集まりが触である。触を縁として受が生じ、受を縁として愛が生じ、愛を縁として取が生じ、取を縁として有が生じ、有を縁として生が生じ、生を縁として老死・憂悲苦悩・絶望が生じる。このようにして、この純粋な苦の集積が生起するのである。……（中略）……舌と味を条件として……（中略）……意と法を条件として、意識が生じる。これら三つの集まりが触である。触を縁として受が生じ、受を縁として愛が生じ、愛を縁として取が生じ、取を縁として有が生じ、有を縁として生が生じ、生を縁として老死・憂悲苦悩・絶望が生じる。このようにして、この純粋な苦の集積が生起するのである。’

‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ[Pg.311]; อุปาทานนิโรธา…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ.

“眼と色（しき）に縁って眼識が生じる。これら三つの集まりが触（そく）である。触を縁として受が生じ、受を縁として愛（渇愛）が生じる。その愛が余すところなく離欲し滅することによって、取（しゅ）が滅し、取の滅によって有（う）が滅し、有の滅によって生（しょう）が滅し、生の滅によって老死・愁・悲・苦・憂・悩が滅する。このようにして、この全苦の堆積の滅がある。……（中略）……舌と味に縁って……（中略）……意（い）と法に縁って意識が生じる。これら三つの集まりが触である。触を縁として受が生じ、受を縁として愛が生じる。その愛が余すところなく離欲し滅することによって、取が滅し、取の滅によって……（中略）……このようにして、この全苦の堆積の滅がある”と。

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อุปสฺสุติ ฐิโต โหติ. อทฺทสา โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ อุปสฺสุติ ฐิตํ. ทิสฺวาน ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อสฺโสสิ โน ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยาย’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยายํ. ปริยาปุณาหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยายํ. ธาเรหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยายํ. อตฺถสํหิโตยํ, ภิกฺขุ, ธมฺมปริยาโย อาทิพฺรหฺมจริยโก’’ติ. ทสมํ.

その時、ある比丘が世尊の近くで聞き耳を立てて立っていた。世尊は、近くで聞き耳を立てて立っているその比丘をご覧になった。ご覧になって、その比丘にこう仰せられた。“比丘よ、おまえはこの法門を聞いたか”。“はい、世尊よ”。“比丘よ、おまえはこの法門を学びなさい。比丘よ、おまえはこの法門を習得しなさい。比丘よ、おまえはこの法門を保持しなさい。比丘よ、この法門は利益を伴い、清浄行（梵行）の端緒となるものである”。第十（の経）。

โยคกฺเขมิวคฺโค เอกาทสโม.

ヨガッケーミ・ヴァッガ（瑜伽安穏品）第十一。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（うだーん）：

โยคกฺเขมิ อุปาทาย, ทุกฺขํ โลโก จ เสยฺโย จ;

สํโยชนํ อุปาทานํ, ทฺเว ปริชานํ อุปสฺสุตีติ.

ヨガッケーミ（瑜伽安穏）、ウパーダーヤ（執受）、ドゥッカ（苦）、ローカ（世間）、セッヨー（勝）、サンヨージャナ（結）、ウパーダーナ（取）、二つのパリジャーナ（遍知）、ウパッスティー（聞き耳）である。

๑๒. โลกกามคุณวคฺโค

12. ローカカーマグナ・ヴァッガ（世間欲功徳品）。

๑. ปฐมมารปาสสุตฺตํ

1. 第一マーラパーサ経（魔の罠の経・第一）。

๑๑๔. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ, ภิกฺขุ, อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

114. “比丘たちよ、眼によって認識されるべき色（しき）がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘たちよ、この比丘は‘魔の住処に入り、魔の支配下に入り、魔の罠を首にかけられた者’と言われる。彼は魔の絆に縛られ、悪しき魔の意のままにされる。……（中略）……。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน…เป….

“比丘たちよ、舌によって認識されるべき味がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘たちよ、この比丘は‘魔の住処に入り、魔の支配下に入り、魔の罠を首にかけられた者’と言われる。彼は魔の絆に縛られ……（中略）……。

‘‘สนฺติ[Pg.312], ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต.

“比丘たちよ、意（い）によって認識されるべき法（ほう）がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘たちよ、この比丘は‘魔の住処に入り、魔の支配下に入り、魔の罠を首にかけられた者’と言われる。彼は魔の絆に縛られ、悪しき魔の意のままにされる。

‘‘สนฺติ จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“しかしながら、比丘たちよ、眼によって認識されるべき色がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘たちよ、この比丘は‘魔の住処に入らず、魔の支配下に入らず、魔の罠を脱した者’と言われる。彼は魔の絆から解き放たれ、悪しき魔の意のままにされることはない。……（中略）……。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“比丘たちよ、舌によって認識されるべき味がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘たちよ、この比丘は‘魔の住処に入らず、魔の支配下に入らず、魔の罠を脱した者’と言われる。彼は魔の絆から解き放たれ、悪しき魔の意のままにされることはない。……（中略）……。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’’ติ. ปฐมํ.

“比丘たちよ、意によって認識されるべき法がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘たちよ、この比丘は‘魔の住処に入らず、魔の支配下に入らず、魔の罠を脱した者’と言われる。彼は魔の絆から解き放たれ、悪しき魔の意のままにされることはない”と。第一（の経）。

๒. ทุติยมารปาสสุตฺตํ

2. 第二マーラパーサ経（魔の罠の経・第二）。

๑๑๕. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ พทฺโธ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ, อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

115. “比丘たちよ、眼によって認識されるべき色がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘たちよ、この比丘は‘眼によって認識されるべき色に縛られ、魔の住処に入り、魔の支配下に入り、魔の罠を首にかけられた者’と言われる。彼は魔の絆に縛られ、悪しき魔の意のままにされる。……（中略）……。

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ [Pg.313] อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ พทฺโธ มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ, อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“比丘たちよ、舌によって認識されるべき味がある……（中略）……比丘たちよ、意によって認識されるべき法がある。それは望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものである。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるならば、比丘たちよ、この比丘は‘意によって認識されるべき法に縛られ、魔の住処に入り、魔の支配下に入り、魔の罠を首にかけられた者’と言われる。彼は魔の絆に縛られ、悪しき魔の意のままにされる。……（中略）……。

‘‘สนฺติ จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มุตฺโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ, นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“比丘たちよ、眼で認識される、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる色（形）がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘たちよ、この比丘は眼で認識される色から解き放たれ、マーラの住処に至らず、マーラの支配下に入らず、マーラの罠を脱した者と言われる。彼はマーラの束縛から解放され、悪しき者の意のままにされることはない。……”

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มุตฺโต มโนวิญฺเญยฺเยหิ ธมฺเมหิ, นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’’ติ. ทุติยํ.

“比丘たちよ、舌で認識される味がある。……比丘たちよ、意で認識される、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる法（心の対象）がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、比丘たちよ、この比丘は意で認識される法から解き放たれ、マーラの住処に至らず、マーラの支配下に入らず、マーラの罠を脱した者と言われる。彼はマーラの束縛から解放され、悪しき者の意のままにされることはない。”第二（の経）。

๓. โลกนฺตคมนสุตฺตํ

3. “世界の果てへ行くことの経”

๑๑๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’’ติ. อิทํ วตฺวา ภควา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ. อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’’ติ?

116. “比丘たちよ、私は（歩いて）行くことによって、世界の果てを知り、見、到達することができるとは言わない。しかし比丘たちよ、世界の果てに到達することなく、苦しみの終焉を成し遂げられるとも私は言わない。”世尊はこのように語られると、座から立ち上がり、精舎へ入られた。さて、世尊が去られて間もなく、それらの比丘たちに次のような思いが生じた。“友よ、世尊は私たちに、‘比丘たちよ、私は行くことによって世界の果てを知り、見、到達することができるとは言わない。しかし比丘たちよ、世界の果てに到達することなく、苦しみの終焉を成し遂げられるとも私は言わない’と、要点を簡潔に示して、詳細にその意味を解説することなく、座から立ち上がり精舎へ入られた。世尊が簡潔に示され、詳細に解説されなかったこの教えの意味を、いったい誰が詳細に解説してくれるだろうか。”

อถ [Pg.314] โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’’ติ.

そこで、それらの比丘たちに次のような思いが生じた。“この尊者アーナンダは、師からも称賛され、智者である同僚の修行者たちからも尊敬されている。尊者アーナンダであれば、世尊が簡潔に示され、詳細に解説されなかったこの教えの意味を、詳細に解説することができるだろう。いざ、私たちは尊者アーナンダのところへ行き、尊者アーナンダにこの意味を問い尋ねようではないか。”

อถ โข เต ภิกฺขู เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจุํ –

そこで、それらの比丘たちは尊者アーナンダのところへ赴いた。赴いて、尊者アーナンダと親しく挨拶を交わした。喜ばしく心に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った比丘たちは、尊者アーナンダに次のように言った。

‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส อานนฺท, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามีติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’ติ? เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข, อาวุโส, อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. วิภชตายสฺมา อานนฺโท’’ติ.

“友アーナンダよ、世尊は私たちに、‘比丘たちよ、私は行くことによって世界の果てを知り、見、到達することができるとは言わない。しかし比丘たちよ、世界の果てに到達することなく、苦しみの終焉を成し遂げられるとも私は言わない’と、要点を簡潔に示して、詳細にその意味を解説することなく、座から立ち上がり精舎へ入られました。友よ、世尊が去られて間もなく、私たちに次のような思いが生じました。‘世尊は簡潔に示され、詳細に解説されなかった。いったい誰が詳細に解説してくれるだろうか’と。そこで私たちに次のような思いが生じました。‘この尊者アーナンダは、師からも称賛され、智者である同僚の修行者たちからも尊敬されている。尊者アーナンダであれば、世尊が簡潔に示され、詳細に解説されなかったこの教えの意味を、詳細に解説することができるだろう。いざ、私たちは尊者アーナンダのところへ行き、この意味を問い尋ねようではないか’と。尊者アーナンダよ、どうか解説してください。”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ จรมาโน มหโต รุกฺขสฺส ติฏฺฐโต สารวโต อติกฺกมฺเมว, มูลํ อติกฺกมฺเมว, ขนฺธํ สาขาปลาเส สารํ ปริเยสิตพฺพํ มญฺเญยฺย; เอวํ สมฺปทมิทํ อายสฺมนฺตานํ สตฺถริ สมฺมุขีภูเต ตํ ภควนฺตํ อติสิตฺวา [Pg.315] อมฺเห เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ. โส หาวุโส, ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ – จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, วตฺตา, ปวตฺตา, อตฺถสฺส นินฺเนตา, อมตสฺส ทาตา, ธมฺมสฺสามี, ตถาคโต. โส เจว ปเนตสฺส กาโล อโหสิ ยํ ภควนฺตํเยว เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ. ยถา โว ภควา พฺยากเรยฺย ตถา โว ธาเรยฺยาถา’’ติ.

“友よ、例えば、芯材を必要とし、芯材を探し、芯材を求めて歩き回っている男が、芯材のある大きな立派な木の根を通り過ぎ、幹を通り過ぎて、枝や葉の中に芯材を探すべきだと思うようなものです。あなた方のこの振る舞いもそれと同じです。師が目の前におられるのに、その世尊を差し置いて、私にこの意味を問うべきだと考えているのですから。友よ、かの世尊は、知るべきことを知り、見るべきことを見ておられます。眼そのものであり、智そのものであり、法そのものであり、梵そのものであります。説き手であり、広める者であり、意味を引き出す者であり、不死を与える者であり、法の主であり、如来であります。それこそが、世尊ご自身にこの意味を問い尋ねるべき時だったのです。世尊があなた方に答えられた通りに、それを保持しなさい。”

‘‘อทฺธาวุโส อานนฺท, ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ – จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, วตฺตา, ปวตฺตา, อตฺถสฺส นินฺเนตา, อมตสฺส ทาตา, ธมฺมสฺสามี, ตถาคโต. โส เจว ปเนตสฺส กาโล อโหสิ ยํ ภควนฺตํเยว เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาม. ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย ตถา นํ ธาเรยฺยาม. อปิ จายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. วิภชตายสฺมา อานนฺโท อครุํ กริตฺวา’’ติ.

“友アーナンダよ、世尊は実に、知るべきを知り、見るべきを見られます。眼（げん）となり、智となり、法となり、梵（ぼん）となり、説く者、広める者、義（意味）を導き出す者、不死（甘露）を与える者、法の主、如来であられます。本来、この義について世尊ご自身にお尋ねすべき時でありました。世尊が私たちに説き明かされる通りに、私たちはそれを保持すべきでした。しかし、尊者アーナンダは師からも称賛され、智ある梵行者（修行仲間）たちからも尊ばれています。尊者アーナンダは、世尊が簡略に示され、詳細に解説されなかったこの教示の義を、詳しく説き明かすことができます。尊者アーナンダよ、どうか厭うことなく、詳しく説き明かしてください”

‘‘เตนหาวุโส, สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ –

“友よ、それならば聞きなさい。よく注意して心に留めなさい。私は語りましょう”。“友よ、承知しました”と、それらの比丘たちは尊者アーナンダに答えました。尊者アーナンダは次のように言いました。

‘‘ยํ โข โว, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ, อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. เยน โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี – อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก. เกน จาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี? จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี. โสเตน โข, อาวุโส… ฆาเนน โข, อาวุโส… ชิวฺหาย โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี[Pg.316]. กาเยน โข, อาวุโส… มเนน โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี. เยน โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี – อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก. ยํ โข โว, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ, อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. อากงฺขมานา จ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ. ยถา โว ภควา พฺยากโรติ ตถา นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ.

“友よ、世尊があなた方に簡略な教示を示し、詳細にその義を説き明かさずに、座から立って精舎へ入られたこと、すなわち‘比丘たちよ、私は、行くことによって世界の果てを知り、見、到達することができるとは言わない。しかし、比丘たちよ、世界の果てに到達することなく、苦しみの終焉があるとも言わない’という教示について、友よ、私は、世尊が簡略に示され、詳細に解説されなかったこの教示の義を、このように詳しく理解しています。友よ、それによって世界において‘世界である’という想いが生じ、‘世界である’という慢心が生じるもの、これが聖者の規律において‘世界’と呼ばれます。友よ、何によって世界において‘世界である’という想いが生じ、慢心が生じるのでしょうか。友よ、眼によって世界において‘世界である’という想いが生じ、慢心が生じます。耳によって……鼻によって……舌によって……身によって……意（心）によって世界において‘世界である’という想いが生じ、慢心が生じます。友よ、それによって世界において‘世界である’という想いが生じ、慢心が生じるもの、これが聖者の規律において‘世界’と呼ばれます。友よ、世尊が簡略に示され、詳細にその義を説き明かさずに座から立って精舎へ入られたあの教示について、私はこのように詳しくその義を理解しています。もし尊者たちが望むなら、世尊のもとへ参じて、この義についてお尋ねなさい。世尊があなた方に説き明かされる通りに、それを保持しなさい”

‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ –

“友よ、承知しました”と、それらの比丘たちは尊者アーナンダに答え、座から立ち、世尊がおられるところへ参じました。参じて世尊に礼拝し、一方に座りました。一方に座った比丘たちは、世尊に次のように申し上げました。

‘‘ยํ โข โน, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ? เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. อถ โข มยํ[Pg.317], ภนฺเต, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิมฺห; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิมฺห. เตสํ โน, ภนฺเต, อายสฺมตา อานนฺเทน อิเมหิ อากาเรหิ อิเมหิ ปเทหิ อิเมหิ พฺยญฺชเนหิ อตฺโถ วิภตฺโต’’ติ.

“世尊よ、世尊が私たちに簡略な教示を示し、詳細にその義を説き明かさずに座から立って精舎へ入られたこと、すなわち‘比丘たちよ、私は、行くことによって世界の果てを知り、見、到達することができるとは言わない。しかし、比丘たちよ、世界の果てに到達することなく、苦しみの終焉があるとも言わない’という教示について、世尊が去られて間もなく、私たちに次のような思いが生じました。‘世尊は簡略な教示を示され、詳細に説き明かさずに精舎へ入られた。誰がこの簡略な教示の義を詳しく説き明かすことができるだろうか’と。そして、私たちに次のような思いが生じました。‘この尊者アーナンダは、師からも称賛され、智ある梵行者たちからも尊ばれている。尊者アーナンダなら、この簡略な教示の義を詳しく説き明かすことができる。いざ、尊者アーナンダのもとへ参じて、この義について尋ねてみよう’と。そこで世尊よ、私たちは尊者アーナンダのもとへ参じ、この義について尋ねました。世尊よ、尊者アーナンダによって、これらの様態、これらの句、これらの文言をもって、その義が説き明かされました”

‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, อานนฺโท; มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, อานนฺโท! มํ เจปิ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺยํ ยถา ตํ อานนฺเทน พฺยากตํ. เอโส เจเวตสฺส อตฺโถ, เอวญฺจ นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ. ตติยํ.

“比丘たちよ、アーナンダは賢者である。比丘たちよ、アーナンダは大いなる智慧の持ち主である。比丘たちよ、もしあなた方が私にこの義を尋ねたとしても、私もまた、アーナンダが説き明かしたのと全く同じように説き明かしたであろう。これこそがその教示の義である。このようにそれを保持しなさい”。（第三の経）

๔. กามคุณสุตฺตํ

4. 欲徳経

๑๑๗. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘เยเม ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร เม จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺย ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา อปฺปํ วา อนาคเตสุ’. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘เยเม ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร เม อตฺตรูเปน อปฺปมาโท สติ เจตโส อารกฺโข กรณีโย’. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตุมฺหากมฺปิ เย เต ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร โว จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺย ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา อปฺปํ วา อนาคเตสุ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตุมฺหากมฺปิ เย เต ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร โว อตฺตรูเปหิ อปฺปมาโท สติ เจตโส อารกฺโข กรณีโย. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’’ติ. อิทํ วตฺวา ภควา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ.

117. “比丘たちよ、私が悟りを開く前、まだ正覚を得ていない菩薩であったとき、私に次のような考えが浮かんだ。‘私の心によってかつて経験され、過ぎ去り、滅し、変異したこれら五つの欲の綱（五欲）がある。私の心は、過去のそれらに対して、あるいは現在のそれらに対して、しばしば向かうことがあり、未来のそれらに対しては、わずかに向かうことがあるだろう’。比丘たちよ、その私に次のような考えが浮かんだ。‘私の心によってかつて経験され、過ぎ去り、滅し、変異したこれら五つの欲の綱がある。それらに対して、私は自らのために、不放逸と念（気づき）という心の守護をなすべきである’。比丘たちよ、それゆえに、汝らにおいても、汝らの心によってかつて経験され、過ぎ去り、滅し、変異したこれら五つの欲の綱がある。それらに対して、汝らの心は、過去のそれらに対して、あるいは現在のそれらに対して、しばしば向かうことがあり、未来のそれらに対しては、わずかに向かうことがあるだろう。比丘たちよ、それゆえに、汝らにおいても、汝らの心によってかつて経験され、過ぎ去り、滅し、変異したこれら五つの欲の綱がある。それらに対して、汝らは自らのために、不放逸と念という心の守護をなすべきである。比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の認識（色想）が滅するその領域（処）を知るべきである。……舌が滅し、味の認識（味想）が滅するその領域を知るべきである。……意（心）が滅し、法の認識（法想）が滅するその領域を知るべきである”。世尊はこのように語られると、座から立ち上がって精舎へ入られた。

อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส [Pg.318] อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’’ติ?

その後、世尊が去られて間もなく、それらの比丘たちに次のような考えが浮かんだ。“友よ、世尊は我々に、‘比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の認識が滅するその領域を知るべきである。……舌が滅し、味の認識が滅するその領域を知るべきである。……意が滅し、法の認識が滅するその領域を知るべきである’と、このように簡略な要旨を提示され、詳細にその意味を説き明かさずに、座から立ち上がって精舎へ入られた。世尊が簡略に提示され、詳細に説き明かされなかったこの要旨の意味を、いったい誰が詳細に説き明かしてくれるだろうか”。

อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’’ติ.

その後、それらの比丘たちに次のような考えが浮かんだ。“このアーナンダ長老は、師（世尊）からも称賛され、知恵ある同修行者たちからも尊敬されている。アーナンダ長老であれば、世尊が簡略に提示され、詳細に説き明かされなかったこの要旨の意味を、詳細に説き明かすことができるだろう。いざ、我々はアーナンダ長老のところへ行き、アーナンダ長老にこの意味を問い尋ねよう”。

อถ โข เต ภิกฺขู เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจุํ –

そこで、それらの比丘たちはアーナンダ長老のところへ赴いた。赴いて、アーナンダ長老と親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った比丘たちは、アーナンダ長老に次のように言った。

‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส อานนฺท, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ? เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน [Pg.319] อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. วิภชตายสฺมา อานนฺโท’’ติ.

“友アーナンダよ、世尊は我々に、‘比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の認識が滅するその領域を知るべきである。……舌が滅し、味の認識が滅するその領域を知るべきである。……意が滅し、法の認識が滅するその領域を知るべきである’と、このように簡略な要旨を提示され、詳細にその意味を説き明かさずに、座から立ち上がって精舎へ入られました。友よ、世尊が去られて間もなく、我々に次のような考えが浮かびました。‘友よ、世尊は我々に……（中略）……詳細に説き明かさずに精舎へ入られた。この要旨の意味を、いったい誰が詳細に説き明かしてくれるだろうか’。友よ、そこで我々に次のような考えが浮かびました。‘このアーナンダ長老は、師からも称賛され、知恵ある同修行者たちからも尊敬されている。アーナンダ長老であれば、世尊が簡略に提示され、詳細に説き明かされなかったこの要旨の意味を、詳細に説き明かすことができるだろう。いざ、我々はアーナンダ長老のところへ行き、この意味を問い尋ねよう’。アーナンダ長老よ、どうか詳説してください”。

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ จรมาโน มหโต รุกฺขสฺส…เป… วิภชตายสฺมา อานนฺโท อครุํ กริตฺวาติ.

“友よ、例えば、芯材（真髄）を求め、芯材を探し、芯材を求めて歩き回っている男が、芯材のある大きな樹の根を通り過ぎ、幹を通り過ぎて、枝や葉の中に芯材を探すべきだと思うようなものです。……アーナンダ長老よ、重荷と思わずに詳説してください”。

‘‘เตนหาวุโส, สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ –

“友よ、それならば聞きなさい。よく注意して心に留めなさい。語ることにしましょう”。“友よ、承知しました”と、それらの比丘たちはアーナンダ長老に応答した。アーナンダ長老は次のように語った。

‘‘ยํ โข โว, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. สฬายตนนิโรธํ โน เอตํ, อาวุโส, ภควตา สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ, ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. อยํ โข, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. อากงฺขมานา จ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมถ; อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ. ยถา โว ภควา พฺยากโรติ ตถา นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ.

“友よ、世尊があなた方に要約して説示し、詳細に意味を解説することなく、座から立って精舎に入られたこと、すなわち‘比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の想（想念）が滅するその処（領域）を知るべきである。……中略……意が滅し、法の想が滅するその処を知るべきである’と仰せられたことについて。友よ、世尊が要約して説示し、詳細に解説されなかったこの説示の意味を、私はこのように詳細に理解しています。友よ、世尊は六処の滅（六入の滅尽）を指して、この言葉を語られたのです。すなわち、‘比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の想が滅するその処を知るべきである。……中略……意が滅し、法の想が滅するその処を知るべきである’と。友よ、世尊が要約して説示し、詳細に意味を解説することなく、座から立って精舎に入られたこと、すなわち‘比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の想が滅するその処を知るべきである。……中略……意が滅し、法の想が滅するその処を知るべきである’と仰せられたことについて。友よ、世尊が要約して説示し、詳細に解説されなかったこの説示の意味を、私はこのように詳細に理解しています。尊者方よ、もし望むのであれば、世尊のもとに参じなさい。参じて、この意味を問いなさい。世尊があなた方に答えられる通りに、それを記憶しなさい。”

‘‘เอวมาวุโส’’ติ [Pg.320] โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ –

“友よ、承知しました”と、それらの比丘たちは尊者アーナンダに答え、座から立ち、世尊のおられる所へ参じた。参じて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったそれらの比丘たちは、世尊に次のように申し上げた。

‘‘ยํ โข โน, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ, เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. ‘โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’ติ? เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. อถ โข มยํ, ภนฺเต, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิมฺห; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิมฺห. เตสํ โน, ภนฺเต, อายสฺมตา อานนฺเทน อิเมหิ อากาเรหิ, อิเมหิ ปเทหิ, อิเมหิ พฺยญฺชเนหิ อตฺโถ วิภตฺโต’’ติ.

“世尊よ、世尊が私たちに要約して説示し、詳細に意味を解説することなく、座から立って精舎に入られました。すなわち、‘比丘たちよ、それゆえに、眼が滅し、色の想が滅するその処を知るべきである。……中略……舌が滅し、味の想が滅するその処を知るべきである。……中略……意が滅し、法の想が滅するその処を知るべきである’と。世尊よ、世尊が去られて間もなく、私たちにこのような考えが浮かびました。‘世尊は要約して説示されたが、詳細に意味を解説されなかった。世尊が要約して説示されたこの説示の意味を、誰が詳細に解説できるだろうか’と。世尊よ、私たちにこのような考えが浮かびました。‘この尊者アーナンダは、師（世尊）からも称賛され、智ある同僚の修行者たちからも尊敬されている。尊者アーナンダなら、世尊が要約して説示し、詳細に解説されなかったこの説示の意味を、詳細に解説することができるだろう。私たちは尊者アーナンダのもとへ行き、この意味を問うてみるのがよいだろう’と。そこで世尊よ、私たちは尊者アーナンダのもとへ行き、尊者アーナンダにこの意味を問いました。世尊よ、尊者アーナンダは、これらの方法、これらの句、これらの語によって、私たちに意味を解説してくれました。”

‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, อานนฺโท; มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, อานนฺโท! มํ เจปิ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺยํ ยถา ตํ อานนฺเทน พฺยากตํ. เอโส เจเวตสฺส อตฺโถ. เอวญฺจ นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ. จตุตฺถํ.

“比丘たちよ、アーナンダは賢者である。比丘たちよ、アーナンダは大慧者である。比丘たちよ、もしお前たちが私にこの意味を問うたとしても、私もまた、アーナンダが答えたのと全く同じように答えたであろう。これこそがその意味である。このようにそれを記憶しなさい。”（第四の経）

๕. สกฺกปญฺหสุตฺตํ

5. 五、帝釈天問経（サッカパンハ・スッタ）

๑๑๘. เอกํ [Pg.321] สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข สกฺโก เทวานมินฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ?

118. ある時、世尊は王舎城の霊鷲山におられた。その時、神々の主である帝釈天（サッカ）が世尊のもとに参じた。参じて世尊を礼拝し、一方に立った。一方に立った帝釈天は世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、この世において、ある衆生たちが現世において完全に涅槃に入らない（煩悩を滅尽しない）のは、どのような原因、どのような縁によるのでしょうか。また、世尊よ、ある衆生たちが現世において完全に涅槃に入るのは、どのような原因、どのような縁によるのでしょうか。”

‘‘สนฺติ โข, เทวานมินฺท, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ…เป….

“神々の主（帝釈天）よ、眼によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせる色（形あるもの）があります。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着（取）となります。神々の主よ、執着のある比丘は、完全な静まり（涅槃）を得ることはありません。……（中略）……”

‘‘สนฺติ โข, เทวานมินฺท, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, เทวานมินฺท, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, เทวานมินฺท, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ.

“神々の主よ、舌によって認識されるべき味があり……（中略）……神々の主よ、意（心）によって認識されるべき諸法（対象）があり、それらは望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものです。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着となります。神々の主よ、執着のある比丘は、完全な静まりを得ることはありません。神々の主よ、これが、この世において一部の衆生が現世において完全な静まりを得られない理由であり、条件なのです。”

‘‘สนฺติ จ โข, เทวานมินฺท, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ…เป….

“しかし、神々の主よ、眼によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせる色があります。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着もありません。神々の主よ、執着のない比丘は、完全な静まりを得るのです。……（中略）……”

‘‘สนฺติ โข, เทวานมินฺท, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, เทวานมินฺท, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ [Pg.322] ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, เทวานมินฺท, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“神々の主よ、舌によって認識されるべき味があり……（中略）……神々の主よ、意によって認識されるべき諸法があり、それらは望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものです。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着もありません。神々の主よ、執着のない比丘は、完全な静まりを得るのです。神々の主よ、これが、この世において一部の衆生が現世において完全な静まりを得る理由であり、条件なのです。”第五（サッカ・パンハ経の結び）。

๖. ปญฺจสิขสุตฺตํ

6. 六、パンチャシカ経

๑๑๙. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. อถ โข ปญฺจสิโข คนฺธพฺพเทวปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข ปญฺจสิโข คนฺธพฺพเทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? ‘‘สนฺติ โข, ปญฺจสิข, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา…เป… สนฺติ โข, ปญฺจสิข, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, ปญฺจสิข, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, ปญฺจสิข, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ’’.

119. 119. ある時、世尊は王舎城の霊鷲山に滞在しておられた。その時、パンチャシカ（五髻）という名のガンダッバ（乾闥婆）の神子が、世尊のおられる所へ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、一方に立った。一方に立ったガンダッバの神子パンチャシカは、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、この世において一部の衆生が現世において完全な静まりを得られないのは、どのような理由、どのような条件によるのでしょうか。また、世尊よ、この世において一部の衆生が現世において完全な静まりを得られるのは、どのような理由、どのような条件によるのでしょうか。”“パンチャシカよ、眼によって認識されるべき色があり……（中略）……パンチャシカよ、意によって認識されるべき諸法があり、それらは望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものです。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着となります。パンチャシカよ、執着のある比丘は、完全な静まりを得ることはありません。パンチャシカよ、これが、この世において一部の衆生が現世において完全な静まりを得られない理由であり、条件なのです。”

‘‘สนฺติ จ โข, ปญฺจสิข, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา…เป… สนฺติ โข, ปญฺจสิข, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, ปญฺจสิข, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, ปญฺจสิข, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“しかし、パンチャシカよ、眼によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶う色があり……（中略）……パンチャシカよ、意によって認識されるべき諸法があり、それらは望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせるものです。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着もありません。パンチャシカよ、執着のない比丘は、完全な静まりを得るのです。パンチャシカよ、これが、この世において一部の衆生が現世において完全な静まりを得る理由であり、条件なのです。”第六（パンチャシカ経）。

๗. สาริปุตฺตสทฺธิวิหาริกสุตฺตํ

7. 七、サーリプッタ共住者経

๑๒๐. เอกํ สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สทฺธิวิหาริโก[Pg.323], อาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺโต’’ติ.

120. 120. ある時、尊者サーリプッタは舎衛城のジェータ林、アナータピンディカ園（祇園精舎）に滞在しておられた。その時、ある比丘が尊者サーリプッタの所へ近づいた。近づいて尊者サーリプッタと親しく挨拶を交わした。喜ばしく心に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座ったその比丘は、尊者サーリプッタに次のように言った。“友サーリプッタよ、あなたの共住者（弟子）である比丘が、修行（学処）を捨てて還俗（卑しい身分へ戻ること）しました。”

‘‘เอวเมตํ, อาวุโส, โหติ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารสฺส, โภชเน อมตฺตญฺญุโน, ชาคริยํ อนนุยุตฺตสฺส. ‘โส วตาวุโส, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร โภชเน อมตฺตญฺญู ชาคริยํ อนนุยุตฺโต ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ สนฺตาเนสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘โส วตาวุโส, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, โภชเน มตฺตญฺญู, ชาคริยํ อนุยุตฺโต ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ สนฺตาเนสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

“友よ、感官（根）の門を守らず、食事において適量を知らず、目覚め（不眠の修行）に専念しない者には、そのようになるものです。‘友よ、感官の門を守らず、食事において適量を知らず、目覚めに専念しない比丘が、生涯にわたって円満で清浄な聖なる修行（梵行）を全うする’ということは、あり得ません。しかし、‘友よ、感官の門を守り、食事において適量を知り、目覚めに専念する比丘が、生涯にわたって円満で清浄な聖なる修行を全うする’ということは、あり得ることなのです。”

‘‘กถญฺจาวุโส, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. เอวํ โข, อาวุโส, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ.

“友よ、どのようにして感官において門を守る者となるのでしょうか。友よ、ここに比丘がいて、眼で色（形あるもの）を見て、その相（全体像）を掴まず、細部（特徴）を掴みません。もし眼の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いという悪しき不善の法が彼に流れ込むでしょう。それゆえ、彼はその制御のために修行し、眼の感官を護り、眼の感官において制御を成し遂げます。耳で声を聞き……鼻で香を嗅ぎ……舌で味を味わい……体で触れられるものに触れ……意（こころ）で法（対象）を認識して、その相を掴まず、細部を掴みません。もし意の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いという悪しき不善の法が彼に流れ込むでしょう。それゆえ、彼はその制御のために修行し、意の感官を護り、意の感官において制御を成し遂げます。友よ、このようにして感官において門を守る者となるのです。”

‘‘กถญฺจาวุโส, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย, วิหึสูปรติยา, พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ, อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. เอวํ โข, อาวุโส, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ.

“友よ、どのようにして食事において適量を知る者となるのでしょうか。友よ、ここに比丘がいて、如実に（正しく）思惟して食事を摂ります。‘戯れのためではなく、酔いしれるためではなく、飾り立てるためでもなく、身を飾るためでもない。ただこの身体を維持し、存続させ、飢えの苦しみを鎮め、梵行（清浄な修行）を助けるためである。このようにして、私は古い苦受（空腹）を払い、新しい苦受（食べ過ぎによる苦しみ）を生じさせない。私にとって、存続と無過失と安らかな住まいがあるだろう’と。友よ、このようにして食事において適量を知る者となるのです。”

‘‘กถญฺจาวุโส, ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา ปฐมํ ยามํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา มชฺฌิมํ ยามํ ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย สโต สมฺปชาโน, อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา. รตฺติยา ปจฺฉิมํ ยามํ ปจฺจุฏฺฐาย จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. เอวํ โข, อาวุโส, ชาคริยํ [Pg.324] อนุยุตฺโต โหติ. ตสฺมาติหาวุโส, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ภวิสฺสาม, โภชเน มตฺตญฺญุโน, ชาคริยํ อนุยุตฺตา’ติ. เอวญฺหิ โว, อาวุโส, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สตฺตมํ.

“友よ、どのようにして不眠（覚醒）の修行に専念する者となるのでしょうか。友よ、ここに比丘がいて、日中は経行（歩行瞑想）と坐禅によって、心を妨げとなる諸々の法（蓋）から清めます。夜の初更（第一夜分）には、経行と坐禅によって、心を妨げとなる諸々の法から清めます。夜の中更（第二夜分）には、右脇を下にして、足の上に足を重ね、正念・正知をもって、起き上がるという想いを心に留めて、獅子の横臥（眠り）をします。夜の後更（第三夜分）には、起床して、経行と坐禅によって、心を妨げとなる諸々の法から清めます。友よ、このようにして不眠の修行に専念する者となるのです。それゆえ、友よ、このように学ぶべきです。‘私たちは感官において門を守る者となり、食事において適量を知る者となり、不眠の修行に専念する者となろう’と。友よ、このようにあなた方は学ぶべきです。”第七の経。

๘. ราหุโลวาทสุตฺตํ

8. ラーフラへの教誡経（ラーフラ・オーヴァーダ・スッタ）

๑๒๑. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข ภควโต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมา; ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตสิ – ‘‘คณฺหาหิ, ราหุล, นิสีทนํ. เยน อนฺธวนํ เตนุปสงฺกมิสฺสาม ทิวาวิหารายา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา ราหุโล ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา นิสีทนํ อาทาย ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิ.

121. ある時、世尊は舎衛城（サーヴァッティー）のジェータ林、給孤独園（アナータピンディカ園）に滞在しておられた。その時、独りで静座しておられた世尊の心に、このような思惟が生じた。‘ラーフラの解脱を熟させる諸々の法（解脱成熟法）はすでに熟している。私はラーフラを、さらに諸々の漏（煩悩）の滅尽へと導くべきではないだろうか’と。そこで世尊は、午前に下衣を整え、鉢と衣を持って舎衛城へ托鉢に入られた。食後、托鉢から戻られると、尊者ラーフラに呼びかけられた。‘ラーフラよ、坐具を持ちなさい。昼の休息のために、アンダ林（盲人の森）へ行こう’と。尊者ラーフラは‘承知いたしました、世尊’と世尊に答え、坐具を持って世尊の後ろからついて行った。

เตน โข ปน สมเยน อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ภควนฺตํ อนุพนฺธานิ โหนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนสฺสตี’’ติ. อถ โข ภควา อนฺธวนํ อชฺโฌคาเหตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อายสฺมาปิ โข ราหุโล ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ภควา เอตทโวจ –

その時、数千の神々が、‘今日、世尊は尊者ラーフラを、さらに諸々の漏の滅尽へと導かれるだろう’と考えて、世尊の後について行った。そこで世尊はアンダ林に入り、ある樹の根元の用意された座に座られた。尊者ラーフラもまた、世尊を礼拝して、一方に座った。一方に座った尊者ラーフラに、世尊はこのように言われた。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“ラーフラよ、あなたはどう思うか。眼は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の自己である’と見なすのは適当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ( )

“いいえ、そうではありません、世尊。”

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“色（形ある対象）は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“眼識（眼による認識）は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“眼触（眼の接触）は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ, สญฺญาคตํ, สงฺขารคตํ, วิญฺญาณคตํ, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“眼触を縁として生じる、受（感受作用）、想（表象作用）、行（形成作用）、識（識別作用）もまた、常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ[Pg.325], เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の自己である’と見なすのは適当であろうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“いいえ、そうではありません、世尊。”……（中略）……

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“舌は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘ชิวฺหาวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“舌識は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘ชิวฺหาสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“舌触は常住であるか、無常であるか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。”……（中略）……

‘‘ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ, สญฺญาคตํ, สงฺขารคตํ, วิญฺญาณคตํ, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“舌触（ぜつそく）を縁として生じる、受（感覚）、想（表象）、行（形成）、識（認識）もまた、常でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦でしょうか、それとも楽でしょうか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変壊する性質のものであるものを、‘これは私のもの（所有）である、これは私（我）である、これは私の自己（本体）である’と観ることは適当でしょうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“いいえ、そうではありません、世尊。……（中略）……”

‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“意（心）は常でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ?

“では、無常であるものは、苦でしょうか、それとも楽でしょうか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変壊する性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の自己である’と観ることは適当でしょうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊。”

‘‘ธมฺมา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“法（心の対象）は常でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。……（中略）……”

‘‘มโนวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“意識は常でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。……（中略）……”

‘‘มโนสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“意触（心の接触）は常でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“無常です、世尊。……（中略）……”

‘‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ, สญฺญาคตํ, สงฺขารคตํ, วิญฺญาณคตํ, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“意触を縁として生じる、受、想、行、識もまた、常でしょうか、それとも無常でしょうか。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦でしょうか、それとも楽でしょうか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変壊する性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の自己である’と観ることは適当でしょうか。”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป….

“ラーフラよ、このように観る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼においても厭離し、色においても厭離し、眼識においても厭離し、眼触においても厭離する。眼触を縁として生じる受、想、行、識においてもまた厭離する。……（中略）……舌においても厭離し、味においても厭離し、舌識においても厭離し、舌触においても厭離する。舌触を縁として生じる受、想、行、識においてもまた厭離する。……（中略）……”

‘‘มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“意においても厭離し、法においても厭離し、意識においても厭離し、意触においても厭離する。意触を縁として生じる受、想、行、識においてもまた厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知（智）が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と遍知するのである。”

อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน อายสฺมา ราหุโล ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน อายสฺมโต ราหุลสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อเนกานญฺจ [Pg.326] เทวตาสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

世尊はこのように説かれた。尊者ラーフラは歓喜して、世尊の説法を喜んだ。また、この詳細な教えが説かれている間に、尊者ラーフラの心は、執着することなく諸々の漏（煩悩）から解脱した。また、数千の神々にも、‘生じる性質のものはすべて、滅する性質のものである’という、塵なく汚れなき法眼が生じた。第八（の経）。

๙. สํโยชนิยธมฺมสุตฺตํ

9. 結縛法経（サンヨージャニヤ・ダンマ・スッタ）

๑๒๒. ‘‘สํโยชนิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ สํโยชนญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา, กตมญฺจ สํโยชนํ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. นวมํ.

122. “比丘たちよ、結縛（煩悩）の対象となる法と、結縛（煩悩）そのものについて説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、結縛の対象となる法とは何か、結縛とは何か。比丘たちよ、眼で認識されるべき、好ましく、喜ばしく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせる色がある。比丘たちよ、これらが結縛の対象となる法と呼ばれる。そこにある欲貪が、そこにおける結縛である。……（中略）……比丘たちよ、舌で認識されるべき味がある。……（中略）……比丘たちよ、意で認識されるべき、好ましく、喜ばしく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、貪りを生じさせる法がある。比丘たちよ、これらが結縛の対象となる法と呼ばれる。そこにある欲貪が、そこにおける結縛である。”第九（の経）。

๑๐. อุปาทานิยธมฺมสุตฺตํ

10. 取着法経（ウパーダーニヤ・ダンマ・スッタ）”

๑๒๓. ‘‘อุปาทานิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ อุปาทานญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา, กตมญฺจ อุปาทานํ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ อุปาทานํ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ อุปาทาน’’นฺติ. ทสมํ.

123. “比丘たちよ、執着の対象となる法と、執着について説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、執着の対象となる法とは何か、執着とは何か。比丘たちよ、眼によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる色（形や色）がある。比丘たちよ、これらが執着の対象となる法と呼ばれる。そこにある欲貪が、そこにおける執着である。……（中略）……比丘たちよ、舌によって認識されるべき味がある。……（中略）……比丘たちよ、意によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる法（心の対象）がある。比丘たちよ、これらが執着の対象となる法と呼ばれる。そこにある欲貪が、そこにおける執着である”第十（の経）。

โลกกามคุณวคฺโค ทฺวาทสโม.

世間の欲の綱の巻（ロカカーマグナ・ヴァッガ）、第十二。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（ウダーナ）は以下の通りである。

มารปาเสน ทฺเว วุตฺตา, โลกกามคุเณน จ;

สกฺโก ปญฺจสิโข เจว, สาริปุตฺโต จ ราหุโล;

สํโยชนํ อุปาทานํ, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

“魔の罠（マーラパーサ）”で二つ説かれ、“世間の欲の綱（ロカカーマグナ）”でも二つ説かれた。サッカ（帝釈天）、パンチャシカ、サーリプッタ、ラーフラ、結縛（サンヨージャナ）、執着（ウパーダーナ）。それゆえに、この巻（ヴァッガ）と呼ばれる。

๑๓. คหปติวคฺโค

13. 長者（ガハパティ）の巻

๑. เวสาลีสุตฺตํ

1. ヴェーサーリー経

๑๒๔. เอกํ [Pg.327] สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. อถ โข อุคฺโค คหปติ เวสาลิโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อุคฺโค คหปติ เวสาลิโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ?

124. ある時、世尊はヴェーサーリーの、大林にある重閣講堂に滞在しておられた。その時、ヴェーサーリーのウッガ長者が世尊のもとへ近づき、近づいてから片隅に座った。片隅に座ったウッガ長者は、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、どのような因があり、どのような縁があって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃（煩悩の滅尽）に至らないのでしょうか。また、世尊よ、どのような因があり、どのような縁があって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至るのでしょうか”。

‘‘สนฺติ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, คหปติ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ.

“長者よ、眼によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる色がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着となる。長者よ、執着のある比丘は、完全な涅槃に至らない。……（中略）……長者よ、舌によって認識されるべき味がある。……（中略）……長者よ、意によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる法がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるならば、それを喜び、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着となる。長者よ、執着のある比丘は、完全な涅槃に至らない。長者よ、これが因であり、これが縁であって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至らないのである”。

‘‘สนฺติ จ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต. น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน[Pg.328], คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

“しかし長者よ、眼によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる色がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着も生じない。長者よ、執着のない比丘は、完全な涅槃に至る。……（中略）……長者よ、舌によって認識されるべき味がある。……（中略）……長者よ、意によって認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛らしく、欲を伴い、情欲をそそる法がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないならば、それを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着も生じない。長者よ、執着のない比丘は、完全な涅槃に至る。長者よ、これが因であり、これが縁であって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至るのである”第一（の経）。

๒. วชฺชีสุตฺตํ

2. ヴァッジ経

๑๒๕. เอกํ สมยํ ภควา วชฺชีสุ วิหรติ หตฺถิคาเม. อถ โข อุคฺโค คหปติ หตฺถิคามโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อุคฺโค คหปติ หตฺถิคามโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? (ยถา ปุริมสุตฺตนฺตํ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ. ทุติยํ.

125. ある時、世尊はヴァッジ国のハッティガーマに滞在しておられた。その時、ハッティガーマのウッガ長者が世尊のもとへ近づき、近づいてから片隅に座った。片隅に座ったハッティガーマのウッガ長者は、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、どのような因があり、どのような縁があって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至らないのでしょうか。また、世尊よ、どのような因があり、どのような縁があって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至るのでしょうか”。（前の経と同様に詳しく説かれるべきである）。“長者よ、これが因であり、これが縁であって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至るのである”第二（の経）。

๓. นาฬนฺทสุตฺตํ

3. ナーランダー経

๑๒๖. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข, อุปาลิ คหปติ, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข, อุปาลิ คหปติ, ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? (ยถา ปุริมสุตฺตนฺตํ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ. ตติยํ.

126. ある時、世尊はナーランダーのパーワーリカーのマンゴー園に滞在しておられた。その時、ウパーリ長者が世尊のもとへ近づき……（中略）……片隅に座ったウパーリ長者は、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、どのような因があり、どのような縁があって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至らないのでしょうか。また、世尊よ、どのような因があり、どのような縁があって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至るのでしょうか”。（前の経と同様に詳しく説かれるべきである）。“長者よ、これが因であり、これが縁であって、この世のある種の衆生は、現世において完全な涅槃に至るのである”第三（の経）。

๔. ภารทฺวาชสุตฺตํ

4. バーラドヴァージャ経

๑๒๗. เอกํ สมยํ อายสฺมา ปิณฺโฑลภารทฺวาโช โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. อถ โข ราชา อุเทโน เยนายสฺมา ปิณฺโฑลภารทฺวาโช เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา ปิณฺโฑลภารทฺวาเชน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา อุเทโน อายสฺมนฺตํ ปิณฺโฑลภารทฺวาชํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, โภ ภารทฺวาช, เหตุ [Pg.329] โก ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ? ‘‘วุตฺตํ โข เอตํ, มหาราช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน – ‘เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, มาตุมตฺตีสุ มาตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ, ภคินิมตฺตีสุ ภคินิจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ, ธีตุมตฺตีสุ ธีตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถา’ติ. อยํ โข, มหาราช, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ.

127. ある時、尊者ピンドーラ・バーラドヴァージャは、コーサンビーのゴーシタ園に滞在していました。その時、ウデーナ王は尊者ピンドーラ・バーラドヴァージャのもとへ赴きました。赴いてから、尊者ピンドーラ・バーラドヴァージャと親しく挨拶を交わしました。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、王は一方に座りました。一方に座ったウデーナ王は、尊者ピンドーラ・バーラドヴァージャに次のように言いました。“バーラドヴァージャ殿、どのような原因、どのような理由によって、これらの若く、髪が黒々として、瑞々しい青春の盛りにある、人生の初期段階にあり、諸々の欲に耽ったことのない比丘たちが、生涯にわたって、円満かつ清浄な梵行（清浄な修行生活）を送り、それを長く持続させることができるのでしょうか”。“大王よ、知る者、見る者、供養を受けるに値する者、正自覚者であるかの世尊は、このように説かれました。‘比丘たちよ、さあ、汝らは母親ほどの年齢の女性には母としての心を抱き、姉妹ほどの年齢の女性には姉妹としての心を抱き、娘ほどの年齢の女性には娘としての心を抱きなさい’と。大王よ、これが、これらの若く、髪が黒々として、瑞々しい青春の盛りにある、人生の初期段階にあり、諸々の欲に耽ったことのない比丘たちが、生涯にわたって、円満かつ清浄な梵行を送り、それを長く持続させることができる原因であり、理由なのです”。

‘‘โลลํ โข, โภ ภารทฺวาช, จิตฺตํ. อปฺเปกทา มาตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ภคินิมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ธีตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. อตฺถิ นุ โข, โภ ภารทฺวาช, อญฺโญ จ เหตุ, อญฺโญ จ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา…เป… อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ?

“バーラドヴァージャ殿、心というものは移ろいやすいものです。時には、母親ほどの年齢の女性に対しても貪欲の法（執着）が生じることがあり、姉妹ほどの年齢の女性に対しても貪欲の法が生じることがあり、娘ほどの年齢の女性に対しても貪欲の法が生じることがあります。バーラドヴァージャ殿、これらの若い比丘たちが……（中略）……長く持続させることができる、他に何か原因や理由があるのでしょうか”。

‘‘วุตฺตํ โข เอตํ, มหาราช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน – ‘เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขถ – อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺต’นฺติ. อยมฺปิ โข, มหาราช, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา…เป… อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ. ‘‘เย เต, โภ ภารทฺวาช, ภิกฺขู ภาวิตกายา ภาวิตสีลา ภาวิตจิตฺตา ภาวิตปญฺญา, เตสํ ตํ สุกรํ โหติ. เย จ โข เต, โภ ภารทฺวาช, ภิกฺขู อภาวิตกายา อภาวิตสีลา อภาวิตจิตฺตา อภาวิตปญฺญา, เตสํ ตํ ทุกฺกรํ โหติ. อปฺเปกทา, โภ ภารทฺวาช, อสุภโต มนสิ [Pg.330] กริสฺสามีติ สุภโตว อาคจฺฉติ. อตฺถิ นุ โข, โภ ภารทฺวาช, อญฺโญ จ โข เหตุ อญฺโญ จ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา…เป… อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ?

“大王よ、知る者、見る者、供養を受けるに値する者、正自覚者であるかの世尊は、このように説かれました。‘比丘たちよ、さあ、汝らはこの身体そのものを、足の裏から上へ、髪の生え際から下へ、皮に包まれた、種々の不浄なもので満たされたものとして観察しなさい。すなわち、この身体には、髪、毛、爪、歯、皮、肉、腱、骨、骨髄、腎臓、心臓、肝臓、膜、脾臓、肺、大腸、小腸、胃の物、糞、胆汁、痰、膿、血、汗、脂肪、涙、皮脂、唾液、鼻汁、関節液、尿がある、と観察しなさい’と。大王よ、これもまた、これらの若い比丘たちが……（中略）……長く持続させることができる原因であり、理由なのです”。“バーラドヴァージャ殿、身を修め、戒を修め、心を修め、慧を修めた比丘たちにとって、その観察は容易なことです。しかし、バーラドヴァージャ殿、身を修めず、戒を修めず、心を修めず、慧を修めていない比丘たちにとって、その観察は困難なことです。バーラドヴァージャ殿、時には‘不浄である’と意に留めようとしても、‘清浄（美しい）’という思いが湧いてくることがあります。バーラドヴァージャ殿、これらの若い比丘たちが……（中略）……長く持続させることができる、他に何か原因や理由があるのでしょうか”。

‘‘วุตฺตํ โข เอตํ, มหาราช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน – ‘เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา วิหรถ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มานุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ. รกฺขถ จกฺขุนฺทฺริยํ; จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มานุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ. รกฺขถ มนินฺทฺริยํ; มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถา’ติ. อยมฺปิ โข, มหาราช, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ.

“大王よ、知る者、見る者、供養を受けるに値する者、正自覚者であるかの世尊は、このように説かれました。‘比丘たちよ、さあ、汝らは諸々の感官（根）において門を護って住みなさい。眼で色（形あるもの）を見て、その全体相を掴まず、その細部相を掴んではならない。もし眼の感官を制御せずに住むならば、貪欲と憂いという悪しき不善の法が流れ込むであろう。それゆえ、その制御のために修行しなさい。眼の感官を護りなさい。眼の感官における制御を達成しなさい。耳で音を聞いて……（中略）……鼻で香りを嗅いで……舌で味を味わって……体で触れるものに触れて……意（心）で法（対象）を認識して、その全体相を掴まず、その細部相を掴んではならない。もし意の感官を制御せずに住むならば、貪欲と憂いという悪しき不善の法が流れ込むであろう。それゆえ、その制御のために修行しなさい。意の感官を護りなさい。意の感官における制御を達成しなさい’と。大王よ、これもまた、これらの若く、髪が黒々として、瑞々しい青春の盛りにある、人生の初期段階にあり、諸々の欲に耽ったことのない比丘たちが、生涯にわたって、円満かつ清浄な梵行を送り、それを長く持続させることができる原因であり、理由なのです”。

‘‘อจฺฉริยํ, โภ ภารทฺวาช; อพฺภุตํ, โภ ภารทฺวาช! ยาว สุภาสิตํ จิทํ, โภ ภารทฺวาช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. เอโสว โข, โภ ภารทฺวาช, เหตุ, เอส ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตีติ. อหมฺปิ โข, โภ ภารทฺวาช, ยสฺมึ สมเย อรกฺขิเตเนว กาเยน, อรกฺขิตาย วาจาย, อรกฺขิเตน จิตฺเตน, อนุปฏฺฐิตาย สติยา, อสํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ อนฺเตปุรํ ปวิสามิ, อติวิย มํ ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺติ. ยสฺมิญฺจ ขฺวาหํ, โภ ภารทฺวาช, สมเย รกฺขิเตเนว กาเยน, รกฺขิตาย วาจาย, รกฺขิเตน จิตฺเตน, อุปฏฺฐิตาย สติยา, สํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ อนฺเตปุรํ ปวิสามิ, น มํ ตถา [Pg.331] ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺติ. อภิกฺกนฺตํ, โภ ภารทฺวาช; อภิกฺกนฺตํ, โภ ภารทฺวาช! เสยฺยถาปิ, โภ ภารทฺวาช, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ โภตา ภารทฺวาเชน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ ภารทฺวาช, ตํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ ภารทฺวาโช ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. จตุตฺถํ.

“驚くべきことです、バーラドヴァージャさん。稀有なことです、バーラドヴァージャさん。知る者、見る者、供養を受けるに値する者、正自覚者であるかの世尊によって、この言葉は実に見事に説かれました。バーラドヴァージャさん、これこそが、若く、髪が黒々として、幸福な青春を備えた第一の盛りにあり、諸々の欲に耽ったことのないこれらの比丘たちが、生涯にわたって円満で清浄な梵行を修め、それを長く持続させる理由であり、縁（条件）なのです。バーラドヴァージャさん、私自身も、守られていない身体、守られていない言葉、守られていない心、確立されていない正念、抑制されていない感官をもって後宮に入る時には、その時、貪欲の法が私をひどく苦しめます。しかし、バーラドヴァージャさん、私が、守られた身体、守られた言葉、守られた心、確立された正念、抑制された感官をもって後宮に入る時には、その時、貪欲の法がそのように私を苦しめることはありません。素晴らしいことです、バーラドヴァージャさん、素晴らしいことです！ バーラドヴァージャさん、それは例えば、倒れたものを起こすように、隠されたものを開示するように、道に迷った者に道を示すように、あるいは‘目ある者は色（形）を見るだろう’と暗闇の中で灯火を掲げるように、バーラドヴァージャさんによって、様々な方法で法が明らかにされました。私は、かの世尊と、法と、比丘サンガに帰依いたします。バーラドヴァージャさんは、私を、今日より命ある限り帰依した正信士（ウパーサカ）として受け入れてください。”第四の経。

๕. โสณสุตฺตํ

5. ソーナ・スッタ（ソーナ経）

๑๒๘. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข โสโณ คหปติปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โสโณ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? (ยถา ปุริมสุตฺตนฺตํ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). อยํ โข, โสณ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ. ปญฺจมํ.

128. ある時、世尊は王舎城の竹林、カランダカニヴァーパ（栗鼠の飼育地）に滞在しておられた。その時、長者の子ソーナが世尊のもとへ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座った長者の子ソーナは、世尊に次のように申し上げた。“尊師よ、この世において、ある衆生たちが現世において完全に涅槃に入ることがないのは、どのような理由、どのような縁によるのでしょうか。また、尊師よ、この世において、ある衆生たちが現世において完全に涅槃に入るのは、どのような理由、どのような縁によるのでしょうか。”（前の経典のように詳しく説くべきである）。“ソーナよ、これこそが、この世において、ある衆生たちが現世において完全に涅槃に入る理由であり、縁なのである。”第五の経。

๖. โฆสิตสุตฺตํ

6. ゴーシタ・スッタ（ゴーシタ経）

๑๒๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. อถ โข โฆสิโต คหปติ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โฆสิโต คหปติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต อานนฺท, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สํวิชฺชติ โข, คหปติ, จกฺขุธาตุ, รูปา จ มนาปา, จกฺขุวิญฺญาณญฺจ สุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, จกฺขุธาตุ, รูปา จ อมนาปา, จกฺขุวิญฺญาณญฺจ ทุกฺขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, จกฺขุธาตุ, รูปา จ มนาปา อุเปกฺขาเวทนิยา, จกฺขุวิญฺญาณญฺจ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา [Pg.332] เวทนา…เป… สํวิชฺชติ โข, คหปติ, ชิวฺหาธาตุ, รสา จ มนาปา, ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ สุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, ชิวฺหาธาตุ, รสา จ อมนาปา, ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ ทุกฺขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, ชิวฺหาธาตุ, รสา จ อุเปกฺขาเวทนิยา, ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา…เป… สํวิชฺชติ โข, คหปติ, มโนธาตุ, ธมฺมา จ มนาปา, มโนวิญฺญาณญฺจ สุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, มโนธาตุ, ธมฺมา จ อมนาปา, มโนวิญฺญาณญฺจ ทุกฺขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, มโนธาตุ, ธมฺมา จ อุเปกฺขาเวทนิยา, มโนวิญฺญาณญฺจ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. เอตฺตาวตา โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

129. ある時、尊者アーナンダはコーサンビーのゴーシタ園に滞在していた。その時、長者ゴーシタが尊者アーナンダのもとへ近づいた。……（中略）……一方に座った長者ゴーシタは、尊者アーナンダに次のように申し上げた。“尊者アーナンダよ、‘界の多様性、界の多様性’と言われます。尊者よ、世尊はどのような範囲をもって界の多様性を説かれたのでしょうか。”“長者よ、眼界が存在し、好ましい色（形）が存在し、楽受をもたらすべき眼識が存在します。触（接触）を縁として楽受（快い感覚）が生じます。長者よ、眼界が存在し、好ましくない色（形）が存在し、苦受をもたらすべき眼識が存在します。触を縁として苦受（不快な感覚）が生じます。長者よ、眼界が存在し、好ましい捨受をもたらすべき色（形）が存在し、不苦不楽受をもたらすべき眼識が存在します。触を縁として不苦不楽受が生じます。……（中略）……長者よ、舌界が存在し、好ましい味が存在し、楽受をもたらすべき舌識が存在します。触を縁として楽受が生じます。長者よ、舌界が存在し、好ましくない味が存在し、苦受をもたらすべき舌識が存在します。触を縁として苦受が生じます。長者よ、舌界が存在し、捨受をもたらすべき味が存在し、不苦不楽受をもたらすべき舌識が存在します。触を縁として不苦不楽受が生じます。……（中略）……長者よ、意界が存在し、好ましい法（心の対象）が存在し、楽受をもたらすべき意識が存在します。触を縁として楽受が生じます。長者よ、意界が存在し、好ましくない法が存在し、苦受をもたらすべき意識が存在します。触を縁として苦受が生じます。長者よ、意界が存在し、捨受をもたらすべき法が存在し、不苦不楽受をもたらすべき意識が存在します。触を縁として不苦不楽受が生じます。長者よ、これだけの範囲をもって、世尊により界の多様性が説かれたのです。”第六の経。

๗. หาลิทฺทิกานิสุตฺตํ

7. ハーリッディカーニ・スッタ（ハーリッディカーニ経）

๑๓๐. เอกํ สมยํ อายสฺมา มหากจฺจาโน อวนฺตีสุ วิหรติ กุรรฆเร ปปาเต ปพฺพเต. อถ โข หาลิทฺทิกานิ คหปติ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข หาลิทฺทิกานิ คหปติ อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘วุตฺตมิทํ, ภนฺเต, ภควตา – ‘ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ; ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ เวทนานานตฺต’นฺติ. กถํ นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ; ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ เวทนานานตฺต’’นฺติ? ‘‘อิธ, คหปติ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ‘มนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. จกฺขุนา โข ปเนว รูปํ ทิสฺวา ‘อมนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. จกฺขุนา โข ปเนว รูปํ ทิสฺวา ‘อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ [Pg.333] อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา.

130. ある時、尊者マハーカッチャーナはアヴァンティ国のクララガラにあるパパータ山に住んでおられた。その時、ハーリッディカーニ長者が尊者マハーカッチャーナのもとへ行き、挨拶を交わして片隅に座った。片隅に座ったハーリッディカーニ長者は、尊者マハーカッチャーナにこう言った。“尊師、世尊は次のように説かれました。‘界の多様性に依存して接触の多様性が生じ、接触の多様性に依存して受（感覚）の多様性が生じる’と。尊師、どのように界の多様性に依存して接触の多様性が生じ、接触の多様性に依存して受の多様性が生じるのでしょうか”。“長者よ、ここに比丘が眼で形（色）を見て、‘これは好ましいものである’と知る。眼識と、楽受（快い感覚）をもたらす接触に依存して、楽受が生じる。また、眼で形を見て、‘これは好ましくないものである’と知る。眼識と、苦受（不快な感覚）をもたらす接触に依存して、苦受が生じる。また、眼で形を見て、‘これは中立的なものである’と知る。眼識と、不苦不楽受（どちらでもない感覚）をもたらす接触に依存して、不苦不楽受が生じる。

‘‘ปุน จปรํ, คหปติ, ภิกฺขุ โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ‘มนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ มโนวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. มนสา โข ปเนว ธมฺมํ วิญฺญาย ‘อมนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ มโนวิญฺญาณํ ทุกฺขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. มนสา โข ปเนว ธมฺมํ วิญฺญาย ‘อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ มโนวิญฺญาณํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. เอวํ โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ; ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ เวทนานานตฺต’’นฺติ. สตฺตมํ.

“さらに、長者よ、比丘が耳で音を聞き、...鼻で香を嗅ぎ、...舌で味を味わい、...体で触れ、...意（心）で法（対象）を認識して、‘これは好ましいものである’と知る。意識と、楽受をもたらす接触に依存して、楽受が生じる。また、意で法を認識して、‘これは好ましくないものである’と知る。意識と、苦受をもたらす接触に依存して、苦受が生じる。また、意で法を認識して、‘これは中立的なものである’と知る。意識と、不苦不楽受をもたらす接触に依存して、不苦不楽受が生じる。長者よ、このように界の多様性に依存して接触の多様性が生じ、接触の多様性に依存して受の多様性が生じるのである”。第七（の経）。

๘. นกุลปิตุสุตฺตํ

8. ナクラピトゥ・スッタ（ナクラの父の経）

๑๓๑. เอกํ สมยํ ภควา ภคฺเคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย. อถ โข นกุลปิตา คหปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข นกุลปิตา คหปติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? ‘‘สนฺติ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ[Pg.334]. อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ’’.

131. ある時、世尊はバッガ国のススマラギラのベーサカラー林の鹿野苑に住んでおられた。その時、ナクラピター長者が世尊のもとへ行き、挨拶を交わして片隅に座った。片隅に座ったナクラピター長者は、世尊にこう言った。“尊師、この世において、ある衆生たちが現世で完全な静寂（涅槃）に至らないのは、どのような原因、どのような縁によるのでしょうか。また、尊師、この世において、ある衆生たちが現世で完全な静寂に至るのは、どのような原因、どのような縁によるのでしょうか”。“長者よ、眼で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる形（色）がある。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるなら、それを歓喜し、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着（取）となる。長者よ、執着のある比丘は、完全な静寂に至らない。...長者よ、舌で認識されるべき味があり、...長者よ、意で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる法（対象）がある。もし比丘がそれを歓喜し、歓迎し、執着してとどまるなら、それを歓喜し、歓迎し、執着してとどまる彼には、それに依存した意識が生じ、それが執着となる。長者よ、執着のある比丘は、完全な静寂に至らない。長者よ、これが、この世において、ある衆生たちが現世で完全な静寂に至らない原因であり、縁である”。

‘‘สนฺติ จ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุนาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ นาภินนฺทโต นาภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, คหปติ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“しかし、長者よ、眼で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる形がある。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないなら、それを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着も生じない。長者よ、執着のない比丘は、完全な静寂に至る。...長者よ、舌で認識されるべき味があり、...長者よ、意で認識されるべき、望ましく、愛らしく、好ましく、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる法がある。もし比丘がそれを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらないなら、それを歓喜せず、歓迎せず、執着してとどまらない彼には、それに依存した意識は生じず、執着も生じない。長者よ、執着のない比丘は、完全な静寂に至る。長者よ、これが、この世において、ある衆生たちが現世で完全な静寂に至る原因であり、縁である”。第八（の経）。

๙. โลหิจฺจสุตฺตํ

9. ローヒッチャ・スッタ（ローヒッチャの経）

๑๓๒. เอกํ สมยํ อายสฺมา มหากจฺจาโน อวนฺตีสุ วิหรติ มกฺกรกเต อรญฺญกุฏิกายํ. อถ โข โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺพหุลา อนฺเตวาสิกา กฏฺฐหารกา มาณวกา เยนายสฺมโต มหากจฺจานสฺส อรญฺญกุฏิกา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปริโต ปริโต กุฏิกาย อนุจงฺกมนฺติ อนุวิจรนฺติ อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา กานิจิ กานิจิ เสเลยฺยกานิ กโรนฺติ – ‘‘อิเม ปน มุณฺฑกา สมณกา อิพฺภา กณฺหา พนฺธุปาทาปจฺจา, อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา ครุกตา มานิตา ปูชิตา อปจิตา’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากจฺจาโน วิหารา นิกฺขมิตฺวา เต มาณวเก เอตทโวจ – ‘‘มา มาณวกา สทฺทมกตฺถ; ธมฺมํ โว ภาสิสฺสามี’’ติ. เอวํ วุตฺเต, เต มาณวกา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข อายสฺมา มหากจฺจาโน เต มาณวเก คาถาหิ อชฺฌภาสิ –

132. ある時、尊者マハーカッチャーナは、アヴァンティ国のマッカラカタにある森の庵に住まわれていた。その時、ローヒッチャ・バラモンの弟子である多くの薪拾いの若者たちが、尊者マハーカッチャーナの森の庵がある場所にやって来た。やって来ると、彼らは庵の周りをあちこち歩き回り、大声で騒ぎ立て、互いに飛び跳ねるような遊びをしながら、“この頭を剃った卑しい修行者ども、下賤で、黒い肌の、梵天の足の裏から生まれた者どもめ。この家主（バラモン）たちに供養され、重んじられ、尊ばれ、崇められ、敬われているとは”と言った。そこで尊者マハーカッチャーナは、庵から出てきて、その若者たちにこう言った。“若者たちよ、騒いではならない。お前たちに法を説こう”。そう言われると、若者たちは静かになった。そこで尊者マハーカッチャーナは、その若者たちに詩（ガーター）をもって語りかけた。

‘‘สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุํ,เต พฺราหฺมณา เย ปุราณํ สรนฺติ;

คุตฺตานิ ทฺวารานิ สุรกฺขิตานิ,อเหสุํ เตสํ อภิภุยฺย โกธํ.

“古のバラモンたちは戒を最上とし、古のバラモンの法を記憶していた。彼らは怒りを克服し、その門（感官）をよく守り、保護していた。

‘‘ธมฺเม [Pg.335] จ ฌาเน จ รตา อเหสุํ,เต พฺราหฺมณา เย ปุราณํ สรนฺติ;

อิเม จ โวกฺกมฺม ชปามเสติ,โคตฺเตน มตฺตา วิสมํ จรนฺติ.

彼らは法と禅定を楽しみ、古のバラモンの法を記憶していた。しかし、今の者たちはそれらから離れ、‘我らは聖典を唱える’と言って、家系に酔いしれ、正しくない行いをしている。

‘‘โกธาภิภูตา ปุถุอตฺตทณฺฑา,วิรชฺชมานา สตณฺหาตณฺเหสุ;

อคุตฺตทฺวารสฺส ภวนฺติ โมฆา,สุปิเนว ลทฺธํ ปุริสสฺส วิตฺตํ.

怒りに支配され、種々の杖（武器）を手にし、渇愛のある者にもない者にも敵対している。門（感官）を守らない者にとって、その誓戒や行いは、夢の中で得た富のように虚しいものである。

‘‘อนาสกา ถณฺฑิลสายิกา จ;

ปาโต สินานญฺจ ตโย จ เวทา.

断食、地面の上で眠ること、早朝の入浴、三つのヴェーダの学習、

‘‘ขราชินํ ชฏาปงฺโก, มนฺตา สีลพฺพตํ ตโป;

กุหนา วงฺกทณฺฑา จ, อุทกาจมนานิ จ.

粗い鹿皮の衣、編んだ髪、汚れ、マントラ、誓戒と苦行、偽り、曲がった杖、水による清め、

‘‘วณฺณา เอเต พฺราหฺมณานํ, กตา กิญฺจิกฺขภาวนา;

จิตฺตญฺจ สุสมาหิตํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

อขิลํ สพฺพภูเตสุ, โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยา’’ติ.

これらはバラモンたちの外見（飾り）であり、わずかな利得を増やすために作られたものである。しかし、心が高められ、清らかで濁りなく、すべての生きとし生けるものに対して穏やかであること、それこそが梵天の世界に至る道である。”

อถ โข เต มาณวกา กุปิตา อนตฺตมนา เยน โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘ยคฺเฆ! ภวํ ชาเนยฺย, สมโณ มหากจฺจาโน พฺราหฺมณานํ มนฺเต เอกํเสน อปวทติ, ปฏิกฺโกสตี’’ติ? เอวํ วุตฺเต, โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ กุปิโต อโหสิ อนตฺตมโน. อถ โข โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ปน เมตํ ปติรูปํ โยหํ อญฺญทตฺถุ มาณวกานํเยว สุตฺวา สมณํ มหากจฺจานํ อกฺโกเสยฺยํ ปริภาเสยฺยํ. ยํนูนาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

そこで、その若者たちは怒り、不満を抱いて、ローヒッチャ・バラモンのところへ行き、こう言った。“先生、ご存知でしょうか。修行者マハーカッチャーナは、バラモンの聖典を一方的に誹謗し、非難しています”。そう言われると、ローヒッチャ・バラモンは怒り、不満を抱いた。しかし、ローヒッチャ・バラモンはこう考えた。“若者たちの言葉を聞いただけで、修行者マハーカッチャーナを罵ったり、責めたりするのは、私にとってふさわしくない。私が自ら行って尋ねてみるのがよいだろう”。

อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหากจฺจาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ [Pg.336] อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘อาคมํสุ นุ ขฺวิธ, โภ กจฺจาน, อมฺหากํ สมฺพหุลา อนฺเตวาสิกา กฏฺฐหารกา มาณวกา’’ติ? ‘‘อาคมํสุ ขฺวิธ เต, พฺราหฺมณ, สมฺพหุลา อนฺเตวาสิกา กฏฺฐหารกา มาณวกา’’ติ. ‘‘อหุ ปน โภโต กจฺจานสฺส เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘อหุ โข เม, พฺราหฺมณ, เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน โภโต กจฺจานสฺส เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘เอวํ โข เม, พฺราหฺมณ, เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป –

そこで、ローヒッチャ・バラモンは若者たちと共に、尊者マハーカッチャーナのところへ行った。行ってから、尊者マハーカッチャーナと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座ったローヒッチャ・バラモンは、尊者マハーカッチャーナにこう言った。“カッチャーナ殿、私たちの多くの弟子である薪拾いの若者たちが、ここに来ましたか”。“バラモンよ、あなたの多くの弟子である薪拾いの若者たちは、確かにここに来ました”。“カッチャーナ殿と若者たちの間で、何か対話がありましたか”。“バラモンよ、私とその若者たちの間で、ある対話がありました”。“カッチャーナ殿と若者たちの間で、どのような対話があったのですか”。“バラモンよ、私とその若者たちの間では、このような対話がありました。――

‘‘สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุํ,เต พฺราหฺมณา เย ปุราณํ สรนฺติ;

…เป…;

อขิลํ สพฺพภูเตสุ,โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยา’’ติ.

‘古のバラモンたちは戒を最上とし、古のバラモンの法を記憶していた。……（中略）……すべての生きとし生けるものに対して穏やかであること、それこそが梵天の世界に至る道である’と。

‘‘เอวํ โข เม, พฺราหฺมณ, เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป’’ติ.

バラモンよ、このように私とその若者たちの間で対話があったのです。”

‘‘‘อคุตฺตทฺวาโร’ติ ภวํ กจฺจาโน อาห. กิตฺตาวตา นุ โข, โภ กจฺจาน, อคุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, ปริตฺตเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป จ ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, ปริตฺตเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ, อคุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ. ‘‘อจฺฉริยํ, โภ กจฺจาน; อพฺภุตํ, โภ กจฺจาน! ยาวญฺจิทํ โภตา กจฺจาเนน อคุตฺตทฺวาโรว สมาโน อคุตฺตทฺวาโรติ อกฺขาโต.

“‘門（感官）を守らない者’とカッチャーナ殿は言われました。カッチャーナ殿、どのような状態を‘門を守らない者’と言うのでしょうか”。“バラモンよ、ここに、ある者が眼で色（形あるもの）を見て、好ましいものには執着し、好ましくないものには反発します。身に正念を確立せずに住み、心が狭小で、生じた悪不善の諸法が余すところなく滅びる、あの心解脱と慧解脱をありのままに知りません。耳で声を聞いて……鼻で香りを嗅いで……舌で味を味わって……体で触れるものを感じて……意（心）で法（対象）を認識して、好ましい法には執着し、好ましくない法には反発します。身に正念を確立せずに住み、心が狭小で、生じた悪不善の諸法が余すところなく滅びる、あの心解脱と慧解脱をありのままに知りません。バラモンよ、このようにして‘門を守らない者’となるのです”。“驚きました、カッチャーナ殿。素晴らしいことです、カッチャーナ殿。カッチャーナ殿によって、門を守らない者こそが‘門を守らない者’であると説かれました。”

‘‘‘คุตฺตทฺวาโร’ติ [Pg.337] ภวํ กจฺจาโน อาห. กิตฺตาวตา นุ โข, โภ กจฺจาน, คุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, อปฺปมาณเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, อปฺปมาณเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ, คุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ.

“‘門を護る者’とカッチャーナ様は仰いました。カッチャーナ様、いかほどによって‘門を護る者’となるのでしょうか。”“バラモンよ、ここに比丘は、眼で色を見て、好ましい色に執着せず、好ましくない色に憤らず、身に念を確立して住み、無量の心をもって、それら生じた悪不善法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱を如実に知るのである。耳で声を聞き……鼻で香を嗅ぎ……舌で味を味わい……身で触れに触れ……意で法を認識して、好ましい法に執着せず、好ましくない法に憤らず、身に念を確立して住み、無量の心をもって、それら生じた悪不善法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱を如実に知るのである。バラモンよ、このようにして‘門を護る者’となるのである。”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ กจฺจาน; อพฺภุตํ, โภ กจฺจาน! ยาวญฺจิทํ โภตา กจฺจาเนน คุตฺตทฺวาโรว สมาโน คุตฺตทฺวาโรติ อกฺขาโต. อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน; อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน! เสยฺยถาปิ, โภ กจฺจาน, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ โภตา กจฺจาเนน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ กจฺจาน, ตํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ กจฺจาโน ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. ยถา จ ภวํ กจฺจาโน มกฺกรกเต อุปาสกกุลานิ อุปสงฺกมติ; เอวเมว โลหิจฺจกุลํ อุปสงฺกมตุ. ตตฺถ เย มาณวกา วา มาณวิกา วา ภวนฺตํ กจฺจานํ อภิวาเทสฺสนฺติ ปจฺจุฏฺฐิสฺสนฺติ อาสนํ วา อุทกํ วา ทสฺสนฺติ, เตสํ ตํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. นวมํ.

“驚くべきことです、カッチャーナ様。稀有なことです、カッチャーナ様。カッチャーナ様によって、まさに門を護っている者が‘門を護る者’であると説かれました。素晴らしいことです、カッチャーナ様。素晴らしいことです、カッチャーナ様。カッチャーナ様、それはちょうど、倒れたものを起こし、隠されたものをあらわにし、道に迷った者に道を示し、あるいは‘眼ある者が色を見るだろう’と暗闇の中で灯火を掲げるかのように、カッチャーナ様によって、さまざまな方法で法が明らかにされました。カッチャーナ様、私はその世尊と法と比丘サンガに帰依いたします。カッチャーナ様、私を今日より命ある限り帰依した優婆塞として受け入れてください。カッチャーナ様がマッカラカタで信者の家々を訪ねるように、このローヒッチャの家にもお越しください。そこで若者たちがカッチャーナ様に礼拝し、出迎え、座席や水を提供するならば、それは彼らにとって長い年月にわたり利益と幸福となるでしょう。”第九（の経）。

๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตํ

10. ヴェーラハッチャーニ経

๑๓๓. เอกํ สมยํ อายสฺมา อุทายี กามณฺฑายํ วิหรติ โตเทยฺยสฺส พฺราหฺมณสฺส อมฺพวเน. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา อนฺเตวาสี มาณวโก เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อุทายินา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ตํ มาณวกํ [Pg.338] อายสฺมา อุทายี ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ. อถ โข โส มาณวโก อายสฺมตา อุทายินา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิโต สมาทปิโต สมุตฺเตชิโต สมฺปหํสิโต อุฏฺฐายาสนา เยน เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เวรหจฺจานิโคตฺตํ พฺราหฺมณึ เอตทโวจ – ‘‘ยคฺเฆ, โภติ, ชาเนยฺยาสิ ! สมโณ อุทายี ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตี’’ติ.

133. ある時、尊者ウダーイーは、カマンダーにあるバラモンのトーデイヤのマンゴー園に滞在していた。その時、ヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女の弟子である若者が、尊者ウダーイーのもとへ赴いた。赴いて、尊者ウダーイーと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を交わした後、一方に座った。一方に座ったその若者に、尊者ウダーイーは法の話によって教示し、勧励し、奮起させ、歓喜させた。そこで、その若者は尊者ウダーイーによって法の話で教示され、勧励され、奮起させられ、歓喜させられると、座から立ち上がり、ヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女のもとへ赴いた。赴いて、ヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女にこう言った。“奥様、ご承知おきください。ウダーイーという修行者は、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明らかにされています。”

‘‘เตน หิ ตฺวํ, มาณวก, มม วจเนน สมณํ อุทายึ นิมนฺเตหิ สฺวาตนาย ภตฺเตนา’’ติ. ‘‘เอวํ โภตี’’ติ โข โส มาณวโก เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ กิร, ภวํ, อุทายิ, อมฺหากํ อาจริยภริยาย เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสิ โข อายสฺมา อุทายี ตุณฺหีภาเวน. อถ โข อายสฺมา อุทายี ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปาทุกา อาโรหิตฺวา อุจฺเจ อาสเน นิสีทิตฺวา สีสํ โอคุณฺฐิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘ภณ, สมณ, ธมฺม’’นฺติ. ‘‘ภวิสฺสติ, ภคินิ, สมโย’’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมิ.

“それならば、若者よ、私の言葉として、ウダーイーという修行者を明日の食事に招待しなさい。”“承知いたしました、奥様”と、その若者はヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女に応諾し、尊者ウダーイーのもとへ赴いた。赴いて、尊者ウダーイーにこう言った。“ウダーイー様、私たちの師の妻であるヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女の明日の食事をお受けください。”尊者ウダーイーは沈黙によって受諾した。そして、尊者ウダーイーはその夜が明けた朝、下衣を整え、鉢と衣を持って、ヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女の屋敷へと赴いた。赴いて、用意された座席に座った。そこで、ヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女は、尊者ウダーイーを優れた硬食と軟食で、自らの手で満足するまで供養した。そして、ヴェーラハッチャーニ姓のバラモン女は、尊者ウダーイーが食事を終え、鉢から手を離したのを知ると、履物を履き、高い座席に座り、頭を布で覆って、尊者ウダーイーにこう言った。“修行者よ、法を語れ。”“姉妹よ、その時が来るでしょう”と言って、座から立ち上がり立ち去った。

ทุติยมฺปิ โข โส มาณวโก เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อุทายินา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ตํ มาณวกํ อายสฺมา อุทายี ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ. ทุติยมฺปิ โข โส มาณวโก อายสฺมตา อุทายินา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิโต สมาทปิโต สมุตฺเตชิโต สมฺปหํสิโต อุฏฺฐายาสนา เยน เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.339] เวรหจฺจานิโคตฺตํ พฺราหฺมณึ เอตทโวจ – ‘‘ยคฺเฆ, โภติ, ชาเนยฺยาสิ! สมโณ อุทายี ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตี’’ติ.

二度目もまた、その青年は尊者ウダーイーのもとへ赴いた。赴いて、尊者ウダーイーと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座ったその青年に対し、尊者ウダーイーは法話によって教示し、勧励し、奮起させ、歓喜させた。二度目もまた、その青年は尊者ウダーイーによって法話で教示され、勧励され、奮起させられ、歓喜させられると、席から立ち上がり、ヴェーラハッチャーニ家のバラモン女のもとへ赴いた。赴いて、ヴェーラハッチャーニ家のバラモン女にこう言った。“奥様、ご存知でしょうか。沙門ウダーイーは、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明らかにされています”。

‘‘เอวเมวํ ปน ตฺวํ, มาณวก, สมณสฺส อุทายิสฺส วณฺณํ ภาสสิ. สมโณ ปนุทายี ‘ภณ, สมณ, ธมฺม’นฺติ วุตฺโต สมาโน ‘ภวิสฺสติ, ภคินิ, สมโย’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกนฺโต’’ติ. ‘‘ตถา หิ ปน ตฺวํ, โภติ, ปาทุกา อาโรหิตฺวา อุจฺเจ อาสเน นิสีทิตฺวา สีสํ โอคุณฺฐิตฺวา เอตทโวจ – ‘ภณ, สมณ, ธมฺม’นฺติ. ธมฺมครุโน หิ เต ภวนฺโต ธมฺมคารวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, มาณวก, มม วจเนน สมณํ อุทายึ นิมนฺเตหิ สฺวาตนาย ภตฺเตนา’’ติ. ‘‘เอวํ, โภตี’’ติ โข โส มาณวโก เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ กิร ภวํ อุทายี อมฺหากํ อาจริยภริยาย เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสิ โข อายสฺมา อุทายี ตุณฺหีภาเวน.

“青年よ、あなたはそのように沙門ウダーイーの徳を語るが、沙門ウダーイーは‘沙門よ、法を語ってください’と言われたとき、‘姉妹よ、その時が来るでしょう’と言って、席から立ち去ってしまったのだ”。“奥様、それはあなたが履物を履き、高い座に座り、頭を覆って‘沙門よ、法を語ってください’と言ったからです。あの方々は法を重んじ、法を敬われるのです”。“それならば、青年よ、私の言葉として、明日、食事に沙門ウダーイーを招待しなさい”。“承知いたしました、奥様”と、その青年はヴェーラハッチャーニ家のバラモン女に答え、尊者ウダーイーのもとへ赴いた。赴いて、尊者ウダーイーにこう言った。“ウダーイー様、私たちの師の妻であるヴェーラハッチャーニ家のバラモン女が、明日の食事を供養したいとのことです。どうかお受けください”。尊者ウダーイーは沈黙によってこれを受け入れた。

อถ โข อายสฺมา อุทายี ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปาทุกา โอโรหิตฺวา นีเจ อาสเน นิสีทิตฺวา สีสํ วิวริตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘กิสฺมึ นุ โข, ภนฺเต, สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, กิสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ?

そして、尊者ウダーイーはその夜が明けた後、午前の時に身なりを整え、鉢と衣を持ってヴェーラハッチャーニ家のバラモン女の屋敷へ赴いた。赴いて、用意された座に座った。すると、ヴェーラハッチャーニ家のバラモン女は、尊者ウダーイーを自らの手で、優れた硬食と軟食で満足させ、十分に供養した。そして、ヴェーラハッチャーニ家のバラモン女は、尊者ウダーイーが食事を終え、鉢から手を離したのを知ると、履物を脱ぎ、低い座に座り、頭を露わにして、尊者ウダーイーにこう尋ねた。“尊師よ、何があるとき、聖者（阿羅漢）たちは苦楽を説かれるのでしょうか。何がないとき、聖者たちは苦楽を説かれないのでしょうか”。

‘‘จกฺขุสฺมึ โข, ภคินิ, สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, จกฺขุสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺติ…เป… ชิวฺหาย สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, ชิวฺหาย อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺติ…เป…. มนสฺมึ สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, มนสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ.

“姉妹よ、眼があるとき、聖者たちは苦楽を説き、眼がないとき、聖者たちは苦楽を説きません。……舌があるとき、聖者たちは苦楽を説き、舌がないとき、聖者たちは苦楽を説きません。……意（こころ）があるとき、聖者たちは苦楽を説き、意がないとき、聖者たちは苦楽を説きません”。

เอวํ วุตฺเต, เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต; อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย[Pg.340], ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ อยฺเยน อุทายินา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, อยฺย อุทายิ, ตํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสิกํ มํ อยฺโย อุทายี ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ทสมํ.

このように説かれたとき、ヴェーラハッチャーニ家のバラモン女は尊者ウダーイーにこう言った。“素晴らしいことです、尊師よ。素晴らしいことです、尊師よ。尊師よ、あたかも倒れたものを起こし、隠されたものを露わにし、道に迷った者に道を教え、あるいは‘眼ある者は形を見るだろう’と暗闇の中で灯火を掲げるかのように、尊者ウダーイーは、さまざまな方法で法を明らかにされました。ウダーイー様、私は、かの世尊と法と比丘僧に帰依いたします。尊者ウダーイーは、私を、今日より命ある限り帰依した在家信女（ウパーシカー）として受け入れてください”。第十（の経）。

คหปติวคฺโค เตรสโม.

第十三、居士の巻（ガハパティ・ヴァッガ）完結。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（ウッダーナ）は以下の通り。

เวสาลี วชฺชิ นาฬนฺทา, ภารทฺวาช โสโณ จ โฆสิโต;

หาลิทฺทิโก นกุลปิตา, โลหิจฺโจ เวรหจฺจานีติ.

ヴェーサーリー、ヴァッジ、ナーランダー、バーラドヴァージャ、ソーナ、ゴーシタ、ハーリッディカ、ナクラピター、ローヒッチャ、ヴェーラハッチャーニ。

๑๔. เทวทหวคฺโค

14. デーヴァダハの巻（デーヴァダハ・ヴァッガ）。

๑. เทวทหสุตฺตํ

1. デーヴァダハ経。

๑๓๔. เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ เทวทหํ นาม สกฺยานํ นิคโม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สพฺเพสํเยว ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ, น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, สพฺเพสํเยว ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ นาปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ. เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อรหนฺโต ขีณาสวา วุสิตวนฺโต กตกรณียา โอหิตภารา อนุปฺปตฺตสทตฺถา ปริกฺขีณภวสํโยชนา สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา, เตสาหํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ นาปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? กตํ เตสํ อปฺปมาเทน, อภพฺพา เต ปมชฺชิตุํ. เย จ โข เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู เสกฺขา อปฺปตฺตมานสา อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมานา วิหรนฺติ, เตสาหํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา มโนรมาปิ, อมโนรมาปิ. ตฺยาสฺส ผุสฺส ผุสฺส จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. เจตโส อปริยาทานา อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทผลํ [Pg.341] สมฺปสฺสมาโน เตสํ ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มโนรมาปิ อมโนรมาปิ. ตฺยาสฺส ผุสฺส ผุสฺส จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. เจตโส อปริยาทานา อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทผลํ สมฺปสฺสมาโน เตสํ ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามี’’ติ. ปฐมํ.

134. ある時、世尊は釈迦国のデーヴァダハという名の釈迦族の町に滞在しておられた。そこで世尊は比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、私はすべての比丘に対して、六つの接触の場（六処）において不放逸（たゆまぬ努力）をもって修行に励むべきだと言うわけではない。しかし、比丘たちよ、私はすべての比丘に対して、六つの接触の場において不放逸をもって修行に励む必要がないと言うわけでもない。比丘たちよ、諸々の阿羅漢であり、諸々の漏（煩悩）が尽き、修行を完成し、なすべきことをなし、重荷を下ろし、自らの目的を達成し、生存の束縛を滅ぼし、正しい知恵によって解脱した比丘たちに対しては、私は六つの接触の場において不放逸をもって修行に励むべきだとは言わない。それはなぜか。彼らはすでに不放逸を成し遂げており、もはや放逸（怠慢）に陥ることはあり得ないからである。しかし、比丘たちよ、まだ学んでいる最中（有学）であり、最高の目的（阿羅漢果）に達しておらず、無上の安穏（涅槃）を求めて修行している比丘たちに対しては、私は六つの接触の場において不放逸をもって修行に励むべきだと言う。それはなぜか。比丘たちよ、眼で認識されるべき、好ましい形（色）もあれば、好ましくない形もある。それらが（眼に）触れ続けても、比丘の心を奪ってとどまることがないようにするためである。心が奪われないことによって、精進が開始され、退くことがなく、正念が確立して忘れることがなく、身体は静まり、心は定まって一境性（集中）を保つ。比丘たちよ、私はこのような不放逸の果報を見ているがゆえに、それらの比丘たちに対して、六つの接触の場において不放逸をもって修行に励むべきだと言うのである。……（中略）……比丘たちよ、意（心）で認識されるべき、好ましい法（対象）もあれば、好ましくない法もある。それらが（心に）触れ続けても、比丘の心を奪ってとどまることがないようにするためである。心が奪われないことによって、精進が開始され、退くことがなく、正念が確立して忘れることがなく、身体は静まり、心は定まって一境性を保つ。比丘たちよ、私はこのような不放逸の果報を見ているがゆえに、それらの比丘たちに対して、六つの接触の場において不放逸をもって修行に励むべきだと言うのである”。第一の経。

๒. ขณสุตฺตํ

2. 刹那経（機会経）

๑๓๕. ‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉผสฺสายตนิกา นาม นิรยา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อนิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อิฏฺฐรูปํ; อกนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน กนฺตรูปํ; อมนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน มนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ยํ กิญฺจิ ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ…เป… ยํ กิญฺจิ ชิวฺหาย รสํ สายติ…เป… ยํ กิญฺจิ กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อนิฏฺฐรูปํเยว วิชานาติ, โน อิฏฺฐรูปํ; อกนฺตรูปํเยว วิชานาติ, โน กนฺตรูปํ; อมนาปรูปํเยว วิชานาติ, โน มนาปรูปํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อนิฏฺฐรูปํ; กนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน อกนฺตรูปํ; มนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน อมนาปรูปํ…เป… ยํ กิญฺจิ ชิวฺหาย รสํ สายติ…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อิฏฺฐรูปํเยว วิชานาติ, โน อนิฏฺฐรูปํ; กนฺตรูปํเยว วิชานาติ, โน อกนฺตรูปํ; มนาปรูปํเยว วิชานาติ, โน อมนาปรูปํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ. ทุติยํ.

135. “比丘たちよ、汝らにとって利益であり、汝らにとって得難いものを得たのである。汝らは梵行（清浄な修行）に励むための好機（刹那）を得たのである。比丘たちよ、私は六つの接触の場（六処）を伴う地獄というものを見た。そこでは、眼でどのような形を見ても、ただ好ましくない形のみを見、好ましい形を見ることはない。好ましくない形のみを見、好ましい形を見ることはない。心にかなわない形のみを見、心にかなう形を見ることはない。耳でどのような音を聞いても……（中略）……鼻でどのような香りを嗅いでも……（中略）……舌でどのような味を味わっても……（中略）……体でどのような感触に触れても……（中略）……心でどのような法を認識しても、ただ好ましくないもののみを認識し、好ましいものを認識することはない。好ましくないもののみを認識し、好ましいものを認識することはない。心にかなわないもののみを認識し、心にかなうものを認識することはない。比丘たちよ、汝らにとって利益であり、汝らにとって得難いものを得たのである。汝らは梵行に励むための好機を得たのである。比丘たちよ、私は六つの接触の場を伴う天界というものを見た。そこでは、眼でどのような形を見ても、ただ好ましい形のみを見、好ましくない形を見ることはない。好ましい形のみを見、好ましくない形を見ることはない。心にかなう形のみを見、心にかなわない形を見ることはない。……（中略）……舌でどのような味を味わっても……（中略）……心でどのような法を認識しても、ただ好ましいもののみを認識し、好ましくないものを認識することはない。好ましいもののみを認識し、好ましくないものを認識することはない。心にかなうもののみを認識し、心にかなわないものを認識することはない。比丘たちよ、汝らにとって利益であり、汝らにとって得難いものを得たのである。汝らは梵行に励むための好機を得たのである”。第二の経。

๓. ปฐมรูปารามสุตฺตํ

3. 第一色楽経

๑๓๖. ‘‘รูปารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา รูปรตา รูปสมฺมุทิตา. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. สทฺทารามา, ภิกฺขเว[Pg.342], เทวมนุสฺสา สทฺทรตา สทฺทสมฺมุทิตา. สทฺทวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. คนฺธารามา… รสารามา… โผฏฺฐพฺพารามา… ธมฺมารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา ธมฺมรตา ธมฺมสมฺมุทิตา. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. ตถาคโต จ โข, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวํ จ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น รูปาราโม น รูปรโต น รูปสมฺมุทิโต. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรติ. สทฺทานํ… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานํ… ธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น ธมฺมาราโม, น ธมฺมรโต, น ธมฺมสมฺมุทิโต. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรติ’’. อิทมโวจ ภควา. อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

136. “比丘たちよ、神々と人間たちは、形（色）を楽しみ、形を喜び、形に満足している。比丘たちよ、神々と人間たちは、形の変異・消失・滅尽によって、苦しみのうちに住んでいる。比丘たちよ、神々と人間たちは、音を楽しみ、音を喜び、音に満足している。比丘たちよ、神々と人間たちは、音の変異・消失・滅尽によって、苦しみのうちに住んでいる。香を楽しみ……味を楽しみ……感触を楽しみ……比丘たちよ、神々と人間たちは、法（心の対象）を楽しみ、法を喜び、法に満足している。比丘たちよ、神々と人間たちは、法の変異・消失・滅尽によって、苦しみのうちに住んでいる。しかし、比丘たちよ、如来、応供、正等覚者は、諸々の形の生起と消滅、その甘美さと過患（災い）、そしてそれらからの出離をありのままに知っているがゆえに、形を楽しまず、形を喜ばず、形に満足することはない。比丘たちよ、如来は、形の変異・消失・滅尽によって、安楽のうちに住んでいる。音の……香の……味の……感触の……諸々の法の生起と消滅、その甘美さと過患、そしてそれらからの出離をありのままに知っているがゆえに、法を楽しまず、法を喜ばず、法に満足することはない。比丘たちよ、如来は、法の変異・消失・滅尽によって、安楽のうちに住んでいる”。世尊はこのように説かれた。幸せな方（善逝）である師は、このように説かれた後、さらに次のように言われた。

‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, ผสฺสา ธมฺมา จ เกวลา;

อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา จ, ยาวตตฺถีติ วุจฺจติ.

“形、声、味、香、触、そして法（心の対象）のすべて、望ましく、好ましく、心にかなうものとして語られる限りのものは、

‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, เอเต โว สุขสมฺมตา;

ยตฺถ เจเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ เตสํ ทุกฺขสมฺมตํ.

神々を含む世間にとって、これらは幸福であると見なされている。しかし、これらが滅するところ、それは彼らにとって苦しみであると見なされるのである”

‘‘สุขํ ทิฏฺฐมริเยภิ, สกฺกายสฺส นิโรธนํ;

ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตํ.

“聖者たちは、有身（五蘊への執着）の滅尽を楽であると見る。これ（この見解）は、それを見る賢者たちにとって、全世界と対立するものである。”

‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต;

ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ, ตทริยา สุขโต วิทู.

“他の人々（凡夫）が楽であると言うものを、聖者たちは苦であると言う。他の人々が苦であると言うものを、聖者たちは楽であると知る。”

‘‘ปสฺส ธมฺมํ ทุราชานํ, สมฺมูฬฺเหตฺถ อวิทฺทสุ;

นิวุตานํ ตโม โหติ, อนฺธกาโร อปสฺสตํ.

“知り難き法を見よ。無知な者たちはこれに困惑している。煩悩に覆われた者たちにとって、それは闇であり、見ない者たちにとっては暗黒である。”

‘‘สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิ;

สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคฺคา ธมฺมสฺส อโกวิทา.

“しかし、善き人々（聖者）にとっては、それは開かれており、見る者にとっては光のようである。法の道に疎い愚かな者たちは、すぐ近くにある（涅槃を）知ることができない。”

‘‘ภวราคปเรเตภิ, ภวราคานุสารีภิ ;

มารเธยฺยานุปนฺเนหิ, นายํ ธมฺโม สุสมฺพุโธ.

“生存への渇愛に圧倒され、生存への渇愛に従い、魔王の領域に陥った者たちにとって、この法は容易に悟りうるものではない。”

‘‘โก [Pg.343] นุ อญฺญตฺร มริเยภิ, ปทํ สมฺพุทฺธุมรหติ;

ยํ ปทํ สมฺมทญฺญาย, ปรินิพฺพนฺติ อนาสวา’’ติ. ตติยํ;

“聖者たちを除いて、誰がその境地（涅槃）を完全に悟ることができようか。その境地を正しく知って、諸々の漏（煩悩）を滅した者たちは、完全なる静寂（涅槃）に入るのである。”

๔. ทุติยรูปารามสุตฺตํ

4. ４．第二・ルーパーラーマ経（色愛楽経）

๑๓๗. ‘‘รูปารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา รูปรตา รูปสมฺมุทิตา. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. สทฺทารามา… คนฺธารามา… รสารามา … โผฏฺฐพฺพารามา… ธมฺมารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา ธมฺมรตา ธมฺมสมฺมุทิตา. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. ตถาคโต จ, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น รูปาราโม น รูปรโต น รูปสมฺมุทิโต. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรติ. สทฺทานํ… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานํ… ธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น ธมฺมาราโม น ธมฺมรโต น ธมฺมสมฺมุทิโต. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรตี’’ติ. จตุตฺถํ.

137. “比丘たちよ、神々と人間は色（形あるもの）を楽しみ、色を愛し、色に喜ぶ。比丘たちよ、神々と人間は、色の変異・離欲・滅尽によって、苦しみのうちに住む。声、香、味、触、法（心の対象）についても同様である。比丘たちよ、供養を受けるにふさわしく、正しく自ら悟られた如来は、色（などの対象）の生起、滅尽、甘美さ、過患、そしてそれからの離脱をありのままに知って、色を楽しまず、色を愛さず、色に喜ばない。比丘たちよ、如来は色の変異・離欲・滅尽によって、安楽のうちに住むのである。声、香、味、触、法についても、その生起、滅尽、甘美さ、過患、離脱をありのままに知って、法を楽しまず、法を愛さず、法に喜ばない。比丘たちよ、如来は法の変異・離欲・滅尽によって、安楽のうちに住むのである。”

๕. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตํ

5. ５．第一・ナ・トゥムハーカー経（汝らのものにあらず経）

๑๓๘. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… มโน น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย, อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อมฺเห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุ น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… มโน น ตุมฺหากํ[Pg.344]; ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. ปญฺจมํ.

138. “比丘たちよ、汝らのものでないものは、それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、汝らのものでないものとは何か。比丘たちよ、眼は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それは汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。……舌は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それは汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。……意（心）は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それは汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、例えば、この祇園精舎にある草や木や枝や葉を、誰かが持ち去り、あるいは焼き、あるいは意のままにしたとして、汝らは‘人々が我々を持ち去り、焼き、意のままにしている’と思うだろうか。”“いいえ、大徳よ。”“それはなぜか。”“大徳よ、それらは我々の我（アートマン）でもなく、我に属するもの（我所）でもないからです。”“比丘たちよ、そのように、眼は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それは汝らに利益と幸福をもたらすであろう。……舌は汝らのものではない。……意は汝らのものではない。それを捨て去りなさい。それは汝らに利益と幸福をもたらすであろう。”

๖. ทุติยนตุมฺหากํสุตฺตํ

6. ６．第二・ナ・トゥムハーカー経

๑๓๙. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน…เป… เอวเมว โข, ภิกฺขเว, รูปา น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

139. “比丘たちよ、汝らのものでないものは、それを捨て去りなさい。それを捨て去ることは、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、汝らのものでないものとは何か。比丘たちよ、諸々の色（形あるもの）は汝らのものではない。それらを捨て去りなさい。それらを捨て去ることは、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。声、香、味、触、法（心の対象）は汝らのものではない。それらを捨て去りなさい。それらを捨て去ることは、汝らにとって利益と幸福をもたらすであろう。比丘たちよ、例えば、この祇園精舎にある……（中略）……そのように、諸々の色は汝らのものではない。それらを捨て去りなさい。それは汝らに利益と幸福をもたらすであろう。”

๗. อชฺฌตฺตานิจฺจเหตุสุตฺตํ

7. ７．内・無常因経

๑๔๐. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตํ, ภิกฺขเว, จกฺขุ กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาย อุปฺปาทาย โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ชิวฺหา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสติ…เป… มโน อนิจฺโจ. โยปิ, ภิกฺขเว, เหตุ โยปิ ปจฺจโย มนสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูโต, ภิกฺขเว, มโน กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

140. “比丘たちよ、眼は無常である。眼が生じるための因も縁もまた無常である。比丘たちよ、無常なるものから生じた眼が、どうして常住であり得ようか。……舌は無常である。舌が生じるための因も縁もまた無常である。比丘たちよ、無常なるものから生じた舌が、どうして常住であり得ようか。……意（心）は無常である。意が生じるための因も縁もまた無常である。比丘たちよ、無常なるものから生じた意が、どうして常住であり得ようか。比丘たちよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼に対しても厭離し、……舌に対しても厭離し、……意に対しても厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば（煩悩から）解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知（智見）が生じる。‘生は尽きた。清浄行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と遍知するのである。”

๘. อชฺฌตฺตทุกฺขเหตุสุตฺตํ

8. ８．内・苦因経

๑๔๑. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตํ, ภิกฺขเว, จกฺขุ กุโต สุขํ ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาย อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ชิวฺหา กุโต สุขา ภวิสฺสติ…เป… มโน ทุกฺโข. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มนสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูโต, ภิกฺขเว, มโน กุโต สุโข ภวิสฺสติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

141. “比丘たちよ、眼は苦である。眼が生じるための原因も条件も、それもまた苦である。比丘たちよ、苦から生じた眼が、どうして楽となるだろうか。……（中略）……舌は苦である。舌が生じるための原因も条件も、それもまた苦である。比丘たちよ、苦から生じた舌が、どうして楽となるだろうか。……（中略）……意（心）は苦である。意が生じるための原因も条件も、それもまた苦である。比丘たちよ、苦から生じた意が、どうして楽となるだろうか。このように見る……（中略）……‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知るのである。”第八の経。

๙. อชฺฌตฺตานตฺตเหตุสุตฺตํ

9. 九、内なる無我・原因の経（アッジャッタ・アナッタ・ヘートゥ・スッタ）

๑๔๒. ‘‘จกฺขุํ[Pg.345], ภิกฺขเว, อนตฺตา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตํ, ภิกฺขเว, จกฺขุ กุโต อตฺตา ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาย อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ชิวฺหา กุโต อตฺตา ภวิสฺสติ…เป… มโน อนตฺตา. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มนสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูโต, ภิกฺขเว, มโน กุโต อตฺตา ภวิสฺสติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. นวมํ.

142. “比丘たちよ、眼は無我である。眼が生じるための原因も条件も、それもまた無我である。比丘たちよ、無我から生じた眼が、どうして我（アートマン）となるだろうか。……（中略）……舌は無我である。舌が生じるための原因も条件も、それもまた無我である。比丘たちよ、無我から生じた舌が、どうして我となるだろうか。……（中略）……意は無我である。意が生じるための原因も条件も、それもまた無我である。比丘たちよ、無我から生じた意が、どうして我となるだろうか。このように見る……（中略）……‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知るのである。”第九の経。

๑๐. พาหิรานิจฺจเหตุสุตฺตํ

10. 一〇、外なる無常・原因の経（バーヒラ・アニッチャ・ヘートゥ・スッタ）

๑๔๓. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย รูปานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตา, ภิกฺขเว, รูปา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสนฺติ! สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ธมฺมานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสนฺติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทสมํ.

143. “比丘たちよ、諸々の色（形あるもの）は無常である。色の生じるための原因も条件も、それもまた無常である。比丘たちよ、無常から生じた色が、どうして常住となるだろうか。声、香、味、触、諸々の法（心の対象）は無常である。法の生じるための原因も条件も、それもまた無常である。比丘たちよ、無常から生じた法が、どうして常住となるだろうか。このように見る……（中略）……‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知るのである。”第十の経。

๑๑. พาหิรทุกฺขเหตุสุตฺตํ

11. 一一、外なる苦・原因の経（バーヒラ・ドゥッカ・ヘートゥ・スッタ）

๑๔๔. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย รูปานํ อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตา, ภิกฺขเว, รูปา กุโต สุขา ภวิสฺสนฺติ! สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ธมฺมานํ อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุโต สุขา ภวิสฺสนฺติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. เอกาทสมํ.

144. “比丘たちよ、諸々の色は苦である。色の生じるための原因も条件も、それもまた苦である。比丘たちよ、苦から生じた色が、どうして楽となるだろうか。声、香、味、触、諸々の法は苦である。法の生じるための原因も条件も、それもまた苦である。比丘たちよ、苦から生じた法が、どうして楽となるだろうか。このように見る……（中略）……‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知るのである。”第十一の経。

๑๒. พาหิรานตฺตเหตุสุตฺตํ

12. 一二、外なる無我・原因の経（バーヒラ・アナッタ・ヘートゥ・スッタ）

๑๔๕. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย รูปานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตา, ภิกฺขเว, รูปา กุโต อตฺตา ภวิสฺสนฺติ! สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ธมฺมานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา [Pg.346] กุโต อตฺตา ภวิสฺสนฺติ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, สทฺเทสุปิ… คนฺเธสุปิ… รเสสุปิ… โผฏฺฐพฺเพสุปิ… ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

145. “比丘たちよ、諸々の色は無我である。色の生じるための原因も条件も、それもまた無我である。比丘たちよ、無我から生じた色が、どうして我となるだろうか。声、香、味、触、諸々の法は無我である。法の生じるための原因も条件も、それもまた無我である。比丘たちよ、無我から生じた法が、どうして我となるだろうか。比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、色に厭離し、声に、香に、味に、触に、法に厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知るのである。”第十二の経。

เทวทหวคฺโค จุทฺทสโม.

第十四：デーヴァダハ品（神天降品）が終了した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（要約の詩）：

เทวทโห ขโณ รูปา, ทฺเว นตุมฺหากเมว จ;

เหตุนาปิ ตโย วุตฺตา, ทุเว อชฺฌตฺตพาหิราติ.

デーヴァダハ経、カナー経、ルーパ経、二つのナ・トゥムハ経、そして原因（ヘートゥ）によって説かれた三つの経、内と外の二つ（の経）である。

๑๕. นวปุราณวคฺโค

15. （一五）五、ナヴァ・プラーナ品（新旧品）

๑. กมฺมนิโรธสุตฺตํ

1. 一、業滅経（カンマ・ニローダ・スッタ）

๑๔๖. ‘‘นวปุราณานิ, ภิกฺขเว, กมฺมานิ เทเสสฺสามิ กมฺมนิโรธํ กมฺมนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามีติ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมํ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา ปุราณกมฺมา อภิสงฺขตา อภิสญฺเจตยิตา เวทนิยา ทฏฺฐพฺพา…เป… มโน ปุราณกมฺโม อภิสงฺขโต อภิสญฺเจตยิโต เวทนิโย ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นวกมฺมํ? ยํ โข, ภิกฺขเว, เอตรหิ กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นวกมฺมํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรโธ? โย โข, ภิกฺขเว, กายกมฺมวจีกมฺมมโนกมฺมสฺส นิโรธา วิมุตฺตึ ผุสติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรโธ. กตมา จ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ มยา ปุราณกมฺมํ, เทสิตํ [Pg.347] นวกมฺมํ, เทสิโต กมฺมนิโรโธ, เทสิตา กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา. ยํ โข, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉาวิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. ปฐมํ.

146. “比丘たちよ、新旧の業、および業の滅、ならびに業の滅に至る道について説こう。それを聞き、よく心に留めなさい。私は語るであろう。比丘たちよ、旧業（古い業）とは何か。比丘たちよ、眼は旧業であり、諸条件によって形成されたもの（有為）、意志によって作り出されたもの、感受されるべきもの（感受の対象）と見なされるべきである。……（中略）……舌は旧業であり、形成されたもの、意志によって作り出されたもの、感受されるべきものと見なされるべきである。……（中略）……意（心）は旧業であり、形成されたもの、意志によって作り出されたもの、感受されるべきものと見なされるべきである。比丘たちよ、これが旧業と呼ばれる。比丘たちよ、新業（新しい業）とは何か。比丘たちよ、今現在、身・口・意によってなす業、これが新業と呼ばれる。比丘たちよ、業の滅とは何か。比丘たちよ、身業・口業・意業の滅によって解脱（阿羅漢果）に触れること、これが業の滅と呼ばれる。比丘たちよ、業の滅に至る道とは何か。これこそが、あの聖なる八支の道（八聖道）である。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定である。比丘たちよ、これが業の滅に至る道と呼ばれる。比丘たちよ、このように私は旧業を説き、新業を説き、業の滅を説き、業の滅に至る道を説いた。比丘たちよ、弟子の利益を願い、憐れみ深い師が、憐れみをもってなすべきことは、私はあなた方のためになした。比丘たちよ、そこに樹下があり、そこに空き家がある。比丘たちよ、瞑想しなさい。怠慢であってはならない。後になって後悔してはならない。これがあなた方に対する私たちの教誡である。”第一の経。

๒. อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตํ

2. 二、無常・涅槃相応道経

๑๔๗. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, รูปา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ปสฺสติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, รสา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ…เป… มโน อนิจฺโจติ ปสฺสติ, ธมฺมา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ทุติยํ.

147. “比丘たちよ、あなた方に涅槃に適う道について説こう。それを聞きなさい。……（中略）……比丘たちよ、涅槃に適う道とは何か。比丘たちよ、この法において比丘は、眼を無常であると見、色（形あるもの）を無常であると見、眼識を無常であると見、眼触を無常であると見る。眼触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受（受）もまた、無常であると見る。……（中略）……舌を無常であると見、味を無常であると見、舌識を無常であると見、舌触を無常であると見る。舌触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、無常であると見る。……（中略）……意を無常であると見、法（心の対象）を無常であると見、意識を無常であると見、意触を無常であると見る。意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、無常であると見る。比丘たちよ、これが涅槃に適う道である。”第二の経。

๓. ทุกฺขนิพฺพานสปฺปายสุตฺตํ

3. 三、苦・涅槃相応道経

๑๔๘. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, จกฺขุํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ, รูปา ทุกฺขาติ ปสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ, จกฺขุสมฺผสฺโส ทุกฺโขติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขาติ ปสฺสติ…เป… มโน ทุกฺโขติ ปสฺสติ, ธมฺมา ทุกฺขาติ ปสฺสติ, มโนวิญฺญาณํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ, มโนสมฺผสฺโส ทุกฺโขติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ [Pg.348] ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ตติยํ.

148. “比丘たちよ、あなた方に涅槃に適う道について説こう。それを聞きなさい。……（中略）……比丘たちよ、涅槃に適う道とは何か。比丘たちよ、この法において比丘は、眼を苦であると見、色を苦であると見、眼識を苦であると見、眼触を苦であると見る。眼触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、苦であると見る。……（中略）……舌を苦であると見……（中略）……意を苦であると見、法を苦であると見、意識を苦であると見、意触を苦であると見る。意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、苦であると見る。比丘たちよ、これが涅槃に適う道である。”第三の経。

๔. อนตฺตนิพฺพานสปฺปายสุตฺตํ

4. 四、無我・涅槃相応道経

๑๔๙. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ อนตฺตาติ ปสฺสติ, รูปา อนตฺตาติ ปสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนตฺตาติ ปสฺสติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนตฺตาติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตาติ ปสฺสติ…เป… มโน อนตฺตาติ ปสฺสติ, ธมฺมา อนตฺตาติ ปสฺสติ, มโนวิญฺญาณํ อนตฺตาติ ปสฺสติ, มโนสมฺผสฺโส อนตฺตาติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตาติ ปสฺสติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. จตุตฺถํ.

149. “比丘たちよ、あなた方に涅槃に適う道について説こう。それを聞きなさい。……（中略）……比丘たちよ、涅槃に適う道とは何か。比丘たちよ、この法において比丘は、眼を無我であると見、色を無我であると見、眼識を無我であると見、眼触を無我であると見る。眼触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、無我であると見る。……（中略）……意を無我であると見、法を無我であると見、意識を無我であると見、意触を無我であると見る。意触を縁として生じる楽、あるいは苦、あるいは不苦不楽の感受もまた、無我であると見る。比丘たちよ、これが涅槃に適う道である。”第四の経。

๕. นิพฺพานสปฺปายปฏิปทาสุตฺตํ

5. 五、涅槃相応道経

๑๕๐. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

150. “比丘たちよ、あなた方に涅槃に適う道について説こう。それを聞きなさい。……（中略）……比丘たちよ、涅槃に適う道とは何か。比丘たちよ、あなた方はどう思うか。眼は常住か、それとも無常か。”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊。”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、それとも楽であるか。”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦であります、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と見なすのは適当でしょうか”。

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ”。

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“諸々の色は、常住でしょうか、それとも無常でしょうか”。

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“無常であります、世尊よ”……（中略）……。

‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“眼識……眼触……（中略）……意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、常住でしょうか、それとも無常でしょうか”。

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常であります、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦でしょうか、それとも楽でしょうか”。

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦であります、世尊よ”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と見なすのは適当でしょうか”。

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“いいえ、そうではありません、世尊よ”。

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ปญฺจมํ.

“比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼を厭離し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離し……（中略）……意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受をも厭離する。厭離すれば離欲し、離欲すれば解脱する。……（中略）……‘もはや、このような状態（輪廻）のためにすべきことは他にない’と了知する。比丘たちよ、これこそが涅槃に適う実践（道）である”。第五の経。

๖. อนฺเตวาสิกสุตฺตํ

6. アンテーヴァーシカ・スッタ（内住弟子経）

๑๕๑. ‘‘อนนฺเตวาสิกมิทํ[Pg.349], ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ อนาจริยกํ. สนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ. อนนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรติ. กถญฺจ, ภิกฺขุ, สนฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส อนฺโต วสนฺติ, อนฺตสฺส วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ สมุทาจรนฺติ, สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

151. “比丘たちよ、この梵行（清浄行）は、内住弟子（アンテーヴァーシカ）なく、師（アーチャリヤ）なく修められるべきものである。比丘たちよ、内住弟子があり、師がある比丘は、苦しみのうちにあり、安楽に住することができない。比丘たちよ、内住弟子がなく、師がない比丘は、幸福のうちにあり、安楽に住する。比丘たちよ、どのようにして、内住弟子があり、師がある比丘は、苦しみのうちにあり、安楽に住することができないのか。比丘たちよ、ここに、ある比丘が眼で色を見て、邪悪で不善な法、すなわち（欲情に）駆られる思惟や、結（結びつき）の原因となるものが生じる。それらが彼の内側に住む。邪悪で不善な法が内側に住むがゆえに、‘内住弟子がある者’と呼ばれる。それらが彼を圧倒（翻弄）する。邪悪で不善な法が彼を圧倒するがゆえに、‘師がある者’と呼ばれる。……（中略）……”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส อนฺโต วสนฺติ, อนฺตสฺส วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ สมุทาจรนฺติ, สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

“さらにまた、比丘たちよ、比丘が舌で味を味わって、邪悪で不善な法、すなわち（欲情に）駆られる思惟や、結の原因となるものが生じる。それらが彼の内側に住む。邪悪で不善な法が内側に住むがゆえに、‘内住弟子がある者’と呼ばれる。それらが彼を圧倒する。邪悪で不善な法が彼を圧倒するがゆえに、‘師がある者’と呼ばれる。……（中略）……”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส อนฺโต วสนฺติ, อนฺตสฺส วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ สมุทาจรนฺติ, สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สนฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ, น ผาสุ วิหรติ.

“さらにまた、比丘たちよ、比丘が意（こころ）で法（対象）を了知して、邪悪で不善な法、すなわち（欲情に）駆られる思惟や、結の原因となるものが生じる。それらが彼の内側に住む。邪悪で不善な法が内側に住むがゆえに、‘内住弟子がある者’と呼ばれる。それらが彼を圧倒する。邪悪で不善な法が彼を圧倒するがゆえに、‘師がある者’と呼ばれる。比丘たちよ、このようにして、内住弟子があり、師がある比丘は、苦しみのうちにあり、安楽に住することができない”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนนฺเตวาสิโก อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส น อนฺโต วสนฺติ, นาสฺส อนฺโต วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ น สมุทาจรนฺติ, น สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

“比丘たちよ、どのようにして、内住弟子がなく、師がない比丘は、幸福のうちにあり、安楽に住するのか。比丘たちよ、ここに、ある比丘が眼で色を見て、邪悪で不善な法、すなわち（欲情に）駆られる思惟や、結の原因となるものが生じない。それらが彼の内側に住むことはない。邪悪で不善な法が内側に住まないがゆえに、‘内住弟子がない者’と呼ばれる。それらが彼を圧倒することはない。邪悪で不善な法が彼を圧倒しないがゆえに、‘師がない者’と呼ばれる。……（中略）……”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา น อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส น อนฺโต วสนฺติ, นาสฺส [Pg.350] อนฺโต วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ น สมุทาจรนฺติ, น สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

“さらにまた、比丘たちよ、比丘が舌で味を味わって、邪悪で不善な法、すなわち（欲情に）駆られる思惟や、結の原因となるものが生じない。それらが彼の内側に住むことはない。邪悪で不善な法が内側に住まないがゆえに、‘内住弟子がない者’と呼ばれる。それらが彼を圧倒することはない。邪悪で不善な法が彼を圧倒しないがゆえに、‘師がない者’と呼ばれる。……（中略）……”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส น อนฺโต วสนฺติ, นาสฺส อนฺโต วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ น สมุทาจรนฺติ, น สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนาจริยโกติ วุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนนฺเตวาสิโก อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรติ. อนนฺเตวาสิกมิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. อนาจริยกํ สนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สาจริยโก ทุกฺขํ, น ผาสุ วิหรติ. อนนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“さらにまた、比丘たちよ、比丘が意で法を了知して、邪悪で不善な法、すなわち（欲情に）駆られる思惟や、結の原因となるものが生じない。それらが彼の内側に住むことはない。邪悪で不善な法が内側に住まないがゆえに、‘内住弟子がない者’と呼ばれる。それらが彼を圧倒することはない。邪悪で不善な法が彼を圧倒しないがゆえに、‘師がない者’と呼ばれる。比丘たちよ、このようにして、内住弟子がなく、師がない比丘は、幸福のうちにあり、安楽に住する。比丘たちよ、この梵行は、内住弟子なく、師なく修められるべきものである。内住弟子があり、師がある比丘は、苦しみのうちにあり、安楽に住することができない。内住弟子がなく、師がない比丘は、幸福のうちにあり、安楽に住するのである”。第六の経。

๗. กิมตฺถิยพฺรหฺมจริยสุตฺตํ

7. キマッティヤ・ブラフマチャリヤ・スッタ（何のための梵行経）

๑๕๒. ‘‘สเจ โว, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กิมตฺถิยํ, อาวุโส, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ – ‘ทุกฺขสฺส โข, อาวุโส, ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. สเจ ปน โว, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตมํ ปนาวุโส, ทุกฺขํ, ยสฺส ปริญฺญาย สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ –

152. “比丘たちよ、もし他教の遊行者たちがあなた方にこのように問うならば――‘友よ、沙門ゴタマのもとで、何のために梵行（清浄な修行）が修められているのか’と。比丘たちよ、このように問われたなら、あなた方はそれら他教の遊行者たちに、このように答えるべきである――‘友よ、苦を遍知（完全に理解）するために、世尊のもとで梵行が修められているのである’と。比丘たちよ、もしまた他教の遊行者たちがあなた方にこのように問うならば――‘友よ、では、その苦とは何であるか。それを遍知するために沙門ゴタマのもとで梵行が修められているという、その苦とは’と。比丘たちよ、このように問われたなら、あなた方はそれら他教の遊行者たちに、このように答えるべきである――”

‘‘จกฺขุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. รูปา ทุกฺขา; เตสํ ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. จกฺขุสมฺผสฺโส ทุกฺโข; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา… มโน ทุกฺโข; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. อิทํ โข, อาวุโส[Pg.351], ทุกฺขํ; ยสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถา’’ติ. สตฺตมํ.

“‘友よ、眼は苦である。それを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。色（形あるもの）は苦である。それらを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。眼識は苦である。それを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。眼触は苦である。それを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。眼触を縁として生じる、楽であれ苦であれ不苦不楽であれ、いかなる受（感受作用）もまた苦である。それを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。……（中略）……舌は苦である。……意（心）は苦である。それを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。……意触を縁として生じる、楽であれ苦であれ不苦不楽であれ、いかなる受もまた苦である。それを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められている。友よ、これが苦である。これを遍知するために、世尊のもとで梵行が修められているのである’と。比丘たちよ、このように問われたなら、あなた方はそれら他教の遊行者たちに、このように答えるべきである。”（第七の経）

๘. อตฺถินุโขปริยายสุตฺตํ

8. “有門経（アッティヌコー・パリヤーヤ・スッタ）”

๑๕๓. ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากเรยฺย – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ ? ‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา, ภควํเนตฺติกา ภควํปฏิสรณา. สาธุ วต, ภนฺเต, ภควนฺตํเยว ปฏิภาตุ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ. ภควโต สุตฺวา ภิกฺขู ธาเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากเรยฺย – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ.

153. “比丘たちよ、比丘が、信仰によらず、好みによらず、伝承によらず、理詰めの思索によらず、見解の省察による容認によらずに、‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と、阿羅漢の智（証知）を宣言できるような、そのような方法（門）があるだろうか。”“世尊よ、私たちの諸法は世尊を根本とし、世尊を導き手とし、世尊を拠り所としております。願わくは世尊、この説かれたことの意味を自ら解き明かしてください。世尊から聞いて、比丘たちはそれを保持するでしょう。”“比丘たちよ、それならば聞きなさい。よく注意して心に留めるがよい。私は語ろう。”“はい、世尊”と、比丘たちは世尊に応答した。世尊は次のように言われた。“比丘たちよ、比丘が、信仰によらず、好みによらず、伝承によらず、理詰めの思索によらず、見解の省察による容認によらずに、‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と、阿羅漢の智を宣言できるような、そのような方法があるのだ。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปริยาโย, ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย…เป… อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานามี’ติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. ยํ ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. อปิ นุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธาย วา เวทิตพฺพา, รุจิยา วา เวทิตพฺพา, อนุสฺสเวน วา เวทิตพฺพา, อาการปริวิตกฺเกน วา เวทิตพฺพา, ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ[Pg.352], ภนฺเต’’. ‘‘นนุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย ทิสฺวา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อยํ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ…เป….

“比丘たちよ、では、比丘が信仰によらず……（中略）……見解の省察による容認によらずに、‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と、阿羅漢の智を宣言するその方法とは何であるか。比丘たちよ、ここに比丘が、眼で色を見て、内（自己の心）に貪・瞋・痴があるときには、‘私の中に貪・瞋・痴がある’と知る。あるいは、内に貪・瞋・痴がないときには、‘私の中に貪・瞋・痴はない’と知る。比丘たちよ、比丘が眼で色を見て、内に貪・瞋・痴があるときには‘私の中に貪・瞋・痴がある’と知り、内に貪・瞋・痴がないときには‘私の中に貪・瞋・痴はない’と知る、そのことについて、比丘たちよ、これらの法は、信仰によって知られるべきものであろうか、好みによって、伝承によって、理詰めの思索によって、あるいは見解の省察による容認によって知られるべきものであろうか。”“いいえ、世尊よ。”“比丘たちよ、これらの法は、智慧によって見て知られるべきものではないだろうか。”“その通りです、世尊よ。”“比丘たちよ、これこそが、比丘が信仰によらず、好みによらず、伝承によらず、理詰めの思索によらず、見解の省察による容認によらずに、‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と、阿羅漢の智を宣言する、その方法である。……（以下、他の感官についても同様に続く）”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ…เป… ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. ยํ ตํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อปิ นุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธาย วา เวทิตพฺพา, รุจิยา วา เวทิตพฺพา, อนุสฺสเวน วา เวทิตพฺพา, อาการปริวิตกฺเกน วา เวทิตพฺพา, ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘นนุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย ทิสฺวา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ …เป….

“比丘たちよ、さらにまた、比丘は舌で味を味わって、内なる貪・瞋・痴が有る場合には……（中略）……‘私には内に貪・瞋・痴がある’と知ります。内なる貪・瞋・痴が無い場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がない’と知ります。比丘たちよ、比丘が舌で味を味わって、内なる貪・瞋・痴が有る場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がある’と知ります。内なる貪・瞋・痴が無い場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がない’と知ります。比丘たちよ、これらの法は、信仰によって知られるべきものでしょうか、好みによって、伝承によって、論理的思考によって、あるいは見解の省察による受容によって知られるべきものでしょうか？”“いいえ、世尊よ”“比丘たちよ、これらの法は智慧によって見て知られるべきものではないでしょうか？”“その通りです、世尊よ”“比丘たちよ、比丘が信仰によらず、好みによらず、伝承によらず、論理的思考によらず、見解の省察による受容によらずに、‘生は尽きた。聖なる修行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知る、阿羅漢果を宣言する、その方法とはこれである。……（中略）……”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. ยํ ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อปิ นุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธาย วา เวทิตพฺพา, รุจิยา วา เวทิตพฺพา, อนุสฺสเวน วา เวทิตพฺพา, อาการปริวิตกฺเกน วา เวทิตพฺพา, ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘นนุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย ทิสฺวา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ [Pg.353] อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、さらにまた、比丘は意（こころ）で法（対象）を認識して、内なる貪・瞋・痴が有る場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がある’と知ります。内なる貪・瞋・痴が無い場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がない’と知ります。比丘たちよ、比丘が意で法を認識して、内なる貪・瞋・痴が有る場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がある’と知ります。内なる貪・瞋・痴が無い場合には、‘私には内に貪・瞋・痴がない’と知ります。比丘たちよ、これらの法は、信仰によって知られるべきものでしょうか、好みによって、伝承によって、論理特思考によって、あるいは見解の省察による受容によって知られるべきものでしょうか？”“いいえ、世尊よ”“比丘たちよ、これらの法は智慧によって見て知られるべきものではないでしょうか？”“その通りです、世尊よ”“比丘たちよ、比丘が信仰によらず、好みによらず、伝承によらず、論理的思考によらず、見解の省察による受容によらずに、‘生は尽きた。聖なる修行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知る、阿羅漢果を宣言する、その方法とはこれである”第八（の経）。

๙. อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตํ

9. 根具足経

๑๕๔. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘อินฺทฺริยสมฺปนฺโน, อินฺทฺริยสมฺปนฺโน’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตี’’ติ?

154. その時、ある比丘が世尊のもとへ近づき……（中略）……片脇に座ったその比丘は、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、‘根具足、根具足’と言われます。世尊よ、どれほどのことによって、根具足となるのでしょうか？”

‘‘จกฺขุนฺทฺริเย เจ, ภิกฺขุ, อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรนฺโต จกฺขุนฺทฺริเย นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหินฺทฺริเย เจ, ภิกฺขุ, อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรนฺโต ชิวฺหินฺทฺริเย นิพฺพินฺทติ…เป… มนินฺทฺริเย เจ, ภิกฺขุ, อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรนฺโต มนินฺทฺริเย นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ…เป… วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขุ, อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตี’’ติ. นวมํ.

“比丘よ、もし眼根において生滅を随観して住むならば、眼根において厭離する。……（中略）……もし舌根において生滅を随観して住むならば、舌根において厭離する。……（中略）……もし意根において生滅を随観して住むならば、意根において厭離する。厭離すれば離欲する。……（中略）……解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。聖なる修行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態に戻ることはない’と知る。比丘よ、これほどのことによって、根具足となるのである”第九（の経）。

๑๐. ธมฺมกถิกปุจฺฉสุตฺตํ

10. 法説者問経

๑๕๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธมฺมกถิโก, ธมฺมกถิโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธมฺมกถิโก โหตี’’ติ?

155. その時、ある比丘が世尊のもとへ近づき……（中略）……片脇に座ったその比丘は、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、‘法説者、法説者’と言われます。世尊よ、どれほどのことによって、法説者となるのでしょうか？”

‘‘จกฺขุสฺส เจ, ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. จกฺขุสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, ‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. จกฺขุสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ, ‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย…เป… ชิวฺหาย เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย…เป… มนสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. มนสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, ‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. มนสฺส [Pg.354] เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ, ‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ภิกฺขู’ติ อลํวจนายา’’ติ. ทสมํ.

“比丘よ、もし眼の厭離のため、離欲のため、滅尽のために法を説くならば、‘法説者の比丘である’と言うにふさわしい。比丘よ、もし眼の厭離のため、離欲のため、滅尽のために実践しているならば、‘法にかなった法の実践者の比丘である’と言うにふさわしい。比丘よ、もし眼の厭離・離欲・滅尽によって、執着なく解脱しているならば、‘現法において涅槃に到達した比丘である’と言うにふさわしい。……（中略）……比丘よ、もし舌の厭離のため、離欲のため、滅尽のために法を説くならば、‘法説者の比丘である’と言うにふさわしい。……（中略）……比丘よ、もし意の厭離のため、離欲のため、滅尽のために法を説くならば、‘法説者の比丘である’と言うにふさわしい。比丘よ、もし意の厭離のため、離欲のため、滅尽のために実践しているならば、‘法にかなった法の実践者の比丘である’と言うにふさわしい。比丘よ、もし意の厭離・離欲・滅尽によって、執着なく解脱しているならば、‘現法において涅槃に到達した比丘である’と言うにふさわしい”第十（の経）。

นวปุราณวคฺโค ปญฺจทสโม.

第十五、新旧品（が終了した）。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌：

กมฺมํ จตฺตาริ สปฺปายา, อนนฺเตวาสิ กิมตฺถิยา;

อตฺถิ นุ โข ปริยาโย, อินฺทฺริยกถิเกน จาติ.

業、四つの適応、非弟子、何のため、方法はあるか、根、および説者で十である。

สฬายตนวคฺเค ตติยปณฺณาสโก สมตฺโต.

六処篇における第三の五十経集が終了した。

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

その品の摂頌：

โยคกฺเขมิ จ โลโก จ, คหปติ เทวทเหน จ;

นวปุราเณน ปณฺณาโส, ตติโย เตน วุจฺจตีติ.

瑜伽安穏、世界、居士、デーヴァダハ、および新旧によって、第三の五十経集と呼ばれる。

๑๖. นนฺทิกฺขยวคฺโค

16. 喜尽品

๑. อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

1. 内喜尽経

๑๕๖. ‘‘อนิจฺจํเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ…เป… อนิจฺจํเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชิวฺหํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา…เป… จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ…เป… อนิจฺจํเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ปฐมํ.

156. “比丘たちよ、比丘は、まさに無常である眼を‘無常である’と見る。それが彼の正見（正しい見解）である。正しく見る者は厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。……（中略）……比丘たちよ、比丘は、まさに無常である舌を‘無常である’と見る。それが彼の正見である。正しく見る者は厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により……（中略）……心は‘善く解脱した’と言われる。比丘たちよ、比丘は、まさに無常である意（こころ）を‘無常である’と見る。それが彼の正見である。正しく見る者は厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。”第一の経。

๒. พาหิรนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

2. 2. 外処喜悦滅尽経

๑๕๗. ‘‘อนิจฺเจเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูเป อนิจฺจาติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย[Pg.355]. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. อนิจฺเจเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อนิจฺจาติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุติยํ.

157. “比丘たちよ、比丘は、まさに無常である色（かたち）を‘無常である’と見る。それが彼の正見である。正しく見る者は厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。比丘たちよ、比丘は、まさに無常である声……香……味……触……法を‘無常である’と見る。それが彼の正見である。正しく見る者は厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。”第二の経。

๓. อชฺฌตฺตอนิจฺจนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

3. 3. 内処無常喜悦滅尽経

๑๕๘. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; จกฺขานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, จกฺขานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. โสตํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ… ฆานํ… ชิวฺหํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; ชิวฺหานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. ชิวฺหํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, ชิวฺหานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. กายํ… มนํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; มนานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. มนํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, มนานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ตติยํ.

158. “比丘たちよ、眼を如理に（正しく）作意せよ。そして、眼の無常性をありのままに観察せよ。比丘たちよ、比丘が眼を如理に作意し、眼の無常性をありのままに観察するなら、彼は眼に対しても厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。比丘たちよ、耳を……鼻を……舌を如理に作意せよ。そして、舌の無常性をありのままに観察せよ。比丘たちよ、比丘が舌を如理に作意し、舌の無常性をありのままに観察するなら、彼は舌に対しても厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。身を……比丘たちよ、意（こころ）を如理に作意せよ。そして、意の無常性をありのままに観察せよ。比丘たちよ、比丘が意を如理に作意し、意の無常性をありのままに観察するなら、彼は意に対しても厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。”第三の経。

๔. พาหิรอนิจฺจนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

4. 4. 外処無常喜悦滅尽経

๑๕๙. ‘‘รูเป, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; รูปานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. รูเป, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, รูปานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; ธมฺมานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. ธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, ธมฺมานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. จตุตฺถํ.

159. “比丘たちよ、色（かたち）を如理に作意せよ。そして、色の無常性をありのままに観察せよ。比丘たちよ、比丘が色を如理に作意し、色の無常性をありのままに観察するなら、彼は色に対しても厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。声……香……味……触……比丘たちよ、法を如理に作意せよ。そして、法の無常性をありのままに観察せよ。比丘たちよ、比丘が法を如理に作意し、法の無常性をありのままに観察するなら、彼は法に対しても厭離する。喜悦の滅尽により貪欲が滅尽し、貪欲の滅尽により喜悦が滅尽する。喜悦と貪欲の滅尽により、心は‘善く解脱した’と言われる。”第四の経。

๕. ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตํ

5. 5. ジーヴァカ・マンゴー園三昧経

๑๖๐. เอกํ [Pg.356] สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ ชีวกมฺพวเน. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ…เป… ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิตสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายติ. กิญฺจ ยถาภูตํ โอกฺขายติ? จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, รูปา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… มโน อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ธมฺมา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิตสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายตี’’ติ. ปญฺจมํ.

160. ある時、世尊は王舎城（ラージャガハ）のジーヴァカのマンゴー園に滞在しておられた。そこで世尊は比丘たちに“比丘たちよ”と呼びかけられた。……（中略）……“比丘たちよ、三昧（定）を修習せよ。比丘たちよ、三昧に入った比丘には、ありのままに（真実が）現れる。何がありのままに現れるのか。眼は無常であるとありのままに現れ、色は無常であるとありのままに現れ、眼識は無常であるとありのままに現れ、眼触は無常であるとありのままに現れる。また、眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受（感覚）もまた、無常であるとありのままに現れる。……（中略）……舌は無常であるとありのままに現れる。……（中略）……意（こころ）は無常であるとありのままに現れ、法は無常であるとありのままに現れる。……（中略）……また、意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常であるとありのままに現れる。比丘たちよ、三昧を修習せよ。比丘たちよ、三昧に入った比丘には、ありのままに現れるのである。”第五の経。

๖. ชีวกมฺพวนปฏิสลฺลานสุตฺตํ

6. 6. ジーヴァカ・マンゴー園独居経

๑๖๑. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ ชีวกมฺพวเน. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ…เป… ‘‘ปฏิสลฺลาเน, ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายติ. กิญฺจ ยถาภูตํ โอกฺขายติ? จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, รูปา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… มโน อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ. ปฏิสลฺลาเน ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

161. ある時、世尊は王舎城のジーヴァカのマンゴー園に滞在しておられた。そこで世尊は比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、独居に精進しなさい。比丘たちよ、独居する比丘には、ありのままに明らかになる。何が、ありのままに明らかになるのか。眼は無常であると、ありのままに明らかになる。色は無常であると、ありのままに明らかになる。眼識は無常であると、ありのままに明らかになる。眼触は無常であると、ありのままに明らかになる。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常であると、ありのままに明らかになる。……意は無常であると、ありのままに明らかになる。法は……意識は……意触は……意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常であると、ありのままに明らかになる。比丘たちよ、独居に精進しなさい。比丘たちよ、独居する比丘には、ありのままに明らかになるのである”。第六。

๗. โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตํ

7. コッティカ無常経

๑๖๒. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา โกฏฺฐิโก ภควนฺตํ เอตทโวจ [Pg.357] – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

162. その時、尊者マハーコッティカは世尊のもとへ近づき、……片隅に座った。片隅に座った尊者コッティカは、世尊に次のように申し上げた。“願わくは、世尊よ、私に簡潔に法を説いてください。私は世尊の法を聞いて、独り、離れて、不放逸に、精進し、身心を捧げて住みたいのです”。

‘‘ยํ โข, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ? จกฺขุ โข, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รสา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. สตฺตมํ.

“コッティカよ、無常であるもの、それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。コッティカよ、何が無常であるのか。コッティカよ、眼は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。色は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。眼識は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。眼触は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。……舌は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。味は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。舌識は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。舌触は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。舌触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。……意は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。法は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。意識は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。意触は無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。コッティカよ、無常であるもの、それに対して、あなたは欲を捨てるべきである”。第七。

๘. โกฏฺฐิกทุกฺขสุตฺตํ

8. コッティカ苦経

๑๖๓. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต…เป… วิหเรยฺย’’นฺติ. ‘‘ยํ โข, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ? จกฺขุ โข, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา ทุกฺขา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุสมฺผสฺโส ทุกฺโข; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน ทุกฺโข; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา ทุกฺขา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนวิญฺญาณํ ทุกฺขํ[Pg.358]; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนสมฺผสฺโส ทุกฺโข; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. อฏฺฐมํ.

163. その時、尊者マハーコッティカは……世尊に次のように申し上げた。“願わくは、世尊よ、……住みたいのです”。“コッティカよ、苦であるもの、それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。コッティカよ、何が苦であるのか。コッティカよ、眼は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。色は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。眼識は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。眼触は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。眼触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。……舌は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。……意は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。法は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。意識は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。意触は苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。意触を縁として生じる、楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、苦である。それに対して、あなたは欲を捨てるべきである。コッティカよ、苦であるもの、それに対して、あなたは欲を捨てるべきである”。第八。

๙. โกฏฺฐิกอนตฺตสุตฺตํ

9. コッティカ無我経

๑๖๔. เอกมนฺตํ…เป… วิหเรยฺยนฺติ. ‘‘โย โข, โกฏฺฐิก, อนตฺตา ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โก จ, โกฏฺฐิก, อนตฺตา? จกฺขุ โข, โกฏฺฐิก, อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุสมฺผสฺโส อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ …เป… ชิวฺหา อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โย โข, โกฏฺฐิก, อนตฺตา, ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. นวมํ.

164. “（一隅に座って…中略…）住みたいと願います”と申し上げた。“コッティカよ、非我（無我）であるもの、それに対してあなたは欲（欲念）を捨てるべきである。コッティカよ、何が非我であるのか。コッティカよ、眼は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。色（かたち）は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。眼識は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。眼触は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。眼触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受（受）もまた非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。…中略…舌は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。…中略…意（こころ）は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。法（心の対象）は非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。意識、意触、さらに意触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受もまた非我である。それに対してあなたは欲を捨てるべきである。コッティカよ、非我であるもの、それに対してあなたは欲を捨てるべきである”。第九。

๑๐. มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตํ

10. 十、邪見捨断経

๑๖๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ?

165. その時、一人の比丘が世尊のもとに近づき、…中略…一隅に座ったその比丘は世尊にこう申し上げた。“世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、邪見は捨て去られるのでしょうか”。

‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. รูเป อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ. ทสมํ.

“比丘よ、眼を無常であると知り、見る者に、邪見は捨て去られる。色を無常であると知り、見る者に、邪見は捨て去られる。眼識を無常であると知り、見る者に、邪見は捨て去られる。眼触を無常であると知り、見る者に、邪見は捨て去られる。…中略…意触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受もまた無常であると知り、見る者に、邪見は捨て去られる。比丘よ、このように知り、このように見る者に、邪見は捨て去られるのである”。第十。

๑๑. สกฺกายทิฏฺฐิปหานสุตฺตํ

11. 十一、有身見捨断経

๑๖๖. อถ [Pg.359] โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. รูเป ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ. เอกาทสมํ.

166. その時、一人の比丘が…中略…こう申し上げた。“世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、有身見は捨て去られるのでしょうか”。“比丘よ、眼を苦であると知り、見る者に、有身見は捨て去られる。色を苦であると知り、見る者に、有身見は捨て去られる。眼識を苦であると知り、見る者に、有身見は捨て去られる。眼触を苦であると知り、見る者に、有身見は捨て去られる。…中略…意触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受もまた苦であると知り、見る者に、有身見は捨て去られる。比丘よ、このように知り、このように見る者に、有身見は捨て去られるのである”。第十一。

๑๒. อตฺตานุทิฏฺฐิปหานสุตฺตํ

12. 十二、我見随眠捨断経

๑๖๗. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. รูเป อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… ชิวฺหํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… มนํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

167. その時、一人の比丘が…中略…こう申し上げた。“世尊よ、どのように知り、どのように見る者に、我見は捨て去られるのでしょうか”。“比丘よ、眼を非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。色を非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。眼識を非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。眼触を非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。眼触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受もまた非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。…中略…舌を非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。…中略…意を非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られる。法、意識、意触、さらに意触を縁として生じる、楽あるいは苦あるいは不苦不楽の感受もまた非我であると知り、見る者に、我見は捨て去られるのである”。第十二。

นนฺทิกฺขยวคฺโค โสฬสโม.

第十六、喜尽品が完結した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（目次）は以下の通りである。

นนฺทิกฺขเยน จตฺตาโร, ชีวกมฺพวเน ทุเว;

โกฏฺฐิเกน ตโย วุตฺตา, มิจฺฉา สกฺกาย อตฺตโนติ.

喜尽（に関する経）が四つ、ジーヴァカのマンゴー園（での説法）が二つ、コッティカ（に関する経）が三つ説かれ、邪（見）、有身（見）、我（見に関する経）がある。

๑๗. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค

17. （十七）二、六十省略品

๑. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตํ

1. 一、内・無常・欲経

๑๖๘. ‘‘ยํ[Pg.360], ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ.

168. “比丘たちよ、無常であるもの、それに対してあなたがたは欲（欲念）を捨てるべきである。比丘たちよ、何が無常であるのか。比丘たちよ、眼は無常である。それに対してあなたがたは欲を捨てるべきである。…中略…舌は無常である。それに対してあなたがたは欲を捨てるべきである。…中略…意は無常である。それに対してあなたがたは欲を捨てるべきである。比丘たちよ、無常であるもの、それに対してあなたがたは欲を捨てるべきである”。

๒. อชฺฌตฺตอนิจฺจราคสุตฺตํ

2. 二、内・無常・貪経

๑๖๙. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ; ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

169. “比丘たちよ、無常であるもの、それに対してあなたがたは貪（貪欲）を捨てるべきである。比丘たちよ、何が無常であるのか。比丘たちよ、眼は無常である。それに対してあなたがたは貪を捨てるべきである。…中略…舌は無常である。それに対してあなたがたは貪を捨てるべきである。…中略…意は無常である。それに対してあなたがたは貪を捨てるべきである。比丘たちよ、無常であるもの、それに対してあなたがたは貪を捨てるべきである”。

๓. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทราคสุตฺตํ

3. 三、内・無常・欲貪経

๑๗๐. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ; ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

170. “比丘たちよ、無常であるもの、それに対して、汝らは欲貪（よくとん）を捨てるべきである。比丘たちよ、何が無常であるのか。比丘たちよ、眼は無常である。それに対して、汝らは欲貪を捨てるべきである。…（中略）…舌は無常である。それに対して、汝らは欲貪を捨てるべきである。…（中略）…意（こころ）は無常である。それに対して、汝らは欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、無常であるもの、それに対して、汝らは欲貪を捨てるべきである。”

๔-๖. ทุกฺขฉนฺทาทิสุตฺตํ

4-6. 苦欲等経（くよくとうきょう）

๑๗๑-๑๗๓. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา…เป… มโน ทุกฺโข; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

171-173. “比丘たちよ、苦であるもの、それに対して、汝らは欲（よく）を捨てるべきであり、貪（とん）を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、何が苦であるのか。比丘たちよ、眼は苦である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。…（中略）…舌は苦である。…（中略）…意は苦である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、苦であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。”

๗-๙. อนตฺตฉนฺทาทิสุตฺตํ

7-9. 無我欲等経（むがよくとうきょう）

๑๗๔-๑๗๖. ‘‘โย[Pg.361], ภิกฺขเว, อนตฺตา, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โก จ, ภิกฺขเว, อนตฺตา? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โย, ภิกฺขเว, อนตฺตา ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

174-176. “比丘たちよ、無我であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、何が無我であるのか。比丘たちよ、眼は無我である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。…（中略）…舌は無我である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。…（中略）…意は無我である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、無我であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。”

๑๐-๑๒. พาหิรานิจฺจฉนฺทาทิสุตฺตํ

10-12. 外無常欲等経（げむじょうよくとうきょう）

๑๗๗-๑๗๙. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. สทฺทา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. คนฺธา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. รสา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โผฏฺฐพฺพา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ธมฺมา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

177-179. “比丘たちよ、無常であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、何が無常であるのか。比丘たちよ、色（しき）は無常である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。声（しょう）は無常である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。香（こう）は無常である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。味（み）は無常である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。触（そく）は無常である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。法（ほう）は無常である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、無常であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。”

๑๓-๑๕. พาหิรทุกฺขฉนฺทาทิสุตฺตํ

13-15. 外苦欲等経（げくよくとうきょう）

๑๘๐-๑๘๒. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ? รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

180-182. “比丘たちよ、苦であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、何が苦であるのか。比丘たちよ、色は苦である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。声、香、味、触、法は苦である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、苦であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。”

๑๖-๑๘. พาหิรานตฺตฉนฺทาทิสุตฺตํ

16-18. 外無我欲等経（げむがよくとうきょう）

๑๘๓-๑๘๕. ‘‘โย[Pg.362], ภิกฺขเว, อนตฺตา, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โก จ, ภิกฺขเว, อนตฺตา? รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โย, ภิกฺขเว, อนตฺตา ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

183-185. “比丘たちよ、無我であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、何が無我であるのか。比丘たちよ、色は無我である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。声、香、味、触、法は無我である。それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。比丘たちよ、無我であるもの、それに対して、汝らは欲を捨てるべきであり、貪を捨てるべきであり、欲貪を捨てるべきである。”

๑๙. อชฺฌตฺตาตีตานิจฺจสุตฺตํ

19. 19. 内過去無常経（ないかこむじょうきょう）

๑๘๖. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อตีตํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อตีตา…เป… มโน อนิจฺโจ อตีโต. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

186. “比丘たちよ、過去の眼は無常である。…（中略）…過去の舌は無常である。…（中略）…過去の意（こころ）は無常である。比丘たちよ、このように見る、よく教えを聞いた聖なる弟子は、眼に対しても厭離（おんり）し、…（中略）…舌に対しても厭離し、…（中略）…意に対しても厭離する。厭離するがゆえに離欲（りよく）し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と了知するのである。”

๒๐. อชฺฌตฺตานาคตานิจฺจสุตฺตํ

20. 20. 内未来無常経（ないみらいむじょうきょう）

๑๘๗. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อนาคตํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อนาคตา…เป… มโน อนิจฺโจ อนาคโต. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

187. “比丘たちよ、未来の眼は無常である。…（中略）…未来の舌は無常である。…（中略）…未来の意は無常である。このように見る者は、…（中略）…‘もはやこのような状態に戻ることはない’と了知するのである。”

๒๑. อชฺฌตฺตปจฺจุปฺปนฺนานิจฺจสุตฺตํ

21. 21. 内現在無常経（ないげんざいむじょうきょう）

๑๘๘. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา ปจฺจุปฺปนฺนา…เป… มโน อนิจฺโจ ปจฺจุปฺปนฺโน. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

188. “比丘たちよ、現在の眼は無常である。…（中略）…現在の舌は無常である。…（中略）…現在の意は無常である。このように見る者は、…（中略）…‘もはやこのような状態に戻ることはない’と了知するのである。”

๒๒-๒๔. อชฺฌตฺตาตีตาทิทุกฺขสุตฺตํ

22-24. 内過去等苦経（ないかことうくきょう）

๑๘๙-๑๙๑. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา…เป… มโน ทุกฺโข อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

189-191. “比丘たちよ、過去・未来・現在の眼は苦である。…（中略）…過去・未来・現在の舌は苦である。…（中略）…過去・未来・現在の意は苦である。比丘たちよ、このように見る者は、…（中略）…‘もはやこのような状態に戻ることはない’と了知するのである。”と世尊は言われた。

๒๕-๒๗. อชฺฌตฺตาตีตาทิอนตฺตสุตฺตํ

25-27. 内過去等無我経（ないかことうむがきょう）

๑๙๒-๑๙๔. ‘‘จกฺขุ[Pg.363], ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

192-194. “比丘たちよ、過去・未来・現在の眼は無我である。……舌は無我である。……過去・未来・現在の意（こころ）は無我である。このように見て……‘この状態（阿羅漢果）のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๒๘-๓๐. พาหิราตีตาทิอนิจฺจสุตฺตํ

28-30. 外処・過去等無常経

๑๙๕-๑๙๗. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

195-197. “比丘たちよ、過去・未来・現在の色（かたち）は無常である。声……香……味……触……過去・未来・現在の法（心の対象）は無常である。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๓๑-๓๓. พาหิราตีตาทิทุกฺขสุตฺตํ

31-33. 外処・過去等苦経

๑๙๘-๒๐๐. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

198-200. “比丘たちよ、過去・未来・現在の色（かたち）は苦である。声……香……味……触……過去・未来・現在の法（心の対象）は苦である。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๓๔-๓๖. พาหิราตีตาทิอนตฺตสุตฺตํ

34-36. 外処・過去等無我経

๒๐๑-๒๐๓. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

201-203. “比丘たちよ、過去・未来・現在の色（かたち）は無無我である。声……香……味……触……過去・未来・現在の法（心の対象）は無我である。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๓๗. อชฺฌตฺตาตีตยทนิจฺจสุตฺตํ

37. 37. 内処・過去・無常なるもの経

๒๐๔. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อตีตํ. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อตีตา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… มโน อนิจฺโจ อตีโต. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

204. 204. “比丘たちよ、過去の眼は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。……舌は無常である。……過去の意（こころ）は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๓๘. อชฺฌตฺตานาคตยทนิจฺจสุตฺตํ

38. 38. 内処・未来・無常なるもの経

๒๐๕. ‘‘จกฺขุ[Pg.364], ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อนาคตํ. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อนาคตา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… มโน อนิจฺโจ อนาคโต. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

205. 205. “比丘たちよ、未来の眼は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。……未来の舌は無常である。……未来の意（こころ）は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。比丘たちよ、このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๓๙. อชฺฌตฺตปจฺจุปฺปนฺนยทนิจฺจสุตฺตํ

39. 39. 内処・現在・無常なるもの経

๒๐๖. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… มโน อนิจฺโจ ปจฺจุปฺปนฺโน. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

206. 206. “比丘たちよ、現在の眼は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。……現在の舌は無常である。……現在の意（こころ）は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๔๐-๔๒. อชฺฌตฺตาตีตาทิยํทุกฺขสุตฺตํ

40-42. 内処・過去等・苦なるもの経

๒๐๗-๒๐๙. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา…เป… มโน ทุกฺโข อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

207-209. “比丘たちよ、過去・未来・現在の眼は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。……舌は苦である。……過去・未来・現在の意（こころ）は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๔๓-๔๕. อชฺฌตฺตาตีตาทิยทนตฺตสุตฺตํ

43-45. 内処・過去等・無我なるもの経

๒๑๐-๒๑๒. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ [Pg.365] ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

210-212. “比丘たちよ、過去・未来・現在の眼は無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。……舌は無我である。……過去・未来・現在の意（こころ）は無我である。無我であるものは、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の自己ではない’と、このようにあるがままに正しい智慧をもって見るべきである。このように見て……‘この状態のために、なすべきことはもはや他にない’と知るのである。”

๔๖-๔๘. พาหิราตีตาทิยทนิจฺจสุตฺตํ

46-48. 外処・過去等・無常なるもの経

๒๑๓-๒๑๕. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

213-215. “比丘たちよ、過去・未来・現在の色（形あるもの）は無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我（本体）ではない’と、このように如実（ありのまま）に正しい智慧をもって見るべきである。声、香、味、触、法（心の対象）もまた、過去・未来・現在において無常である。無常であるものは苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない’と、このように如実に正しい智慧をもって見るべきである。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態（輪廻）のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๔๙-๕๑. พาหิราตีตาทิยํทุกฺขสุตฺตํ

49-51. 外処・過去等・苦経

๒๑๖-๒๑๘. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

216-218. “比丘たちよ、過去・未来・現在の色は苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない’と、このように如実に正しい智慧をもって見るべきである。……（中略）……声、香、味、触、法もまた、過去・未来・現在において苦である。苦であるものは無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない’と、このように如実に正しい智慧をもって見るべきである。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๕๒-๕๔. พาหิราตีตาทิยทนตฺตสุตฺตํ

52-54. 外処・過去等・無我経

๒๑๙-๒๒๑. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

219-221. “比丘たちよ、過去・未来・現在の色は無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない’と、このように如実に正しい智慧をもって見るべきである。……（中略）……声、香、味、触、法もまた、過去・未来・現在において無我である。無我であるものについて、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない’と、このように如実に正しい智慧をもって見るべきである。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๕๕. อชฺฌตฺตายตนอนิจฺจสุตฺตํ

55. 内処・無常経

๒๒๒. ‘‘จกฺขุ[Pg.366], ภิกฺขเว, อนิจฺจํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา…เป… มโน อนิจฺโจ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

222. “比丘たちよ、眼は無常である。……（中略）……舌は無常である。……（中略）……意（心）は無常である。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๕๖. อชฺฌตฺตายตนทุกฺขสุตฺตํ

56. 内処・苦経

๒๒๓. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา…เป… มโน ทุกฺโข. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

223. “比丘たちよ、眼は苦である。……（中略）……舌は苦である。……（中略）……意は苦である。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๕๗. อชฺฌตฺตายตนอนตฺตสุตฺตํ

57. 内処・無我経

๒๒๔. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนตฺตา…เป… ชิวฺหา อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

224. “比丘たちよ、眼は無我である。……（中略）……舌は無我である。……（中略）……意は無我である。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๕๘. พาหิรายตนอนิจฺจสุตฺตํ

58. 外処・無常経

๒๒๕. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

225. “比丘たちよ、色は無常である。声、香、味、触、法は無常である。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๕๙. พาหิรายตนทุกฺขสุตฺตํ

59. 外処・苦経

๒๒๖. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

226. “比丘たちよ、色は苦である。声、香、味、触、法は苦である。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

๖๐. พาหิรายตนอนตฺตสุตฺตํ

60. 外処・無我経

๒๒๗. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

227. “比丘たちよ、色は無我である。声、香、味、触、法は無我である。このように見る者は……（中略）……もはやこの状態のためにすべきことは何もないと知るのである。”

สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค สตฺตรสโม.

第六十の広説の品（サッティ・ペイヤアラ・ヴァッガ）、第十七。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（うだーん）は以下の通りである。

ฉนฺเทนฏฺฐารส โหนฺติ, อตีเตน จ ทฺเว นว;

ยทนิจฺจาฏฺฐารส วุตฺตา, ตโย อชฺฌตฺตพาหิรา;

เปยฺยาโล สฏฺฐิโก วุตฺโต, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนาติ.

欲（チャンダ）によるものが十八あり、過去によるものが二つの九（十八）ある。‘無常なるもの（ヤダニッチャ）’が十八説かれ、内処と外処の三つが説かれた。この六十の広説は、太陽の親族たる仏陀によって説かれたものである。

สุตฺตนฺตานิ สฏฺฐิ.

経の数は六十である。

๑๘. สมุทฺทวคฺโค

18. 大海の品（サムッダ・ヴァッガ）

๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตํ

1. 第一・大海経

๒๒๘. ‘‘‘สมุทฺโท[Pg.367], สมุทฺโท’ติ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ. เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. มหา เอโส, ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท; ตสฺส รูปมโย เวโค. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ จกฺขุสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคาหํ สรกฺขสํ; ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท; ตสฺส รสมโย เวโค. โย ตํ รสมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ ชิวฺหาสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคาหํ สรกฺขสํ; ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ…เป… มโน, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท; ตสฺส ธมฺมมโย เวโค. โย ตํ ธมฺมมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ มโนสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคาหํ สรกฺขสํ; ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อิทมโวจ…เป… สตฺถา –

228. “‘大海、大海’と、比丘たちよ、教えを聞かぬ凡夫は言う。しかし、比丘たちよ、聖者の規律（ヴィナヤ）においては、それは大海ではない。比丘たちよ、それはただの巨大な水の集まり、巨大な水域にすぎない。比丘たちよ、人にとって眼こそが大海である。その勢流（勢い）は色（形あるもの）から成る。その色の勢流に耐える者は、比丘たちよ、波あり、渦あり、鰐あり、羅刹ある眼の大海を渡ったと言われる。彼は彼岸に達し、陸地に立つバラモン（聖者）である。……（中略）……比丘たちよ、人にとって舌こそが大海である。その勢流は味から成る。その味の勢流に耐える者は、比丘たちよ、波あり、渦あり、鰐あり、羅刹ある舌の大海を渡ったと言われる。彼は彼岸に達し、陸地に立つバラモンである。……（中略）……比丘たちよ、人にとって意（心）こそが大海である。その勢流は法（心の対象）から成る。その法の勢流に耐える者は、比丘たちよ、波あり、渦あり、鰐あり、羅刹ある意の大海を渡ったと言われる。彼は彼岸に達し、陸地に立つバラモンである。師（仏陀）はこのように説かれた。”

‘‘โย อิมํ สมุทฺทํ สคาหํ สรกฺขสํ,สอูมึ สาวฏฺฏํ สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ;

ส เวทคู วุสิตพฺรหฺมจริโย,โลกนฺตคู ปารคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ปฐมํ;

“鰐あり、羅刹あり、波あり、渦あり、恐怖ありて渡りがたきこの大海を渡りきった者、彼は真理を知る者（ヴェーダグー）であり、梵行を完成し、世界の終焉に達し、彼岸に至った者と呼ばれる。”第一（の経）。

๒. ทุติยสมุทฺทสุตฺตํ

2. 第二・大海経

๒๒๙. ‘‘สมุทฺโท, สมุทฺโท’ติ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ. เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. มหา เอโส, ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. เอตฺถายํ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา เยภุยฺเยน สมุนฺนา ตนฺตากุลกชาตา กุลคณฺฐิกชาตา มุญฺชปพฺพชภูตา, อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ…เป….

229. “‘大海、大海’と、比丘たちよ、教えを聞かぬ凡夫は言う。しかし、比丘たちよ、聖者の規律においては、それは大海ではない。比丘たちよ、それはただの巨大な水の集まり、巨大な水域にすぎない。比丘たちよ、眼によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、貪りを生じさせる色（形あるもの）がある。比丘たちよ、聖者の規律においては、これが大海と呼ばれる。ここで、神々、魔、梵天を含むこの世界、沙門、バラモン、神、人を含むこの生類は、大部分が沈溺し、もつれた糸のようになり、鳥の巣のように絡まり、ムンジャ草やパッバジャ草のようになり、悪道、不幸な境遇、破滅、輪廻を越えることができないのである。……（中略）……”

‘‘สนฺติ[Pg.368], ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. เอตฺถายํ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา เยภุยฺเยน สมุนฺนา ตนฺตากุลกชาตา กุลคณฺฐิกชาตา มุญฺชปพฺพชภูตา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตตี’’ติ.

“比丘たちよ、舌によって認識されるべき味があり、……比丘たちよ、意によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる法（対象）がある。比丘たちよ、これは聖者の律において‘海’と呼ばれる。この海において、天人、魔、梵天を伴う世界、沙門、婆羅門、天、人を含むこの世代は、大部分が沈溺し、もつれた糸のようになり、結び目のようになり、ムンジャ草やパッバジャ草のようになり、悪趣、苦界、破滅、輪廻を越えることができない。”

‘‘ยสฺส ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

โส อิมํ สมุทฺทํ สคาหํ สรกฺขสํ, สอูมิภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ.

“貪欲と瞋恚、そして無明が消え去った者は、鰐がおり、羅刹がおり、波の恐怖があり、越えがたいこの海を渡ったのである。”

‘‘สงฺคาติโค มจฺจุชโห นิรุปธิ, ปหาสิ ทุกฺขํ อปุนพฺภวาย;

อตฺถงฺคโต โส น ปุเนติ, อโมหยี, มจฺจุราชนฺติ พฺรูมี’’ติ. ทุติยํ;

“執着を乗り越え、死を捨て、依拠（ウパディ）なく、再び生まれないために苦を捨てた。滅尽に達した彼は再び来ることがない。彼は死王を惑わしたのだと、私は説く。”（第二の経）

๓. พาฬิสิโกปมสุตฺตํ

3. “漁師の比喩の経（バーリシコーパマ・スッタ）”

๒๓๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, พาฬิสิโก อามิสคตพฬิสํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย. ตเมนํ อญฺญตโร อามิสจกฺขุ มจฺโฉ คิเลยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, มจฺโฉ คิลิตพฬิโส พาฬิสิกสฺส อนยํ อาปนฺโน พฺยสนํ อาปนฺโน ยถากามกรณีโย พาฬิสิกสฺส.

230. “比丘たちよ、例えば、漁師が餌のついた釣り針を深い池に投げ入れたとする。それを、餌に目のないある魚が飲み込んだとする。比丘たちよ、このようにして、釣り針を飲み込んだその魚は、漁師によって災難に遭い、破滅に遭い、漁師の意のままにされるのである。”

เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ฉยิเม พฬิสา โลกสฺมึ อนยาย สตฺตานํ วธาย ปาณินํ. กตเม ฉ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ, ภิกฺขุ, อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส, มารสฺส อนยํ อาปนฺโน พฺยสนํ อาปนฺโน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป….

“比丘たちよ、それと同じように、世の中には生きとし生けるものを災難に遭わせ、殺害するための六つの釣り針がある。どのような六つか。比丘たちよ、眼によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる色（形）がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるなら、比丘たちよ、この比丘は‘釣り針を飲み込んだ者’と呼ばれ、悪魔（マーラ）によって災難に遭い、破滅に遭い、悪しき者の意のままにされるのである。……比丘たちよ、舌によって認識されるべき味があり、……（中略）。”

สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ, ภิกฺขุ, อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน พฺยสนํ อาปนฺโน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต.

“比丘たちよ、意によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる法（対象）がある。もし比丘がそれを喜び、歓迎し、執着してとどまるなら、比丘たちよ、この比丘は‘釣り針を飲み込んだ者’と呼ばれ、悪魔によって災難に遭い、破滅に遭い、悪しき者の意のままにされるのである。”

‘‘สนฺติ [Pg.369] จ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส อเภทิ พฬิสํ ปริเภทิ พฬิสํ น อนยํ อาปนฺโน น พฺยสนํ อาปนฺโน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“比丘たちよ、眼によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる色がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないなら、比丘たちよ、この比丘は‘悪魔の釣り針を飲み込んでいない者’と呼ばれ、釣り針を壊し、釣り針を粉砕し、災難に遭わず、破滅に遭わず、悪しき者の意のままにされないのである。……（中略）。”

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป…. สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส อเภทิ พฬิสํ ปริเภทิ พฬิสํ น อนยํ อาปนฺโน น พฺยสนํ อาปนฺโน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’’ติ. ตติยํ.

“比丘たちよ、舌によって認識されるべき味があり、……比丘たちよ、意によって認識されるべき、望ましく、愛らしく、心に叶い、喜ばしく、欲を伴い、情欲をそそる法がある。もし比丘がそれを喜ばず、歓迎せず、執着してとどまらないなら、比丘たちよ、この比丘は‘悪魔の釣り針を飲み込んでいない者’と呼ばれ、釣り針を壊し、釣り針を粉砕し、災難に遭わず、破滅に遭わず、悪しき者の意のままにされないのである。”（第三の経）

๔. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตํ

4. “乳液の出る木の比喩の経（キーラルックホーパマ・スッタ）”

๒๓๑. ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน ตสฺส ปริตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค, โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน…เป….

231. “比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、眼によって認識されるべき色に対して、貪欲があればそれがあり、瞋恚があればそれがあり、愚痴があればそれがある。その貪欲が捨てられず、瞋恚が捨てられず、愚痴が捨てられていないなら、たとえ僅かな眼で認識されるべき色が眼の領域に現れたとしても、それらは彼の心を圧倒してしまう。ましてや、強烈な色については言うまでもない。それはなぜか。比丘たちよ、貪欲があり、瞋恚があり、愚痴があり、その貪欲が捨てられず、瞋恚が捨てられず、愚痴が捨てられていないからである。……（中略）。”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ โย ราโค โส อตฺถิ…เป….

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、舌によって認識されるべき味に対して、貪欲があればそれがあり、……（中略）。”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน, ตสฺส ปริตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค, โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส [Pg.370] อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน.

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、意によって認識されるべき法に対して、貪欲があればそれがあり、瞋恚があればそれがあり、愚痴があればそれがある。その貪欲が捨てられず、瞋恚が捨てられず、愚痴が捨てられていないなら、たとえ僅かな意で認識されるべき法が意の領域に現れたとしても、それらは彼の心を圧倒してしまう。ましてや、強烈な法については言うまでもない。それはなぜか。比丘たちよ、貪欲があり、瞋恚があり、愚痴があり、その貪欲が捨てられず、瞋恚が捨てられず、愚痴が捨てられていないからである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ขีรรุกฺโข อสฺสตฺโถ วา นิคฺโรโธ วา ปิลกฺโข วา อุทุมฺพโร วา ทหโร ตรุโณ โกมารโก. ตเมนํ ปุริโส ติณฺหาย กุฐาริยา ยโต ยโต อาภินฺเทยฺย อาคจฺเฉยฺย ขีร’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘ยญฺหิ, ภนฺเต, ขีรํ ตํ อตฺถี’’ติ.

“比丘たちよ、例えば、乳液の出る木、すなわちアッサッタ樹、ニグローダ樹、ピラッカ樹、あるいはウドゥンバラ樹があり、それが若く、瑞々しく、幼木であるとする。それを、ある人が鋭い斧でどこを切りつけたとしても、乳液が流れ出るだろうか。”“はい、世尊よ。”“それはなぜか。”“世尊よ、そこに乳液があるからです。”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน, ตสฺส ปริตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน…เป….

“比丘たちよ、それと同じように、どのような比丘であれ比丘尼であれ、眼によって認識されるべき諸々の色（形や色）に対して、貪欲があり、瞋恚があり、愚痴があり、その貪欲が捨てられておらず、その瞋恚が捨てられておらず、その愚痴が捨てられていないなら、たとえ僅かな眼によって認識されるべき色が眼の射程に入ったとしても、それらは彼の心を完全にとらえてしまいます。ましてや、強烈な（魅力的な）色については言うまでもありません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、貪欲があり、瞋恚があり、愚痴があり、その貪欲が捨てられておらず、その瞋恚が捨てられておらず、その愚痴が捨てられていないからです。…（中略）…”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ โย ราโค โส อตฺถิ…เป….

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、舌によって認識されるべき諸々の味に対して、貪欲があり、…（中略）…”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน, ตสฺส ปริตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน.

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、意（こころ）によって認識されるべき諸々の法（対象）に対して、貪欲があり、瞋恚があり、愚痴があり、その貪欲が捨てられておらず、その瞋恚が捨てられておらず、その愚痴が捨てられていないなら、たとえ僅かな意によって認識されるべき法が意の射程に入ったとしても、それらは彼の心を完全にとらえてしまいます。ましてや、強烈な法については言うまでもありません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、貪欲があり、瞋恚があり、愚痴があり、その貪欲が捨てられておらず、その瞋恚が捨てられておらず、その愚痴が捨てられていないからです。”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส [Pg.371] ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน…เป….

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、眼によって認識されるべき諸々の色に対して、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているなら、たとえ強烈な眼によって認識されるべき色が眼の射程に入ったとしても、それらは彼の心を完全にとらえることはありません。ましてや、僅かな色については言うまでもありません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているからです。…（中略）…”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป… มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ขีรรุกฺโข อสฺสตฺโถ วา นิคฺโรโธ วา ปิลกฺโข วา อุทุมฺพโร วา สุกฺโข โกลาโป เตโรวสฺสิโก. ตเมนํ ปุริโส ติณฺหาย กุฐาริยา ยโต ยโต อาภินฺเทยฺย อาคจฺเฉยฺย ขีร’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘ยญฺหิ, ภนฺเต, ขีรํ ตํ นตฺถี’’ติ.

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、舌によって認識されるべき諸々の味に対して、…（中略）…意によって認識されるべき諸々の法に対して、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているなら、たとえ強烈な意によって認識されるべき法が意の射程に入ったとしても、それらは彼の心を完全にとらえることはありません。ましてや、僅かな法については言うまでもありません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているからです。比丘たちよ、例えば、アッサッタ樹（菩提樹）、ニグローダ樹（インドボダイジュ）、ピラッカ樹、あるいはウドゥンバラ樹（イチジク）といった乳液を出す木が、枯れて腐り、三年間も雨にさらされていたとしましょう。ある人が鋭い斧で、その木のあちこちを切り刻んだとして、乳液が出てくるでしょうか。”“いいえ、尊師よ、出てきません。”“それはなぜでしょうか。”“尊師よ、そこには乳液がないからです。”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน…เป….

“比丘たちよ、それと同じように、どのような比丘であれ比丘尼であれ、眼によって認識されるべき諸々の色に対して、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているなら、たとえ強烈な眼によって認識されるべき色が眼の射程に入ったとしても、それらは彼の心を完全にとらえることはありません。ましてや、僅かな色については言うまでもありません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているからです。…（中略）…”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป….

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、舌によって認識されるべき諸々の味に対して、…（中略）…”

‘‘ยสฺส [Pg.372] กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน’’ติ. จตุตฺถํ.

“比丘たちよ、どのような比丘であれ比丘尼であれ、意によって認識されるべき諸々の法に対して、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているなら、たとえ強烈な意によって認識されるべき法が意の射程に入ったとしても、それらは彼の心を完全にとらえることはありません。ましてや、僅かな法については言うまでもありません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、貪欲がなく、瞋恚がなく、愚痴がなく、その貪欲が捨てられており、その瞋恚が捨てられており、その愚痴が捨てられているからです。”第四（の経）。

๕. โกฏฺฐิกสุตฺตํ

5. コーッティカ経

๒๓๒. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

232. ある時、尊者サーリプッタと尊者マハーコーッティカは、バラナシのイシパタナにあるミガダーヤ（鹿野苑）に滞在していた。その時、尊者マハーコーッティカは夕刻に瞑想から立ち上がり、尊者サーリプッタのもとへ赴いた。赴いてから、尊者サーリプッタと共に親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った尊者マハーコーッティカは、尊者サーリプッタに次のように言った。

‘‘กึ นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ…เป… ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ …เป… มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, ธมฺมา มนสฺส สํโยชน’’นฺติ?

“友サーリプッタよ、眼が諸々の色の束縛（結）なのでしょうか、それとも諸々の色が眼の束縛なのでしょうか。…（中略）…舌が諸々の味の束縛なのでしょうか、それとも諸々の味が舌の束縛なのでしょうか。…（中略）…意が諸々の法の束縛なのでしょうか、それとも諸々の法が意の束縛なのでしょうか。”

‘‘น โข, อาวุโส โกฏฺฐิก, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“友コッティカよ、眼が諸々の色の結（結びつき）なのではなく、諸々の色が眼の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪（よくとん）、それがそこにおける結なのです。……舌が諸々の味の結なのではなく、諸々の味が舌の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結なのです。……意（こころ）が諸々の法の結なのではなく、諸々の法が意の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結なのです。”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กาโฬ จ พลีพทฺโท โอทาโต จ พลีพทฺโท เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา อสฺสุ. โย นุ โข เอวํ [Pg.373] วเทยฺย – ‘กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชน’นฺติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘น โข, อาวุโส, กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, น โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ. เยน จ โข เต เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“友よ、例えば、黒い雄牛と白い雄牛が、一本の紐あるいは綱によって繋がれているとしましょう。もし誰かが、‘黒い雄牛が白い雄牛の結であり、白い雄牛が黒い雄牛の結である’と言ったとしたら、その人は正しく語っていると言えるでしょうか？”“友よ、そうではありません。”“友よ、黒い雄牛が白い雄牛の結なのではなく、白い雄牛が黒い雄牛の結なのでもありません。それら二頭が一本の紐あるいは綱によって繋がれている、その（紐や綱）こそが、そこにおける結なのです。”

‘‘เอวเมว โข, อาวุโส, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“友よ、それと同じように、眼が諸々の色の結なのではなく、諸々の色が眼の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結なのです。……舌が諸々の味の結なのではなく……意が諸々の法の結なのではなく、諸々の法が意の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結なのです。”

‘‘จกฺขุ วา, อาวุโส, รูปานํ สํโยชนํ อภวิสฺส, รูปา วา จกฺขุสฺส สํโยชนํ, นยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ยสฺมา จ โข, อาวุโส, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ, ตสฺมา พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย…เป….

“友よ、もし眼が諸々の色の結であったり、諸々の色が眼の結であったりするならば、苦しみの滅尽のためのこの梵行（清浄行）の生活は成り立たないでしょう。しかし、友よ、眼が諸々の色の結なのではなく、諸々の色が眼の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結であるからこそ、苦しみの滅尽のための梵行の生活が成り立つのです。……”

‘‘ชิวฺหา, อาวุโส, รสานํ สํโยชนํ อภวิสฺส, รสา วา ชิวฺหาย สํโยชนํ, นยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ยสฺมา จ โข, อาวุโส, น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ, ตสฺมา พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย…เป….

“友よ、もし舌が諸々の味の結であったり、諸々の味が舌の結であったりするならば、苦しみの滅尽のためのこの梵行の生活は成り立たないでしょう。しかし、友よ、舌が諸々の味の結なのではなく、諸々の味が舌の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結であるからこそ、苦しみの滅尽のための梵行の生活が成り立つのです。……”

‘‘มโน วา, อาวุโส, ธมฺมานํ สํโยชนํ อภวิสฺส, ธมฺมา วา มนสฺส สํโยชนํ, นยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ยสฺมา จ โข, อาวุโส, น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ, ตสฺมา พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย.

“友よ、もし意が諸々の法の結であったり、諸々の法が意の結であったりするならば、苦しみの滅尽のためのこの梵行の生活は成り立たないでしょう。しかし、友よ、意が諸々の法の結なのではなく、諸々の法が意の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結であるからこそ、苦しみの滅尽のための梵行の生活が成り立つのです。”

‘‘อิมินาเปตํ[Pg.374], อาวุโส, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“友よ、この方法（教えの門）によっても、眼が諸々の色の結なのではなく、諸々の色が眼の結なのでもなく、それら両者に縁って生じる欲貪こそがそこにおける結であるということを知るべきです。……舌が諸々の味の結なのではなく……意が諸々の法の結なのではなく、諸々の法が意の結なのでもありません。それら両者に縁って生じる欲貪、それがそこにおける結なのです。”

‘‘สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต จกฺขุ. ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต โสตํ. สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต ฆานํ. ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต ชิวฺหา. สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต กาโย. ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต มโน. วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา.

“友よ、世尊には眼があります。世尊は眼によって色を見られます。しかし、世尊には欲貪がありません。世尊はよく解脱された心を持っておられます。友よ、世尊には耳があります。世尊は耳によって音を聞かれます。しかし、世尊には欲貪がありません。世尊はよく解脱された心を持っておられます。友よ、世尊には鼻があります。世尊は鼻によって香りを嗅がれます。しかし、世尊には欲貪がありません。世尊はよく解脱された心を持っておられます。友よ、世尊には舌があります。世尊は舌によって味を味わわれます。しかし、世尊には欲貪がありません。世尊はよく解脱された心を持っておられます。友よ、世尊には体があります。世尊は体によって触れられるものに触れられます。しかし、世尊には欲貪がありません。世尊はよく解脱された心を持っておられます。友よ、世尊には意があります。世尊は意によって法を認識されます。しかし、世尊には欲貪がありません。世尊はよく解脱された心を持っておられます。”

‘‘อิมินา โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น โสตํ… น ฆานํ… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น กาโย… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ปญฺจมํ.

“友よ、この方法によって、眼が諸々の色の結なのではなく、諸々の色が眼の結なのでもなく、それら両者に縁って生じる欲貪こそがそこにおける結であるということを知るべきです。耳も……鼻も……舌が諸々の味の結なのではなく、諸々の味が舌の結なのでもなく、それら両者に縁って生じる欲貪こそがそこにおける結なのです。体も……意が諸々の法の結なのではなく、諸々の法が意の結なのでもなく、それら両者に縁って生じる欲貪こそがそこにおける結なのです。”第五（の経）。

๖. กามภูสุตฺตํ

6. カマブー・スッタ（カマブー経）

๒๓๓. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ อานนฺโท อายสฺมา จ กามภู โกสมฺพิยํ วิหรนฺติ โฆสิตาราเม. อถ โข อายสฺมา กามภู สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ [Pg.375] กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา กามภู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ –

233. ある時、尊者アーナンダと尊者カーマブーは、コーサンビーのゴーシタ園に滞在していた。その時、尊者カーマブーは夕刻に独坐（瞑想）から立ち上がり、尊者アーナンダのもとへ赴いた。赴いて、尊者アーナンダと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき会話を終えて、一方に座った。一方に座った尊者カーマブーは、尊者アーナンダに次のように言った。

‘‘กึ นุ โข, อาวุโส อานนฺท, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ…เป… ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ…เป… มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, ธมฺมา มนสฺส สํโยชน’’นฺติ?

“友アーナンダよ、眼は諸々の色の結（繋縛）であり、色は眼の結なのでしょうか。……（中略）……舌は諸々の味の結であり、味は舌の結なのでしょうか。……（中略）……意（心）は諸々の法の結であり、法は意の結なのでしょうか”

‘‘น โข, อาวุโส กามภู, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“友カーマブーよ、眼が諸々の色の結なのではなく、色が眼の結なのでもありません。それら両者に依存して生じる欲貪（よくとん）、それがそこにおける結なのです。……（中略）……舌が諸々の味の結なのではなく、味が舌の結なのでもありません。……（中略）……意が諸々の法の結なのではなく、法が意の結なのでもありません。それら両者に依存して生じる欲貪、それがそこにおける結なのです”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กาโฬ จ พลีพทฺโท โอทาโต จ พลีพทฺโท เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา อสฺสุ. โย นุ โข เอวํ วเทยฺย – ‘กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชน’นฺติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘น โข, อาวุโส, กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, นปิ โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ. เยน จ โข เต เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. เอวเมว โข, อาวุโส, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา…เป… น มโน…เป… ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

“友よ、例えば、黒い牡牛と白い牡牛が一本の繋ぎ縄や軛（くびき）によって繋がれているとしましょう。ある人が‘黒い牡牛は白い牡牛の結であり、白い牡牛は黒い牡牛の結である’と言ったとしたら、その人は正しく語っていると言えるでしょうか”“いいえ、友よ、そうではありません”“友よ、黒い牡牛が白い牡牛の結なのではなく、白い牡牛が黒い牡牛の結なのでもありません。それら二頭が一本の繋ぎ縄や軛によって繋がれている、その縄や軛こそがそこにおける結なのです。友よ、それと同じように、眼が諸々の色の結なのではなく、色が眼の結なのでもありません。……（中略）……舌も……（中略）……意も……（中略）……それら両者に依存して生じる欲貪、それがそこにおける結なのです”第六（の経）。

๗. อุทายีสุตฺตํ

7. ウダーイー経

๒๓๔. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ อานนฺโท อายสฺมา จ อุทายี โกสมฺพิยํ วิหรนฺติ โฆสิตาราเม. อถ โข อายสฺมา อุทายี สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อุทายี อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ –

234. ある時、尊者アーナンダと尊者ウダーイーは、コーサンビーのゴーシタ園に滞在していた。その時、尊者ウダーイーは夕刻に独坐から立ち上がり、尊者アーナンダのもとへ赴いた。赴いて、尊者アーナンダと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき会話を終えて、一方に座った。一方に座った尊者ウダーイーは、尊者アーナンダに次のように言った。

‘‘ยเถว [Pg.376] นุ โข, อาวุโส อานนฺท, อยํ กาโย ภควตา อเนกปริยาเยน อกฺขาโต วิวโฏ ปกาสิโต – ‘อิติปายํ กาโย อนตฺตา’ติ, สกฺกา เอวเมว วิญฺญาณํ ปิทํ อาจิกฺขิตุํ เทเสตุํ ปญฺญเปตุํ ปฏฺฐเปตุํ วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ?

“友アーナンダよ、世尊によって、この身体が様々な方法で‘このように、この身体は無我である’と説かれ、開示され、明らかにされたように、同じように、この意識（識）についても‘このように、この意識は無我である’と告げ、教え、示し、確立し、開示し、分別し、明白にすることは可能でしょうか”

‘‘ยเถว โข, อาวุโส อุทายี, อยํ กาโย ภควตา อเนกปริยาเยน อกฺขาโต วิวโฏ ปกาสิโต – ‘อิติปายํ กาโย อนตฺตา’ติ, สกฺกา เอวเมว วิญฺญาณํ ปิทํ อาจิกฺขิตุํ เทเสตุํ ปญฺญเปตุํ ปฏฺฐเปตุํ วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ.

“友ウダーイーよ、世尊によって、この身体が様々な方法で‘このように、この身体は無我である’と説かれ、開示され、明らかにされたように、同じように、この意識についても‘このように、この意識は無我である’と告げ、教え、示し、確立し、開示し、分別し、明白にすることは可能です”

‘‘จกฺขุญฺจ, อาวุโส, ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘โย จาวุโส, เหตุ, โย จ ปจฺจโย จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย. อปิ นุ โข จกฺขุวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน ภควตา อกฺขาตํ วิวฏํ ปกาสิตํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ…เป….

“友よ、眼と諸々の色に依存して眼識が生じるのではありませんか”“その通りです、友よ”“友よ、眼識が生じるための原因と条件があり、その原因と条件が、全く、あらゆる点において、余すところなく滅したならば、果たして眼識は認められるでしょうか”“いいえ、友よ、認められません”“友よ、この方法によっても、世尊によって‘このように、この意識は無我である’と説かれ、開示され、明らかにされているのです。……（中略）……”

‘‘ชิวฺหญฺจาวุโส, ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘โย จาวุโส, เหตุ โย จ ปจฺจโย ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย, อปิ นุ โข ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน ภควตา อกฺขาตํ วิวฏํ ปกาสิตํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ…เป….

“友よ、舌と諸々の味に依存して舌識が生じるのではありませんか”“その通りです、友よ”“友よ、舌識が生じるための原因と条件があり、その原因と条件が、全く、あらゆる点において、余すところなく滅したならば、果たして舌識は認められるでしょうか”“いいえ、友よ、認められません”“友よ、この方法によっても、世尊によって‘このように、この意識は無我である’と説かれ、開示され、明らかにされているのです。……（中略）……”

‘‘มนญฺจาวุโส, ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘โย จาวุโส, เหตุ, โย จ ปจฺจโย มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย, อปิ นุ โข มโนวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน ภควตา อกฺขาตํ วิวฏํ ปกาสิตํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ.

“友よ、意（心）と諸々の法に依存して意識が生じるのではありませんか”“その通りです、友よ”“友よ、意識が生じるための原因と条件があり、その原因と条件が、全く、あらゆる点において、余すところなく滅したならば、果たして意識は認められるでしょうか”“いいえ、友よ、認められません”“友よ、この方法によっても、世尊によって‘このように、この意識は無我である’と説かれ、開示され、明らかにされているのです”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ จรมาโน ติณฺหํ กุฐารึ อาทาย วนํ ปวิเสยฺย. โส ตตฺถ [Pg.377] ปสฺเสยฺย มหนฺตํ กทลิกฺขนฺธํ อุชุํ นวํ อกุกฺกุกชาตํ. ตเมนํ มูเล ฉินฺเทยฺย; มูเล เฉตฺวา อคฺเค ฉินฺเทยฺย; อคฺเค เฉตฺวา ปตฺตวฏฺฏึ วินิพฺภุเชยฺย. โส ตตฺถ เผคฺคุมฺปิ นาธิคจฺเฉยฺย, กุโต สารํ! เอวเมว โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ เนวตฺตานํ น อตฺตนิยํ สมนุปสฺสติ. โส เอวํ อสมนุปสฺสนฺโต น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

“友よ、例えば、芯材を求め、芯材を探し、芯材を求めて歩き回る人が、鋭い斧を持って森に入ったとします。彼はそこで、大きく、真っ直ぐで、新しく、芯のないバナナの幹を見つけるでしょう。彼はそれを根元で切り、根元を切ってから先端を切り、先端を切ってから葉の重なりを剥ぎ取るでしょう。彼はそこにおいて、辺材（白太）さえも見つけることができないのに、どうして芯材を見つけることができるでしょうか。友よ、それと同じように、比丘は六つの触の場所（六触処）において、自己をも、自己に属するものをも見ません。彼はそのように見ないことで、世の中の何ものにも執着しません。執着しないので、渇望（苦悩）しません。渇望しないので、自ら完全に涅槃に入ります。‘生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこの状態（輪廻）のためにこれ以上なすべきことはない’と知るのです。”第七の経。

๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตํ

8. 燃焼の講話（アーディッタ・パリヤーヤ・スッタ）

๒๓๕. ‘‘อาทิตฺตปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตปริยาโย, ธมฺมปริยาโย? วรํ, ภิกฺขเว, ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา, ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

235. “比丘たちよ、汝らに‘燃焼の講話’という法門を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、燃焼の講話、法門とはどのようなものか。比丘たちよ、熱く燃え、炎を上げ、光を放つ鉄の棒で眼根を突き刺される方が、眼で認識される諸々の形態（色）において、相（全体像）や随好（細部）を捉えることよりは、まだましである。比丘たちよ、もし相の味わいに執着した意識、あるいは随好の味わいに執着した意識が（対象に）留まったまま、その時に命を終えるならば、地獄か、あるいは動物の胎（畜生道）という二つの行く末（趣）のいずれかに行くということが起こり得るからである。比丘たちよ、私はこの過失を見て、このように説くのである。”

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ติณฺเหน อโยสงฺกุนา อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน โสตินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว โสตวิญฺเญยฺเยสุ สทฺเทสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลงฺกเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“比丘たちよ、鋭く、熱く燃え、炎を上げ、光を放つ鉄の串で耳根を突き刺される方が、耳で認識される諸々の音において、相や随好を捉えることよりは、まだましである。比丘たちよ、もし相の味わいに執着した意識、あるいは随好の味わいに執着した意識が留まったまま、その時に命を終えるならば、地獄か、あるいは動物の胎という二つの行く末のいずれかに行くということが起こり得るからである。比丘たちよ、私はこの過失を見て、このように説くのである。”

‘‘วรํ[Pg.378], ภิกฺขเว, ติณฺเหน นขจฺเฉทเนน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ฆานินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว ฆานวิญฺเญยฺเยสุ คนฺเธสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“比丘たちよ、鋭い爪切りで、熱く燃え、炎を上げ、光を放ちながら鼻根を突き刺される方が、鼻で認識される諸々の香において、相や随好を捉えることよりは、まだましである。比丘たちよ、もし相の味わいに執着した意識、あるいは随好の味わいに執着した意識が留まったまま、その時に命を終えるならば、地獄か、あるいは動物の胎という二つの行く末のいずれかに行くということが起こり得るからである。比丘たちよ、私はこの過失を見て、このように説くのである。”

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ติณฺเหน ขุเรน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ชิวฺหินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“比丘たちよ、鋭い剃刀で、熱く燃え、炎を上げ、光を放ちながら舌根を切り裂かれる方が、舌で認識される諸々の味において、相や随好を捉えることよりは、まだましである。比丘たちよ、もし相の味わいに執着した意識、あるいは随好の味わいに執着した意識が留まったまま、その時に命を終えるならば、地獄か、あるいは動物の胎という二つの行く末のいずれかに行くということが起こり得るからである。比丘たちよ、私はこの過失を見て、このように説くのである。”

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ติณฺหาย สตฺติยา อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย กายินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว กายวิญฺเญยฺเยสุ โผฏฺฐพฺเพสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“比丘たちよ、鋭い槍で、熱く燃え、炎を上げ、光を放ちながら身根を突き刺される方が、身で認識される諸々の触れられるもの（触）において、相や随好を捉えることよりは、まだましである。比丘たちよ、もし相の味わいに執着した意識、あるいは随好の味わいに執着した意識が留まったまま、その時に命を終えるならば、地獄か、あるいは動物の胎という二つの行く末のいずれかに行くということが起こり得るからである。比丘たちよ、私はこの過失を見て、このように説くのである。”

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, โสตฺตํ. โสตฺตํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, วญฺฌํ ชีวิตานํ วทามิ, อผลํ ชีวิตานํ วทามิ, โมมูหํ ชีวิตานํ วทามิ, น ตฺเวว ตถารูเป วิตกฺเก วิตกฺเกยฺย ยถารูปานํ วิตกฺกานํ วสํ คโต สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, วญฺฌํ ชีวิตานํ อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“比丘たちよ、眠っている方がまだましである。比丘たちよ、しかしながら、私は生きている者たちにとって、眠りは不毛であり、無益であり、愚かなことであると説く。しかし、そのような思考に支配されてサンガ（僧団）を分裂させるような思考を巡らせるよりは、眠っている方がましである。比丘たちよ、私は生きている者たちにとってのこの過失を見て、このように説くのである。”

‘‘ตตฺถ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ติฏฺฐตุ ตาว ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ’’’.

“比丘たちよ、そこにおいて、よく学んだ聖なる弟子はこのように思索する。‘熱く燃え、炎を上げ、光を放つ鉄の棒で眼根を突き刺されることはさておき、今、私はこれだけを心に留めよう。すなわち、眼は無常であり、諸々の形態（色）は無常であり、眼識は無常であり、眼触は無常である。眼触を縁として生じる、楽であれ苦であれ不苦不楽であれ、いかなる受もまた無常である’と。”

‘‘ติฏฺฐตุ [Pg.379] ตาว ติณฺเหน อโยสงฺกุนา อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน โสตินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ โสตํ อนิจฺจํ, สทฺทา อนิจฺจา, โสตวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, โสตสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ โสตสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ.

“赤く焼け、燃え盛り、光を放つ鋭い鉄の串で耳根を貫くことは、ひとまずおいておこう。今、私はまさにこのことを作意しよう。‘耳は無常であり、声は無常であり、耳識は無常であり、耳触は無常である。耳触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常である’と。”

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ติณฺเหน นขจฺเฉทเนน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ฆานินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ ฆานํ อนิจฺจํ, คนฺธา อนิจฺจา, ฆานวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, ฆานสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ ฆานสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ…เป… ตมฺปิ อนิจฺจํ.

“赤く焼け、燃え盛り、光を放つ鋭い爪切りで鼻根を貫くことは、ひとまずおいておこう。今、私はまさにこのことを作意しよう。‘鼻は無常であり、香は無常であり、鼻識は無常であり、鼻触は無常である。鼻触を縁として生じる受もまた……無常である’と。”

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ติณฺเหน ขุเรน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ชิวฺหินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ ชิวฺหา อนิจฺจา, รสา อนิจฺจา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ…เป… ตมฺปิ อนิจฺจํ.

“赤く焼け、燃え盛り、光を放つ鋭い剃刀で舌根を切り裂くことは、ひとまずおいておこう。今、私はまさにこのことを作意しよう。‘舌は無常であり、味は無常であり、舌識は無常であり、舌触は無常である。舌触を縁として生じる受もまた……無常である’と。”

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ติณฺหาย สตฺติยา อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย กายินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ กาโย อนิจฺโจ, โผฏฺฐพฺพา อนิจฺจา, กายวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, กายสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ กายสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ…เป… ตมฺปิ อนิจฺจํ.

“赤く焼け、燃え盛り、光を放つ鋭い槍で身根を突き刺すことは、ひとまずおいておこう。今、私はまさにこのことを作意しよう。‘身は無常であり、触は無常であり、身識は無常であり、身触は無常である。身触を縁として生じる受もまた……無常である’と。”

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว โสตฺตํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ มโน อนิจฺโจ, ธมฺมา อนิจฺจา, มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ’’.

“眠っていることは、ひとまずおいておこう。今、私はまさにこのことを作意しよう。‘意は無常であり、法は無常であり、意識は無常であり、意触は無常である。意触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の受もまた、無常である’と。”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, อาทิตฺตปริยาโย, ธมฺมปริยาโย’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、眼を厭離し、色を厭離し、眼識を厭離し、眼触を厭離し……意触を縁として生じる楽、苦、あるいは不苦不楽の受をも厭離する。厭離するがゆえに離欲し、離欲するがゆえに解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない’と知るのである。比丘たちよ、これが‘燃焼の法門’という法門である。”第八（燃焼法門経）。

๙. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตํ

9. 第一・手足譬喩経

๒๓๖. ‘‘หตฺเถสุ[Pg.380], ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ ปญฺญายติ; ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม ปญฺญายติ; ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ ปญฺญายติ; กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา ปญฺญายติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย สติ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… มนสฺมึ สติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป….

236. “比丘たちよ、手があるとき、取ることや置くことが認められる。足があるとき、進むことや退くことが認められる。関節があるとき、曲げることや伸ばすことが認められる。腹があるとき、飢えや渇きが認められる。比丘たちよ、それと同じように、眼があるとき、眼触を縁として、内なる楽や苦が生じる。……舌があるとき……意があるとき、意触を縁として、内なる楽や苦が生じるのである。”

‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, อสติ อาทานนิกฺเขปนํ น ปญฺญายติ; ปาเทสุ อสติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม น ปญฺญายติ; ปพฺเพสุ อสติ สมิญฺชนปสารณํ น ปญฺญายติ; กุจฺฉิสฺมึ อสติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา น ปญฺญายติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ อสติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย อสติ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ…เป… มนสฺมึ อสติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. นวมํ.

“比丘たちよ、手がないとき、取ることや置くことは認められない。足がないとき、進むことや退くことは認められない。関節がないとき、曲げることや伸ばすことは認められない。腹がないとき、飢えや渇きは認められない。比丘たちよ、それと同じように、眼がないとき、眼触を縁として、内なる楽や苦が生じることはない。……舌がないとき……意がないとき、意触を縁として、内なる楽や苦が生じることはないのである。”第九。

๑๐. ทุติยหตฺถปาโทปมสุตฺตํ

10. 第二・手足譬喩経

๒๓๗. ‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ โหติ; ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม โหติ; ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ โหติ; กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา โหติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย สติ…เป… มนสฺมึ สติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป….

237. “比丘たちよ、手があるとき、取ることや置くことが生じる。足があるとき、進むことや退くことが生じる。関節があるとき、曲げることや伸ばすことが生じる。腹があるとき、飢えや渇きが生じる。比丘たちよ、それと同じように、眼があるとき、眼触を縁として、内なる楽や苦が生じる。……舌があるとき……意があるとき、意触を縁として、内なる楽や苦が生じるのである。”

‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, อสติ อาทานนิกฺเขปนํ น โหติ; ปาเทสุ อสติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม น โหติ; ปพฺเพสุ อสติ สมิญฺชนปสารณํ น โหติ; กุจฺฉิสฺมึ อสติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา น โหติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ อสติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย อสติ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ…เป… มนสฺมึ อสติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、手がないとき、取ることや置くことは生じない。足がないとき、進むことや退くことは生じない。関節がないとき、曲げることや伸ばすことは生じない。腹がないとき、飢えや渇きは生じない。比丘たちよ、それと同じように、眼がないとき、眼触を縁として、内なる楽や苦が生じることはない。……舌がないとき……意がないとき、意触を縁として、内なる楽や苦が生じることはないのである。”第十。

สมุทฺทวคฺโค อฏฺฐรสโม.

第十八・大海品（完）

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（まとめの詩）は以下の通り。

ทฺเว [Pg.381] สมุทฺทา พาฬิสิโก, ขีรรุกฺเขน โกฏฺฐิโก;

กามภู อุทายี เจว, อาทิตฺเตน จ อฏฺฐมํ;

หตฺถปาทูปมา ทฺเวติ, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

“二つの大海（経）、漁師（経）、乳樹（経）、コッティカ（経）、カーマブー（経）、ウダーイ（経）が七番目、燃焼（経）が八番目、二つの手足譬喩（経）があり、それゆえに（この）品と呼ばれる。”

๑๙. อาสีวิสวคฺโค

19. 毒蛇品

๑. อาสีวิโสปมสุตฺตํ

1. 毒蛇譬喩経

๒๓๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม สุขกาโม ทุกฺขปฺปฏิกูโล. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อิเม เต, อมฺโภ ปุริส, จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสา กาเลน กาลํ วุฏฺฐาเปตพฺพา, กาเลน กาลํ นฺหาเปตพฺพา, กาเลน กาลํ โภเชตพฺพา, กาเลน กาลํ สํเวเสตพฺพา. ยทา จ โข เต, อมฺโภ ปุริส, อิเมสํ จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ อญฺญตโร วา อญฺญตโร วา กุปฺปิสฺสติ, ตโต ตฺวํ, อมฺโภ ปุริส, มรณํ วา นิคจฺฉสิ, มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

238. “比丘たちよ、例えば、猛烈な威力があり、恐ろしい毒を持つ四匹の毒蛇がいるとする。そこに、生を望み、死を望まず、楽を求め、苦を厭う一人の男がやって来たとしよう。人々は彼にこう言う。‘おい、お前。これら猛烈な威力があり、恐ろしい毒を持つ四匹の毒蛇を、時宜に応じて起こし、時宜に応じて入浴させ、時宜に応じて食事を与え、時宜に応じて寝かせなければならない。おい、お前。もし、これら猛烈な威力があり、恐ろしい毒を持つ四匹の毒蛇のうち、いずれか一匹でも怒ったならば、その時、お前は死に至るか、あるいは死ぬほどの苦しみを受けるだろう。おい、お前。お前がなすべきことをなせ’と。”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ เยน วา เตน วา ปลาเยถ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อิเม โข, อมฺโภ ปุริส, ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา, ยตฺเถว นํ ปสฺสิสฺสาม ตตฺเถว ชีวิตา โวโรเปสฺสามาติ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

“比丘たちよ、そこでその男は、猛烈な威力があり、恐ろしい毒を持つ四匹の毒蛇を恐れて、あちらこちらへと逃げ去るだろう。人々は彼にこう言う。‘おい、お前。これら五人の殺戮者である敵が、お前のすぐ後ろから追いかけてきているぞ。“彼を見つけ次第、その場で命を奪ってやろう”と言いながらな。おい、お前。お前がなすべきことをなせ’と。”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ, ภีโต ปญฺจนฺนํ วธกานํ ปจฺจตฺถิกานํ เยน วา เตน วา ปลาเยถ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อยํ เต, อมฺโภ ปุริส, ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโก ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ ยตฺเถว นํ ปสฺสิสฺสามิ ตตฺเถว สิโร ปาเตสฺสามีติ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

“比丘たちよ、そこでその男は、四匹の毒蛇を恐れ、五人の殺戮者である敵を恐れて、あちらこちらへと逃げ去るだろう。人々は彼にこう言う。‘おい、お前。この六人目の、お前の身近に潜む殺戮者が、剣を振りかざして、お前のすぐ後ろから追いかけてきているぞ。“彼を見つけ次第、その場で首をはねてやろう”と言いながらな。おい、お前。お前がなすべきことをなせ’と。”

‘‘อถ [Pg.382] โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ, ภีโต ปญฺจนฺนํ วธกานํ ปจฺจตฺถิกานํ, ภีโต ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส วธกสฺส อุกฺขิตฺตาสิกสฺส เยน วา เตน วา ปลาเยถ. โส ปสฺเสยฺย สุญฺญํ คามํ. ยญฺญเทว ฆรํ ปวิเสยฺย ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺย ตุจฺฉกญฺเญว ปวิเสยฺย สุญฺญกญฺเญว ปวิเสยฺย. ยญฺญเทว ภาชนํ ปริมเสยฺย ริตฺตกญฺเญว ปริมเสยฺย ตุจฺฉกญฺเญว ปริมเสยฺย สุญฺญกญฺเญว ปริมเสยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อิทานิ, อมฺโภ ปุริส, อิมํ สุญฺญํ คามํ โจรา คามฆาตกา ปวิสนฺติ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

“比丘たちよ、そこでその男は、四匹の毒蛇を恐れ、五人の殺戮者である敵を恐れ、剣を振りかざした六人目の身近な殺戮者を恐れて、あちらこちらへと逃げ去るだろう。彼は空っぽの村を見つける。彼がいかなる家に入ろうとも、そこは空虚で、うつろで、空っぽである。彼がいかなる器に触れようとも、それは空虚で、うつろで、空っぽである。人々は彼にこう言う。‘おい、お前。今、村を襲う盗賊たちが、この空っぽの村に入ってこようとしているぞ。おい、お前。お前がなすべきことをなせ’と。”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ, ภีโต ปญฺจนฺนํ วธกานํ ปจฺจตฺถิกานํ, ภีโต ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส วธกสฺส อุกฺขิตฺตาสิกสฺส, ภีโต โจรานํ คามฆาตกานํ เยน วา เตน วา ปลาเยถ. โส ปสฺเสยฺย มหนฺตํ อุทกณฺณวํ โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ. น จสฺส นาวา สนฺตารณี อุตฺตรเสตุ วา อปารา ปารํ คมนาย. อถ โข, ภิกฺขเว, ตสฺส ปุริสสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ โข มหาอุทกณฺณโว โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ, นตฺถิ จ นาวา สนฺตารณี อุตฺตรเสตุ วา อปารา ปารํ คมนาย. ยํนูนาหํ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ สํกฑฺฒิตฺวา กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตํ กุลฺลํ นิสฺสาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมมาโน โสตฺถินา ปารํ คจฺเฉยฺย’’’นฺติ.

“比丘たちよ、そこでその男は、四匹の毒蛇を恐れ、五人の殺戮者である敵を恐れ、剣を振りかざした六人目の身近な殺戮者を恐れ、村を襲う盗賊たちを恐れて、あちらこちらへと逃げ去るだろう。彼は巨大な大海原を目にする。こちらの岸は危難に満ちて恐ろしく、あちらの岸は安穏で恐れがない。しかし、あちらの岸へ渡るための舟も橋もない。比丘たちよ、そこでその男はこう思うだろう。‘この巨大な大海原において、こちらの岸は危難に満ちて恐ろしく、あちらの岸は安穏で恐れがない。しかし、あちらの岸へ渡るための舟も橋もない。いっそのこと、私は草や木、枝や葉を集めて筏を組み、その筏に頼って、手と足で努力して、無事にあちらの岸へ渡ることにしよう’と。”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ สํกฑฺฒิตฺวา กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตํ กุลฺลํ นิสฺสาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมมาโน โสตฺถินา ปารํ คจฺเฉยฺย, ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

“比丘たちよ、そこでその男は、草や木、枝や葉を集めて筏を組み、その筏に頼って、手と足で努力して、無事にあちらの岸へと渡るだろう。渡り終えて彼岸に達したそのバラモン（聖者）は、陸地に立つのである。”

‘‘อุปมา โข มฺยายํ, ภิกฺขเว, กตา อตฺถสฺส วิญฺญาปนาย. อยญฺเจตฺถ อตฺโถ – จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสาติ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ – ปถวีธาตุยา, อาโปธาตุยา, เตโชธาตุยา, วาโยธาตุยา.

“比丘たちよ、私がこの比喩を示したのは、意味を理解させるためである。ここでの意味は次の通りである。‘猛烈な威力があり、恐ろしい毒を持つ四匹の毒蛇’とは、比丘たちよ、地界、水界、火界、風界という四つの大種（四大要素）の名称である。”

‘‘ปญฺจ [Pg.383] วธกา ปจฺจตฺถิกาติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจนํ, เสยฺยถิทํ – รูปุปาทานกฺขนฺธสฺส, เวทนุปาทานกฺขนฺธสฺส, สญฺญุปาทานกฺขนฺธสฺส, สงฺขารุปาทานกฺขนฺธสฺส, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺธสฺส.

“‘五人の殺戮者である敵’とは、比丘たちよ、五つの取蘊（執着の対象となる五つの集まり）の名称である。すなわち、色取蘊、受取蘊、想取蘊、行取蘊、識取蘊のことである。”

‘‘ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโกติ โข, ภิกฺขเว, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘剣を振りかざした六人目の身近な殺戮者’とは、比丘たちよ、歓喜と貪欲（喜貪）の名称である。”

‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี อุปปริกฺขติ ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, สุญฺญกญฺเญว ขายติ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว…เป… มนโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี อุปปริกฺขติ ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, สุญฺญกญฺเญว ขายติ.

“‘空っぽの村’とは、比丘たちよ、六つの内なる処（六内入処）の名称である。比丘たちよ、もし賢明で、熟達し、智慧のある比丘が、それを眼の側から観察するならば、それはただ空虚に見え、うつろに見え、空っぽに見える。……（中略）……舌の側から観察するならば……（中略）……比丘たちよ、もし賢明で、熟達し、智慧のある比丘が、それを意（心）の側から観察するならば、それはただ空虚に見え、うつろに見え、空っぽに見えるのである。”

‘‘โจรา คามฆาตกาติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุ, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสุ; โสตํ, ภิกฺขเว…เป… ฆานํ, ภิกฺขเว…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ รเสสุ; กาโย, ภิกฺขเว…เป… มโน, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ ธมฺเมสุ.

“比丘たちよ、‘村を襲う強盗’とは、これら六つの外なる感官（外処）の名称である。比丘たちよ、眼は好ましい色（形）や好ましくない色によって害される。比丘たちよ、耳は……鼻は……比丘たちよ、舌は好ましい味や好ましくない味によって害される。比丘たちよ、身は……比丘たちよ、意（心）は好ましい法（心の対象）や好ましくない法によって害される。”

‘‘มหา อุทกณฺณโวติ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺเนตํ โอฆานํ อธิวจนํ – กาโมฆสฺส, ภโวฆสฺส, ทิฏฺโฐฆสฺส, อวิชฺโชฆสฺส.

“比丘たちよ、‘大いなる大海（水塊）’とは、これら四つの暴流（オガ）の名称である。すなわち、欲の暴流、有の暴流、見の暴流、無明の暴流である。”

‘‘โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, สกฺกายสฺเสตํ อธิวจนํ.

“比丘たちよ、‘危難に満ち、恐怖を伴うこちらの岸’とは、有身（サッカーヤ、五取蘊）の名称である。”

‘‘ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ.

“比丘たちよ、‘安穏で恐怖のないあちらの岸’とは、涅槃（ニッバーナ）の名称である。”

‘‘กุลฺลนฺติ โข, ภิกฺขเว, อริยสฺเสตํ อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

“比丘たちよ、‘筏（いかだ）’とは、聖なる八支聖道の名称である。すなわち、正見……正定である。”

‘‘ตสฺส หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายาโมติ โข, ภิกฺขเว, วีริยารมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ.

“比丘たちよ、‘手と足による努力’とは、精進（ヴィーリヤ）の開始の名称である。”

‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, อรหโต เอตํ อธิวจน’’นฺติ. ปฐมํ.

“比丘たちよ、‘渡り終えて彼岸に達し、陸地に立つバラモン’とは、阿羅漢（アラハント）の名称である。”（第一の経）

๒. รโถปมสุตฺตํ

2. 車喩経（しゃゆきょう）

๒๓๙. ‘‘ตีหิ[Pg.384], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยาย. กตเมหิ ตีหิ? อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู, ชาคริยํ อนุยุตฺโต.

239. “比丘たちよ、三つの法を具足した比丘は、現世において多くの幸福と喜悦のうちに住し、諸々の漏（けがれ）を滅尽するための正しい道が開始されている。いかなる三つか。感官の門を守り（根門守護）、食事において適量を知り（食知量）、目覚め（覚醒）に専念することである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ, นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ. ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ; รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ; จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ; รกฺขติ มนินฺทฺริยํ; มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สุภูมิยํ จาตุมหาปเถ อาชญฺญรโถ ยุตฺโต อสฺส ฐิโต โอธสฺตปโตโท. ตเมนํ ทกฺโข โยคฺคาจริโย อสฺสทมฺมสารถิ อภิรุหิตฺวา วาเมน หตฺเถน รสฺมิโย คเหตฺวา, ทกฺขิเณน หตฺเถน ปโตทํ คเหตฺวา, เยนิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ สาเรยฺยปิ ปจฺจาสาเรยฺยปิ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ อารกฺขาย สิกฺขติ, สํยมาย สิกฺขติ, ทมาย สิกฺขติ, อุปสมาย สิกฺขติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ.

“比丘たちよ、比丘はいかにして感官の門を守る者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、眼で色（形）を見て、その全体相（相）を掴まず、細部（随好）を掴まない。もし眼の感官を制御せずに住するならば、貪欲や憂いという悪しき不善の法が彼に流れ込むであろう。それゆえ、彼はその制御のために修行し、眼の感官を護り、眼の感官における制御を達成する。耳で音を聞き……鼻で香りを嗅ぎ……舌で味を味わい……身で触れられるものに触れ……意（心）で法（対象）を認識して、その全体相を掴まず、細部を掴まない。もし意の感官を制御せずに住するならば、貪欲や憂いという悪しき不善の法が彼に流れ込むであろう。それゆえ、彼はその制御のために修行し、意の感官を護り、意の感官における制御を達成する。比丘たちよ、例えば、平坦な地の四辻に、良馬を繋いだ車が、鞭を横たえて置かれているとする。熟練した御者がそれに乗り、左手で手綱を取り、右手で鞭を執って、望むところへ、望むままに、進ませたり退かせたりするようなものである。比丘たちよ、ちょうどそのように、比丘はこれら六つの感官を護るために学び、抑制するために学び、調伏するために学び、静止するために学ぶ。比丘たちよ、このようにして比丘は感官の門を守る者となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โภชเน มตฺตญฺญู โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา, ยาปนาย, วิหึสูปรติยา, พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ, อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส วณํ อาลิมฺเปยฺย [Pg.385] ยาวเทว โรหนตฺถาย, เสยฺยถา วา ปน อกฺขํ อพฺภญฺเชยฺย ยาวเทว ภารสฺส นิตฺถรณตฺถาย; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา, ยาปนาย, วิหึสูปรติยา, พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ, อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โภชเน มตฺตญฺญู โหติ.

“比丘たちよ、比丘はいかにして食事において適量を知る者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、如理に（正しく）思惟して食を摂る。‘戯れのためではなく、慢心のためではなく、飾り立てるためではなく、身を美しくするためでもない。ただこの身体を維持し、存続させ、飢えの苦しみを静め、梵行（清浄な修行）を助けるためである。このようにして、私は古い苦受を滅し、新しい苦受を生じさせない。そうすれば、私には存続と無過失と安住があるだろう’と。比丘たちよ、例えば、人がただ癒やすために傷口に薬を塗るように、あるいは、ただ荷物を運ぶために車軸に油を差すようなものである。比丘たちよ、ちょうどそのように、比丘は如理に思惟して食を摂る。‘戯れのためではなく、慢心のためではなく、飾り立てるためではなく、身を美しくするためでもない。ただこの身体を維持し、存続させ、飢えの苦しみを静め、梵行を助けるためである。このようにして、私は古い苦受を滅し、新しい苦受を生じさせない。そうすれば、私には存続と無過失と安住があるだろう’と。比丘たちよ、このようにして比丘は食事において適量を知る者となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา ปฐมํ ยามํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา มชฺฌิมํ ยามํ ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย สโต สมฺปชาโน อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา. รตฺติยา ปจฺฉิมํ ยามํ ปจฺจุฏฺฐาย จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยายา’’ติ. ทุติยํ.

“比丘たちよ、比丘はいかにして目覚め（覚醒）に専念する者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、日中、経行と坐禅によって、心を妨げの法（蓋）から清める。夜の初更にも、経行と坐禅によって、心を妨げの法から清める。夜の中更には、右脇を下にして、足の上に足を重ね、正念・正知をもって、起き上がる時間を心に留め、獅子の横臥をする。夜の後更には、起床して、経行と坐禅によって、心を妨げの法から清める。比丘たちよ、このようにして比丘は目覚めに専念する者となるのである。比丘たちよ、これら三つの法を具足した比丘は、現世において多くの幸福と喜悦のうちに住し、諸々の漏を滅尽するための正しい道が開始されているのである。”（第二の経）

๓. กุมฺโมปมสุตฺตํ

3. 亀喩経（きゆきょう）

๒๔๐. ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, กุมฺโม กจฺฉโป สายนฺหสมยํ อนุนทีตีเร โคจรปสุโต อโหสิ. สิงฺคาโลปิ โข, ภิกฺขเว, สายนฺหสมยํ อนุนทีตีเร โคจรปสุโต อโหสิ. อทฺทสา โข, ภิกฺขเว, กุมฺโม กจฺฉโป สิงฺคาลํ ทูรโตว โคจรปสุตํ. ทิสฺวาน โสณฺฑิปญฺจมานิ องฺคานิ สเก กปาเล สโมทหิตฺวา อปฺโปสฺสุกฺโก ตุณฺหีภูโต สงฺกสายติ. สิงฺคาโลปิ โข, ภิกฺขเว, อทฺทส กุมฺมํ กจฺฉปํ ทูรโตว โคจรปสุตํ. ทิสฺวาน เยน กุมฺโม กจฺฉโป เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา กุมฺมํ กจฺฉปํ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ – ‘ยทายํ กุมฺโม กจฺฉโป โสณฺฑิปญฺจมานํ องฺคานํ อญฺญตรํ วา อญฺญตรํ วา องฺคํ อภินินฺนาเมสฺสติ, ตตฺเถว นํ คเหตฺวา อุทฺทาลิตฺวา ขาทิสฺสามี’ติ. ยทา โข, ภิกฺขเว, กุมฺโม กจฺฉโป [Pg.386] โสณฺฑิปญฺจมานํ องฺคานํ อญฺญตรํ วา อญฺญตรํ วา องฺคํ น อภินินฺนามิ, อถ สิงฺคาโล กุมฺมมฺหา นิพฺพิชฺช ปกฺกามิ, โอตารํ อลภมาโน.

240. “比丘たちよ、昔、ある亀が夕暮れ時に川のほとりで餌を探していた。比丘たちよ、一匹の野狐もまた、夕暮れ時に川のほとりで餌を探していた。比丘たちよ、その亀は遠くから餌を探している野狐を見つけた。見つけると、四肢と頭の五つの部位を自分の甲羅の中に引き入れ、何もしないで静かにじっとしていた。比丘たちよ、野狐もまた、遠くから餌を探している亀を見つけた。見つけると、亀のいる所へ近づき、亀のそばで待ち構えてこう思った。‘この亀が五つの部位のうちのどれか一つでも外に出したなら、その場で捕らえ、甲羅を割って食べてしまおう’と。比丘たちよ、しかし、その亀が五つの部位のうちのどれ一つとして外に出さなかったので、野狐はついに機会を得ることができず、嫌気がさして立ち去った。”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ตุมฺเหปิ มาโร ปาปิมา สตตํ สมิตํ ปจฺจุปฏฺฐิโต – ‘อปฺเปว นามาหํ อิเมสํ จกฺขุโต วา โอตารํ ลเภยฺยํ…เป… ชิวฺหาโต วา โอตารํ ลเภยฺยํ…เป… มนโต วา โอตารํ ลเภยฺย’นฺติ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา วิหรถ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มา อนุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ, รกฺขถ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มา อนุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ, รกฺขถ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถ. ยโต ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา วิหริสฺสถ, อถ ตุมฺเหหิปิ มาโร ปาปิมา นิพฺพิชฺช ปกฺกมิสฺสติ, โอตารํ อลภมาโน – กุมฺมมฺหาว สิงฺคาโล’’ติ.

“比丘たちよ、それと同じように、悪魔（マーラ）は常に絶えずあなたたちを待ち構えている。‘願わくは、これら比丘たちの眼から、あるいは耳から……あるいは舌から……あるいは意（こころ）から、付け入る隙を得たいものだ’と。比丘たちよ、それゆえに、諸々の感官（インドリヤ）において門をよく守って住みなさい。眼で色（かたち）を見て、その相（全体的な特徴）を掴んではならない。また、その細相（部分的な特徴）を掴んではならない。もし眼の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いといった悪しき不善の法が流れ込むであろう。それゆえ、その制御のために修行し、眼の感官を護り、眼の感官における制御を達成しなさい。耳で声を聞き……鼻で香を嗅ぎ……舌で味を味わい……体で触れ……意で法を認識して、その相を掴んではならない。その細相を掴んではならない。もし意の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いといった悪しき不善の法が流れ込むであろう。それゆえ、その制御のために修行し、意の感官を護り、意の感官における制御を達成しなさい。比丘たちよ、あなたたちが諸々の感官において門をよく守って住むとき、悪魔はあなたたちから付け入る隙を得られず、あの野狐が亀から去ったように、嫌気がさして立ち去るであろう。”

‘‘กุมฺโม องฺคานิ สเก กปาเล,สโมทหํ ภิกฺขุ มโนวิตกฺเก;

อนิสฺสิโต อญฺญมเหฐยาโน,ปรินิพฺพุโต นูปวเทยฺย กญฺจี’’ติ. ตติยํ;

“亀が自らの甲羅の中に諸々の部位を引き入れるように、比丘は意の尋（思い）を（業処という甲羅の中に）引き入れるべきである。何ものにも依存せず、他者を害することなく、煩悩を滅した者は、誰をもそしるべきではない。”

๔. ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตํ

4. “第一の流木比喩経”

๒๔๑. เอกํ สมยํ ภควา โกสมฺพิยํ วิหรติ คงฺคาย นทิยา ตีเร. อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานํ. ทิสฺวาน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘สเจ โส, ภิกฺขเว, ทารุกฺขนฺโธ น โอริมํ ตีรํ อุปคจฺฉติ, น ปาริมํ ตีรํ อุปคจฺฉติ, น มชฺเฌ สํสีทิสฺสติ, น ถเล อุสฺสีทิสฺสติ, น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น [Pg.387] อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อาวฏฺฏคฺคาโห คเหสฺสติ, น อนฺโตปูติ ภวิสฺสติ; เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ทารุกฺขนฺโธ สมุทฺทนินฺโน ภวิสฺสติ สมุทฺทโปโณ สมุทฺทปพฺภาโร. ตํ กิสฺส เหตุ? สมุทฺทนินฺโน, ภิกฺขเว, คงฺคาย นทิยา โสโต สมุทฺทโปโณ สมุทฺทปพฺภาโร.

241. “ある時、世尊はコーサンビーのガンジス川のほとりに滞在しておられた。世尊は、ガンジス川の流れに乗って流れてくる大きな丸太をご覧になった。それを見て、比丘たちに呼びかけられた。‘比丘たちよ、あなたたちは、ガンジス川の流れに乗って流れてくるあの大きな丸太が見えるか’‘はい、世尊よ’‘比丘たちよ、もしあの丸太が、こちらの岸に近づかず、あちらの岸にも近づかず、中ほどで沈まず、陸に打ち上げられず、人間に拾われず、非人間に拾われず、渦に巻き込まれず、内部が腐ることがなければ、その丸太は海へと至り、海へと傾き、海へと流れ込むであろう。それはなぜか。比丘たちよ、ガンジス川の流れは海へと至り、海へと傾き、海へと流れ込んでいるからである。’

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, สเจ ตุมฺเหปิ น โอริมํ ตีรํ อุปคจฺฉถ, น ปาริมํ ตีรํ อุปคจฺฉถ; น มชฺเฌ สํสีทิสฺสถ, น ถเล อุสฺสีทิสฺสถ, น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อาวฏฺฏคฺคาโห คเหสฺสติ, น อนฺโตปูตี ภวิสฺสถ; เอวํ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, นิพฺพานนินฺนา ภวิสฺสถ นิพฺพานโปณา นิพฺพานปพฺภารา. ตํ กิสฺส เหตุ? นิพฺพานนินฺนา, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐิ นิพฺพานโปณา นิพฺพานปพฺภารา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ, กึ ปาริมํ ตีรํ, โก มชฺเฌ สํสาโท, โก ถเล อุสฺสาโท, โก มนุสฺสคฺคาโห, โก อมนุสฺสคฺคาโห, โก อาวฏฺฏคฺคาโห, โก อนฺโตปูติภาโว’’ติ?

“比丘たちよ、それと同じように、もしあなたたちもまた、こちらの岸に近づかず、あちらの岸に近づかず、中ほどで沈まず、陸に打ち上げられず、人間に捕らえられず、非人間に捕らえられず、渦に巻き込まれず、内部が腐ることがなければ、あなたたちは涅槃へと至り、涅槃へと傾き、涅槃へと流れ込むであろう。それはなぜか。比丘たちよ、正見（正しい見解）は涅槃へと至り、涅槃へと傾き、涅槃へと流れ込むものだからである。’このように言われたとき、ある比丘が世尊にこう尋ねた。‘世尊よ、こちらの岸とは何でしょうか。あちらの岸とは何でしょうか。中ほどで沈むとは、陸に打ち上げられるとは、人間に捕らえられるとは、非人間に捕らえられるとは、渦に巻き込まれるとは、内部が腐るとは、一体何のことでしょうか。’

‘‘‘โอริมํ ตีร’นฺติ โข, ภิกฺขุ, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ‘ปาริมํ ตีร’นฺติ โข, ภิกฺขุ, ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ‘มชฺเฌ สํสาโท’ติ โข, ภิกฺขุ, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘ถเล อุสฺสาโท’ติ โข, ภิกฺขุ, อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘比丘よ、“こちらの岸”とは、六つの内なる感官（六内入処）の呼び名である。“あちらの岸”とは、六つの外なる対象（六外入処）の呼び名である。“中ほどで沈む”とは、喜欲（歓喜と貪欲）の呼び名である。“陸に打ち上げられる”とは、我慢（“我あり”という慢心）の呼び名である。’

‘‘กตโม จ, ภิกฺขุ, มนุสฺสคฺคาโห? อิธ, ภิกฺขุ, คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ, สหนนฺที สหโสกี, สุขิเตสุ สุขิโต, ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา เตสุ โยคํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขุ, มนุสฺสคฺคาโห.

“‘比丘よ、では“人間に捕らえられる”とはどのようなことか。ここに、ある比丘が在家の者たちと親しく交わって住んでいる。彼らと共に喜び、共に悲しみ、彼らが幸せなときは自らも幸せを感じ、彼らが苦しんでいるときは自らも苦しみを感じ、彼らになすべき用事が生じたときには、自らもその用事に没頭する。比丘よ、これを“人間に捕らえられる”と言う。’

‘‘กตโม จ, ภิกฺขุ, อมนุสฺสคฺคาโห? อิธ, ภิกฺขุ, เอกจฺโจ อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรติ – ‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’ติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขุ, อมนุสฺสคฺคาโห. ‘อาวฏฺฏคฺคาโห’ติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ.

“比丘よ、非人による捕捉（非人に捕らえられること）とは何か。比丘よ、ここに、ある者が特定の天界を願って梵行を修める。‘私はこの戒、あるいは禁制、あるいは苦行、あるいは梵行によって、天人、あるいは何らかの天界の者となるであろう’と。比丘よ、これが非人による捕捉と呼ばれる。比丘よ、‘渦に巻き込まれること’とは、五つの欲徳（五欲）の別名である。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขุ, อนฺโตปูติภาโว? อิธ, ภิกฺขุ, เอกจฺโจ ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิสงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ [Pg.388] สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขุ, ‘อนฺโตปูติภาโว’’’ติ.

“比丘よ、内部の腐敗とは何か。比丘よ、ここに、ある者が破戒し、悪しき法（性質）を持ち、不浄で、疑わしい行いがあり、その行いを隠し、沙門ではないのに沙門であると自称し、梵行を修めていないのに梵行者であると自称し、内部が腐り、漏れ出し（煩悩にまみれ）、塵芥のようになっている。比丘よ、これが‘内部の腐敗’と呼ばれる。”

เตน โข ปน สมเยน นนฺโท โคปาลโก ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. อถ โข นนฺโท โคปาลโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, น โอริมํ ตีรํ อุปคจฺฉามิ, น ปาริมํ ตีรํ อุปคจฺฉามิ, น มชฺเฌ สํสีทิสฺสามิ, น ถเล อุสฺสีทิสฺสามิ, น มํ มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อาวฏฺฏคฺคาโห คเหสฺสติ, น อนฺโตปูติ ภวิสฺสามิ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, นนฺท, สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตหี’’ติ. ‘‘คมิสฺสนฺติ, ภนฺเต, คาโว วจฺฉคิทฺธินิโย’’ติ. ‘‘นิยฺยาเตเหว ตฺวํ, นนฺท, สามิกานํ คาโว’’ติ. อถ โข นนฺโท โคปาลโก สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นิยฺยาติตา, ภนฺเต, สามิกานํ คาโว. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. อลตฺถ โข นนฺโท โคปาลโก ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน จ ปนายสฺมา นนฺโท เอโก วูปกฏฺโฐ…เป… อญฺญตโร จ ปนายสฺมา นนฺโท อรหตํ อโหสีติ. จตุตฺถํ.

その時、牛飼いのナンダが世尊の近くに立っていた。そして、牛飼いのナンダは世尊にこう申し上げた。“世尊よ、私はこちら側の岸に近づかず、あちら側の岸にも近づかず、中ほどで沈まず、陸地に乗り上げず、人間に捕らえられず、非人に捕らえられず、渦に巻き込まれず、内部で腐ることもありません。世尊よ、私は世尊のもとで出家し、具足戒を受けたいと存じます。”“ナンダよ、それならば、お前は牛たちを飼い主たちに返しなさい。”“世尊よ、牛たちは子牛を慕って（自分たちで）帰るでしょう。”“ナンダよ、それでもお前は牛たちを飼い主たちに返しなさい。”そこで牛飼いのナンダは、牛たちを飼い主たちに返してから、世尊のもとへ参じた。参じてから世尊にこう申し上げた。“世尊よ、牛たちは飼い主たちに返しました。世尊よ、私は世尊のもとで出家し、具足戒を受けたいと存じます。”牛飼いのナンダは世尊のもとで出家し、具足戒を受けた。具足戒を受けて間もなく、尊者ナンダは独り離れて……（中略）……尊者ナンダは阿羅漢の一人となった。第四（の経）。

๕. ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตํ

5. 第五・第二木塊比喩経

๒๔๒. เอกํ สมยํ ภควา กิมิลายํ วิหรติ คงฺคาย นทิยา ตีเร. อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานํ. ทิสฺวาน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ? ‘‘เอวํ ภนฺเต’’…เป… เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา กิมิโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – กึ นุ โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ…เป… กตโม จ, กิมิล, อนฺโตปูติภาโว. อิธ, กิมิล, ภิกฺขุ อญฺญตรํ สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ อาปนฺโน โหติ ยถารูปาย อาปตฺติยา น วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. อยํ วุจฺจติ, กิมิล, อนฺโตปูติภาโวติ. ปญฺจมํ.

242. ある時、世尊はキミラーのガンジス川のほとりに滞在しておられた。世尊は、ガンジス川の流れに流されている大きな木塊をご覧になった。それを見て、比丘たちに呼びかけられた。“比丘たちよ、お前たちはガンジス川の流れに流されているあの大きな木塊が見えるか。”“はい、世尊よ。”……（中略）……このように言われた時、尊者キミラは世尊にこう申し上げた。“世尊よ、こちら側の岸とは何でしょうか……（中略）……キミラよ、内部の腐敗とは何か。キミラよ、ここに、比丘がある種の汚れた罪（あやまち）を犯し、その罪からの出離（回復）が見られないことである。キミラよ、これが内部の腐敗と呼ばれる。”第五（の経）。

๖. อวสฺสุตปริยายสุตฺตํ

6. 第六・漏出法門経

๒๔๓. เอกํ [Pg.389] สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม. เตน โข ปน สมเยน กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ นวํ สนฺถาคารํ อจิรการิตํ โหติ อนชฺฌาวุฏฺฐํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตน. อถ โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อิธ, ภนฺเต, กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ นวํ สนฺถาคารํ อจิรการิตํ อนชฺฌาวุฏฺฐํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตน. ตํ, ภนฺเต, ภควา ปฐมํ ปริภุญฺชตุ. ภควตา ปฐมํ ปริภุตฺตํ ปจฺฉา กาปิลวตฺถวา สกฺยา ปริภุญฺชิสฺสนฺติ. ตทสฺส กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

243. ある時、世尊は釈迦国のカピラヴァットゥにあるニグローダ園に滞在しておられた。その時、カピラヴァットゥの釈迦族の人々のために、新しい集会場（講堂）が建てられたばかりで、まだ沙門もバラモンも、いかなる人間も住んだことがなかった。そこでカピラヴァットゥの釈迦族の人々は、世尊のもとへ参じた。参じて世尊に礼拝し、一方に座った。一方に座ったカピラヴァットゥの釈迦族の人々は、世尊にこう申し上げた。“世尊よ、ここカピラヴァットゥの釈迦族の人々のために、新しい集会場が建てられたばかりで、まだ沙門もバラモンも、いかなる人間も住んだことがありません。世尊よ、それを世尊が最初に御使用ください。世尊が最初に御使用になれば、その後にカピラヴァットゥの釈迦族の人々が使用いたします。それがカピラヴァットゥの釈迦族の人々にとって、長きにわたる利益と幸福となりますように。”世尊は沈黙によって承諾された。

อถ โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวา เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘สพฺพสนฺถริสนฺถตํ, ภนฺเต, สนฺถาคารํ, อาสนานิ ปญฺญตฺตานิ, อุทกมณิโก ปติฏฺฐาปิโต, เตลปฺปทีโป อาโรปิโต. ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ. อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา มชฺฌิมํ ถมฺภํ นิสฺสาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ปาเท ปกฺขาเลตฺวา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปจฺฉิมํ ภิตฺตึ นิสฺสาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวา. กาปิลวตฺถวา สกฺยา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปุรตฺถิมํ ภิตฺตึ นิสฺสาย ปจฺฉิมาภิมุขา นิสีทึสุ ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวา. อถ โข ภควา กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุยฺโยเชสิ – ‘‘อภิกฺกนฺตา โข, โคตมา, รตฺติ. ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ[Pg.390]. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ.

その時、カピラヴァットゥのシャーキヤ族の人々は、世尊が受諾されたことを知り、席から立ち上がって世尊に礼拝し、右繞して、新しい集会場へと向かった。到着すると、集会場の全面に敷物を敷き、座席を用意し、水瓶を据え、油灯を掲げてから、世尊のもとへ向かった。到着して世尊にこう申し上げた。“尊師よ、集会場は全面に敷物が敷かれ、座席は用意され、水瓶は据えられ、油灯は掲げられました。尊師よ、今は、世尊が（行かれるのに）適当と思われる時でございます”。そこで世尊は、下衣を整え、鉢と衣を持って、比丘サンガとともに新しい集会場へと向かわれた。到着して足を洗い、集会場に入ると、中央の柱に寄りかかって東を向いて座られた。比丘サンガもまた、足を洗い、集会場に入ると、西側の壁に寄りかかって東を向き、世尊を正面にして座った。カピラヴァットゥのシャーキヤ族の人々も、足を洗い、集会場に入ると、東側の壁に寄りかかって西を向き、世尊を正面にして座った。そこで世尊は、カピラヴァットゥのシャーキヤ族の人々に、夜が更けるまで法話によって（利益を）示し、勧め、励まし、喜ばせ、そして彼らを送り出された。“ゴータマたちよ、夜は更けた。今は、汝らが（帰るのに）適当と思う時にしなさい”。“尊師よ、承知いたしました”と、カピラヴァットゥのシャーキヤ族の人々は世尊に応答し、席から立ち上がって世尊に礼拝し、右繞して立ち去った。

อถ โข ภควา อจิรปกฺกนฺเตสุ กาปิลวตฺถเวสุ สกฺเยสุ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อามนฺเตสิ – ‘‘วิคตถินมิทฺโธ โข, โมคฺคลฺลาน, ภิกฺขุสงฺโฆ. ปฏิภาตุ ตํ, โมคฺคลฺลาน, ภิกฺขูนํ ธมฺมี กถา. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ; ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข ภควา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ, ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย, สโต สมฺปชาโน อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา. ตตฺร โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘‘อวสฺสุตปริยายญฺจ โว, อาวุโส, เทเสสฺสามิ, อนวสฺสุตปริยายญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、世尊は、カピラヴァットゥのシャーキヤ族の人々が立ち去って間もなく、尊者マハーモッガラーナに呼びかけられた。“モッガラーナよ、比丘サンガは睡眠と惛沈を離れている。モッガラーナよ、比丘たちに法話を説くがよい。私の背中が痛むので、私はそれを伸ばそうと思う”。“尊師よ、承知いたしました”と、尊者マハーモッガラーナは世尊に応答した。そこで世尊は、四重に折った外衣（サンガーティ）を敷き、右脇を下にして、足の上に足を重ね、正念・正知をもって、起き上がる時間を心に留めて、獅子の横臥をされた。その時、尊者マハーモッガラーナは比丘たちに呼びかけた。“友なる比丘たちよ”。“友よ”と、それらの比丘たちは尊者マハーモッガラーナに応答した。尊者マハーモッガラーナはこう言った。“友よ、汝らに漏出（煩悩の浸潤）の法門と、非漏出の法門を説こう。それを聞き、よく心に留めるがよい。私は語ろう”。“友よ、承知いたしました”と、それらの比丘たちは尊者マハーモッガラーナに応答した。尊者マハーモッガラーナはこう言った。

‘‘กถํ, อาวุโส, อวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ …เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อาวุโส, ภิกฺขุ อวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อวสฺสุโต ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป… อวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหาริญฺจาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ[Pg.391], ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ.

“友よ、どのようにして漏出（煩悩に浸潤された状態）となるのか。友よ、ここに比丘がいて、眼で形（色）を見て、好ましい形には執着し、好ましくない形には憤り、身に対する念を確立せずに、狭小な心で住している。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知ることはない。……（中略）……舌で味を味わって……（中略）……意（心）で法（対象）を認識して、好ましい法には執着し、好ましくない法には憤り、身に対する念を確立せずに、狭小な心で住している。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知ることはない。友よ、この比丘は、眼で認識されるべき形において漏出しており、……舌で認識されるべき味において漏出しており、……意で認識されるべき法において漏出していると言われる。友よ、このように住している比丘に対して、もし悪魔（マーラ）が眼から近づくならば、悪魔は隙（つけ入る機会）を得、悪魔は足がかりを得る。……もし悪魔が舌から近づくならば、悪魔は隙を得、悪魔は足がかりを得る。……もし悪魔が意から近づくならば、悪魔は隙を得、悪魔は足がかりを得るのである”。

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, นฬาคารํ วา ติณาคารํ วา สุกฺขํ โกลาปํ เตโรวสฺสิกํ. ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ, ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ; ปจฺฉิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย…เป… อุตฺตราย เจปิ นํ ทิสาย…เป… ทกฺขิณาย เจปิ นํ ทิสาย…เป… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ…เป… อุปริมโต เจปิ นํ… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ. เอวํวิหาริญฺจาวุโส, ภิกฺขุํ รูปา อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ; สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ สทฺเท อธิโภสิ; คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ คนฺเธ อธิโภสิ; รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รเส อธิโภสิ; โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ โผฏฺฐพฺเพ อธิโภสิ; ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ ธมฺเม อธิโภสิ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ รูปาธิภูโต, สทฺทาธิภูโต, คนฺธาธิภูโต, รสาธิภูโต, โผฏฺฐพฺพาธิภูโต, ธมฺมาธิภูโต, อธิภูโต, อนธิภู, อธิภํสุ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนพฺภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา. เอวํ โข, อาวุโส, อวสฺสุโต โหติ.

“友よ、譬えば、三年間も雨にさらされ、乾燥して朽ち果てた葦の小屋や草の小屋があるとします。もしある人が、燃え盛る草のたいまつを持って東の方角から近づいたなら、火は入り込む隙を得、火は燃え広がる拠り所を得るでしょう。西の方角から近づいたとしても……（中略）……北の方角から、南の方角から、下から、上から、あるいはどの方角から近づいたとしても、火は入り込む隙を得、火は燃え広がる拠り所を得るでしょう。友よ、これと同じように、このように住む比丘に対して、もし魔が眼から近づくなら、魔は入り込む隙を得、魔は拠り所を得るでしょう。……（中略）……舌から近づくなら……意（心）から近づくなら、魔は入り込む隙を得、魔は拠り所を得るでしょう。友よ、このように住む比丘を、諸々の色は圧倒し、比丘は色を圧倒することができません。声は比丘を圧倒し、比丘は声を圧倒することができません。香は比丘を圧倒し、比丘は香を圧倒することができません。味は比丘を圧倒し、比丘は味を圧倒することができません。触れられるものは比丘を圧倒し、比丘は触れられるものを圧倒することができません。法（心の対象）は比丘を圧倒し、比丘は法を圧倒することができません。友よ、この比丘は、色に圧倒され、声に圧倒され、香に圧倒され、味に圧倒され、触れられるものに圧倒され、法に圧倒された者、すなわち（対象に）圧倒された者であって、（対象を）圧倒した者ではないと言われます。汚れをもたらし、再会（再生）を生じさせ、苦悩を伴い、苦しい報いをもたらし、将来の生・老・死の原因となる、悪しき不善の諸法が彼を圧倒したのです。友よ、このようにして、人は‘漏のある者（煩悩に染まった者）’となるのです。”

‘‘กถญฺจาวุโส, อนวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา [Pg.392] ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ อนวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อนวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหาริญฺจาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ.

“友よ、では、どのようにして‘漏のない者（煩悩に染まらない者）’となるのでしょうか。友よ、ここに比丘がいて、眼で色を見て、好ましい様相の色に対して執着せず、好ましくない様相の色に対して憤りません。身至念（身体に対する気づき）を確立して住み、無量の心（解脱した心）をもち、それによって、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知ります。……（中略）……舌で味を味わって……意で法を認識して、好ましい様相の法に対して執着せず、好ましくない様相の法に対して憤りません。身至念を確立して住み、無量の心をもち、それによって、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知ります。友よ、この比丘は、眼で認識されるべき諸々の色において漏のない者……（中略）……意で認識されるべき諸々の法において漏のない者と言われます。友よ、このように住む比丘に対して、もし魔が眼から近づいたとしても、魔は決して入り込む隙を得ず、魔は拠り所を得ることはありません。……（中略）……舌から近づいたとしても……意から近づいたとしても、魔は決して入り込む隙を得ず、魔は拠り所を得ることはありません。”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กูฏาคารํ วา สาลา วา พหลมตฺติกา อทฺทาวเลปนา. ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ…เป… ปจฺฉิมาย เจปิ นํ… อุตฺตราย เจปิ นํ… ทกฺขิณาย เจปิ นํ… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ… อุปริมโต เจปิ นํ… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ. เอวํวิหารี จาวุโส, ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ, น รูปา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; สทฺเท ภิกฺขุ อธิโภสิ, น สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; คนฺเธ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; รเส ภิกฺขุ อธิโภสิ, น รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; โผฏฺฐพฺเพ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; ธมฺเม ภิกฺขุ อธิโภสิ, น ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ รูปาธิภู, สทฺทาธิภู, คนฺธาธิภู, รสาธิภู, โผฏฺฐพฺพาธิภู, ธมฺมาธิภู, อธิภู, อนธิภูโต, อธิโภสิ เต ปาปเก อกุสเล ธมฺเม สํกิเลสิเก โปโนพฺภวิเก สทเร ทุกฺขวิปาเก อายตึ ชาติชรามรณิเย. เอวํ โข, อาวุโส, อนวสฺสุโต โหตี’’ติ.

“友よ、譬えば、厚い粘土を塗り、漆喰で塗り固められた尖塔堂や会堂があるとします。もしある人が、燃え盛る草のたいまつを持って東の方角から近づいたとしても、火は決して入り込む隙を得ず、火は拠り所を得ることはありません。……（中略）……西の方角から、北の方角から、南の方角から、下から、上から、あるいはどの方角から近づいたとしても、火は決して入り込む隙を得ず、火は拠り所を得ることはありません。友よ、これと同じように、このように住む比丘に対して、もし魔が眼から近づいたとしても、魔は決して入り込む隙を得ず、魔は拠り所を得ることはありません。……（中略）……意から近づいたとしても、魔は決して入り込む隙を得ず、魔は拠り所を得ることはありません。友よ、このように住む比丘は、諸々の色を圧倒し、色が比丘を圧倒することはありません。声を圧倒し、声が比丘を圧倒することはありません。香を圧倒し、香が比丘を圧倒することはありません。味を圧倒し、味が比丘を圧倒することはありません。触れられるものを圧倒し、触れられるものが比丘を圧倒することはありません。法を圧倒し、法が比丘を圧倒することはありません。友よ、この比丘は、色を圧倒した者、声を圧倒した者、香を圧倒した者、味を圧倒した者、触れられるものを圧倒した者、法を圧倒した者、すなわち（対象を）圧倒した者であって、（対象に）圧倒された者ではないと言われます。汚れをもたらし、再会を生じさせ、苦悩を伴い、苦しい報いをもたらし、将来の生・老・死の原因となる、それら悪しき不善の諸法を、彼は圧倒したのです。友よ、このようにして、人は‘漏のない者’となるのです。”

อถ [Pg.393] โข ภควา วุฏฺฐหิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อามนฺเตสิ – ‘‘สาธุ สาธุ, โมคฺคลฺลาน! สาธุ โข ตฺวํ, โมคฺคลฺลาน, ภิกฺขูนํ อวสฺสุตปริยายญฺจ อนวสฺสุตปริยายญฺจ อภาสี’’ติ.

“その時、世尊は（休息から）立ち上がり、尊者マハーモッガラーナに告げられた。‘善哉、善哉、モッガラーナよ。モッガラーナよ、あなたは比丘たちに、漏のあることの理法と、漏のないことの理法を実に見事に説きました。’”

อิทมโวจ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อตฺตมนา เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. ฉฏฺฐํ.

“尊者マハーモッガラーナはこのように語った。師（世尊）は同意された。それらの比丘たちは歓喜し、尊者マハーモッガラーナの説かれたことを喜んだ。第六（の経）。”

๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตํ

7. “苦法経”

๒๔๔. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺเพสํเยว ทุกฺขธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถา โข ปนสฺส กามา ทิฏฺฐา โหนฺติ, ยถาสฺส กาเม ปสฺสโต, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามมุจฺฉา กามปริฬาโห, โส นานุเสติ. ตถา โข ปนสฺส จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ, ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นานุเสนฺติ.

244. 比丘たちよ、比丘がすべての苦の法（苦の原因となる諸現象）の生起と消滅をありのままに知る時、その比丘にとって、諸々の欲（カマ）は次のように見られている。すなわち、諸々の欲を見ている彼において、欲に対する欲求、愛着、耽溺、熱悩が生じても、それが心に随眠（停滞）することはない。また、その比丘の歩みと住まいは次のように理解されている。すなわち、歩み、住んでいる彼において、貪欲や憂いといった悪しき不善の法が随眠することはない。

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺเพสํเยว ทุกฺขธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘อิติ รูปํ, อิติ รูปสฺส สมุทโย, อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม; อิติ เวทนา… อิติ สญฺญา… อิติ สงฺขารา… อิติ วิญฺญาณํ, อิติ วิญฺญาณสฺส สมุทโย, อิติ วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโม’ติ – เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺเพสํเยว ทุกฺขธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ.

比丘たちよ、では、どのようにして比丘はすべての苦の法の生起と消滅をありのままに知るのか。“これが色（物質的現象）であり、これが色の生起であり、これが色の消滅である。これが受（感受作用）であり……これが想（表象作用）であり……これが行（形成作用）であり……これが識（認識作用）であり、これが識の生起であり、これが識の消滅である”と。比丘たちよ、このようにして比丘はすべての苦の法の生起と消滅をありのままに知るのである。

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน กามา ทิฏฺฐา โหนฺติ? ยถาสฺส กาเม ปสฺสโต, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามมุจฺฉา กามปริฬาโห, โส นานุเสติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, องฺคารกาสุ สาธิกโปริสา ปุณฺณา องฺคารานํ วีตจฺจิกานํ วีตธูมานํ. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม สุขกาโม ทุกฺขปฏิกูโล. ตเมนํ ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา นานาพาหาสุ คเหตฺวา, ตํ องฺคารกาสุํ อุปกฑฺเฒยฺยุํ. โส อิติจีติเจว กายํ สนฺนาเมยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ญาต ญฺหิ, ภิกฺขเว, ตสฺส ปุริสสฺส อิมํ จาหํ องฺคารกาสุํ ปปติสฺสามิ, ตโตนิทานํ มรณํ วา นิคจฺฉิสฺสามิ มรณมตฺตํ วา ทุกฺขนฺติ. เอวเมว โข[Pg.394], ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน องฺคารกาสูปมา กามา ทิฏฺฐา โหนฺติ, ยถาสฺส กาเม ปสฺสโต, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามมุจฺฉา กามปริฬาโห, โส นานุเสติ.

比丘たちよ、では、どのようにして比丘にとって諸々の欲が見られているのか。諸々の欲を見ている彼において、欲に対する欲求、愛着、耽溺、熱悩が随眠しないのは（どのようであるか）。比丘たちよ、例えば、一尋（ひとひろ）以上の深さがあり、炎もなく煙もない、真っ赤に焼けた炭火で満ちた炭火の穴があるとしよう。そこに、生を望み、死を望まず、楽を求め、苦を厭う一人の男がやって来る。二人の力強い男たちが、その男の両腕を掴んで炭火の穴へと引きずり込もうとする。その時、その男はあちらこちらへと身をよじるであろう。それはなぜか。比丘たちよ、その男は“私はこの炭火の穴に落ちれば、それによって死に至るか、あるいは死ぬほどの苦痛を受けるだろう”と知っているからである。比丘たちよ、これと同じように、比丘にとって諸々の欲は炭火の穴のように見られている。諸々の欲をそのように見ている彼において、欲に対する欲求、愛着、耽溺、熱悩が随眠することはない。

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ, ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นานุสฺสวนฺติ ? เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส พหุกณฺฏกํ ทายํ ปวิเสยฺย. ตสฺส ปุรโตปิ กณฺฏโก, ปจฺฉโตปิ กณฺฏโก, อุตฺตรโตปิ กณฺฏโก, ทกฺขิณโตปิ กณฺฏโก, เหฏฺฐโตปิ กณฺฏโก, อุปริโตปิ กณฺฏโก. โส สโตว อภิกฺกเมยฺย, สโตว ปฏิกฺกเมยฺย – ‘มา มํ กณฺฏโก’ติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย กณฺฏโก’’ติ. อิติ วิทิตฺวา สํวโร จ อสํวโร จ เวทิตพฺโพ.

比丘たちよ、では、どのようにして比丘の歩みと住まいが理解されているのか。すなわち、歩み、住んでいる彼において、貪欲や憂いといった悪しき不善の法が随従（浸透）しないのは（どのようであるか）。比丘たちよ、例えば、多くの刺（とげ）がある林に男が入るとしよう。彼の前にも刺があり、後ろにも刺があり、北にも刺があり、南にも刺があり、下にも刺があり、上にも刺がある。彼は“私に刺が刺さらないように”と、正念（サティ）をもって進み、正念をもって退く。比丘たちよ、これと同じように、世の中にある愛すべきもの、喜ばしいもの、これは聖者の規律（律）において‘刺’と呼ばれる。このように知って、守護（根の防護）と不守護を知るべきである。

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ.

比丘たちよ、では、どのようにして不守護（不自制）となるのか。比丘たちよ、ここに、ある比丘が眼で色（形あるもの）を見て、愛すべき色には執着し、愛すべからざる色には憤る。身に対する正念（身至念）を確立せず、狭小な心をもって住む。そして、生じた悪しき不善の法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知らない。……（中略）……舌で味を味わって……（中略）……意（こころ）で法（心の対象）を認識して、愛すべき法には執着し、愛すべからざる法には憤る。身に対する正念を確立せず、狭小な心をもって住む。そして、生じた悪しき不善の法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知らない。比丘たちよ、このようにして不守護となるのである。

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหา รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา [Pg.395] อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ.

比丘たちよ、では、どのようにして守護（自制）となるのか。比丘たちよ、ここに、ある比丘が眼で色を見て、愛すべき色にも執着せず、愛すべからざる色にも憤らない。身に対する正念を確立し、無量なる心をもって住む。そして、生じた悪しき不善の法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知る。……（中略）……舌で味を味わって……（中略）……意で法を認識して、愛すべき法にも執着せず、愛すべからざる法にも憤らない。身に対する正念を確立し、無量なる心をもって住む。そして、生じた悪しき不善の法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知る。比丘たちよ、このようにして守護となるのである。

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ จรโต เอวํ วิหรโต กทาจิ กรหจิ สติสมฺโมสา อุปฺปชฺชนฺติ, ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา, ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท. อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ.

比丘たちよ、そのように歩み、そのように住んでいる比丘に、もし時として、正念を忘失することによって、結（結びつき）の原因となる悪しき不善の、流転する思考が生じたとしても、比丘たちよ、正念が生じるのは遅いかもしれないが、しかし彼はそれを速やかに捨て去り、払い除け、終息させ、消滅へと至らせるのである。

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ทิวสํสนฺตตฺเต อโยกฏาเห ทฺเว วา ตีณิ วา อุทกผุสิตานิ นิปาเตยฺย. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, อุทกผุสิตานํ นิปาโต, อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ตสฺส เจ ภิกฺขุโน เอวํ จรโต, เอวํ วิหรโต กทาจิ กรหจิ สติสมฺโมสา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา, ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท. อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ; ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นานุสฺสวนฺติ. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุํ เอวํ จรนฺตํ เอวํ วิหรนฺตํ ราชาโน วา ราชมหามตฺตา วา มิตฺตา วา อมจฺจา วา ญาตี วา สาโลหิตา วา, โภเคหิ อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺยุํ – ‘เอหิ, โภ ปุริส, กึ เต อิเม กาสาวา อนุทหนฺติ, กึ มุณฺโฑ กปาลมนุจรสิ, เอหิ หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺชสฺสุ, ปุญฺญานิ จ กโรหี’ติ. โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ จรนฺโต เอวํ วิหรนฺโต สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

“比丘たちよ、例えば、ある男が一日中熱せられた鉄の平鍋に、二、三滴の水滴を落としたとする。比丘たちよ、水滴が落ちる（音や動作）は遅いかもしれないが、それはたちまちのうちに消滅し、乾ききってしまう。比丘たちよ、これと同じように、そのように歩み、そのように住している比丘に、時として、あるいはたまに、正念を失うことによって、結（結びつき）の原因となる邪悪で不善な思惟が生じたとしても、比丘たちよ、正念が生じるのは遅いかもしれない。しかし、彼はそれを直ちに捨て去り、払い除け、滅尽させ、二度と生じないようにする。比丘たちよ、このようにして、比丘の歩みと住まいは（正しく）理解されたものとなる。そのように歩み、住している比丘を、貪欲や憂いといった邪悪で不善な諸法が追って支配することはない。比丘たちよ、そのように歩み、そのように住している比丘を、王や大臣、友人、同僚、親族、血縁者たちが、財産を差し出して誘惑したとする。‘さあ、友よ、なぜこれらの黄褐色の衣があなたを苦しめるのか。なぜ頭を剃り、鉢を持って歩き回るのか。さあ、還俗して財産を享受し、功徳を積みたまえ’と。比丘たちよ、そのように歩み、そのように住している比丘が、学処を捨てて還俗するということは、決してあり得ないことである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, คงฺคา นที ปาจีนนินฺนา ปาจีนโปณา ปาจีนปพฺภารา. อถ มหาชนกาโย อาคจฺเฉยฺย กุทฺทาล-ปิฏกํ อาทาย – ‘มยํ อิมํ คงฺคํ นทึ ปจฺฉานินฺนํ กริสฺสาม ปจฺฉาโปณํ ปจฺฉาปพฺภาร’นฺติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ โข โส มหาชนกาโย คงฺคํ นทึ ปจฺฉานินฺนํ กเรยฺย ปจฺฉาโปณํ ปจฺฉาปพฺภาร’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘คงฺคา, ภนฺเต, นที ปาจีนนินฺนา ปาจีนโปณา ปาจีนปพฺภารา; สา น สุกรา ปจฺฉานินฺนา กาตุํ ปจฺฉาโปณา ปจฺฉาปพฺภารา. ยาวเทว จ ปน โส มหาชนกาโย กิลมถสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ตญฺเจ ภิกฺขุํ เอวํ จรนฺตํ เอวํ วิหรนฺตํ ราชาโน วา ราชมหามตฺตา [Pg.396] วา มิตฺตา วา อมจฺจา วา ญาตี วา สาโลหิตา วา โภเคหิ อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺยุํ – ‘เอหิ, โภ ปุริส, กึ เต อิเม กาสาวา อนุทหนฺติ, กึ มุณฺโฑ กปาลมนุจรสิ, เอหิ หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺชสฺสุ, ปุญฺญานิ จ กโรหี’ติ. โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ จรนฺโต เอวํ วิหรนฺโต สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ วิเวกนินฺนํ วิเวกโปณํ วิเวกปพฺภารํ, ตถา หีนายาวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ.

“比丘たちよ、例えば、ガンジス川が東に流れ、東に傾き、東に向かっているとする。そこへ、多くの人々が鍬と籠を持ってやって来て、‘我々はこのガンジス川を西に流れ、西に傾き、西に向かうように変えてみせよう’と言ったとする。比丘たちよ、あなた方はどう思うか。その多くの人々は、ガンジス川を西に流れ、西に傾き、西に向かうように変えることができるだろうか。”“いいえ、尊師よ、できません。”“それはなぜか。”“尊師よ、ガンジス川は東に流れ、東に傾き、東に向かっているからです。それを西に流れ、西に傾き、西に向かうように変えることは容易ではありません。ただ、その多くの人々が疲労と困憊を味わうだけになるでしょう。”“比丘たちよ、これと同じように、そのように歩み、そのように住している比丘を、王や大臣、友人、同僚、親族、血縁者たちが、財産を差し出して誘惑したとする。‘さあ、友よ、なぜこれらの黄褐色の衣があなたを苦しめるのか。なぜ頭を剃り、鉢を持って歩き回るのか。さあ、還俗して財産を享受し、功徳を積みたまえ’と。比丘たちよ、そのように歩み、そのように住している比丘が、学処を捨てて還俗するということは、決してあり得ないことである。それはなぜか。比丘たちよ、実にその心は、長い間、遠離（離欲）に流れ、遠離に傾き、遠離に向かっているからである。それゆえ、還俗するということは、決してあり得ないことなのである。”

๘. กึสุโกปมสุตฺตํ

8. 八、キンシュカ樹の譬えの経

๒๔๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

245. その時、ある比丘が別の比丘のところへ行き、その比丘に次のように尋ねた。“友よ、どれほどのことによって、比丘の見解（智慧の眼）は清浄になるのでしょうか。”“友よ、比丘が六つの触処（六つの感覚器官の接触の場）の生起と消滅を、ありのままに知る時、友よ、それによって比丘の見解は清浄になるのです。”

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

しかし、その比丘はその比丘の回答に満足せず、また別の比丘のところへ行き、その比丘に次のように尋ねた。“友よ、どれほどのことによって、比丘の見解は清浄になるのでしょうか。”“友よ、比丘が五つの取蘊（執着の対象となる五つの集まり）の生起と消滅を、ありのままに知る時、友よ、それによって比丘の見解は清浄になるのです。”

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

しかし、その比丘はその比丘の回答に満足せず、また別の比丘のところへ行き、その比丘に次のように尋ねた。“友よ、どれほどのことによって、比丘の見解は清浄になるのでしょうか。”“友よ、比丘が四つの大種（四大元素）の生起と消滅を、ありのままに知る時、友よ、それによって比丘の見解は清浄になるのです。”

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา [Pg.397] นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา, โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

しかし、その比丘はその比丘の回答に満足せず、また別の比丘のところへ行き、その比丘に次のように尋ねた。“友よ、どれほどのことによって、比丘の見解は清浄になるのでしょうか。”“友よ、比丘が‘生起する性質のものはすべて、消滅する性質のものである’と、ありのままに知る時、友よ、それによって比丘の見解は清浄になるのです。”

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ? เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, โส ภิกฺขุ มํ เอตทโวจ – ‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ. อถ ขฺวาหํ, ภนฺเต, อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – ‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ? เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, โส ภิกฺขุ มํ เอตทโวจ – ‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ…เป… จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ. อถ ขฺวาหํ, ภนฺเต, อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน เยน ภควา เตนุปสงฺกมึ ( ). กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ?

その時、その比丘は、その比丘の回答に満足せず、世尊のおられる所へ赴きました。赴いて、世尊にこのように申し上げました。“世尊よ、私はある比丘の所へ赴き、その比丘にこう尋ねました。‘友よ、比丘の見解は、いかほどによって、よく清浄になるのでしょうか’と。世尊よ、このように尋ねた時、その比丘は私にこう言いました。‘友よ、比丘が六つの触処の生起と滅尽を如実に知る時、友よ、これほどによって比丘の見解はよく清浄になるのです’と。しかし、世尊よ、私はその比丘の回答に満足せず、別の比丘の所へ赴き、その比丘にこう尋ねました。‘友よ、比丘の見解は、いかほどによって、よく清浄になるのでしょうか’と。世尊よ、このように尋ねた時、その比丘は私にこう言いました。‘友よ、比丘が五取蘊の……（中略）……四大種の生起と滅尽を如実に知る時、……（中略）……生起する性質のあるものはすべて消滅する性質のものであると如実に知る時、友よ、これほどによって比丘の見解はよく清浄になるのです’と。しかし、世尊よ、私はその比丘の回答に満足せず、世尊のおられる所へ赴きました。世尊よ、比丘の見解は、いかほどによって、よく清浄になるのでしょうか”と。

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, ปุริสสฺส กึสุโก อทิฏฺฐปุพฺโพ อสฺส. โส เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย. อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส, โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘กาฬโก โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก – เสยฺยถาปิ ฌามขาณู’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. อถ โข, โส ภิกฺขุ, ปุริโส อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ปุริสสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส[Pg.398], โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘โลหิตโก โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก – เสยฺยถาปิ มํสเปสี’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. อถ โข โส ภิกฺขุ ปุริโส อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ปุริสสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส, โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘โอจีรกชาโต โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก อาทินฺนสิปาฏิโก – เสยฺยถาปิ สิรีโส’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก, ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. อถ โข โส ภิกฺขุ ปุริโส อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ปุริสสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส, โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก – เสยฺยถาปิ นิคฺโรโธ’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก, ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. เอวเมว โข, ภิกฺขุ, ยถา ยถา อธิมุตฺตานํ เตสํ สปฺปุริสานํ ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหติ, ตถา ตถา โข เตหิ สปฺปุริเสหิ พฺยากตํ.

“比丘よ、例えば、ある男がキンシュカの木を一度も見たことがなかったとしましょう。彼は、キンシュカの木を見たことのある別の男の所へ行き、その男にこう尋ねます。‘君、キンシュカの木とはどのようなものかね’と。すると、その男はこう答えます。‘君、キンシュカの木は、まるで焼けた切り株のように真っ黒だ’と。比丘よ、その時、その男が見た通りに、キンシュカの木はそのような姿であったのです。しかし、比丘よ、その男はその回答に満足せず、キンシュカの木を見たことのある別の男の所へ行き、こう尋ねます。‘君、キンシュカの木とはどのようなものかね’と。すると、その男はこう答えます。‘君、キンシュカの木は、まるで肉の塊のように赤いのだ’と。比丘よ、その時、その男が見た通りに、キンシュカの木はそのような姿であったのです。しかし、比丘よ、その男はその回答に満足せず、キンシュカの木を見たことのある別の男の所へ行き、こう尋ねます。‘君、キンシュカの木とはどのようなものかね’と。すると、その男はこう答えます。‘君、キンシュカの木は、まるでシリーサの木のように、鞘が垂れ下がっているのだ’と。比丘よ、その時、その男が見た通りに、キンシュカの木はそのような姿であったのです。しかし、比丘よ、その男はその回答に満足せず、キンシュカの木を見たことのある別の男の所へ行き、こう尋ねます。‘君、キンシュカの木とはどのようなものかね’と。すると、その男はこう答えます。‘君、キンシュカの木は、まるでニグローダの木のように、豊かな葉が茂り、濃い陰があるのだ’と。比丘よ、その時、その男が見た通りに、キンシュカの木はそのような姿であったのです。比丘よ、それと同じように、それら善男子たちが、それぞれの信解のあり方に応じて、その見解がよく清浄になったのであり、そのあり方に応じて、それら善男子たちによって説明されたのです。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, รญฺโญ ปจฺจนฺติมํ นครํ ทฬฺหุทฺธาปํ ทฬฺหปาการโตรณํ ฉทฺวารํ. ตตฺรสฺส โทวาริโก ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี, อญฺญาตานํ นิวาเรตา, ญาตานํ ปเวเสตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย อาคนฺตฺวา สีฆํ ทูตยุคํ ตํ โทวาริกํ เอวํ วเทยฺย – ‘กหํ, โภ ปุริส, อิมสฺส นครสฺส นครสฺสามี’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘เอโส, ภนฺเต, มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺโน’ติ. อถ โข ตํ สีฆํ ทูตยุคํ นครสฺสามิกสฺส ยถาภูตํ วจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย. ปจฺฉิมาย ทิสาย อาคนฺตฺวา สีฆํ ทูตยุคํ…เป… อุตฺตราย ทิสาย… ทกฺขิณาย ทิสาย อาคนฺตฺวา สีฆํ ทูตยุคํ ตํ โทวาริกํ เอวํ วเทยฺย – ‘กหํ, โภ ปุริส, อิมสฺส นครสฺสามี’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘เอโส, ภนฺเต, มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺโน’ติ. อถ โข ตํ สีฆํ ทูตยุคํ นครสฺสามิกสฺส ยถาภูตํ วจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย.

“比丘よ、例えば、王の辺境の都市があり、堅固な土台と、堅固な城壁と城門を備え、六つの門があるとしましょう。そこには、賢く、聡明で、知恵のある門番がいて、見知らぬ者を制止し、知っている者だけを中に入れます。東の方角から俊足の二人の使者がやって来て、その門番にこう尋ねます。‘君、この都市の主はどこにいるのか’と。門番はこう答えます。‘主は、中央の四つ辻に座っておられます’と。そこで、その俊足の二人の使者は、都市の主に真実の伝言を伝え、来た道を戻っていきます。西の方角から俊足の二人の使者がやって来て……（中略）……北の方角から……南の方角から俊足の二人の使者がやって来て、その門番にこう尋ねます。‘君、この都市の主はどこにいるのか’と。門番はこう答えます。‘主は、中央の四つ辻に座っておられます’と。そこで、その俊足の二人の使者は、都市の主に真実の伝言を伝え、来た道を戻っていきます。”

‘‘อุปมา [Pg.399] โข มฺยายํ, ภิกฺขุ, กตา อตฺถสฺส วิญฺญาปนาย. อยญฺเจตฺถ อตฺโถ – ‘นคร’นฺติ โข, ภิกฺขุ, อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนํ มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส. ‘ฉ ทฺวารา’ติ โข, ภิกฺขุ, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ‘โทวาริโก’ติ โข, ภิกฺขุ, สติยา เอตํ อธิวจนํ. ‘สีฆํ ทูตยุค’นฺติ โข, ภิกฺขุ, สมถวิปสฺสนาเนตํ อธิวจนํ. ‘นครสฺสามี’ติ โข, ภิกฺขุ, วิญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘มชฺเฌ สิงฺฆาฏโก’ติ โข, ภิกฺขุ, จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ – ปถวีธาตุยา, อาโปธาตุยา, เตโชธาตุยา, วาโยธาตุยา. ‘ยถาภูตํ วจน’นฺติ โข, ภิกฺขุ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘ยถาคตมคฺโค’ติ โข, ภิกฺขุ, อริยสฺเสตํ อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิยา…เป… สมฺมาสมาธิสฺสา’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘よ、意味を理解させるために、私はこの比丘に一つの譬えを示した。ここでの意味は次の通りである。‘都（町）’とは、比丘よ、四大から成り、父母から生じ、飯と麦飯によって養われ、無常であり、磨かれ、揉まれ、破壊され、崩壊する性質を持つ、この身体の名称である。‘六つの門’とは、比丘よ、六つの内なる感官（処）の名称である。‘門番’とは、比丘よ、正念（サティ）の名称である。‘一対の速い使者’とは、比丘よ、止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）の名称である。‘都の主’とは、比丘よ、識（ヴィンニャーナ）の名称である。‘中央の四つ辻’とは、比丘よ、地界、水界、火界、風界という四大種の名称である。‘ありのままの言葉’とは、比丘よ、涅槃（ニッバーナ）の名称である。‘来た通りの道’とは、比丘よ、聖なる八支聖道、すなわち正見……（中略）……正定の名称である。”第八の経。

๙. วีโณปมสุตฺตํ

9. ヴィーナの譬えの経（ヴィーノーパマ・スッタ）

๒๔๖. ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อุปฺปชฺเชยฺย ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา โมโห วา ปฏิฆํ วาปิ เจตโส, ตโต จิตฺตํ นิวาเรยฺย. สภโย เจโส มคฺโค สปฺปฏิภโย จ สกณฺฏโก จ สคหโน จ อุมฺมคฺโค จ กุมฺมคฺโค จ ทุหิติโก จ. อสปฺปุริสเสวิโต เจโส มคฺโค, น เจโส มคฺโค สปฺปุริเสหิ เสวิโต. น ตฺวํ เอตํ อรหสีติ. ตโต จิตฺตํ นิวารเย จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ…เป… ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป… มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ อุปฺปชฺเชยฺย ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา โมโห วา ปฏิฆํ วาปิ เจตโส ตโต จิตฺตํ นิวาเรยฺย. สภโย เจโส มคฺโค สปฺปฏิภโย จ สกณฺฏโก จ สคหโน จ อุมฺมคฺโค จ กุมฺมคฺโค จ ทุหิติโก จ. อสปฺปุริสเสวิโต เจโส มคฺโค, น เจโส มคฺโค สปฺปุริเสหิ เสวิโต. น ตฺวํ เอตํ อรหสีติ. ตโต จิตฺตํ นิวารเย มโนวิญฺเญยฺเยหิ ธมฺเมหิ.

246. “比丘たちよ、比丘であれ比丘尼であれ、誰であっても、眼で認識されるべき色（形や色）に対して、欲、貪り、怒り、愚かさ、あるいは心の反発が生じたならば、そこから心を遠ざけるべきである。‘この道は、恐怖があり、危難があり、刺があり、茂みがあり、道なき道であり、悪路であり、苦難に満ちている。この道は善からぬ人々によって歩まれる道であり、善き人々によって歩まれる道ではない。あなたはこれにふさわしくない’と。このようにして、眼で認識されるべき色から心を遠ざけるべきである。……（中略）……比丘たちよ、比丘であれ比丘尼であれ、誰であっても、舌で認識されるべき味に対して……（中略）……意（こころ）で認識されるべき法（対象）に対して、欲、貪り、怒り、愚かさ、あるいは心の反発が生じたならば、そこから心を遠ざけるべきである。‘この道は、恐怖があり、危難があり、刺があり、茂みがあり、道なき道であり、悪路であり、苦難に満ちている。この道は善からぬ人々によって歩まれる道であり、善き人々によって歩まれる道ではない。あなたはこれにふさわしくない’と。このようにして、意で認識されるべき法から心を遠ざけるべきである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กิฏฺฐํ สมฺปนฺนํ. กิฏฺฐารกฺโข จ ปมตฺโต, โคโณ จ กิฏฺฐาโท อทุํ กิฏฺฐํ โอตริตฺวา ยาวทตฺถํ มทํ อาปชฺเชยฺย ปมาทํ อาปชฺเชยฺย[Pg.400]; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อสํวุตการี ปญฺจสุ กามคุเณสุ ยาวทตฺถํ มทํ อาปชฺชติ ปมาทํ อาปชฺชติ.

“比丘たちよ、例えば、作物が豊かに実っているとする。その作物の番人が怠慢であれば、作物を食べる牛がその田に入り込み、思う存分食べて酔いしれ、放逸に陥るであろう。比丘たちよ、それと同じように、教えを聞いたことのない凡夫は、六つの触の場所（六触処）において慎みがなく、五つの欲の絆（五欲功徳）において、思う存分酔いしれ、放逸に陥るのである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กิฏฺฐํ สมฺปนฺนํ กิฏฺฐารกฺโข จ อปฺปมตฺโต โคโณ จ กิฏฺฐาโท อทุํ กิฏฺฐํ โอตเรยฺย. ตเมนํ กิฏฺฐารกฺโข นาสายํ สุคฺคหิตํ คณฺเหยฺย. นาสายํ สุคฺคหิตํ คเหตฺวา อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺย. อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคเหตฺวา ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬยฺย. ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬตฺวา โอสชฺเชยฺย. ทุติยมฺปิ โข, ภิกฺขเว …เป… ตติยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, โคโณ กิฏฺฐาโท อทุํ กิฏฺฐํ โอตเรยฺย. ตเมนํ กิฏฺฐารกฺโข นาสายํ สุคฺคหิตํ คณฺเหยฺย. นาสายํ สุคฺคหิตํ คเหตฺวา อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺย. อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคเหตฺวา ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬยฺย. ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬตฺวา โอสชฺเชยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, โคโณ กิฏฺฐาโท คามคโต วา อรญฺญคโต วา, ฐานพหุโล วา อสฺส นิสชฺชพหุโล วา น ตํ กิฏฺฐํ ปุน โอตเรยฺย – ตเมว ปุริมํ ทณฺฑสมฺผสฺสํ สมนุสฺสรนฺโต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยโต โข ภิกฺขุโน ฉสุ ผสฺสายตเนสุ จิตฺตํ อุทุชิตํ โหติ สุทุชิตํ, อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ, สนฺนิสีทติ, เอโกทิ โหติ, สมาธิยติ.

“比丘たちよ、例えば、作物が豊かに実っており、作物の番人が怠らずに見張っているとする。そこへ作物を食べる牛が田に入り込んだなら、番人はその牛の鼻をしっかりと掴むであろう。鼻をしっかりと掴んで、角の間の頭部を強く押さえつけるであろう。頭部を強く押さえつけて、杖で厳しく打ち据えるであろう。杖で厳しく打ち据えた後、それを放すであろう。比丘たちよ、二度目も……（中略）……比丘たちよ、三度目も、作物を食べる牛がその田に入り込んだなら、番人はその牛の鼻をしっかりと掴み、頭部を強く押さえつけ、杖で厳しく打ち据えてから放すであろう。比丘たちよ、そうすれば、その作物を食べる牛は、村に行こうと森に行こうと、立っていることが多くなり、座っていることが多くなって、二度とその田には入り込まないであろう。それは、以前のあの杖の感触を思い出すからである。比丘たちよ、それと同じように、比丘の心が六つの触の場所において、厳しく戒められ、十分に制御されたとき、心は内においてのみ安定し、静まり、統一され、三昧（定）に入るのである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, รญฺโญ วา ราชมหามตฺตสฺส วา วีณาย สทฺโท อสฺสุตปุพฺโพ อสฺส. โส วีณาสทฺทํ สุเณยฺย. โส เอวํ วเทยฺย – ‘อมฺโภ, กสฺส นุ โข เอโส สทฺโท เอวํรชนีโย เอวํกมนีโย เอวํมทนีโย เอวํมุจฺฉนีโย เอวํพนฺธนีโย’ติ? ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอสา, โข, ภนฺเต, วีณา นาม, ยสฺสา เอโส สทฺโท เอวํรชนีโย เอวํกมนีโย เอวํมทนีโย เอวํมุจฺฉนีโย เอวํพนฺธนีโย’ติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘คจฺฉถ เม, โภ, ตํ วีณํ อาหรถา’ติ. ตสฺส ตํ วีณํ อาหเรยฺยุํ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อยํ โข สา, ภนฺเต, วีณา ยสฺสา เอโส สทฺโท เอวํรชนีโย เอวํกมนีโย เอวํมทนีโย เอวํมุจฺฉนีโย เอวํพนฺธนีโย’ติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘อลํ เม, โภ, ตาย วีณาย, ตเมว เม สทฺทํ อาหรถา’ติ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อยํ โข, ภนฺเต, วีณา นาม อเนกสมฺภารา มหาสมฺภารา. อเนเกหิ สมฺภาเรหิ สมารทฺธา วทติ[Pg.401], เสยฺยถิทํ – โทณิญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ ทณฺฑญฺจ ปฏิจฺจ อุปธารเณ จ ปฏิจฺจ ตนฺติโย จ ปฏิจฺจ โกณญฺจ ปฏิจฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ เอวายํ, ภนฺเต, วีณา นาม อเนกสมฺภารา มหาสมฺภารา. อเนเกหิ สมฺภาเรหิ สมารทฺธา วทตี’ติ. โส ตํ วีณํ ทสธา วา สตธา วา ผาเลยฺย, ทสธา วา สตธา วา ตํ ผาเลตฺวา สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย. สกลิกํ สกลิกํ กริตฺวา อคฺคินา ฑเหยฺย, อคฺคินา ฑหิตฺวา มสึ กเรยฺย. มสึ กริตฺวา มหาวาเต วา โอผุเนยฺย, นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย. โส เอวํ วเทยฺย – ‘อสตี กิรายํ, โภ, วีณา นาม, ยเถวํ ยํ กิญฺจิ วีณา นาม เอตฺถ จ ปนายํ ชโน อติเวลํ ปมตฺโต ปลฬิโต’ติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูปํ สมนฺเวสติ ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ สมนฺเวสติ ยาวตา เวทนาย คติ, สญฺญํ สมนฺเวสติ ยาวตา สญฺญาย คติ, สงฺขาเร สมนฺเวสติ ยาวตา สงฺขารานํ คติ, วิญฺญาณํ สมนฺเวสติ ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ. ตสฺส รูปํ สมนฺเวสโต ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ สมนฺเวสโต…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ สมนฺเวสโต ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ. ยมฺปิสฺส ตํ โหติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา ตมฺปิ ตสฺส น โหตี’’ติ. นวมํ.

“比丘たちよ、譬えば、王あるいは大臣が、かつて聞いたことのない琵琶の音を聞いたとする。彼はその琵琶の音を聞いて、このように言うだろう。‘おい、これほどまでに心を惹きつけ、愛らしく、酔わせ、うっとりさせ、縛りつけるような音は、いったい何の音か’と。人々は彼にこう答えるだろう。‘大王（あるいは閣下）よ、これは琵琶というもので、その音がこれほどまでに心を惹きつけ、愛らしく、酔わせ、うっとりさせ、縛りつけるのです’と。彼はこう言うだろう。‘おい、行ってその琵琶を私のところに持ってきなさい’と。人々はその琵琶を彼のところに持ってくるだろう。そして彼にこう言うだろう。‘大王よ、これがその琵琶です。その音がこれほどまでに心を惹きつけ、愛らしく、酔わせ、うっとりさせ、縛りつけるのです’と。彼はこう言うだろう。‘おい、私はその琵琶には用はない。その音だけを私のところに持ってきなさい’と。人々は彼にこう言うだろう。‘大王よ、琵琶というものは、多くの構成要素から成り、巨大な構成要素から成るものです。多くの構成要素が組み合わさって音が鳴るのです。すなわち、胴、皮、棹、調整具、弦、撥、そして人間の適切な努力によって、大王よ、このように琵琶というものは多くの構成要素から成り、巨大な構成要素から成り、多くの構成要素が組み合わさって音が鳴るのです’と。彼はその琵琶を十にも百にも切り刻むだろう。十にも百にも切り刻んで、破片にするだろう。破片にして火で焼き、火で焼いて灰にするだろう。灰にして大風に吹き散らすか、あるいは流れの速い川に流してしまうだろう。彼はこう言うだろう。‘おい、琵琶というものは、なんと虚しいものか。およそ琵琶と呼ばれるものは何であれ、虚しいものである。それなのに、人々はこれに対して過度に放逸になり、浮かれているのだ’と。比丘たちよ、それと同じように、比丘は、色の行方（性質）の及ぶ限り色を調べ、受の行方の及ぶ限り受を調べ、想の行方の及ぶ限り想を調べ、行の行方の及ぶ限り行を調べ、識の行方の及ぶ限り識を調べる。彼が色の行方の及ぶ限り色を調べ、受を調べ……（中略）……想を、行を、識の行方の及ぶ限り識を調べる時、彼にとって‘私である’とか‘私のものだ’とか‘私はある’といった執着（慢）は、もはや生じないのである。”

๑๐. ฉปฺปาณโกปมสุตฺตํ

10. 六生類譬喩経

๒๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส อรุคตฺโต ปกฺกคตฺโต สรวนํ ปวิเสยฺย. ตสฺส กุสกณฺฏกา เจว ปาเท วิชฺเฌยฺยุํ, สรปตฺตานิ จ คตฺตานิ วิเลเขยฺยุํ. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภิยฺโยโสมตฺตาย ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทิเยถ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ คามคโต วา อรญฺญคโต วา ลภติ วตฺตารํ – ‘อยญฺจ โส อายสฺมา เอวํการี เอวํสมาจาโร อสุจิคามกณฺฏโก’ติ. ตํ กณฺฏโกติ อิติ วิทิตฺวา สํวโร จ อสํวโร จ เวทิตพฺโพ.

247. “比丘たちよ、譬えば、体に傷があり、その傷が膿んでいる男が、葦の茂みに入ったとする。彼の足には草の刺が刺さり、葦の葉が傷ついた体を切り裂くだろう。比丘たちよ、このようにして、その男は、その刺や傷によって、より一層の苦しみと憂いを感じるだろう。比丘たちよ、それと同じように、ここにある比丘が、村へ行こうと森へ行こうと、非難する者に出会うことがある。‘この尊者は、このような行い、このような振る舞いをする、不浄な村の刺である’と。彼を‘刺’であると知って、律儀（慎み）と不律儀（慎みのなさ）について知るべきである。”

‘‘กถญฺจ[Pg.402], ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

“比丘たちよ、では、どのようにして不律儀（慎みのなさ）が生じるのか。比丘たちよ、ここに、ある比丘が眼で色（形あるもの）を見て、好ましいものには執着し、好ましくないものには憤る。そして、身至念（身体に対する気づき）を確立せず、狭小な心で過ごす。彼は、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱を、ありのままに知ることがない。耳で音を聞いて……鼻で香りを嗅いで……舌で味を味わって……身で触れるものに触れて……意（心）で法（心の対象）を認識して、好ましい法には執着し、好ましくない法には憤る。そして、身至念を確立せず、狭小な心で過ごす。彼は、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱を、ありのままに知ることがないのである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ฉปฺปาณเก คเหตฺวา นานาวิสเย นานาโคจเร ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. อหึ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. สุสุมารํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ปกฺขึ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. กุกฺกุรํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. สิงฺคาลํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. มกฺกฏํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺธิตฺวา มชฺเฌ คณฺฐึ กริตฺวา โอสฺสชฺเชยฺย. อถ โข, เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา นานาวิสยา นานาโคจรา สกํ สกํ โคจรวิสยํ อาวิญฺเฉยฺยุํ – อหิ อาวิญฺเฉยฺย ‘วมฺมิกํ ปเวกฺขามี’ติ, สุสุมาโร อาวิญฺเฉยฺย ‘อุทกํ ปเวกฺขามี’ติ, ปกฺขี อาวิญฺเฉยฺย ‘อากาสํ เฑสฺสามี’ติ, กุกฺกุโร อาวิญฺเฉยฺย ‘คามํ ปเวกฺขามี’ติ, สิงฺคาโล อาวิญฺเฉยฺย ‘สีวถิกํ ปเวกฺขามี’ติ, มกฺกโฏ อาวิญฺเฉยฺย ‘วนํ ปเวกฺขามี’ติ. ยทา โข เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา, อถ โข โย เนสํ ปาณกานํ พลวตโร อสฺส ตสฺส เต อนุวตฺเตยฺยุํ, อนุวิธาเยยฺยุํ วสํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน กายคตาสติ อภาวิตา อพหุลีกตา, ตํ จกฺขุ อาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ รูเปสุ, อมนาปิยา รูปา ปฏิกูลา โหนฺติ…เป… มโน อาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิยา ธมฺมา ปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ.

“比丘たちよ、譬えば、ある男が、住処も異なり、餌場も異なる六種の生物を捕らえ、強固な紐で縛るとしよう。蛇を捕らえて強固な紐で縛り、鰐を捕らえて強固な紐で縛り、鳥を捕らえて強固な紐で縛り、犬を捕らえて強固な紐で縛り、野干（ジャッカル）を捕らえて強固な紐で縛り、猿を捕らえて強固な紐で縛る。それらを強固な紐で縛り、真ん中で結び目を作って放したとする。比丘たちよ、すると、住処も異なり、餌場も異なるそれら六種の生物は、それぞれ自らの餌場や住処へと引き寄せようとする。蛇は‘蟻塚に入ろう’と引き寄せ、鰐は‘水に入ろう’と引き寄せ、鳥は‘空へ飛ぼう’と引き寄せ、犬は‘村に入ろう’と引き寄せ、野干は‘墓場に入ろう’と引き寄せ、猿は‘森に入ろう’と引き寄せようとする。比丘たちよ、それら六種の生物が飢え、疲れ果てたとき、それらの中で最も力の強いものに従い、その力に順応し、その支配下に入るであろう。比丘たちよ、これと同じように、身至念（身体に対する気づき）を修習せず、多作していない比丘がいれば、眼は好ましい色（形）へと彼を引き寄せ、好ましくない色（形）は嫌悪すべきものとなる。……（中略）……意（こころ）は好ましい法（心の対象）へと彼を引き寄せ、好ましくない法は嫌悪すべきものとなる。比丘たちよ、このようにして不守護（不節制）が生じるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ [Pg.403] วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหา รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

“比丘たちよ、では、どのようにして守護（節制）が生じるのか。比丘たちよ、ここに比丘がいて、眼で色を見て、好ましい相の色に執着せず、好ましくない相の色に憤ることもない。身至念を確立して住み、無量の心を持ち、それらの生じた悪不善法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知る。……（中略）……舌で味を味わって……（中略）……意で法を認識して、好ましい相の法に執着せず、好ましくない相の法に憤ることもない。身至念を確立して住み、無量の心を持ち、それらの生じた悪不善法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知るのである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ฉปฺปาณเก คเหตฺวา นานาวิสเย นานาโคจเร ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. อหึ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. สุสุมารํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ปกฺขึ คเหตฺวา…เป… กุกฺกุรํ คเหตฺวา… สิงฺคาลํ คเหตฺวา… มกฺกฏํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺธิตฺวา ทฬฺเห ขีเล วา ถมฺเภ วา อุปนิพนฺเธยฺย. อถ โข เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา นานาวิสยา นานาโคจรา สกํ สกํ โคจรวิสยํ อาวิญฺเฉยฺยุํ – อหิ อาวิญฺเฉยฺย ‘วมฺมิกํ ปเวกฺขามี’ติ, สุสุมาโร อาวิญฺเฉยฺย ‘อุทกํ ปเวกฺขามี’ติ, ปกฺขี อาวิญฺเฉยฺย ‘อากาสํ เฑสฺสามี’ติ, กุกฺกุโร อาวิญฺเฉยฺย ‘คามํ ปเวกฺขามี’ติ, สิงฺคาโล อาวิญฺเฉยฺย ‘สีวถิกํ ปเวกฺขามี’ติ, มกฺกโฏ อาวิญฺเฉยฺย ‘วนํ ปเวกฺขามี’ติ. ยทา โข เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา, อถ ตเมว ขีลํ วา ถมฺภํ วา อุปติฏฺเฐยฺยุํ, อุปนิสีเทยฺยุํ, อุปนิปชฺเชยฺยุํ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน กายคตาสติ ภาวิตา พหุลีกตา, ตํ จกฺขุ นาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ รูเปสุ, อมนาปิยา รูปา นปฺปฏิกูลา โหนฺติ…เป… ชิวฺหา นาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ รเสสุ…เป… มโน นาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิยา ธมฺมา นปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ.

“比丘たちよ、譬えば、ある男が、住処も異なり、餌場も異なる六種の生物を捕らえ、強固な紐で縛るとしよう。蛇を捕らえて強固な紐で縛り、鰐を捕らえて強固な紐で縛り、鳥を捕らえて……（中略）……犬を捕らえて……野干を捕らえて……猿を捕らえて強固な紐で縛る。それらを強固な紐で縛り、堅固な杭または柱に繋ぎ止めたとする。比丘たちよ、すると、住処も異なり、餌場も異なるそれら六種の生物は、それぞれ自らの餌場や住処へと引き寄せようとする。蛇は‘蟻塚に入ろう’と引き寄せ、鰐は‘水に入ろう’と引き寄せ、鳥は‘空へ飛ぼう’と引き寄せ、犬は‘村に入ろう’と引き寄せ、野干は‘墓場に入ろう’と引き寄せ、猿は‘森に入ろう’と引き寄せようとする。比丘たちよ、それら六種の生物が飢え、疲れ果てたとき、まさにその杭または柱のそばに立ち、そばに座り、そばに横たわるであろう。比丘たちよ、これと同じように、身至念を修習し、多作している比丘がいれば、眼は好ましい色へと彼を引き寄せることはなく、好ましくない色は嫌悪すべきものとはならない。……（中略）……舌は好ましい味へと引き寄せることはなく……（中略）……意は好ましい法へと引き寄せることはなく、好ましくない法は嫌悪すべきものとはならない。比丘たちよ、このようにして守護が生じるのである。”

‘‘‘ทฬฺเห ขีเล วา ถมฺเภ วา’ติ โข, ภิกฺขเว, กายคตาย สติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมาติห โว, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘กายคตา โน สติ ภาวิตา ภวิสฺสติ พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา’ติ. เอวญฺหิ โข, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、‘堅固な杭または柱’とは、身至念の代名詞である。比丘たちよ、それゆえに、汝らはこのように修学すべきである。‘我らの身至念は修習され、多作され、車両とされ、基礎とされ、確立され、習熟され、よく励まれるであろう’と。比丘たちよ、このように修学すべきである。”第十（の経）。

๑๑. ยวกลาปิสุตฺตํ

11. 大麦の束の経

๒๔๘. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.404], ภิกฺขเว, ยวกลาปี จาตุมหาปเถ นิกฺขิตฺตา อสฺส. อถ ฉ ปุริสา อาคจฺเฉยฺยุํ พฺยาภงฺคิหตฺถา. เต ยวกลาปึ ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หเนยฺยุํ. เอวญฺหิ สา, ภิกฺขเว, ยวกลาปี สุหตา อสฺส ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หญฺญมานา. อถ สตฺตโม ปุริโส อาคจฺเฉยฺย พฺยาภงฺคิหตฺโถ. โส ตํ ยวกลาปึ สตฺตมาย พฺยาภงฺคิยา หเนยฺย. เอวญฺหิ สา ภิกฺขเว, ยวกลาปี สุหตตรา อสฺส, สตฺตมาย พฺยาภงฺคิยา หญฺญมานา. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน จกฺขุสฺมึ หญฺญติ มนาปามนาเปหิ รูเปหิ…เป… ชิวฺหาย หญฺญติ มนาปามนาเปหิ รเสหิ…เป… มนสฺมึ หญฺญติ มนาปามนาเปหิ ธมฺเมหิ. สเจ โส, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อายตึ ปุนพฺภวาย เจเตติ, เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, โมฆปุริโส สุหตตโร โหติ, เสยฺยถาปิ สา ยวกลาปี สตฺตมาย พฺยาภงฺคิยา หญฺญมานา.

248. “比丘たちよ、譬えば、大麦の束が四辻に置かれているとしよう。そこに、天秤棒を手にした六人の男がやって来る。彼らはその大麦の束を六本の天秤棒で打ち叩く。比丘たちよ、このようにして、その大麦の束は六本の天秤棒で打ち叩かれ、ひどく打ちのめされるであろう。そこへ、天秤棒を手にした七番目の男がやって来る。彼はその大麦の束を七番目の天秤棒で打ち叩く。比丘たちよ、このようにして、その大麦の束は七番目の天秤棒で打ち叩かれ、さらにひどく打ちのめされるであろう。比丘たちよ、これと同じように、無聞の凡夫は、眼において好ましい色や好ましくない色によって打ち叩かれ、……（中略）……舌において好ましい味や好ましくない味によって打ち叩かれ、……（中略）……意において好ましい法や好ましくない法によって打ち叩かれる。比丘たちよ、もしその無聞の凡夫が、将来の再会（再生）のために意図（思案）するならば、比丘たちよ、その愚人は、あたかも七番目の天秤棒で打ち叩かれる大麦の束のように、さらにひどく打ちのめされるのである。”

‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, เทวาสุรสงฺคาโม สมุปพฺยูฬฺโห อโหสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อสุเร อามนฺเตสิ – ‘สเจ, มาริสา, เทวาสุรสงฺคาเม สมุปพฺยูฬฺเห อสุรา ชิเนยฺยุํ เทวา ปราชิเนยฺยุํ, เยน นํ สกฺกํ เทวานมินฺทํ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา มม สนฺติเก อาเนยฺยาถ อสุรปุร’นฺติ. สกฺโกปิ โข, ภิกฺขเว, เทวานมินฺโท เทเว ตาวตึเส อามนฺเตสิ – ‘สเจ, มาริสา, เทวาสุรสงฺคาเม สมุปพฺยูฬฺเห เทวา ชิเนยฺยุํ อสุรา ปราชิเนยฺยุํ, เยน นํ เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา มม สนฺติเก อาเนยฺยาถ สุธมฺมํ เทวสภ’นฺติ. ตสฺมึ โข ปน, ภิกฺขเว, สงฺคาเม เทวา ชินึสุ, อสุรา ปราชินึสุ. อถ โข, ภิกฺขเว, เทวา ตาวตึสา เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สนฺติเก อาเนสุํ สุธมฺมํ เทวสภํ. ตตฺร สุทํ, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พทฺโธ โหติ. ยทา โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติสฺส อสุรินฺทสฺส เอวํ โหติ – ‘ธมฺมิกา โข เทวา, อธมฺมิกา อสุรา[Pg.405], อิเธว ทานาหํ เทวปุรํ คจฺฉามี’ติ. อถ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ มุตฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ, ทิพฺเพหิ จ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ. ยทา จ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติสฺส อสุรินฺทสฺส เอวํ โหติ – ‘ธมฺมิกา โข อสุรา, อธมฺมิกา เทวา, ตตฺเถว ทานาหํ อสุรปุรํ คมิสฺสามี’ติ, อถ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. ทิพฺเพหิ จ ปญฺจหิ กามคุเณหิ ปริหายติ. เอวํ สุขุมํ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติพนฺธนํ. ตโต สุขุมตรํ มารพนฺธนํ. มญฺญมาโน โข, ภิกฺขเว, พทฺโธ มารสฺส, อมญฺญมาโน มุตฺโต ปาปิมโต.

“比丘たちよ、かつて神々と阿修羅の戦いが繰り広げられたことがあった。比丘たちよ、その時、阿修羅の主であるヴェーパチッティは阿修羅たちにこう告げた。‘友らよ、もし神々と阿修羅の戦いにおいて阿修羅が勝利し、神々が敗北したなら、神々の主であるサッカ（帝釈天）を五つの首枷で縛り、阿修羅の都にある私のところへ連れて来い’と。比丘たちよ、神々の主であるサッカもまた、三十三天の神々にこう告げた。‘友らよ、もし神々と阿修羅の戦いにおいて神々が勝利し、阿修羅が敗北したなら、阿修羅の主であるヴェーパチッティを五つの首枷で縛り、善法堂（スダンマ）の神々の集会所にある私のところへ連れて来い’と。比丘たちよ、その戦いにおいて神々が勝利し、阿修羅は敗北した。そこで比丘たちよ、三十三天の神々は阿修羅の主ヴェーパチッティを五つの首枷で縛り、神々の主サッカの元、善法堂の神々の集会所へと連行した。比丘たちよ、そこでは阿修羅の主ヴェーパチッティは五つの首枷で縛られていた。比丘たちよ、阿修羅の主ヴェーパチッティが‘神々は正しく、阿修羅は正しくない。今、私はこの神々の都へ行くのだ’と考える時、彼は自分が五つの首枷から解放されているのを見、天界の五つの欲楽を具足し、満たされて楽しむのである。しかし比丘たちよ、阿修羅の主ヴェーパチッティが‘阿修羅は正しく、神々は正しくない。今、私はあの阿修羅の都へ帰るのだ’と考える時、彼は自分が五つの首枷で縛られているのを見、天界の五つの欲楽を失うのである。比丘たちよ、このようにヴェーパチッティの束縛は微細なものである。しかし、マーラ（魔）の束縛はそれよりもさらに微細である。比丘たちよ、妄想（想念）する者はマーラに縛られ、妄想しない者は悪魔から解放されるのである。”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, มญฺญิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ มญฺญิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘น ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ. มญฺญิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, มญฺญิตํ คณฺโฑ, มญฺญิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘อมญฺญมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“比丘たちよ、‘私はある’というのは妄想である。‘これが私である’というのは妄想である。‘私は（将来）あるだろう’というのは妄想である。‘私は（将来）ないだろう’というのは妄想である。‘私は色（形）ある者としてあるだろう’というのは妄想である。‘私は無色（形なき）者としてあるだろう’というのは妄想である。‘私は有想の者としてあるだろう’というのは妄想である。‘私は無想の者としてあるだろう’というのは妄想である。‘私は非想非非想の者としてあるだろう’というのは妄想である。比丘たちよ、妄想は病であり、妄想は腫物であり、妄想は刺である。それゆえ、比丘たちよ、‘妄想のない心で住むであろう’と、このように汝らは修習すべきである。”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, อิญฺชิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ อิญฺชิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘น ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ. อิญฺชิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, อิญฺชิตํ คณฺโฑ, อิญฺชิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘อนิญฺชมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“比丘たちよ、‘私はある’というのは動揺である。‘これが私である’というのは動揺である。‘私は（将来）あるだろう’というのは動揺である。‘私は（将来）ないだろう’というのは動揺である。‘私は色（形）ある者としてあるだろう’というのは動揺である。‘私は無色（形なき）者としてあるだろう’というのは動揺である。‘私は有想の者としてあるだろう’というのは動揺である。‘私は無想の者としてあるだろう’というのは動揺である。‘私は非想非非想の者としてあるだろう’というのは動揺である。比丘たちよ、動揺は病であり、動揺は腫物であり、動揺は刺である。それゆえ、比丘たちよ、‘動揺のない心で住むであろう’と、このように汝らは修習すべきである。”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, ผนฺทิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ ผนฺทิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ…เป… ‘น ภวิสฺส’นฺติ… ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ ผนฺทิตเมตํ. ผนฺทิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, ผนฺทิตํ คณฺโฑ, ผนฺทิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘อผนฺทมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“比丘たちよ、‘私はある’というのは震えである。‘これが私である’というのは震えである。‘私は（将来）あるだろう’というのは震えである。…中略… ‘私は（将来）ないだろう’というのは震えである。‘私は色（形）ある者としてあるだろう’というのは震えである。‘私は無色（形なき）者としてあるだろう’というのは震えである。‘私は有想の者としてあるだろう’というのは震えである。‘私は無想の者としてあるだろう’というのは震えである。‘私は非想非非想の者としてあるだろう’というのは震えである。比丘たちよ、震えは病であり、震えは腫物であり、震えは刺である。それゆえ、比丘たちよ、‘震えのない心で住むであろう’と、このように汝らは修習すべきである。”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, ปปญฺจิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ ปปญฺจิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ…เป… ‘น ภวิสฺส’นฺติ… ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ ปปญฺจิตเมตํ[Pg.406]. ปปญฺจิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, ปปญฺจิตํ คณฺโฑ, ปปญฺจิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘นิปฺปปญฺเจน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“比丘たちよ、‘私はある’というのは戯論である。‘これが私である’というのは戯論である。‘私は（将来）あるだろう’というのは戯論である。…中略… ‘私は（将来）ないだろう’というのは戯論である。‘私は色（形）ある者としてあるだろう’というのは戯論である。‘私は無色（形なき）者としてあるだろう’というのは戯論である。‘私は有想の者としてあるだろう’というのは戯論である。‘私は無想の者としてあるだろう’というのは戯論である。‘私は非想非非想の者としてあるだろう’というのは戯論である。比丘たちよ、戯論は病であり、戯論は腫物であり、戯論は刺である。それゆえ、比丘たちよ、‘戯論のない心で住むであろう’と、このように汝らは修習すべきである。”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, มานคตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ มานคตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘น ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ. มานคตํ, ภิกฺขเว, โรโค, มานคตํ คณฺโฑ, มานคตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘นิหตมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอกาทสมํ.

“比丘たちよ、‘私はある’というのは慢心である。‘これが私である’というのは慢心である。‘私は（将来）あるだろう’というのは慢心である。‘私は（将来）ないだろう’というのは慢心である。‘私は色（形）ある者としてあるだろう’というのは慢心である。‘私は無色（形なき）者としてあるだろう’というのは慢心である。‘私は有想の者としてあるだろう’というのは慢心である。‘私は無想の者としてあるだろう’というのは慢心である。‘私は非想非非想の者としてあるだろう’というのは慢心である。比丘たちよ、慢心は病であり、慢心は腫物であり、慢心は刺である。それゆえ、比丘たちよ、‘慢心を打ち砕いた心で住むであろう’と、このように汝らは修習すべきである”と（世尊は仰った）。第十一経。

อาสีวิสวคฺโค เอกูนวีสติโม.

毒蛇品（アーシーヴィサ・ヴァッガ）第十九が終了した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（ウッダーナ）は以下の通りである。

อาสีวิโส รโถ กุมฺโม, ทฺเว ทารุกฺขนฺธา อวสฺสุโต;

ทุกฺขธมฺมา กึสุกา วีณา, ฉปฺปาณา ยวกลาปีติ.

毒蛇、車、亀、二つの流木、漏出、苦法、キンシュカ、琵琶、六生、大麦の束である。

สฬายตนวคฺเค จตุตฺถปณฺณาสโก สมตฺโต.

六処篇の第四の五十経群（パンナーサカ）が完了した。

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

その品の要旨は以下の通りである。

นนฺทิกฺขโย สฏฺฐินโย, สมุทฺโท อุรเคน จ;

จตุปณฺณาสกา เอเต, นิปาเตสุ ปกาสิตาติ.

喜尽、六十道、海、水であり、これら五十経群は諸ニパータにおいて説示されたものである。以上が品の要旨である。

สฬายตนสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

六処相応が終了した。

๒. เวทนาสํยุตฺตํ

2. 2. 受相応（じゅそうおう）

๑. สคาถาวคฺโค

1. 1. 有偈品（うげへん）

๑. สมาธิสุตฺตํ

1. 1. 三昧経（さんまいきょう）

๒๔๙. ‘‘ติสฺโส [Pg.407] อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนาติ.

249. “比丘たちよ、これら三つの受（感受作用）がある。いかなる三つか。楽受（らくじゅ）、苦受（くじゅ）、不苦不楽受（ふくふらくじゅ）である。比丘たちよ、これらが三つの受である。”

‘‘สมาหิโต สมฺปชาโน, สโต พุทฺธสฺส สาวโก;

เวทนา จ ปชานาติ, เวทนานญฺจ สมฺภวํ.

“三昧（定）にあり、正知（しょうち）をもち、念（おも）い（正念）ある仏の弟子は、受を如実に知り、また受の生起（しょうき）を知る。”

‘‘ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ, มคฺคญฺจ ขยคามินํ;

เวทนานํ ขยา ภิกฺขุ, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ. ปฐมํ;

“また、それらが滅する処（涅槃）と、滅尽に至る道を知る。受の滅尽により、比丘は渇愛を離れ、完全に静まりぬ（般涅槃した）。第一の経。”

๒. สุขสุตฺตํ

2. 2. 楽経（らくきょう）

๒๕๐. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนาติ.

250. “比丘たちよ、これら三つの受がある。いかなる三つか。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、これらが三つの受である。”

‘‘สุขํ วา ยทิ วา ทุกฺขํ, อทุกฺขมสุขํ สห;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, ยํ กิญฺจิ อตฺถิ เวทิตํ.

“楽であれ、あるいは苦であれ、あるいは不苦不楽であれ、内にあるものも外にあるものも、およそ感じられるものは何であれ、

‘‘เอตํ ทุกฺขนฺติ ญตฺวาน, โมสธมฺมํ ปโลกินํ;

ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสํ, เอวํ ตตฺถ วิรชฺชตี’’ติ. ทุติยํ;

それを‘苦’であると知り、偽りの性質をもち、崩壊しゆくものであると知って、[智慧によって]繰り返し触れつつ、その滅びを見ることにより、そのようにして、それ（受）への貪りを離れる。第二の経。”

๓. ปหานสุตฺตํ

3. 3. 断経（だんきょう）

๒๕๑. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขาย, ภิกฺขเว, เวทนาย ราคานุสโย ปหาตพฺโพ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย ปหาตพฺโพ, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย ปหาตพฺโพ. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน สุขาย เวทนาย ราคานุสโย ปหีโน โหติ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย ปหีโน โหติ, อทุกฺขมสุขาย [Pg.408] เวทนาย อวิชฺชานุสโย ปหีโน โหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ นิรนุสโย สมฺมทฺทโส อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

251. “比丘たちよ、これら三つの受がある。いかなる三つか。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、楽受においては貪随眠（とんずいみん）を捨てるべきであり、苦受においては瞋随眠（しんずいみん）を捨てるべきであり、不苦不楽受においては無明随眠（むみょうずいみん）を捨てるべきである。比丘たちよ、比丘が楽受において貪随眠を捨て、苦受において瞋随眠を捨て、不苦不楽受において無明随眠を捨てたとき、比丘たちよ、この比丘は‘随眠を離れた者、正しく見る者’と呼ばれ、渇愛を断ち切り、結縛（けつばく）を解き放ち、正しく慢（まん）を現観（げんかん）することによって、苦の終焉をもたらしたのである。”

‘‘สุขํ เวทยมานสฺส, เวทนํ อปฺปชานโต;

โส ราคานุสโย โหติ, อนิสฺสรณทสฺสิโน.

“楽を感じていながら、受を如実に知らず、そこからの脱出（出離）を見ない者には、貪随眠がある。”

‘‘ทุกฺขํ เวทยมานสฺส, เวทนํ อปฺปชานโต;

ปฏิฆานุสโย โหติ, อนิสฺสรณทสฺสิโน.

“苦を感じていながら、受を如実に知らず、そこからの脱出を見ない者には、瞋随眠がある。”

‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, ภูริปญฺเญน เทสิตํ;

ตญฺจาปิ อภินนฺทติ, เนว ทุกฺขา ปมุจฺจติ.

“広大な智慧をもつ者（仏陀）によって説かれた、静かなる不苦不楽受、それをさえ喜ぶ者は、苦から解き放たれることはない。”

‘‘ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี, สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ;

ตโต โส เวทนา สพฺพา, ปริชานาติ ปณฺฑิโต.

“しかし、比丘が熱心に努め、正知を捨てないとき、その賢明な比丘は、すべての受を遍知（完全に理解）する。”

‘‘โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ. ตติยํ;

“彼は受を遍知して、現世において諸漏のない者（漏尽者）となる。法に住し、智に達した彼は、身体が崩壊した後、[迷いの生存の]数（名称）に数えられることはない。第三の経。”

๔. ปาตาลสุตฺตํ

4. 4. 深淵経（しんえんきょう）

๒๕๒. ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ยํ วาจํ ภาสติ – ‘อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโล’ติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อสนฺตํ อวิชฺชมานํ เอวํ วาจํ ภาสติ – ‘อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโล’ติ. สารีริกานํ โข เอตํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขานํ เวทนานํ อธิวจนํ ยทิทํ ‘ปาตาโล’ติ. อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน สารีริกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ปาตาเล น ปจฺจุฏฺฐาสิ, คาธญฺจ นาชฺฌคา’. สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก สารีริกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน เนว โสจติ, น กิลมติ, น ปริเทวติ, น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘สุตวา อริยสาวโก ปาตาเล ปจฺจุฏฺฐาสิ, คาธญฺจ อชฺฌคา’’’ติ.

252. “比丘たちよ、無聞の凡夫は‘大海には深淵（パーターラ）がある’という言葉を口にする。しかし、比丘たちよ、無聞の凡夫は、存在もしない、見当たりもしないものについて‘大海には深淵がある’と言っているのである。比丘たちよ、この‘深淵’とは、身体的な苦しい受の名称である。比丘たちよ、無聞の凡夫は、身体的な苦しい受に触れられると、憂い、悩み、嘆き、胸を叩いて泣き叫び、混乱に陥る。比丘たちよ、この無聞の凡夫は‘深淵において立ち止まることができず、足場を得ることもなかった’と言われる。しかし、比丘たちよ、多聞の聖なる弟子は、身体的な苦しい受に触れられても、憂えず、悩まず、嘆かず、胸を叩いて泣き叫ぶこともなく、混乱に陥ることもない。比丘たちよ、この多聞の聖なる弟子は‘深淵において立ち止まり、足場を得た’と言われるのである。”

‘‘โย [Pg.409] เอตา นาธิวาเสติ, อุปฺปนฺนา เวทนา ทุขา;

สารีริกา ปาณหรา, ยาหิ ผุฏฺโฐ ปเวธติ.

“生じた苦しい受、命を奪うような身体的な受、それに触れられて震え、それを受け入れる（耐える）ことができない者は、

‘‘อกฺกนฺทติ ปโรทติ, ทุพฺพโล อปฺปถามโก;

น โส ปาตาเล ปจฺจุฏฺฐาสิ, อโถ คาธมฺปิ นาชฺฌคา.

泣き叫び、号泣する。智慧も力も弱いその者は、深淵において立ち止まることができず、また足場を得ることもない。

‘‘โย เจตา อธิวาเสติ, อุปฺปนฺนา เวทนา ทุขา;

สารีริกา ปาณหรา, ยาหิ ผุฏฺโฐ น เวธติ;

ส เว ปาตาเล ปจฺจุฏฺฐาสิ, อโถ คาธมฺปิ อชฺฌคา’’ติ. จตุตฺถํ;

“しかし、生じた苦しい受、命を奪うような身体的な受、それに触れられても震えず、それを受け入れる（耐える）者は、実に深淵において立ち止まり、また足場を得るのである。第四の経。”

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตํ

5. 5. 観経（かんきょう）

๒๕๓. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขา, ภิกฺขเว, เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน สุขา เวทนา ทุกฺขโต ทิฏฺฐา โหติ, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทิฏฺฐา โหติ, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทิฏฺฐา โหติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ สมฺมทฺทโส อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

253. “比丘たちよ、これら三つの受がある。いかなる三つか。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、楽受は苦であると見るべきであり、苦受は刺（とげ）であると見るべきであり、不苦不楽受は無常であると見るべきである。比丘たちよ、比丘が楽受を苦であると見、苦受を刺であると見、不苦不楽受を無常であると見たとき、比丘たちよ、この比丘は‘正しく見る者’と呼ばれ、渇愛を断ち切り、結縛を解き放ち、正しく慢を現観することによって、苦の終焉をもたらしたのである。”

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต.

“楽を苦であると見、苦を刺であると見た。静かなる不苦不楽を、無常であると見た。”

‘‘ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ปริชานาติ เวทนา;

โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ. ปญฺจมํ;

“実に、正しく見る比丘は、受を遍知する。彼は受を遍知して、現世において諸漏のない者となる。法に住し、智に達した彼は、身体が崩壊した後、数に数えられることはない。第五の経。”

๖. สลฺลสุตฺตํ

6. 6. 刺経（しきょう）

๒๕๔. ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. สุตวา, ภิกฺขเว, อริยสาวโก สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ [Pg.410] เวทนํ เวทยติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, โก วิเสโส โก อธิปฺปยาโส กึ นานากรณํ สุตวโต อริยสาวกสฺส อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนนา’’ติ? ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป… อสฺสุตวา. ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส ทฺเว เวทนา เวทยติ – กายิกญฺจ, เจตสิกญฺจ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริสํ สลฺเลน วิชฺเฌยฺย. ตเมนํ ทุติเยน สลฺเลน อนุเวธํ วิชฺเฌยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ทฺวิสลฺเลน เวทนํ เวทยติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส ทฺเว เวทนา เวทยติ – กายิกญฺจ, เจตสิกญฺจ. ตสฺสาเยว โข ปน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน ปฏิฆวา โหติ. ตเมนํ ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆวนฺตํ, โย ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย, โส อนุเสติ. โส ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน กามสุขํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น หิ โส, ภิกฺขเว, ปชานาติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อญฺญตฺร กามสุขา ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณํ, ตสฺส กามสุขญฺจ อภินนฺทโต, โย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย, โส อนุเสติ. โส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ อปฺปชานโต, โย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย, โส อนุเสติ. โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน สญฺญุตฺโต ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, สญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมา’ติ วทามิ.

254. “比丘たちよ、教えを聞いたことのない凡夫は、楽受を経験し、苦受を経験し、不苦不楽受を経験します。比丘たちよ、教えを聞いた聖なる弟子もまた、楽受を経験し、苦受を経験し、不苦不楽受を経験します。比丘たちよ、それでは、教えを聞いた聖なる弟子と、教えを聞いたことのない凡夫との間に、どのような違い、どのような相違、どのような隔たりがあるのでしょうか。”“世尊よ、私たちの諸法は世尊を根本としております……（中略）……”“比丘たちよ、教えを聞いたことのない凡夫は、苦受に触れられると、憂い、悩み、嘆き、胸を叩いて泣き叫び、錯乱に陥ります。彼は、身体的な感受と精神的な感受という二つの感受を経験します。比丘たちよ、例えば、ある人が矢で射られ、さらに二本目の矢で重ねて射られるようなものです。比丘たちよ、そのようにして、その人は二本の矢による感受を経験します。比丘たちよ、それと同じように、教えを聞いたことのない凡夫は、苦受に触れられると、憂い、悩み、嘆き、胸を叩いて泣き叫び、錯乱に陥ります。彼は、身体的な感受と精神的な感受という二つの感受を経験するのです。彼はその苦受に触れられると、反発を抱きます。苦受に対して反発を抱く彼には、苦受による反発の随眠が随伴します。彼は苦受に触れられると、欲楽を歓喜します。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、教えを聞いたことのない凡夫は、欲楽以外に苦受からの脱出を知らないからです。欲楽を歓喜する彼には、楽受による貪欲の随眠が随伴します。彼はそれらの感受の生起、滅尽、味わい、過患、そして脱出をありのままに知りません。それらの感受の生起、滅尽、味わい、過患、脱出をありのままに知らない彼には、不苦不楽受による無明の随眠が随伴します。彼は、楽受を経験するにしても、それに束縛されて経験します。苦受を経験するにしても、それに束縛されて経験します。不苦不楽受を経験するにしても、それに束縛されて経験します。比丘たちよ、これを‘教えを聞いたことのない凡夫は、生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩に束縛されており、苦悩に束縛されている’と言うのです。”

‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน น โสจติ, น กิลมติ, น ปริเทวติ, น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, น [Pg.411] สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส เอกํ เวทนํ เวทยติ – กายิกํ, น เจตสิกํ.

“比丘たちよ、一方、教えを聞いた聖なる弟子は、苦受に触れられても、憂えず、悩まず、嘆かず、胸を叩いて泣き叫ぶこともなく、錯乱に陥ることもありません。彼はただ一つの感受、すなわち身体的な感受のみを経験し、精神的な感受は経験しません。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริสํ สลฺเลน วิชฺเฌยฺย. ตเมนํ ทุติเยน สลฺเลน อนุเวธํ น วิชฺเฌยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ปุริโส เอกสลฺเลน เวทนํ เวทยติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน น โสจติ, น กิลมติ, น ปริเทวติ, น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส เอกํ เวทนํ เวทยติ – กายิกํ, น เจตสิกํ. ตสฺสาเยว โข ปน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน ปฏิฆวา น โหติ. ตเมนํ ทุกฺขาย เวทนาย อปฺปฏิฆวนฺตํ, โย ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย, โส นานุเสติ. โส ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน กามสุขํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ปชานาติ หิ โส, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อญฺญตฺร กามสุขา ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณํ. ตสฺส กามสุขํ นาภินนฺทโต โย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย, โส นานุเสติ. โส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวํ จ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานโต, โย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย, โส นานุเสติ. โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘สุตวา อริยสาวโก วิสญฺญุตฺโต ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, วิสญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมา’ติ วทามิ. อยํ โข, ภิกฺขเว, วิเสโส, อยํ อธิปฺปยาโส, อิทํ นานากรณํ สุตวโต อริยสาวกสฺส อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนนา’’ติ.

“比丘たちよ、例えば、ある人が矢で射られても、二本目の矢で重ねて射られることがないようなものです。比丘たちよ、そのようにして、その人は一本の矢による感受のみを経験します。比丘たちよ、それと同じように、教えを聞いた聖なる弟子は、苦受に触れられても、憂えず、悩まず、嘆かず、胸を叩いて泣き叫ぶこともなく、錯乱に陥ることもありません。彼はただ一つの感受、すなわち身体的な感受のみを経験し、精神的な感受は経験しません。彼はその苦受に触れられても、反発を抱きません。苦受に対して反発を抱かない彼には、苦受による反発の随眠が随伴することはありません。彼は苦受に触れられても、欲楽を歓喜しません。それはなぜでしょうか。比丘たちよ、教えを聞いた聖なる弟子は、欲楽以外に苦受からの脱出を知っているからです。欲楽を歓喜しない彼には、楽受による貪欲の随眠が随伴することはありません。彼はそれらの感受の生起、滅尽、味わい、過患、そして脱出をありのままに知っています。それらの感受の生起、滅尽、味わい、過患、脱出をありのままに知っている彼には、不苦不楽受による無明の随眠が随伴することはありません。彼は、楽受を経験するにしても、それから離れて経験します。苦受を経験するにしても、それから離れて経験します。不苦不楽受を経験するにしても、それから離れて経験します。比丘たちよ、これを‘教えを聞いた聖なる弟子は、生、老、死、愁、悲、苦、憂、悩から離れており、苦悩から離れている’と言うのです。比丘たちよ、これが、教えを聞いた聖なる弟子と、教えを聞いたことのない凡夫との間の、違いであり、相違であり、隔たりなのです。”

‘‘น เวทนํ เวทยติ สปญฺโญ,สุขมฺปิ ทุกฺขมฺปิ พหุสฺสุโตปิ;

อยญฺจ ธีรสฺส ปุถุชฺชเนน,มหา วิเสโส กุสลสฺส โหติ.

“智慧があり、多くを聞いた者は、楽であれ苦であれ、（精神的な）感受を経験することはない。これこそが、賢明で熟練した聖なる弟子と凡夫との間の、大きな違いである。”

‘‘สงฺขาตธมฺมสฺส [Pg.412] พหุสฺสุตสฺส,วิปสฺสโต โลกมิมํ ปรญฺจ;

อิฏฺฐสฺส ธมฺมา น มเถนฺติ จิตฺตํ,อนิฏฺฐโต โน ปฏิฆาตเมติ.

“諸法を究め、多くを聞き、この世とあの世を観察する者の心を、好ましい対象がかき乱すことはなく、好ましくない対象によって反発することもない。”

‘‘ตสฺสานุโรธา อถวา วิโรธา,วิธูปิตา อตฺถคตา น สนฺติ;

ปทญฺจ ญตฺวา วิรชํ อโสกํ,สมฺมา ปชานาติ ภวสฺส ปารคู’’ติ. ฉฏฺฐํ;

“彼において、随順も反発も、吹き払われ、消滅して存在しない。塵なく憂いなき境地を知って、正しく理解し、生存の彼岸に達したのである。第六。”

๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตํ

7. “第一 病の経”

๒๕๕. เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ –

255. ある時、世尊はヴェーサーリーの、大林（マハーヴァナ）にある重閣講堂に滞在しておられた。その時、世尊は夕暮れ時に瞑想（独坐）から立ち上がり、病舎のある所へと赴かれた。到着すると、用意された座に座られた。座られた世尊は、比丘たちに呼びかけられた。

‘‘สโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“比丘たちよ、比丘は正念（気づき）を保ち、正知（明らかな知恵）をもって、時を待つべきである。これが、汝らに対する我らの教誡である。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ…เป… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ.

“比丘たちよ、比丘はどのようにして正念を保つ者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、身において身を観じ、熱心に、正知をもって、正念を保ち、世における貪欲と憂いを除いて住む。受において受を観じて住み……（中略）……心において心を観じて住み……（中略）……法において法を観じ、熱心に、正知をもって、正念を保ち、世における貪欲と憂いを除いて住む。比丘たちよ、このようにして比丘は正念を保つ者となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว [Pg.413] สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชานการี โหติ. สโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“比丘たちよ、比丘はどのようにして正知ある者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、進む時も退く時も正知をもって行い、前を見る時も脇を見る時も正知をもって行い、屈伸する時も正知をもって行い、下衣・鉢・衣を保持する時も正知をもって行い、食べ、飲み、噛み、味わう時も正知をもって行い、大小便の用を足す時も正知をもって行い、歩く時、立つ時、座る時、眠る時、目覚めている時、話す時、沈黙する時も、正知をもって行う者となる。比丘たちよ、このようにして比丘は正知ある者となるのである。比丘たちよ、比丘は正念を保ち、正知をもって、時を待つべきである。これが、汝らに対する我らの教誡である。”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา, โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ สุขา เวทนา. สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว กายํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน กาโย อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ กายํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา สุขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส กาเย จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส กาเย จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต, วยานุปสฺสิโน วิหรโต, วิราคานุปสฺสิโน วิหรโต, นิโรธานุปสฺสิโน วิหรโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต, โย กาเย จ สุขาย จ เวทนาย ราคานุสโย, โส ปหียติ.

“比丘たちよ、このように正念を保ち、正知をもち、不放逸にして、熱心に、専心して住む比丘に、楽受（楽しい感覚）が生じたとする。彼は次のように如実に知る。‘私にこの楽受が生じた。それは縁によって生じたのであり、無縁ではない。何に縁したのか。まさにこの身に縁したのである。しかし、この身は無常であり、つくられたものであり、縁りて生じたものである。無常で、つくられ、縁りて生じた身に縁って生じた楽受が、どうして常住であり得ようか’と。彼は、身と楽受において、無常を観じ、滅失を観じ、離欲を観じ、滅尽を観じ、抛棄を観じて住む。身と楽受において、無常を観じ、滅失を観じ、離欲を観じ、滅尽を観じ、抛棄を観じて住む彼にとって、身と楽受における貪の随眠（潜在的な煩悩）は捨て去られる。”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ ทุกฺขา เวทนา. สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว กายํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน กาโย อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ กายํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ทุกฺขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส กาเย จ ทุกฺขาย เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส กาเย จ ทุกฺขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต, โย กาเย จ ทุกฺขาย จ เวทนาย ปฏิฆานุสโย, โส ปหียติ.

“比丘たちよ、このように正念を保ち、正知をもち、不放逸にして、熱心に、専心して住む比丘に、苦受（苦しい感覚）が生じたとする。彼は次のように如実に知る。‘私にこの苦受が生じた。それは縁によって生じたのであり、無縁ではない。何に縁したのか。まさにこの身に縁したのである。しかし、この身は無常であり、つくられたものであり、縁りて生じたものである。無常で、つくられ、縁りて生じた身に縁って生じた苦受が、どうして常住であり得ようか’と。彼は、身と苦受において、無常を観じ、滅失を観じ、離欲を観じ、滅尽を観じ、抛棄を観じて住む。身と苦受において、無常を観じ……（中略）……抛棄を観じて住む彼にとって、身と苦受における瞋（怒り）の随眠は捨て去られる。”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา, โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ อทุกฺขมสุขา เวทนา. สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว กายํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน กาโย อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ กายํ [Pg.414] ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส กาเย จ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส กาเย จ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต, โย กาเย จ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย อวิชฺชานุสโย, โส ปหียติ.

“比丘たちよ、このように正念を保ち、正知をもち、不放逸にして、熱心に、専心して住む比丘に、不苦不楽受（苦しくも楽しくもない感覚）が生じたとする。彼は次のように如実に知る。‘私にこの不苦不楽受が生じた。それは縁によって生じたのであり、無縁ではない。何に縁したのか。まさにこの身に縁したのである。しかし、この身は無常であり、つくられたものであり、縁りて生じたものである。無常で、つくられ、縁りて生じた身に縁って生じた不苦不楽受が、どうして常住であり得ようか’と。彼は、身と不苦不楽受において、無常を観じ、滅失を観じ、離欲を観じ、滅尽を観じ、抛棄を観じて住む。身と不苦不楽受において、無常を観じ……（中略）……抛棄を観じて住む彼にとって、身と不苦不楽受における無明の随眠は捨て去られる。”

‘‘โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สา อนิจฺจาติ ปชานาติ, อนชฺโฌสิตาติ ปชานาติ, อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ; ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สา อนิจฺจาติ ปชานาติ, อนชฺโฌสิตาติ ปชานาติ, อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ; อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สา อนิจฺจาติ ปชานาติ, อนชฺโฌสิตาติ ปชานาติ, อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ. โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ; ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ; อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. โส กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ, ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ‘กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาติ.

“もし彼が楽受（楽しい感受作用）を感じるなら、彼は‘それは無常である’と知り、‘それは執着されないものである’と知り、‘それは喜ばれないものである’と知る。苦受を感じるなら……不苦不楽受を感じるなら、彼は‘それは無常である’と知り、‘それは執着されないものである’と知り、‘それは喜ばれないものである’と知る。もし彼が楽受を感じるなら、それに束縛されずに（離れて）それを感じる。苦受を感じるなら、それに束縛されずにそれを感じる。不苦不楽受を感じるなら、それに束縛されずにそれを感じる。彼は、身体を終点とする感受を感じているとき、‘身体を終点とする感受を感じている’と知り、命を終点とする感受を感じているとき、‘命を終点とする感受を感じている’と知る。‘身体が崩壊し、命が尽きた後、この世において、すべての感受は喜ばれることなく、静まり（冷たくなり）ゆくであろう’と知るのである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, เตลญฺจ ปฏิจฺจ วฏฺฏิญฺจ ปฏิจฺจ เตลปฺปทีโป ฌาเยยฺย, ตสฺเสว เตลสฺส จ วฏฺฏิยา จ ปริยาทานา อนาหาโร นิพฺพาเยยฺย; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ‘กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

“比丘たちよ、たとえば、油と芯に縁って灯火が燃え、その油と芯が尽きることによって、燃料がなくなって消えるようなものである。比丘たちよ、それと同じように、比丘は身体を終点とする感受を感じているとき、‘身体を終点とする感受を感じている’と知る。命を終点とする感受を感じているとき、‘命を終点とする感受を感じている’と知る。‘身体が崩壊し、命が尽きた後、この世において、すべての感受は喜ばれることなく、静まりゆくであろう’と知るのである。”（第七の経）

๘. ทุติยเคลญฺญสุตฺตํ

8. 第八 第二 病人小屋の経

๒๕๖. เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ –

256. ある時、世尊はヴェーサーリーの、大林（マハーヴァナ）にある重閣講堂（クーターガーラ・サーラー）に滞在しておられた。その時、世尊は夕刻に瞑想から立ち上がり、病人小屋（ギラーナ・サーラー）へと赴かれた。赴いて、用意された座に座られた。座られた世尊は、比丘たちに呼びかけられた。

‘‘สโต[Pg.415], ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“比丘たちよ、比丘は正念（サティ）を保ち、正知（サンパジャンニャ）をもって、時を待つべきである。これが、汝らに対する我らの教誡である。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ.

“比丘たちよ、では、どのようにして比丘は正念ある者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、身体において身体を観察し（身随観）、熱心に、正知をもって、正念をもって、世における貪欲と憂いを除いて住む。感受において……心において……諸法において諸法を観察し（法随観）、熱心に、正知をもって、正念をもって、世における貪欲と憂いを除いて住む。比丘たちよ、このようにして比丘は正念ある者となるのである。”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ…เป… ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ. สโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“比丘たちよ、では、どのようにして比丘は正知ある者となるのか。比丘たちよ、ここに比丘は、進むときも退くときも正知をもって行い、……（中略）……語るときも黙っているときも正知をもって行う。比丘たちよ、このようにして比丘は正知ある者となるのである。比丘たちよ、比丘は正念を保ち、正知をもって、時を待つべきである。これが、汝らに対する我らの教誡である。”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ สุขา เวทนา; สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน ผสฺโส อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา สุขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส ผสฺเส จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส ผสฺเส จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต, วยานุปสฺสิโน วิหรโต, วิราคานุปสฺสิโน วิหรโต, นิโรธานุปสฺสิโน วิหรโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต โย ผสฺเส จ สุขาย จ เวทนาย ราคานุสโย, โส ปหียติ.

“比丘たちよ、このように正念を保ち、正知をもち、不放逸で、熱心に、精進して住んでいるその比丘に、楽受が生じることがある。彼は次のように知る。‘私にこの楽受が生じた。それは縁（条件）があって生じたのであり、縁なくして生じたのではない。何を縁として生じたのか。まさにこの接触（触）を縁として生じたのである。しかし、この接触は無常であり、つくられたもの（有為）であり、縁りて生じたもの（縁起）である。無常で、つくられたもので、縁りて生じたものである接触を縁として生じた楽受が、どうして常住であり得ようか’と。彼は、接触と楽受において、無常を観察し（無常随観）、滅失を観察し、離欲を観察し、滅尽を観察し、放棄を観察して住む。彼が接触と楽受において、無常を観察し、滅失を観察し、離欲を観察し、滅尽を観察し、放棄を観察して住むとき、接触と楽受における貪欲の随眠（潜在的傾向）は捨て去られる。”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส…เป… วิหรโต อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา…เป… อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ อทุกฺขมสุขา เวทนา; สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจ…เป… กายสฺส [Pg.416] เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาติ’’.

“比丘たちよ、このように正念を保ち……（中略）……住んでいるその比丘に、苦受が生じることがある。……（中略）……不苦不楽受が生じることがある。彼は次のように知る。‘私にこの不苦不楽受が生じた。それは縁があって生じたのであり、縁なくして生じたのではない。何を縁として生じたのか。まさにこの接触を縁として生じたのである’と。……（前述の経のように詳しく説くべきである）……‘身体が崩壊し、命が尽きた後、この世において、すべての感受は喜ばれることなく、静まりゆくであろう’と知るのである。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, เตลญฺจ ปฏิจฺจ วฏฺฏิญฺจ ปฏิจฺจ เตลปฺปทีโป ฌาเยยฺย, ตสฺเสว เตลสฺส จ วฏฺฏิยา จ ปริยาทานา อนาหาโร นิพฺพาเยยฺย; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ‘กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、たとえば、油と芯に縁って灯火が燃え、その油と芯が尽きることによって、燃料がなくなって消えるようなものである。比丘たちよ、それと同じように、比丘は身体を終点とする感受を感じているとき、‘身体を終点とする感受を感じている’と知る。命を終点とする感受を感じているとき、‘命を終点とする感受を感じている’と知る。‘身体が崩壊し、命が尽きた後、この世において、すべての感受は喜ばれることなく、静まりゆくであろう’と知るのである。”（第八の経）

๙. อนิจฺจสุตฺตํ

9. 第九 無常の経

๒๕๗. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ. นวมํ.

257. “比丘たちよ、これら三つの受（じゅ）は、無常であり、有為（うい）であり、縁起（えんぎ）したものであり、滅尽すべき性質のものであり、衰滅すべき性質のものであり、離欲すべき性質のものであり、滅尽すべき性質のものである。三つとは何か。楽受（らくじゅ）、苦受（くじゅ）、不苦不楽受（ふくふらくじゅ）である。比丘たちよ、これら三つの受は、無常であり、有為であり、縁起したものであり、滅尽すべき性質のものであり、衰滅すべき性質のものであり、離欲すべき性質のものであり、滅尽すべき性質のものである。”第九の経。

๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตํ

10. 第十　触根源経（そっこんげんきょう）

๒๕๘. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา ผสฺสชา ผสฺสมูลกา ผสฺสนิทานา ผสฺสปจฺจยา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. ตสฺเสว สุขเวทนิยสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา, ยํ ตชฺชํ เวทยิตํ สุขเวทนิยํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา สุขา เวทนา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. ทุกฺขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. ตสฺเสว ทุกฺขเวทนิยสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา, ยํ ตชฺชํ เวทยิตํ ทุกฺขเวทนิยํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ทุกฺขา เวทนา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. อทุกฺขมสุขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. ตสฺเสว อทุกฺขมสุขเวทนิยสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา, ยํ ตชฺชํ เวทยิตํ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. เสยฺยถาปิ[Pg.417], ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ กฏฺฐานํ สงฺฆฏฺฏนสโมธานา อุสฺมา ชายติ, เตโช อภินิพฺพตฺตติ. เตสํเยว กฏฺฐานํ นานาภาวา วินิกฺเขปา, ยา ตชฺชา อุสฺมา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมา ติสฺโส เวทนา ผสฺสชา ผสฺสมูลกา ผสฺสนิทานา ผสฺสปจฺจยา. ตชฺชํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ตชฺชา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. ตชฺชสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา ตชฺชา เวทนา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. ทสมํ.

258. “比丘たちよ、これら三つの受は、触（そく）から生じ、触を根源とし、触を原因とし、触を縁（えん）とするものである。三つとは何か。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、楽受を感ずべき触に縁って、楽受が生じる。その楽受を感ずべき触が滅することによって、その適切な経験、すなわち楽受を感ずべき触に縁って生じた楽受は滅し、静まる。比丘たちよ、苦受を感ずべき触に縁って、苦受が生じる。その苦受を感ずべき触が滅することによって、その適切な経験、すなわち苦受を感ずべき触に縁って生じた苦受は滅し、静まる。比丘たちよ、不苦不楽受を感ずべき触に縁って、不苦不楽受が生じる。その不苦不楽受を感ずべき触が滅することによって、その適切な経験、すなわち不苦不楽受を感ずべき触に縁って生じた不苦不楽受は滅し、静まる。比丘たちよ、例えば、二つの木片が擦り合わされ、合わさることによって熱が生じ、火が発生するようなものである。その同じ木片が離れ、引き離されることによって、それから生じた熱は滅し、静まる。比丘たちよ、そのように、これら三つの受は、触から生じ、触を根源とし、触を原因とし、触を縁とするものである。適切な触に縁って、適切な受が生じる。適切な触が滅することによって、適切な受は滅するのである。”第十の経。

สคาถาวคฺโค ปฐโม.

第一　有偈品（うげほん）　終結。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（せっじゅ）：

สมาธิ สุขํ ปหาเนน, ปาตาลํ ทฏฺฐพฺเพน จ;

สลฺเลน เจว เคลญฺญา, อนิจฺจ ผสฺสมูลกาติ.

三昧（さんまい）、楽、断（だん）、底（てい）、見（けん）、箭（ぜん）、病（びょう）、無常、触根源である。

๒. รโหคตวคฺโค

2. 第二　独居品（どっきょほん）

๑. รโหคตสุตฺตํ

1. 第一　独居経（どっきょきょう）

๒๕๙. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ. กึ นุ โข เอตํ ภควตา สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’’’นฺติ?

259. その時、ある比丘が世尊のもとへ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったその比丘は、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、私が独りで静かな場所に退いて瞑想していた時、心にこのような思惟が生じました。‘世尊は三つの受を説かれた。楽受、苦受、不苦不楽受である。これら三つの受を世尊は説かれた。しかし一方で、世尊は“いかなる感じられたものも、それは苦（く）のうちにある”とも説かれた。世尊は、何を意図して“いかなる感じられたものも、それは苦のうちにある”と説かれたのでしょうか’と。”

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! ติสฺโส อิมา, ภิกฺขุ, เวทนา วุตฺตา มยา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา มยา. วุตฺตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขุ, มยา – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขุ, มยา สงฺขารานํเยว อนิจฺจตํ สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ[Pg.418]. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขุ, มยา สงฺขารานํเยว ขยธมฺมตํ…เป… วยธมฺมตํ…เป… วิราคธมฺมตํ …เป… นิโรธธมฺมตํ…เป… วิปริณามธมฺมตํ สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ. อถ โข ปน, ภิกฺขุ, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ นิโรโธ อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา นิรุทฺธา โหนฺติ. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปีติ นิรุทฺธา โหติ. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา นิรุทฺธา โหนฺติ. อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ นิรุทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค นิรุทฺโธ โหติ, โทโส นิรุทฺโธ โหติ, โมโห นิรุทฺโธ โหติ. อถ โข, ภิกฺขุ, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ วูปสโม อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา วูปสนฺตา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา วูปสนฺตา โหนฺติ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ วูปสนฺตา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค วูปสนฺโต โหติ, โทโส วูปสนฺโต โหติ, โมโห วูปสนฺโต โหติ. ฉยิมา, ภิกฺขุ, ปสฺสทฺธิโย. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. ปฐมํ.

“比丘よ、善いかな、善いかな。比丘よ、私はこれら三つの受を説いた。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘よ、これら三つの受を私は説いたのである。しかし比丘よ、私はまた‘いかなる感受されたものも、それは苦（ドゥッカ）のうちにある’とも説いた。比丘よ、それは私が諸行の無常性を指して、‘いかなる感受されたものも、それは苦のうちにある’と語ったのである。比丘よ、それは私が諸行の尽滅する性質、消失する性質、離欲の性質、滅尽の性質、変異する性質を指して、‘いかなる感受されたものも、それは苦のうちにある’と語ったのである。さらに比丘よ、私は諸行の漸次の滅（滅尽）を説いた。初禅に入った者には、言葉（言語）が滅している。第二禅に入った者には、尋と伺（思考と考察）が滅している。第三禅に入った者には、喜（喜悦）が滅している。第四禅に入った者には、出入息（呼吸）が滅している。空無辺処に入った者には、色想（物質の知覚）が滅している。識無辺処に入った者には、空無辺処想が滅している。無所有処に入った者には、識無辺処想が滅している。非想非非想処に入った者には、無所有処想が滅している。想受滅（滅尽定）に入った者には、想と受が滅している。漏尽した比丘には、貪が滅し、瞋が滅し、痴が滅している。さらに比丘よ、私は諸行の漸次の寂静を説いた。初禅に入った者には、言葉が寂静となっている。第二禅に入った者には、尋と伺が寂静となっている。……（中略）……想受滅に入った者には、想と受が寂静となっている。漏尽した比丘には、貪が寂静となり、瞋が寂静となり、痴が寂静となっている。比丘よ、これら六つの静止（軽安）がある。初禅に入った者には、言葉が静止している。第二禅に入った者には、尋と伺が静止している。第三禅に入った者には、喜が静止している。第四禅に入った者には、出入息が静止している。想受滅に入った者には、想と受が静止している。漏尽した比丘には、貪が静止し、瞋が静止し、痴が静止している”と（仰せられた）。第一。

๒. ปฐมอากาสสุตฺตํ

2. 第二、第一の虚空経

๒๖๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อากาเส วิวิธา วาตา วายนฺติ. ปุรตฺถิมาปิ วาตา วายนฺติ, ปจฺฉิมาปิ วาตา วายนฺติ, อุตฺตราปิ วาตา วายนฺติ, ทกฺขิณาปิ วาตา วายนฺติ, สรชาปิ วาตา วายนฺติ, อรชาปิ วาตา วายนฺติ, สีตาปิ วาตา วายนฺติ, อุณฺหาปิ วาตา วายนฺติ, ปริตฺตาปิ วาตา วายนฺติ, อธิมตฺตาปิ วาตา [Pg.419] วายนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ, สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

260. “比丘たちよ、たとえば、空に様々な風が吹くようなものである。東風も吹き、西風も吹き、北風も吹き、南風も吹き、塵を伴う風も吹き、塵のない風も吹き、冷たい風も吹き、熱い風も吹き、微風も吹き、強風も吹く。比丘たちよ、ちょうどそのように、この身体に様々な受が生じる。楽受も生じ、苦受も生じ、不苦不楽受も生じる”と（仰せられた）。

‘‘ยถาปิ วาตา อากาเส, วายนฺติ วิวิธา ปุถู;

ปุรตฺถิมา ปจฺฉิมา จาปิ, อุตฺตรา อถ ทกฺขิณา.

“空に様々な、多くの風が吹くように、東からも西からも、北からも、そして南からも。

‘‘สรชา อรชา จปิ, สีตา อุณฺหา จ เอกทา;

อธิมตฺตา ปริตฺตา จ, ปุถู วายนฺติ มาลุตา.

塵のある風も、塵のない風も、冷たい風も、時には熱い風も、強風も、微風も、多くの風が吹く。

‘‘ตเถวิมสฺมึ กายสฺมึ, สมุปฺปชฺชนฺติ เวทนา;

สุขทุกฺขสมุปฺปตฺติ, อทุกฺขมสุขา จ ยา.

ちょうどそのように、この身体に受が生じる。楽と苦の生起、そして不苦不楽の受も。

‘‘ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี, สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ ;

ตโต โส เวทนา สพฺพา, ปริชานาติ ปณฺฑิโต.

比丘が熱心に精進し、正知を失わないとき、その賢者は、すべての受を遍く知る。

‘‘โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ. ทุติยํ;

彼は受を遍知して、現世において無漏となり、法に住し、明知に達したその比丘は、身体が崩壊した後、もはや（輪廻の）数に数えられることはない”と（仰せられた）。第二。

๓. ทุติยอากาสสุตฺตํ

3. 第三、第二の虚空経

๒๖๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อากาเส วิวิธา วาตา วายนฺติ. ปุรตฺถิมาปิ วาตา วายนฺติ…เป… อธิมตฺตาปิ วาตา วายนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ, สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตติยํ.

261. “比丘たちよ、たとえば、空に様々な風が吹くようなものである。東風も吹き……（中略）……強風も吹く。比丘たちよ、ちょうどそのように、この身体に様々な受が生じる。楽受も生じ、苦受も生じ、不苦不楽受も生じる”と（仰せられた）。第三。

๔. อคารสุตฺตํ

4. 第四、宿舎経

๒๖๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อาคนฺตุกาคารํ. ตตฺถ ปุรตฺถิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, ปจฺฉิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, อุตฺตรายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, ทกฺขิณายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ. ขตฺติยาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, พฺราหฺมณาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, เวสฺสาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, สุทฺทาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา [Pg.420] อุปฺปชฺชนฺติ. สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ. สามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, สามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, สามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ. นิรามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, นิรามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, นิรามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ. จตุตฺถํ.

262. “比丘たちよ、例えば、客殿（寄宿舎）があるようなものである。そこには、東の方角からもやって来て滞在し、西の方角からもやって来て滞在し、北の方角からもやって来て滞在し、南の方角からもやって来て滞在する。王族（クシャトリヤ）もやって来て滞在し、バラモンもやって来て滞在し、庶民（ヴァイシャ）もやって来て滞在し、隷民（シュードラ）もやって来て滞在する。比丘たちよ、それと同じように、この身体において、さまざまな感受作用（受）が生じる。楽受も生じ、苦受も生じ、不苦不楽受も生じる。有垢（世俗的）な楽受も生じ、有垢な苦受も生じ、有垢な不苦不楽受も生じる。無垢（非世俗的）な楽受も生じ、無垢な苦受も生じ、無垢な不苦不楽受も生じるのである。”第四の経。

๕. ปฐมอานนฺทสุตฺตํ

5. 第一のアーナンダ経

๒๖๓. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณนฺติ? ติสฺโส อิมา, อานนฺท, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, อานนฺท, เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย; ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท. ยา เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว. โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณํ. อถ โข ปนานนฺท, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ นิโรโธ อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหติ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ นิรุทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค นิรุทฺโธ โหติ, โทโส นิรุทฺโธ โหติ, โมโห นิรุทฺโธ โหติ. อถ โข ปนานนฺท, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ วูปสโม อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา วูปสนฺตา โหติ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ วูปสนฺตา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค วูปสนฺโต โหติ, โทโส วูปสนฺโต โหติ, โมโห วูปสนฺโต โหติ. อถ โข ปนานนฺท, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ อกฺขาตา. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ…เป… อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส [Pg.421] วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. ปญฺจมํ.

263. その時、尊者アーナンダは世尊のもとへ近づいた。近づいて、一方に座った。一方に座った尊者アーナンダは、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、感受作用（受）とは何でしょうか。受の生起とは何でしょうか。受の滅尽とは何でしょうか。受の滅尽へと導く道とは何でしょうか。受の味わい（味着）とは何でしょうか。過患（災い）とは何でしょうか。出離（脱出）とは何でしょうか。”“アーナンダよ、これら三つの受がある。楽受、苦受、不苦不楽受である。アーナンダよ、これらが受と呼ばれる。接触（触）の生起によって受の生起があり、接触の滅尽によって受の滅尽がある。この貴い八支の聖道こそが、受の滅尽へと導く道である。すなわち、正見……（中略）……正定である。受に縁って生じる喜びや楽しみ、これが受の味わいである。受が、無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが受の過患である。受に対する欲貪の制御、欲貪の放棄、これが受の出離である。さらに、アーナンダよ、私は諸行の漸次の滅（滅尽）を説いた。初禅に入った者には、言葉が滅している。……（中略）……想受滅（滅尽定）に入った者には、想と受が滅している。漏尽した比丘（阿羅漢）には、貪が滅し、瞋が滅し、痴が滅している。さらに、アーナンダよ、私は諸行の漸次の止息（静まり）を説いた。初禅に入った者には、言葉が止息している。……（中略）……想受滅に入った者には、想と受が止息している。漏尽した比丘には、貪が止息し、瞋が止息し、痴が止息している。さらに、アーナンダよ、私は諸行の漸次の安息（静謐）を説いた。初禅に入った者には、言葉が安息している。……（中略）……空無辺処に入った者には、色想が安息している。識無辺処に入った者には、空無辺処想が安息している。無所有処に入った者には、識無辺処想が安息している。非想非非想処に入った者には、無所有処想が安息している。想受滅に入った者には、想と受が安息している。漏尽した比丘には、貪が安息し、瞋が安息し、痴が安息しているのである。”第五の経。

๖. ทุติยอานนฺทสุตฺตํ

6. 第二のアーナンダ経

๒๖๔. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, อานนฺท, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา ภควนฺเนตฺติกา ภควมฺปฏิสรณา. สาธุ, ภนฺเต, ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตุ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ. ภควโต สุตฺวา ภิกฺขู ธาเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, อานนฺท, สุโณหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘ติสฺโส อิมา, อานนฺท, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, อานนฺท, เวทนา…เป… ผสฺสสมุทยา…เป… ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

264. その時、尊者アーナンダは世尊のもとへ近づいた。近づいて、世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座った尊者アーナンダに、世尊は次のように仰せられた。“アーナンダよ、感受作用（受）とは何であるか。受の生起とは何であるか。受の滅尽とは何であるか。受の滅尽へと導く道とは何であるか。受の味わいとは何であるか。過患とは何であるか。出離とは何であるか。”“世尊よ、私たちの諸法は、世尊を根本とし、世尊を導き手とし、世尊を拠り所としております。世尊よ、願わくは、この説かれたことの意味を世尊自ら解き明かしてください。世尊から聞いて、比丘たちはそれを保持するでしょう。”“アーナンダよ、それならば聞きなさい。よく注意して心に留めなさい。私は語ろう。”“承知いたしました、世尊よ”と、尊者アーナンダは世尊に応答した。世尊は次のように仰せられた。“アーナンダよ、これら三つの受がある。楽受、苦受、不苦不楽受である。アーナンダよ、これらが受と呼ばれる。……（中略）……接触の生起によって……（中略）……漏尽した比丘には、貪が安息し、瞋が安息し、痴が安息しているのである。”第六の経。

๗. ปฐมสมฺพหุลสุตฺตํ

7. 第一の多くの（比丘たちの）経

๒๖๕. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, เวทนา. ผสฺสสมุทยา [Pg.422] เวทนาสมุทโย; ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท. ยา เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว. โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณํ.

265. その時、多くの比丘たちが世尊のもとへ参じた。参じて世尊を敬礼し、一方に座った。一方に座った比丘たちは世尊にこう申し上げた。“尊師よ、受（じゅ）とは何でしょうか。受の生起（しょうき）とは何でしょうか。受の滅尽（めつじん）とは何でしょうか。受の滅尽に至る道とは何でしょうか。受の味わい（楽味）とは何でしょうか。受の過患（かかん）とは何でしょうか。受の離脱（りだつ）とは何でしょうか”。“比丘たちよ、これら三つの受がある。楽受（らくじゅ）、苦受（くじゅ）、不苦不楽受（ふくふらくじゅ）である。比丘たちよ、これらが受と呼ばれる。触（そく）の生起によって受の生起があり、触の滅尽によって受の滅尽がある。この八支聖道こそが、受の滅尽に至る道である。すなわち、正見……（中略）……正定である。受に縁（よ）って生じる楽しみや喜び、これが受の味わいである。受が無常であり、苦であり、変易（へんやく）する性質のものであること、これが受の過患である。受に対する欲貪（よくとん）の制御、欲貪の放棄、これが受の離脱である”。

‘‘อถ โข ปน, ภิกฺขเว, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ นิโรโธ อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหติ…เป… ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค นิรุทฺโธ โหติ, โทโส นิรุทฺโธ โหติ, โมโห นิรุทฺโธ โหติ. อถ โข ปน, ภิกฺขเว, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ วูปสโม อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา วูปสนฺตา โหติ…เป… ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค วูปสนฺโต โหติ, โทโส วูปสนฺโต โหติ, โมโห วูปสนฺโต โหติ. ฉยิมา, ภิกฺขเว, ปสฺสทฺธิโย. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. สตฺตมํ.

“比丘たちよ、さらにまた、私は諸行（しょぎょう）の次第の滅（めつ）を説いた。初禅に入った者には、言葉が滅している。……（中略）……漏尽（ろじん）した比丘には、貪（とん）が滅し、瞋（しん）が滅し、痴（ち）が滅している。比丘たちよ、さらにまた、私は諸行の次第の静止（せいし）を説いた。初禅に入った者には、言葉が静止している。……（中略）……漏尽した比丘には、貪が静止し、瞋が静止し、痴が静止している。比丘たちよ、これら六つの止息（しそく）がある。初禅に入った者には、言葉が止息している。第二禅に入った者には、尋（じん）と伺（し）が止息している。第三禅に入った者には、喜（き）が止息している。第四禅に入った者には、出息（しゅっそく）と入息（にゅうそく）が止息している。想受滅（そうじゅめつ）に入った者には、想（そう）と受（じゅ）が止息している。漏尽した比丘には、貪が止息し、瞋が止息し、痴が止息している”。第七（の経）。

๘. ทุติยสมฺพหุลสุตฺตํ

8. 第二・諸比丘経

๒๖๖. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควา เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, ภิกฺขเว, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป…’’ ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, เวทนา…เป… ผสฺสสมุทยา…เป…. (ยถา ปุริมสุตฺตนฺเต, ตถา วิตฺถาเรตพฺโพ.) อฏฺฐมํ.

266. その時、多くの比丘たちが世尊のもとへ参じた。……（中略）……一方に座った比丘たちに、世尊はこう仰せられた。“比丘たちよ、受とは何でしょうか。受の生起とは何でしょうか。受の滅尽とは何でしょうか。受の滅尽に至る道とは何でしょうか。受の味わいとは何でしょうか。受の過患とは何でしょうか。受の離脱とは何でしょうか”。“尊師よ、私たちの諸法は世尊を根本としております……（中略）……”。“比丘たちよ、これら三つの受がある。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、これらが受と呼ばれる。……（中略）……触の生起によって……（中略）……（前の経のように、そのように詳しく説かれるべきである）”。第八（の経）。

๙. ปญฺจกงฺคสุตฺตํ

9. パンチャカンガ経（五支経）

๒๖๗. อถ [Pg.423] โข ปญฺจกงฺโค ถปติ เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต อุทายิ, เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ? ‘‘ติสฺโส โข, ถปติ, เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ถปติ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ภนฺเต อุทายิ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา. ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ถปติ, ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา. ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ. ทุติยมฺปิ โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ภนฺเต อุทายิ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา. ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. ตติยมฺปิ โข อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ถปติ, ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา. ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ. ตติยมฺปิ โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ภนฺเต อุทายิ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา. ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. เนว สกฺขิ อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ สญฺญาเปตุํ, น ปนาสกฺขิ ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ สญฺญาเปตุํ. อสฺโสสิ โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมโต อุทายิสฺส ปญฺจกงฺเคน ถปตินา สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาปํ.

267. その時、パンチャカンガ棟梁は尊者ウダーイーのもとへ赴いた。赴いてから、尊者ウダーイーに挨拶をして、一方に座った。一方に座ったパンチャカンガ棟梁は、尊者ウダーイーに次のように言った。“ウダーイー尊者よ、世尊はいくつの受（感覚）を説かれましたか”。“棟梁よ、世尊は三つの受を説かれました。楽受、苦受、不苦不楽受です。棟梁よ、これら三つの受を世尊は説かれました”。このように言われたとき、パンチャカンガ棟梁は尊者ウダーイーに次のように言った。“ウダーイー尊者よ、世尊は三つの受を説かれたのではありません。世尊は二つの受、すなわち楽受と苦受を説かれました。尊者よ、この不苦不楽受というものは、穏やかで優れた楽の中に（含まれるものとして）世尊によって説かれたのです”。二度目も、尊者ウダーイーはパンチャカンガ棟梁に次のように言った。“棟梁よ、世尊は二つの受を説かれたのではありません。三つの受を説かれました。楽受、苦受、不苦不楽受です。これら三つの受を世尊は説かれました”。二度目も、パンチャカンガ棟梁は尊者ウダーイーに次のように言った。“ウダーイー尊者よ、世尊は三つの受を説かれたのではありません。世尊は二つの受、すなわち楽受と苦受を説かれました。尊者よ、この不苦不楽受というものは、穏やかで優れた楽の中に世尊によって説かれたのです”。三度目も、尊者ウダーイーはパンチャカンガ棟梁に次のように言った。“棟梁よ、世尊は二つの受を説かれたのではありません。三つの受を説かれました。楽受、苦受、不苦不楽受です。これら三つの受を世尊は説かれました”。三度目も、パンチャカンガ棟梁は尊者ウダーイーに次のように言った。“ウダーイー尊者よ、世尊は三つの受を説かれたのではありません。世尊は二つの受、すなわち楽受と苦受を説かれました。尊者よ、この不苦不楽受というものは、穏やかで優れた楽の中に世尊によって説かれたのです”。尊者ウダーイーはパンチャカンガ棟梁を納得させることができず、またパンチャカンガ棟梁も尊者ウダーイーを納得させることができなかった。尊者アーナンダは、尊者ウダーイーとパンチャカンガ棟梁とのこの対話を耳にした。

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ยาวตโก [Pg.424] อายสฺมโต อุทายิสฺส ปญฺจกงฺเคน ถปตินา สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ.

その時、尊者アーナンダは世尊のもとへ赴いた。赴いてから、一方に座った。一方に座った尊者アーナンダは、尊者ウダーイーとパンチャカンガ棟梁との間に交わされた対話のすべてを世尊に報告した。

‘‘สนฺตเมว, อานนฺท, ปริยายํ ปญฺจกงฺโค ถปติ อุทายิสฺส ภิกฺขุโน นาพฺภนุโมทิ; สนฺตญฺจ ปนานนฺท, ปริยายํ อุทายี ภิกฺขุ ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน นาพฺภนุโมทิ. ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ติสฺโสปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ปญฺจปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ฉปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. อฏฺฐารสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ฉตฺตึสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. อฏฺฐสตมฺปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. เอวํ ปริยายเทสิโต โข, อานนฺท, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, อานนฺท, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ, น สมนุมญฺญิสฺสนฺติ, น สมนุชานิสฺสนฺติ, น สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหริสฺสนฺตีติ. เอวํ ปริยายเทสิโต โข, อานนฺท, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, อานนฺท, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ สมนุมญฺญิสฺสนฺติ สมนุชานิสฺสนฺติ สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – สมคฺคา สมฺโมทมานา อวิวทมานา ขีโรทกีภูตา อญฺญมญฺญํ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสนฺตา วิหริสฺสนฺตี’’ติ.

“アーナンダよ、パンチャカンガ棟梁は、ウダーイー比丘の説いた正しい法門を認めなかった。またアーナンダよ、ウダーイー比丘も、パンチャカンガ棟梁の説いた正しい法門を認めなかった。アーナンダよ、私はある観点（法門）からは二つの受を説いた。また、ある観点からは三つの受を説き、五つの受を説き、六つの受を説き、十八の受を説き、三十六の受を説き、百八つの受を説いた。アーナンダよ、このように法は私によって様々な観点から説かれたのである。アーナンダよ、このように私によって様々な観点から法が説かれているのに、互いの善説や正しい言葉を認めず、同意せず、喜ばない者たちには、次のようなことが予想される。すなわち、彼らは反目し、論争し、口論に陥り、互いに言葉の槍で突き刺し合って暮らすことになるだろう。アーナンダよ、このように法は私によって様々な観点から説かれたのである。アーナンダよ、このように私によって様々な観点から法が説かれているとき、互いの善説や正しい言葉を認め、同意し、喜ぶ者たちには、次のようなことが予想される。すなわち、彼らは和合し、歓喜し、争うことなく、乳と水が混じり合うように、互いに慈しみの眼差しで見つめ合って暮らすことになるだろう”。

‘‘ปญฺจิเม, อานนฺท, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, อานนฺท, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, อานนฺท, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ – อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、五つの欲の絆（五欲）がある。いかなる五つか。眼で認識される形（色）であって、望ましく、愛らしく、心に叶い、魅力的で、欲を誘い、情欲をかき立てるもの。……（中略）……身で認識される触（触）であって、望ましく、愛らしく、心に叶い、魅力的で、欲を誘い、情欲をかき立てるものである。アーナンダよ、これらが五つの欲の絆である。アーナンダよ、これら五つの欲の絆に縁って生じる楽や喜び、これを欲楽（かますか）と呼ぶ。アーナンダよ、もし誰かが‘これこそが最高の穏やかな楽であり喜びを経験しているのだ’と言うならば、私はそれを認めない。それはなぜか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに微細な別の楽があるからだ”。

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ [Pg.425] วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（欲の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、諸欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋（じん）があり伺（し）があり、離より生じた喜と楽のある初禅を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（初禅の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、尋と伺が静止したことにより、内なる清浄と心の一境性を得て、尋もなく伺もなく、定より生じた喜と楽のある第二禅を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（第二禅の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、喜（き）が離れたことにより、捨（しゃ）に住し、正念・正知を保ち、身をもって楽を享受します。聖者たちが‘捨にして正念あり、楽に住する’と説くところの第三禅を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（第三禅の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜（そまなっさ）と憂（どーまなっさ）が滅したことにより、不苦不楽であり、捨による念の清浄（捨念清浄）がある第四禅を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา, ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา, นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา, ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ [Pg.426] สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（第四禅の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、一切の色の想（しそう）を超え、有対想（うたいそう）が滅し、種々想（しゅじゅそう）を意にかけないことにより、‘空は無辺なり’として、空無辺処を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, ‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（空無辺処の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、一切の空無辺処を超えて、‘識は無辺なり’として、識無辺処を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（識無辺処の）楽よりも、さらに優れ、さらに勝妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、この教えにおいて、比丘は、一切の識無辺処を超えて、‘何ものもなし’として、無所有処を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽です。アーナンダよ、もし‘これこそが最高の静止した楽であり、喜悦を享受しているのだ’と言う者がいたとしても、私は彼らのその言葉を認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに勝妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（無所有処の）楽よりもさらに優れ、さらに微妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、ここに比丘が、すべてにおいて無所有処を越え、非想非非想処を具足して住します。アーナンダよ、これが、この楽よりもさらに優れ、さらに微妙な他の楽です。アーナンダよ、‘これこそが最高の静寂なる楽であり、喜悦を享受している’と言う者がいるならば、私はそれを認めません。それはなぜでしょうか。アーナンダよ、この楽よりもさらに優れ、さらに微妙な他の楽があるからです。”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“アーナンダよ、この（非想非非想処の）楽よりもさらに優れ、さらに微妙な他の楽とは何でしょうか。アーナンダよ、ここに比丘が、すべてにおいて非想非非想処を越え、想受滅（想と受の滅尽）を具足して住します。アーナンダよ、これが、その楽よりもさらに優れ、さらに微妙な他の楽です。”

‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, อานนฺท, วิชฺชติ ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมโณ โคตโม อาห, ตญฺจ สุขสฺมึ [Pg.427] ปญฺญเปติ. ตยิทํ กึสุ, ตยิทํ กถํสู’ติ? เอวํวาทิโน, อานนฺท, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวมสฺสุ วจนียา – ‘น โข, อาวุโส, ภควา สุขญฺเญว เวทนํ สนฺธาย สุขสฺมึ ปญฺญเปติ. ยตฺถ ยตฺถ, อาวุโส, สุขํ อุปลพฺภติ, ยหึ ยหึ, ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตี’’’ติ. นวมํ.

“アーナンダよ、諸の外道、遍歴者たちが次のように言う可能性があります。‘沙門ゴータマは想受滅を説き、それを楽であると規定している。これは一体どういうことか、どのようにしてそう言えるのか’と。アーナンダよ、そのように説く外道の遍歴者たちには、次のように答えるべきです。‘友よ、世尊はただ楽受（快い感覚）だけを指して楽であると規定されているのではありません。友よ、どこであれ、どのような形であれ、楽が得られるならば、如来はそのすべてを楽であると規定されるのです’と。第九の経。”

๑๐. ภิกฺขุสุตฺตํ

10. “比丘経”

๒๖๘. ‘‘ทฺเวปิ มยา, ภิกฺขเว, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ติสฺโสปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ปญฺจปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ฉปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, อฏฺฐารสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ฉตฺตึสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, อฏฺฐสตมฺปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. เอวํ ปริยายเทสิโต, ภิกฺขเว, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, ภิกฺขเว, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ น สมนุมญฺญิสฺสนฺติ, น สมนุชานิสฺสนฺติ, น สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหริสฺสนฺตีติ. เอวํ ปริยายเทสิโต, ภิกฺขเว, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, ภิกฺขเว, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ สมนุมญฺญิสฺสนฺติ สมนุชานิสฺสนฺติ สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – สมคฺคา สมฺโมทมานา อวิวทมานา ขีโรทกีภูตา อญฺญมญฺญํ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสนฺตา วิหริสฺสนฺตีติ.

268. “比丘たちよ、私はある方法（法門）によって二つの受を説き、またある方法によって三つの受を説き、五つ、六つ、十八、三十六、そして百八の受を、それぞれ異なる方法によって説きました。比丘たちよ、このように法は私によって様々な方法で説かれたのです。比丘たちよ、このように法が様々な方法で説かれているのに、互いに正しく説かれ、正しく語られたことを認めず、受け入れず、喜ばない者たちには、次のようなことが予想されます。すなわち、彼らは反目し、口論し、論争に陥り、互いに言葉の槍で突き刺し合って暮らすことになるでしょう。比丘たちよ、このように法は私によって様々な方法で説かれました。比丘たちよ、このように法が様々な方法で説かれている中で、互いに正しく説かれ、正しく語られたことを認め、受け入れ、喜ぶ者たちには、次のようなことが予想されます。すなわち、彼らは和合し、共に喜び、争うことなく、乳と水が混じり合うように一体となり、互いに慈しみの眼差しで見つめ合って暮らすことになるでしょう。”

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา…เป… ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมโณ โคตโม อาห, ตญฺจ สุขสฺมึ ปญฺญเปติ. ตยิทํ กึสุ, ตยิทํ กถํสู’ติ? เอวํวาทิโน, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวมสฺสุ วจนียา – ‘น โข, อาวุโส, ภควา สุขญฺเญว เวทนํ สนฺธาย สุขสฺมึ ปญฺญเปติ. ยตฺถ ยตฺถ, อาวุโส, สุขํ อุปลพฺภติ ยหึ ยหึ, ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตี’’ติ. ทสมํ.

“比丘たちよ、これら五つの欲の綱があります。……（中略）……比丘たちよ、諸の外道、遍歴者たちが次のように言う可能性があります。‘沙門ゴータマは想受滅を説き、それを楽であると規定している。これは一体どういうことか、どのようにしてそう言えるのか’と。比丘たちよ、そのように説く外道の遍歴者たちには、次のように答えるべきです。‘友よ、世尊はただ楽受だけを指して楽であると規定されているのではありません。友よ、どこであれ、どのような形であれ、楽が得られるならば、如来はそのすべてを楽であると規定されるのです’と。第十の経。”

รโหคตวคฺโค ทุติโย.

“第二、独坐品（ラホーガタ・ヴァッガ）終わる。”

ตสฺสุทฺทานํ –

“その摂頌（ウッダーナ）：”

รโหคตํ [Pg.428] ทฺเว อากาสํ, อคารํ ทฺเว จ อานนฺทา;

สมฺพหุลา ทุเว วุตฺตา, ปญฺจกงฺโค จ ภิกฺขุนาติ.

“独坐（ラホーガタ）経、二つの虚空（アーカーサ）経、家（アガーラ）経、二つのアーナンダ経、二つの衆多（サンバフラ）経、五支（パンチャカンガ）経、そして比丘経である。”

๓. อฏฺฐสตปริยายวคฺโค

3. “百八法門品（アッタサタ・パリヤーヤ・ヴァッガ）”

๑. สีวกสุตฺตํ

1. “シーヴァカ経”

๒๖๙. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สนฺติ, โภ โคตม, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘ยํ กิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’ติ. อิธ ภวํ โคตโม กิมาหา’’ติ?

269. “ある時、世尊は王舎城（ラージャガハ）の竹林（ヴェーヌヴァナ）、栗鼠飼育所（カランダカニヴァーパ）に滞在しておられた。その時、モーリヤ・シーヴァカという遍歴者が世尊のもとを訪れた。訪れた後、世尊と親しく挨拶を交わし、喜ばしく心に留まるべき会話を終えて、一方に座った。一方に座ったモーリヤ・シーヴァカは、世尊に次のように申し上げた。‘尊師ゴータマよ、ある沙門やバラモンたちは、次のような説をなし、次のような見解を持っています。“この人が享受するいかなるものも、それが楽であれ、苦であれ、不苦不楽であれ、すべては過去になされた行為（宿業）を原因とするものである”と。これについて、尊師ゴータマはどのようにお説きになりますか。’”

‘‘ปิตฺตสมุฏฺฐานานิปิ โข, สีวก, อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สามมฺปิ โข เอตํ, สีวก, เวทิตพฺพํ ยถา ปิตฺตสมุฏฺฐานานิปิ อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ; โลกสฺสปิ โข เอตํ, สีวก, สจฺจสมฺมตํ ยถา ปิตฺตสมุฏฺฐานานิปิ อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺร, สีวก, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘ยํ กิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’ติ. ยญฺจ สามํ ญาตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ, ยญฺจ โลเก สจฺจสมฺมตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ. ตสฺมา เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ มิจฺฉาติ วทามิ.

“シーヴァカよ、この世には胆汁（ピッタ）に起因するいくつかの受（感覚）が生じることがあります。シーヴァカよ、胆汁に起因するいくつかの受が生じるということは、自分自身でも知ることができることであり、また世間においても真実であると認められていることです。シーヴァカよ、それなのに、‘人が享受するいかなるものも、すべては過去になされた行為を原因とするものである’という説や見解を持つ沙門やバラモンたちは、自分自身で知られること（自知）をも踏み越え、世間で真実と認められていること（世間知）をも踏み越えています。それゆえ、私はそれらの沙門やバラモンたちの説は誤りであると言うのです。”

‘‘เสมฺหสมุฏฺฐานานิปิ โข, สีวก…เป… วาตสมุฏฺฐานานิปิ โข, สีวก…เป… สนฺนิปาติกานิปิ โข, สีวก…เป… อุตุปริณามชานิปิ โข, สีวก…เป… วิสมปริหารชานิปิ โข, สีวก…เป… โอปกฺกมิกานิปิ โข, สีวก…เป… กมฺมวิปากชานิปิ โข, สีวก, อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สามมฺปิ โข เอตํ, สีวก, เวทิตพฺพํ. ยถา กมฺมวิปากชานิปิ อิเธกจฺจานิ [Pg.429] เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ; โลกสฺสปิ โข เอตํ, สีวก, สจฺจสมฺมตํ. ยถา กมฺมวิปากชานิปิ อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ; ตตฺร, สีวก, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘ยํ กิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’ติ. ยญฺจ สามํ ญาตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ ยญฺจ โลเก สจฺจสมฺมตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ. ตสฺมา เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ มิจฺฉาติ วทามีติ. เอวํ วุตฺเต, โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม …เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’’นฺติ.

“シーヴァカよ、この世において、痰（粘液）から生じるもの、……風から生じるもの、……三因（胆汁・痰・風）の集合から生じるもの、……季節の変化から生じるもの、……不適切な養生から生じるもの、……外的な攻撃（他者の努力）から生じるもの、……そしてシーヴァカよ、この世において、業の異熟（報い）から生じるいくつかの感受（受）が生じる。シーヴァカよ、このことは自らも知るべきことである。シーヴァカよ、この世において、業の異熟から生じるいくつかの感受が生じるということは、世間においても真実であると認められている。シーヴァカよ、そこで、‘この人が経験するいかなる楽、苦、あるいは不苦不楽も、すべては過去の業を原因とする’という説を持ち、そのような見解を持つ沙門やバラモンたちがいるが、彼らは自ら知ったことを超え、世間で真実と認められていることをも超えて（逸脱して）しまっている。それゆえ、私はそれらの沙門・バラモンたちの説は誤りであると言うのである”。このように説かれたとき、遊行者モーリヤ・シーヴァカは世尊に次のように申し上げた。“素晴らしいことです、ゴータマ尊よ。素晴らしいことです、ゴータマ尊よ。……ゴータマ尊よ、私を、今日より命ある限り帰依した在家信者（ウパーサカ）として受け入れてください”。

‘‘ปิตฺตํ เสมฺหญฺจ วาโต จ, สนฺนิปาตา อุตูนิ จ;

วิสมํ โอปกฺกมิกํ, กมฺมวิปาเกน อฏฺฐมี’’ติ. ปฐมํ;

“胆汁、痰、そして風、三因の集合、季節、不適切な養生、外的な攻撃、そして八番目に業の異熟がある”。第一の経（シーヴァカ経）。

๒. อฏฺฐสตสุตฺตํ

2. 百八（受）経

๒๗๐. ‘‘อฏฺฐสตปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตปริยาโย, ธมฺมปริยาโย? ทฺเวปิ มยา, ภิกฺขเว, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ติสฺโสปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ปญฺจปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ฉปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; อฏฺฐารสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ฉตฺตึสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; อฏฺฐสตมฺปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ทฺเว เวทนา? กายิกา จ เจตสิกา จ – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ทฺเว เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ปญฺจ เวทนา? สุขินฺทฺริยํ, ทุกฺขินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ปญฺจ เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ฉ เวทนา? จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ฉ เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, อฏฺฐารส เวทนา? ฉ โสมนสฺสูปวิจารา, ฉ โทมนสฺสูปวิจารา, ฉ อุเปกฺขูปวิจารา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อฏฺฐารส เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ฉตฺตึส เวทนา? ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ [Pg.430] โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ฉตฺตึส เวทนา. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตํ เวทนา? อตีตา ฉตฺตึส เวทนา, อนาคตา ฉตฺตึส เวทนา, ปจฺจุปฺปนฺนา ฉตฺตึส เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตํ เวทนา. อยํ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตปริยาโย ธมฺมปริยาโย’’ติ. ทุติยํ.

270. “比丘たちよ、汝らに百八の項目による法門を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、百八の項目による法門とは何か。比丘たちよ、私はある方法（説き方）によって二つの受を説き、ある方法によって三つの受を説き、ある方法によって五つの受を説き、ある方法によって六つの受を説き、ある方法によって十八の受を説き、ある方法によって三十六の受を説き、ある方法によって百八の受を説いた。比丘たちよ、二つの受とは何か。身受（身体的な受）と心受（精神的な受）である。比丘たちよ、これらが二つの受と呼ばれる。比丘たちよ、三つの受とは何か。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、これらが三つの受と呼ばれる。比丘たちよ、五つの受とは何か。楽根、苦根、喜根、憂根、捨根である。比丘たちよ、これらが五つの受と呼ばれる。比丘たちよ、六つの受とは何か。眼触より生じる受、……意触より生じる受である。比丘たちよ、これらが六つの受と呼ばれる。比丘たちよ、十八の受とは何か。六つの喜の近行（喜に伴う思考の巡り）、六つの憂の近行、六つの捨の近行である。比丘たちよ、これらが十八の受と呼ばれる。比丘たちよ、三十六の受とは何か。六つの在家に依る喜、六つの出離に依る喜、六つの在家に依る憂、六つの出離に依る憂、六つの在家に依る捨、六つの出離に依る捨である。比丘たちよ、これらが三十六の受と呼ばれる。比丘たちよ、百八の受とは何か。過去の三十六の受、未来の三十六の受、現在の三十六の受である。比丘たちよ、これらが百八の受と呼ばれる。比丘たちよ、これが百八の項目による法門である”。第二の経。

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตํ

3. ある比丘の経

๒๗๑. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตมา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา? กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ?

271. その時、ある比丘が世尊のもとへ近づいた。近づいて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったその比丘は、世尊に次のように申し上げた。“願わくは世尊よ、受とは何でしょうか。受の生起とは何でしょうか。受の生起に至る道とは何でしょうか。受の滅尽とは何でしょうか。受の滅尽に至る道とは何でしょうか。受の味わい（甘味）とは何でしょうか。過患（災い）とは何でしょうか。出離（脱出）とは何でしょうか”。

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขุ, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขุ, เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย. ตณฺหา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา. ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท; ยา เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว; โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’นฺติ. ตติยํ.

“比丘よ、これら三つの受がある。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘よ、これらが受と呼ばれる。触の生起によって受の生起がある。渇愛が受の生起に至る道である。触の滅尽によって受の滅尽がある。この聖なる八支の道こそが受の滅尽に至る道である。すなわち、正見……正定である。受に縁って生じる楽や喜び、これが受の味わいである。受が無常であり、苦であり、変易する性質のものであること、これが受の過患である。受に対する欲貪の制御、欲貪の放棄、これが受の出離である”。第三の経。

๔. ปุพฺพสุตฺตํ

4. 前の経（プッバ経）

๒๗๒. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘กตมา นุ โข เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตมา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ติสฺโส อิมา เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย. ตณฺหา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา…เป… โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ. อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’’นฺติ. จตุตฺถํ.

272. “比丘たちよ、私は正覚に至る前、まだ悟りを開いていない菩薩であった時、このように考えた。‘一体、受（じゅ）とは何か。受の生起とは何か。受の生起に至る道とは何か。受の滅尽とは何か。受の滅尽に至る道とは何か。受の味わいとは何か。過患（わざわい）とは何か。離脱とは何か’と。比丘たちよ、その私に次のような考えが生じた。‘これら三つの受がある。楽受、苦受、不苦不楽受である。これらが受と呼ばれる。接触（触）の生起によって受の生起がある。渇愛が受の生起に至る道である。……受に対する欲貪の制御、欲貪の放棄、これが受からの離脱である’と。”（第四の経）

๕. ญาณสุตฺตํ

5. “智慧の経”

๒๗๓. ‘‘‘อิมา [Pg.431] เวทนา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘อยํ เวทนาสมุทโย’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ. ‘อยํ เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… ‘อยํ เวทนานิโรโธ’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ …เป… ‘อยํ เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… ‘อยํ เวทนาย อสฺสาโท’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ…เป… ‘อยํ เวทนาย อาทีนโว’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ…เป… ‘อิทํ โข นิสฺสรณ’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาที’’ติ. ปญฺจมํ.

273. “‘これが受である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について、私に眼（智慧の眼）が生じ、智が生じ、慧が生じ、明が生じ、光が生じた。‘これが受の生起である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について、私に眼が生じ……光が生じた。‘これが受の生起に至る道である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について、私に眼が生じ……‘これが受の滅尽である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について、私に眼が生じ……‘これが受の滅尽に至る道である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について、私に眼が生じ……‘これが受の味わいである’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について……‘これが受の過患である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について……‘これが離脱である’と、比丘たちよ、かつて聞いたことのない諸法について、私に眼が生じ、智が生じ、慧が生じ、明が生じ、光が生じた。”（第五の経）

๖. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตํ

6. “多くの比丘の経”

๒๗๔. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตมา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา? กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย. ตณฺหา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา. ผสฺสนิโรธา…เป… โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ. อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

274. “その時、多くの比丘たちが世尊のもとへ近づいた。近づいて……一方に座った比丘たちは、世尊にこのように申し上げた。‘世尊よ、一体、受とは何でしょうか。受の生起とは何でしょうか。受の生起に至る道とは何でしょうか。受の滅尽とは何でしょうか。受の滅尽に至る道とは何でしょうか。受の味わいとは何でしょうか。過患とは何でしょうか。離脱とは何でしょうか’。“比丘たちよ、これら三つの受がある。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、これらが受と呼ばれる。接触の生起によって受の生起がある。渇愛が受の生起に至る道である。接触の滅尽によって……受に対する欲貪の制御、欲貪の放棄、これが受からの離脱である。”（第六の経）

๗. ปฐมสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

7. “第一の沙門バラモンの経”

๒๗๕. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา [Pg.432] วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ. น เม เต, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ วา สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ วา พฺราหฺมณสมฺมตา, น จ ปน เต อายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วา ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ. เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวํ จ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานนฺติ. เต โข เม, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ เจว สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ จ พฺราหฺมณสมฺมตา. เต จ ปนายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถญฺจ พฺรหฺมญฺญตฺถญฺจ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. สตฺตมํ.

275. “比丘たちよ、これら三つの受がある。いかなる三つか。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、およそどのような沙門やバラモンであれ、これら三つの受の生起と、滅尽と、味わいと、過患と、離脱とを、ありのままに知らぬ者たちは、私において、沙門たちの間でも沙門とは認められず、バラモンたちの間でもバラモンとは認められない。また、それら尊者たちは、沙門の境地やバラモンの境地を、今この生において自ら卓越した知恵によって悟り、具現して住することもない。しかし、比丘たちよ、およそどのような沙門やバラモンであれ、これら三つの受の生起と、滅尽と、味わいと、過患と、離脱とを、ありのままに知る者たちは、私において、沙門たちの間でも沙門と認められ、バラモンたちの間でもバラモンと認められる。また、それら尊者たちは、沙門の境地やバラモンの境地を、今この生において自ら卓越した知恵によって悟り、具現して住するのである。”（第七の経）

๘. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

8. “第二の沙門バラモンの経”

๒๗๖. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ…เป… ปชานนฺติ…เป… สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

276. “比丘たちよ、これら三つの受がある。いかなる三つか。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、およそどのような沙門やバラモンであれ、これら三つの受の生起と、滅尽と、味わいと、過患と、離脱とを、ありのままに知らぬ者たちは……（中略）……知る者たちは……（中略）……自ら卓越した知恵によって悟り、具現して住するのである。”（第八の経）

๙. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

9. “第三の沙門バラモンの経”

๒๗๗. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา เวทนํ นปฺปชานนฺติ, เวทนาสมุทยํ นปฺปชานนฺติ, เวทนานิโรธํ นปฺปชานนฺติ, เวทนานิโรธคามินึ ปฏิปทํ นปฺปชานนฺติ…เป… ปชานนฺติ…เป… สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. นวมํ.

277. “比丘たちよ、およそどのような沙門やバラモンであれ、受を知らず、受の生起を知らず、受の滅尽を知らず、受の滅尽に至る道を知らぬ者たちは……（中略）……知る者たちは……（中略）……自ら卓越した知恵によって悟り、具現して住するのである。”（第九の経）

๑๐. สุทฺธิกสุตฺตํ

10. “純粋な（受の）経”

๒๗๘. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา’’ติ. ทสมํ.

278. “比丘たちよ、これら三つの受がある。いかなる三つか。楽受、苦受、不苦不楽受である。比丘たちよ、これらが三つの受である。”（第十の経）

๑๑. นิรามิสสุตฺตํ

11. “無財（離欲）の経”

๒๗๙. ‘‘อตฺถิ[Pg.433], ภิกฺขเว, สามิสา ปีติ, อตฺถิ นิรามิสา ปีติ, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตรา ปีติ; อตฺถิ สามิสํ สุขํ, อตฺถิ นิรามิสํ สุขํ, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตรํ สุขํ; อตฺถิ สามิสา อุเปกฺขา, อตฺถิ นิรามิสา อุเปกฺขา, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตรา อุเปกฺขา; อตฺถิ สามิโส วิโมกฺโข, อตฺถิ นิรามิโส วิโมกฺโข, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตโร วิโมกฺโข. กตมา จ, ภิกฺขเว, สามิสา ปีติ? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยา โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปีติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามิสา ปีติ.

279. “比丘たちよ、世俗的な喜悦があり、非世俗的な喜悦があり、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な喜悦がある。世俗的な楽があり、非世俗的な楽があり、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な楽がある。世俗的な捨があり、非世俗的な捨があり、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な捨がある。世俗的な解脱があり、非世俗的な解脱があり、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な解脱がある。比丘たちよ、では、世俗的な喜悦とは何か。比丘たちよ、これら五つの欲徳がある。五つとは何か。眼で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛すべき姿形を持ち、欲を伴い、執着を誘う色……（中略）……身で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛すべき姿形を持ち、欲を伴い、執着を誘う触である。比丘たちよ、これらが五つの欲徳である。比丘たちよ、これら五つの欲徳に縁って生じる喜悦、これを世俗的な喜悦と呼ぶ。”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา ปีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา ปีติ.

“比丘たちよ、では、非世俗的な喜悦とは何か。比丘たちよ、ここに比丘が、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋があり伺があり、離生喜楽を伴う初禅を具足して住む。尋と伺が静止したことにより、内なる清浄と心の専一性があり、尋もなく伺もなく、定生喜楽を伴う第二禅を具足して住む。比丘たちよ、これを非世俗的な喜悦と呼ぶ。”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา ปีติ? ยา โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ ปีติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา ปีติ.

“比丘たちよ、では、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な喜悦とは何か。比丘たちよ、漏尽した比丘が、貪欲から解脱した心を省察し、瞋恚から解脱した心を省察し、愚痴から解脱した心を省察するときに生じる喜悦、比丘たちよ、これを非世俗的なものよりもさらに非世俗的な喜悦と呼ぶ。”

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามิสํ สุขํ? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามิสํ สุขํ.

“比丘たちよ、では、世俗的な楽とは何か。比丘たちよ、これら五つの欲徳がある。五つとは何か。眼で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛すべき姿形を持ち、欲を伴い、執着を誘う色……（中略）……身で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛すべき姿形を持ち、欲を伴い、執着を誘う触である。比丘たちよ、これらが五つの欲徳である。比丘たちよ、これら五つの欲徳に縁って生じる楽や悦び、これを世俗的な楽と呼ぶ。”

‘‘กตมญฺจ[Pg.434], ภิกฺขเว, นิรามิสํ สุขํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสํ สุขํ.

“比丘たちよ、では、非世俗的な楽とは何か。比丘たちよ、ここに比丘が、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、初禅を具足して住む。尋と伺が静止したことにより、内なる清浄と心の専一性があり、尋もなく伺もなく、定生喜楽を伴う第二禅を具足して住む。喜悦が薄らぐことにより、捨を保ち、正念・正知をもって住み、身をもって楽を経験する。聖者たちが‘捨を保ち、念いがあり、楽に住む者である’と説くところの第三禅を具足して住む。比丘たちよ、これを非世俗的な楽と呼ぶ。”

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรํ สุขํ? ยํ โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรํ สุขํ.

“比丘たちよ、では、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な楽とは何か。比丘たちよ、漏尽した比丘が、貪欲から解脱した心を省察し、瞋恚から解脱した心を省察し、愚痴から解脱した心を省察するときに生じる楽や悦び、比丘たちよ、これを非世俗的なものよりもさらに非世俗的な楽と呼ぶ。”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สามิสา อุเปกฺขา? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยา โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามิสา อุเปกฺขา.

“比丘たちよ、では、世俗的な捨とは何か。比丘たちよ、これら五つの欲徳がある。五つとは何か。眼で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛すべき姿形を持ち、欲を伴い、執着を誘う色……（中略）……身で認識されるべき、望ましく、好ましく、心に叶い、愛すべき姿形を持ち、欲を伴い、執着を誘う触である。比丘たちよ、これらが五つの欲徳である。比丘たちよ、これら五つの欲徳に縁って生じる捨、これを世俗的な捨と呼ぶ。”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา อุเปกฺขา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา, ทุกฺขสฺส จ ปหานา, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา, อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา อุเปกฺขา.

“比丘たちよ、では、非世俗的な捨とは何か。比丘たちよ、ここに比丘が、楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜悦と憂いが消滅していることにより、不苦不楽であり、捨による念の清浄がある第四禅を具足して住む。比丘たちよ、これを非世俗的な捨と呼ぶ。”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา อุเปกฺขา? ยา โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา อุเปกฺขา.

“比丘たちよ、では、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な捨とは何か。比丘たちよ、漏尽した比丘が、貪欲から解脱した心を省察し、瞋恚から解脱した心を省察し、愚痴から解脱した心を省察するときに生じる捨、比丘たちよ、これを非世俗的なものよりもさらに非世俗的な捨と呼ぶ。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, สามิโส วิโมกฺโข? รูปปฺปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข สามิโส วิโมกฺโข.

“比丘たちよ、では、世俗的な解脱とは何か。色に関連した解脱、これが世俗的な解脱である。”

‘‘กตโม [Pg.435] จ, ภิกฺขเว, นิรามิโส วิโมกฺโข? อรูปปฺปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข นิรามิโส วิโมกฺโข.

“比丘たちよ、では、非世俗的な解脱とは何か。無色に関連した解脱、これが非世俗的な解脱である。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตโร วิโมกฺโข? โย โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ วิโมกฺโข, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตโร วิโมกฺโข’’ติ. เอกาทสมํ.

“比丘たちよ、では、非世俗的なものよりもさらに非世俗的な解脱とは何か。比丘たちよ、漏尽した比丘が、貪欲から解脱した心を省察し、瞋恚から解脱した心を省察し、愚痴から解脱した心を省察するときに生じる解脱、比丘たちよ、これを非世俗的なものよりもさらに非世俗的な解脱と呼ぶ。このように説かれた。（第十一の経）”

อฏฺฐสตปริยายวคฺโค ตติโย.

第3、百八法品が終了した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要目は以下の通りである。

สีวกอฏฺฐสตํ ภิกฺขุ, ปุพฺเพ ญาณญฺจ ภิกฺขุนา;

สมณพฺราหฺมณา ตีณิ, สุทฺธิกญฺจ นิรามิสนฺติ.

シーヴァカ、百八、比丘（三つ）、以前の智（三つ）、比丘、沙門婆羅門（三つ）、純粋、そして非世俗的。これが要目である。

เวทนาสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

受相応が完了した。

๓. มาตุคามสํยุตฺตํ

3. 3. 女人相応

๑. ปฐมเปยฺยาลวคฺโค

1. 第1、最初の略品

๑. มาตุคามสุตฺตํ

1. 1. 女人経

๒๘๐. ‘‘ปญฺจหิ[Pg.436], ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตอมนาโป โหติ ปุริสสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? น จ รูปวา โหติ, น จ โภควา โหติ, น จ สีลวา โหติ, อลโส จ โหติ, ปชญฺจสฺส น ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตอมนาโป โหติ ปุริสสฺส. ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตมนาโป โหติ ปุริสสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? รูปวา จ โหติ, โภควา จ โหติ, สีลวา จ โหติ, ทกฺโข จ โหติ อนลโส, ปชญฺจสฺส ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตมนาโป โหติ ปุริสสฺสา’’ติ. ปฐมํ.

280. “比丘たちよ、五つの特徴を備えた女人は、男にとって全く好ましくないものである。どのような五つか。容姿が美しくなく、富がなく、戒がなく、怠惰であり、子を得ることがないことである。比丘たちよ、これら五つの特徴を備えた女人は、男にとって全く好ましくないものである。比丘たちよ、五つの特徴を備えた女人は、男にとって全く好ましいものである。どのような五つか。容姿が美しく、富があり、戒があり、巧みで勤勉であり、子を得ることである。比丘たちよ、これら五つの特徴を備えた女人は、男にとって全く好ましいものである。”第一。

๒. ปุริสสุตฺตํ

2. 2. 男子経

๒๘๑. ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตอมนาโป โหติ มาตุคามสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? น จ รูปวา โหติ, น จ โภควา โหติ, น จ สีลวา โหติ, อลโส จ โหติ, ปชญฺจสฺส น ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตอมนาโป โหติ มาตุคามสฺส. ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตมนาโป โหติ มาตุคามสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? รูปวา จ โหติ, โภควา จ โหติ, สีลวา จ โหติ, ทกฺโข จ โหติ อนลโส, ปชญฺจสฺส ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตมนาโป โหติ มาตุคามสฺสา’’ติ. ทุติยํ.

281. “比丘たちよ、五つの特徴を備えた男子は、女人にとって全く好ましくないものである。どのような五つか。容姿が美しくなく、富がなく、戒がなく、怠惰であり、子を得ることがないことである。比丘たちよ、これら五つの特徴を備えた男子は、女人にとって全く好ましくないものである。比丘たちよ、五つの特徴を備えた男子は、女人にとって全く好ましいものである。どのような五つか。容姿が美しく、富があり、戒があり、巧みで勤勉であり、子を得ることである。比丘たちよ、これら五つの特徴を備えた男子は、女人にとって全く好ましいものである。”第二。

๓. อาเวณิกทุกฺขสุตฺตํ

3. 3. 固有の苦しみ経

๒๘๒. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส อาเวณิกานิ ทุกฺขานิ, ยานิ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. กตมานิ ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว[Pg.437], มาตุคาโม ทหโรว สมาโน ปติกุลํ คจฺฉติ, ญาตเกหิ วินา โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ปฐมํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม อุตุนี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ทุติยํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม คพฺภินี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ตติยํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม วิชายติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส จตุตฺถํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม ปุริสสฺส ปาริจริยํ อุเปติ. อิทํ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ปญฺจมํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส อาเวณิกานิ ทุกฺขานิ, ยานิ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหี’’ติ. ตติยํ.

282. “比丘たちよ、女人には、男とは別に、女人だけが経験する五つの固有の苦しみがある。どのような五つか。比丘たちよ、ここに女人は、若くして夫の家に行き、親族と離れる。比丘たちよ、これが女人にとって、男とは別に経験する第一の固有の苦しみである。さらに、比丘たちよ、女人は月経がある。これが第二の固有の苦しみである。さらに、比丘たちよ、女人は妊娠する。これが第三の固有の苦しみである。さらに、比丘たちよ、女人は出産する。これが第四の固有の苦しみである。さらに、比丘たちよ、女人は男に仕えることになる。これが第五の固有の苦しみである。比丘たちよ、これらが女人には、男とは別に、女人だけが経験する五つの固有の苦しみである。”第三。

๔. ตีหิธมฺเมหิสุตฺตํ

4. 4. 三法経

๒๘๓. ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เยภุยฺเยน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ตีหิ? อิธ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม ปุพฺพณฺหสมยํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. มชฺฌนฺหิกสมยํ อิสฺสาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. สายนฺหสมยํ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เยภุยฺเยน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. จตุตฺถํ.

283. “比丘たちよ、三つの法を備えた女人は、多くの場合、身が壊れ死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれる。どのような三つか。比丘たちよ、ここに女人は、午前中には物惜しみの汚れに支配された心で家庭に住む。日中には嫉妬に支配された心で家庭に住む。夕方には愛欲に支配された心で家庭に住む。比丘たちよ、これら三つの法を備えた女人は、多くの場合、身が壊れ死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれる。”第四。

๕. โกธนสุตฺตํ

5. 5. 怒り経

๒๘๔. อถ โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, มาตุคามํ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตํ. กตีหิ นุ โข, ภนฺเต, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม [Pg.438] กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ?

284. その時、尊者アヌルッダは世尊のもとへ赴いた。赴いて、一方に座った。一方に座った尊者アヌルッダは、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、私は清浄で人間の視力を超えた天眼によって、女人たちが身が壊れ死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれるのを見ます。世尊よ、女人はいかなる法を備えているために、身が壊れ死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれるのでしょうか。”

‘‘ปญฺจหิ โข, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, โกธโน จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“アヌルッダよ、五つの法を備えた女人は、身が壊れ死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれる。どのような五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、怒りっぽく、智慧がないことである。アヌルッダよ、これら五つの法を備えた女人は、身が壊れ死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれる。”第五。

๖. อุปนาหีสุตฺตํ

6. 6. 恨み経

๒๘๕. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อุปนาหี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

285. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は、身が壊れ死んだ後、不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚（恥を知らない）であり、無愧（恐れを知らない）であり、恨みを抱き、無知（智慧がない）であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は、身が壊れ死んだ後、不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれるのである。”（第六の経）

๗. อิสฺสุกีสุตฺตํ

7. 嫉妬経

๒๘๖. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อิสฺสุกี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ.

286. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は、身が壊れ死んだ後、不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、嫉妬深く、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は、身が壊れ死んだ後、不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれるのである。”（第七の経）

๘. มจฺฉรีสุตฺตํ

8. 物惜しみ経

๒๘๗. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, มจฺฉรี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ [Pg.439] ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

287. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は、身が壊れ死んだ後、不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、物惜しみし、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は……（中略）……不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれるのである。”（第八の経）

๙. อติจารีสุตฺตํ

9. 不貞経

๒๘๘. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อติจารี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อุปปชฺชตี’’ติ. นวมํ.

288. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は……（中略）……不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、不貞（夫を裏切る）であり、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は……（中略）……生まれるのである。”（第九の経）

๑๐. ทุสฺสีลสุตฺตํ

10. 悪戒経

๒๘๙. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, ทุสฺสีโล จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทสมํ.

289. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、破戒（戒律を守らない）であり、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれるのである。”（第十の経）

๑๑. อปฺปสฺสุตสุตฺตํ

11. 少聞経

๒๙๐. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อปฺปสฺสุโต จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. เอกาทสมํ.

290. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、少聞（教えをあまり聞いていない）であり、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれるのである。”（第十一の経）

๑๒. กุสีตสุตฺตํ

12. 懈怠経

๒๙๑. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, กุสีโต จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

291. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、懈怠（怠惰）であり、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は……（中略）……不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれるのである。”（第十二の経）

๑๓. มุฏฺฐสฺสติสุตฺตํ

13. 失念経

๒๙๒. ‘‘ปญฺจหิ[Pg.440], อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, มุฏฺฐสฺสติ จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. เตรสมํ.

292. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれる。いかなる五つか。不信であり、無慚であり、無愧であり、失念（正念を欠く）であり、無知であることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれるのである。”（第十三の経）

๑๔. ปญฺจเวรสุตฺตํ

14. 五罪経

๒๙๓. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปาณาติปาตี จ โหติ, อทินฺนาทายี จ โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี จ โหติ, มุสาวาที จ โหติ, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐายี จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. จุทฺทสมํ.

293. “アヌルッダよ、五つの法を具えた女性は……（中略）……地獄に生まれる。いかなる五つか。殺生をし、盗みをし、邪淫（不適切な性関係）をし、嘘をつき、放逸の原因となる酒類を飲むことである。アヌルッダよ、これら五つの法を具えた女性は、身が壊れ死んだ後、不幸な所、苦界、破滅、地獄に生まれるのである。”（第十四の経）

ปฐมเปยฺยาลวคฺโค.

第一の省略の巻（第一ペイヤーラ・ヴァッガ）

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（摂頌）：

มาตุคาโม ปุริโส จ, อาเวณิกา ติธมฺโม จ ;

โกธโน อุปนาหี จ, อิสฺสุกี มจฺฉเรน จ;

อติจารี จ ทุสฺสีโล, อปฺปสฺสุโต จ กุสีโต;

มุฏฺฐสฺสติ ปญฺจเวรํ, กณฺหปกฺเข ปกาสิโต.

“女性、男性、固有の（法）、三つの法、怒り、恨み、嫉妬、物惜しみ、不貞、破戒、少聞、懈怠、失念、五つの罪、これらが黒い側（不善の側）として説かれた。”

๒. ทุติยเปยฺยาลวคฺโค

2. 第二の省略の巻（第二ペイヤーラ・ヴァッガ）

๑. อกฺโกธนสุตฺตํ

1. 不怒経

๒๙๔. อถ โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, มาตุคามํ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน [Pg.441] กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตํ. กตีหิ นุ โข, ภนฺเต, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ?

294. その時、尊者アヌルッダは世尊のもとへ赴いた。赴いて……（中略）……片隅に座った。片隅に座った尊者アヌルッダは世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、私は清浄で人間の能力を超えた天眼によって、女性たちが身が壊れ死んだ後、善き所、天界に生まれるのを見ております。世尊よ、いかなる法を具えた女性が、身が壊れ死んだ後、善き所、天界に生まれるのでしょうか。”

‘‘ปญฺจหิ โข, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ จ โหติ, หิริมา จ โหติ, โอตฺตปฺปี จ โหติ, อกฺโกธโน จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ปฐมํ.

“アヌルッダよ、五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わる。いかなる五つか。信心があり、羞恥心があり、畏怖心があり、怒ることなく、智慧があることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのである。”（第一）

๒. อนุปนาหีสุตฺตํ

2. 怨恨を抱かない経

๒๙๕. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ จ โหติ, หิริมา จ โหติ, โอตฺตปฺปี จ โหติ, อนุปนาหี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทุติยํ.

295. “アヌルッダよ、五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わる。いかなる五つか。信心があり、羞恥心があり、畏怖心があり、怨恨を抱くことなく、智慧があることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのである。”（第二）

๓. อนิสฺสุกีสุตฺตํ

3. 嫉妬しない経

๒๙๖. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ จ โหติ, หิริมา จ โหติ, โอตฺตปฺปี จ โหติ, อนิสฺสุกี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ตติยํ.

296. “アヌルッダよ、五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わる。いかなる五つか。信心があり、羞恥心があり、畏怖心があり、嫉妬することなく、智慧があることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのである。”（第三）

๔. อมจฺฉรีสุตฺตํ

4. 物惜しみしない経

๒๙๗. อมจฺฉรี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. จตุตฺถํ.

297. “物惜しみすることなく、智慧があることである。……（中略）……（第四）”

๕. อนติจารีสุตฺตํ

5. 不貞を働かない経

๒๙๘. อนติจารี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. ปญฺจมํ.

298. “不貞を働くことなく、智慧があることである。……（中略）……（第五）”

๖. สุสีลสุตฺตํ

6. 戒を保つ経

๒๙๙. สีลวา จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. ฉฏฺฐํ.

299. “戒を保ち、智慧があることである。……（中略）……（第六）”

๗. พหุสฺสุตสุตฺตํ

7. 多聞の経

๓๐๐. พหุสฺสุโต [Pg.442] จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. สตฺตมํ.

300. “多聞であり、智慧があることである。……（中略）……（第七）”

๘. อารทฺธวีริยสุตฺตํ

8. 精進の経

๓๐๑. อารทฺธวีริโย จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. อฏฺฐมํ.

301. “精進を出し、智慧があることである。……（中略）……（第八）”

๙. อุปฏฺฐิตสฺสติสุตฺตํ

9. 正念の経

๓๐๒. ‘‘อุปฏฺฐิตสฺสติ จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. นวมํ.

302. “正念を確立し、智慧があることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのである。”（第九）

อิเม อฏฺฐ สุตฺตนฺตสงฺเขปา.

これら八つは経の要約である。

๑๐. ปญฺจสีลสุตฺตํ

10. 五戒の経

๓๐๓. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต จ โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต จ โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต จ โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต จ โหติ, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทสมํ.

303. “アヌルッダよ、五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わる。いかなる五つか。殺生を離れ、盗みを離れ、邪淫を離れ、嘘を離れ、放逸の原因となる酒類を離れることである。アヌルッダよ、これら五つの法を具足した女性は、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのである。”（第十）

ทุติยเปยฺยาลวคฺโค.

第二のペイヤアラ品（省略品）が終了した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（摂頌）は以下の通りである。

ทุติเย จ อกฺโกธโน, อนุปนาหี อนิสฺสุกี;

อมจฺฉรี อนติจารี, สีลวา จ พหุสฺสุโต;

วีริยํ สติ สีลญฺจ, สุกฺกปกฺเข ปกาสิโต.

“第二（の品）において、怒らないこと、怨恨を抱かないこと、嫉妬しないこと、物惜しみしないこと、不貞を働かないこと、戒を保つこと、多聞であること、精進、正念、そして五戒。これら（善なる）白い側の法が説かれた。”

๓. พลวคฺโค

3. 力の品

๑. วิสารทสุตฺตํ

1. 確信の経

๓๐๔. ‘‘ปญฺจิมานิ[Pg.443], ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ พเลหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม วิสารโท อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ. ปฐมํ.

304. “比丘たちよ、女性にはこれら五つの力がある。いかなる五つか。容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力である。比丘たちよ、これらが女性の五つの力である。比丘たちよ、これら五つの力を具足した女性は、自信を持って家庭に住むのである。”（第一）

๒. ปสยฺหสุตฺตํ

2. 圧倒の経

๓๐๕. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ พเลหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม สามิกํ ปสยฺห อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ. ทุติยํ.

305. “比丘たちよ、女性にはこれら五つの力がある。いかなる五つか。容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力である。比丘たちよ、これらが女性の五つの力である。比丘たちよ、これら五つの力を具足した女性は、夫を圧倒して家庭に住むのである。”（第二）

๓. อภิภุยฺยสุตฺตํ

3. 凌駕の経

๓๐๖. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ พเลหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม สามิกํ อภิภุยฺย วตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

306. “比丘たちよ、女性にはこれら五つの力がある。いかなる五つか。容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力である。比丘たちよ、これらが女性の五つの力である。比丘たちよ、これら五つの力を具足した女性は、夫を凌駕して過ごすのである。”（第三）

๔. เอกสุตฺตํ

4. 第四 唯一の経

๓๐๗. ‘‘เอเกน จ โข, ภิกฺขเว, พเลน สมนฺนาคโต ปุริโส มาตุคามํ อภิภุยฺย วตฺตติ. กตเมน เอเกน พเลน? อิสฺสริยพเลน อภิภูตํ มาตุคามํ เนว รูปพลํ ตายติ, น โภคพลํ ตายติ, น ญาติพลํ ตายติ, น ปุตฺตพลํ ตายติ, น สีลพลํ ตายตี’’ติ. จตุตฺถํ.

307. “比丘たちよ、実に、一つの力を備えた男は、女を圧倒して支配する。いかなる一つの力か。支配の力（権力）である。支配の力によって圧倒された女を、容姿の力も救うことはできず、富の力も救うことはできず、親族の力も救うことはできず、子の力も救うことはできず、戒の力も救うことはできない。”第四。

๕. องฺคสุตฺตํ

5. 第五 要素の経

๓๐๘. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ โภคพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. รูปพเลน [Pg.444] จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, น จ ญาติพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, น จ ปุตฺตพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ, น จ สีลพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ, สีลพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานี’’ติ. ปญฺจมํ.

308. “比丘たちよ、女にはこれら五つの力がある。いかなる五つか。容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力である。比丘たちよ、女が容姿の力を備えていても、富の力を備えていなければ、その要素において不完全である。比丘たちよ、女が容姿の力と富の力を備えているとき、その要素において完全である。比丘たちよ、女が容姿の力と富の力を備えていても、親族の力を備えていなければ、その要素において不完全である。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力を備えているとき、その要素において完全である。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力を備えていても、子の力を備えていなければ、その要素において不完全である。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力、子の力を備えているとき、その要素において完全である。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力、子の力を備えていても、戒の力を備えていなければ、その要素において不完全である。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力を備えているとき、その要素において完全である。比丘たちよ、これらが女の五つの力である。”第五。

๖. นาเสนฺติสุตฺตํ

6. 第六 追放の経

๓๐๙. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ รูปพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ โภคพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ ญาติพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ ปุตฺตพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

309. “比丘たちよ、女にはこれら五つの力がある。いかなる五つか。容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力である。比丘たちよ、女が容姿の力を備えていても、戒の力を備えていなければ、人々は彼女を追い出し、家にとどまらせない。比丘たちよ、女が容姿の力と富の力を備えていても、戒の力を備えていなければ、人々は彼女を追い出し、家にとどまらせない。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力を備えていても、戒の力を備えていなければ、人々は彼女を追い出し、家にとどまらせない。比丘たちよ、女が容姿の力、富の力、親族の力、子の力を備えていても、戒の力を備えていなければ、人々は彼女を追い出し、家にとどまらせない。比丘たちよ、女が戒の力を備えていれば、容姿の力がなくても、人々は彼女を家にとどまらせ、追い出さない。比丘たちよ、女が戒の力を備えていれば、富の力がなくても、人々は彼女を家にとどまらせ、追い出さない。比丘たちよ、女が戒の力を備えていれば、親族の力がなくても、人々は彼女を家にとどまらせ、追い出さない。比丘たちよ、女が戒の力を備えていれば、子の力がなくても、人々は彼女を家にとどまらせ、追い出さない。比丘たちよ、これらが女の五つの力である。”第六。

๗. เหตุสุตฺตํ

7. 第七 原因の経

๓๑๐. ‘‘ปญฺจิมานิ[Pg.445], ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ. น, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพลเหตุ วา โภคพลเหตุ วา ญาติพลเหตุ วา ปุตฺตพลเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. สีลพลเหตุ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานี’’ติ. สตฺตมํ.

310. “比丘たちよ、女にはこれら五つの力がある。いかなる五つか。容姿の力、富の力、親族の力、子の力、戒の力である。比丘たちよ、女は容姿の力のゆえに、あるいは富の力のゆえに、あるいは親族の力のゆえに、あるいは子の力のゆえに、身壊れて死後、善趣なる天界に生まれるのではない。比丘たちよ、女は戒の力のゆえにこそ、身壊れて死後、善趣なる天界に生まれるのである。比丘たちよ、これらが女の五つの力である。”第七。

๘. ฐานสุตฺตํ

8. 第八 境遇の経

๓๑๑. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ฐานานิ ทุลฺลภานิ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. กตมานิ ปญฺจ? ปติรูเป กุเล ชาเยยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คจฺเฉยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา, ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา, อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวเสยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา, ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา, อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี ปุตฺตวตี อสฺสนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา, ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา, อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี ปุตฺตวตี สมานา สามิกํ อภิภุยฺย วตฺเตยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปญฺจมํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ฐานานิ ทุลฺลภานิ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมนาติ.

311. “比丘たちよ、功徳を積んでいない女にとって、得がたい五つの境遇がある。いかなる五つか。‘ふさわしい家に生まれたい’ということ、比丘たちよ、これが功徳を積んでいない女にとって得がたい第一の境遇である。‘ふさわしい家に生まれて、ふさわしい家へ行きたい’ということ、比丘たちよ、これが功徳を積んでいない女にとって得がたい第二の境遇である。‘ふさわしい家に生まれて、ふさわしい家へ行き、恋敵のいない家で暮らしたい’ということ、比丘たちよ、これが功徳を積んでいない女にとって得がたい第三の境遇である。‘ふさわしい家に生まれて、ふさわしい家へ行き、恋敵のいない家で暮らし、子を持ちたい’ということ、比丘たちよ、これが功徳を積んでいない女にとって得がたい第四の境遇である。‘ふさわしい家に生まれて、ふさわしい家へ行き、恋敵のいない家で暮らし、子を持ち、夫を圧倒して過ごしたい’ということ、比丘たちよ、これが功徳を積んでいない女にとって得がたい第五の境遇である。比丘たちよ、これらが功徳を積んでいない女にとって得がたい五つの境遇である。”

‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ฐานานิ สุลภานิ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. กตมานิ ปญฺจ? ปติรูเป กุเล ชาเยยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คจฺเฉยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวเสยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี ปุตฺตวตี อสฺสนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี [Pg.446] ปุตฺตวตี สมานา สามิกํ อภิภุยฺย วตฺเตยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปญฺจมํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ฐานานิ สุลภานิ กตปุญฺเญน มาตุคาเมนา’’ติ. อฏฺฐมํ.

“比丘たちよ、功徳を積んだ女性にとって、得がたい五つのことが容易に得られる。五つとは何か。適切な（家柄の）家に生まれること、これが比丘たちよ、功徳を積んだ女性にとって容易に得られる第一のことである。適切な家に生まれて、適切な家に嫁ぐこと、これが比丘たちよ、第二のことである。適切な家に生まれて、適切な家に嫁ぎ、敵対する者（後妻など）のいない家で暮らすこと、これが比丘たちよ、第三のことである。適切な家に生まれて、適切な家に嫁ぎ、敵対する者のいない家で暮らし、子を持つこと、これが比丘たちよ、第四のことである。適切な家に生まれて、適切な家に嫁ぎ、敵対する者のいない家で暮らし、子を持ち、夫を圧倒して（意のままにして）暮らすこと、これが比丘たちよ、功徳を積んだ女性にとって容易に得られる第五のことである。比丘たちよ、これら五つのことが、功徳を積んだ女性にとって容易に得られるのである。”（第八）

๙. ปญฺจสีลวิสารทสุตฺตํ

9. 五戒による自信経

๓๑๒. ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม วิสารโท อคารํ อชฺฌาวสติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต จ โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต จ โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต จ โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต จ โหติ, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต จ โหติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม วิสารโท อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ. นวมํ.

312. “比丘たちよ、五つの法を具えた女性は、自信（畏れのない心）を持って家で暮らす。いかなる五つか。生き物を殺すことから離れ、与えられていないものを取ること（盗み）から離れ、邪淫から離れ、嘘をつくことから離れ、放逸の原因となる酒や薬物を飲むことから離れていることである。比丘たちよ、これら五つの法を具えた女性は、自信を持って家で暮らすのである。”（第九）

๑๐. วฑฺฒีสุตฺตํ

10. 繁栄経

๓๑๓. ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, วฑฺฒีหิ วฑฺฒมานา อริยสาวิกา อริยาย วฑฺฒิยา วฑฺฒติ สาราทายินี จ โหติ วราทายินี จ กายสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน วฑฺฒติ, สุเตน วฑฺฒติ, จาเคน วฑฺฒติ, ปญฺญาย วฑฺฒติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ วฑฺฒีหิ วฑฺฒมานา อริยสาวิกา อริยาย วฑฺฒิยา วฑฺฒติ, สาราทายินี จ โหติ, วราทายินี จ กายสฺสา’’ติ.

313. “比丘たちよ、五つの成長によって成長する聖なる女弟子は、聖なる成長によって成長し、自らの身において真髄を得る者、最上のものを得る者となる。いかなる五つか。信仰によって成長し、戒律によって成長し、学びによって成長し、施しによって成長し、知恵によって成長することである。比丘たちよ、これら五つの成長によって成長する聖なる女弟子は、聖なる成長によって成長し、自らの身において真髄を得る者、最上のものを得る者となる。”

‘‘สทฺธาย สีเลน จ ยาธ วฑฺฒติ,ปญฺญาย จาเคน สุเตน จูภยํ;

สา ตาทิสี สีลวตี อุปาสิกา,อาทียติ สารมิเธว อตฺตโน’’ติ. ทสมํ;

“この世において、信仰と戒、知恵と施し、そして学びの両方によって成長する者、そのような徳ある聖なる女弟子の優婆夷は、この世において自らの真髄を掴み取るのである。”（第十）

พลวคฺโค ตติโย.

第三 力の節（バラ・ヴァッガ）。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要約（ウダーナ）は以下の通りである。

วิสารทา ปสยฺห อภิภุยฺย, เอกํ องฺเคน ปญฺจมํ;

นาเสนฺติ เหตุ ฐานญฺจ, วิสารโท วฑฺฒินา ทสาติ.

自信、制圧、圧倒、五つの要素を伴うもの、破滅、原因、場所、自信、繁栄の十（の経）である。

มาตุคามสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

女性相応（マートゥガーマ・サンユッタ）完結。

๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ

4. ジャンブカーダカ相応

๑. นิพฺพานปญฺหาสุตฺตํ

1. 涅槃問答経

๓๑๔. เอกํ [Pg.447] สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต มคเธสุ วิหรติ นาลกคามเก. อถ โข ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

314. ある時、尊者サーリプッタはマガダ国のナーラカ村に滞在していた。その時、ジャンブカーダカという名の遍歴行者が尊者サーリプッタのところへやって来た。やって来ると、尊者サーリプッタと親しく挨拶を交わした。快く記憶に留めるべき挨拶を交わした後、一方に座った。一方に座ったジャンブカーダカ遍歴行者は、尊者サーリプッタに次のように言った。

‘‘‘นิพฺพานํ, นิพฺพาน’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปฐมํ.

“友サーリプッタよ、‘涅槃、涅槃’と言われますが、友よ、涅槃とは一体何でしょうか。”“友よ、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、これが涅槃と呼ばれます。”“友よ、その涅槃を現証するための道はあるのでしょうか、修行法はあるのでしょうか。”“友よ、その涅槃を現証するための道はあり、修行法はあります。”“友よ、その道とは何でしょうか、修行法とは何でしょうか。”“友よ、この八支聖道こそが、その涅槃を現証するための道であり、修行法です。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその涅槃を現証するための道であり、修行法です。”“友よサーリプッタよ、その涅槃を現証するための道は素晴らしく、修行法は素晴らしい。友サーリプッタよ、不放逸に励むに値するものです。”（第一）

๒. อรหตฺตปญฺหาสุตฺตํ

2. 阿羅漢果問答経

๓๑๕. ‘‘‘อรหตฺตํ, อรหตฺต’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, อรหตฺต’’นฺติ? ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม [Pg.448] ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข อาวุโส, มคฺโค, อยํ ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ทุติยํ.

315. “友サーリプッタよ、‘阿羅漢果、阿羅漢果’と言われますが、友よ、阿羅漢果とは一体何でしょうか。”“友よ、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、これが阿羅漢果と呼ばれます。”“友よ、その阿羅漢果を現証するための道はあるのでしょうか、修行法はあるのでしょうか。”“友よ、その阿羅漢果を現証するための道はあり、修行法はあります。”“友よ、その道とは何でしょうか、修行法とは何でしょうか。”“友よ、この八支聖道こそが、その阿羅漢果を現証するための道であり、修行法です。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその阿羅漢果を現証するための道であり、修行法です。”“友よサーリプッタよ、その阿羅漢果を現証するための道は素晴らしく、修行法は素晴らしい。友サーリプッタよ、不放逸に励むに値するものです。”（第二）

๓. ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตํ

3. 説法者問答経

๓๑๖. ‘‘เก นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, โลเก ธมฺมวาทิโน, เก โลเก สุปฺปฏิปนฺนา, เก โลเก สุคตา’’ติ? ‘‘เย โข, อาวุโส, ราคปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โทสปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โมหปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, เต โลเก ธมฺมวาทิโน. เย โข, อาวุโส, ราคสฺส ปหานาย ปฏิปนฺนา, โทสสฺส ปหานาย ปฏิปนฺนา, โมหสฺส ปหานาย ปฏิปนฺนา, เต โลเก สุปฺปฏิปนฺนา. เยสํ โข, อาวุโส, ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โทโส ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โมโห ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, เต โลเก สุคตา’’ติ.

316. “友サーリプッタよ、世において、誰が法を説く者（説法者）であり、誰が正しく実践する者（善行者）であり、誰が善く至った者（善逝者）であるのですか？”“友よ、貪欲を捨断するために法を説き、瞋恚を捨断するために法を説き、愚痴を捨断するために法を説く人々、彼らが世における説法者です。友よ、貪欲の捨断のために実践し、瞋恚の捨断のために実践し、愚痴の捨断のために実践する人々、彼らが世における善行者です。友よ、貪欲が断たれ、根絶され、タラ樹の切り株のようになされ、存在しないものとされ、将来において再び生じない性質のものとなった人々、瞋恚が断たれ、根絶され、タラ樹の切り株のようになされ、存在しないものとされ、将来において再び生じない性質のものとなった人々、愚痴が断たれ、根絶され、タラ樹の切り株のようになされ、存在しないものとされ、将来において再び生じない性質のものとなった人々、彼らが世における善逝者です。”

‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม, ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ตติยํ.

“友よ、その貪欲・瞋恚・愚痴を捨断するための道があり、実践があるのですか？”“友よ、その貪欲・瞋恚・愚痴を捨断するための道があり、実践があります。”“友よ、その貪欲・瞋恚・愚痴を捨断するための道とは何であり、実践とは何ですか？”“友よ、まさにこの八支聖道こそが、その貪欲・瞋恚・愚痴を捨断するための道です。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその貪欲・瞋恚・愚痴を捨断するための道であり、実践です。”“友よ、その貪欲・瞋恚・愚痴を捨断するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに適切でふさわしいことです。”第三の経。

๔. กิมตฺถิยสุตฺตํ

4. 何のための経（キマッティヤ・スッタ）

๓๑๗. ‘‘กิมตฺถิยํ[Pg.449], อาวุโส สาริปุตฺต, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ? ‘‘ทุกฺขสฺส โข, อาวุโส, ปริญฺญตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ?

317. “友サーリプッタよ、何のために沙門ゴータマのもとで梵行（清浄行）が修められているのですか？”“友よ、苦を遍知（完全に理解）するために、世尊のもとで梵行が修められているのです。”“友よ、その苦を遍知するための道があり、実践があるのですか？”“友よ、その苦を遍知するための道があり、実践があります。”“友よ、その苦を遍知するための道とは何であり、実践とは何ですか？”

‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. จตุตฺถํ.

“友よ、まさにこの八支聖道こそが、その苦を遍知するための道です。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその苦を遍知するための道であり、実践です。”“友よ、その苦を遍知するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに適切でふさわしいことです。”第四の経。

๕. อสฺสาสปฺปตฺตสุตฺตํ

5. 安らぎに達した者の経（アッサ―サッパッタ・スッタ）

๓๑๘. ‘‘‘อสฺสาสปฺปตฺโต, อสฺสาสปฺปตฺโต’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, อสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, อสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปญฺจมํ.

318. “友サーリプッタよ、‘安らぎに達した者、安らぎに達した者’と言われます。友よ、いかほどによって安らぎに達した者となるのですか？”“友よ、比丘が六つの触処（六入処）の集起と滅尽と、味わいと過患と、離脱をありのままに知るとき、友よ、これほどによって安らぎに達した者となります。”“友よ、その安らぎを現証（実現）するための道があり、実践があるのですか？”“友よ、その安らぎを現証するための道があり、実践があります。”“友よ、その安らぎを現証するための道とは何であり、実践とは何ですか？”“友よ、まさにこの八支聖道こそが、その安らぎを現証するための道です。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその安らぎを現証するための道であり、実践です。”“友よ、その安らぎを現証するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに適切でふさわしいことです。”第五の経。

๖. ปรมสฺสาสปฺปตฺตสุตฺตํ

6. 至高の安らぎに達した者の経（パラマッサ―サッパッタ・スッタ）

๓๑๙. ‘‘‘ปรมสฺสาสปฺปตฺโต, ปรมสฺสาสปฺปตฺโต’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ปรมสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ? ‘‘ยโต [Pg.450] โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ปรมสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม ปน, อาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

319. “友サーリプッタよ、‘至高の安らぎに達した者、至高の安らぎに達した者’と言われます。友よ、いかほどによって至高の安らぎに達した者となるのですか？”“友よ、比丘が六つの触処の集起と滅尽と、味わいと過患と、離脱をありのままに知って、執着することなく解脱しているとき、友よ、これほどによって至高の安らぎに達した者となります。”“友よ、その至高の安らぎを現証するための道があり、実践があるのですか？”“友よ、その至高の安らぎを現証するための道があり、実践があります。”“友よ、その至高の安らぎを現証するための道とは何であり、実践とは何ですか？”“友よ、まさにこの八支聖道こそが、その至高の安らぎを現証するための道です。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその至高の安らぎを現証するための道であり、実践です。”“友よ、その至高の安らぎを現証するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに適切でふさわしいことです。”第六の経。

๗. เวทนาปญฺหาสุตฺตํ

7. 受問経

๓๒๐. ‘‘‘เวทนา, เวทนา’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมา นุ โข, อาวุโส, เวทนา’’ติ? ‘‘ติสฺโส อิมาวุโส, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, อาวุโส, ติสฺโส เวทนา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. สตฺตมํ.

320. “友、サーリプッタよ、‘受、受’と言われます。友よ、受とは何でしょうか？”“友よ、これら三つの受があります。三つとは何か。楽受、苦受、不苦不楽受です。友よ、これらが三つの受です。”“友よ、これら三つの受を遍知するための道、行道はありますか？”“友よ、これら三つの受を遍知するための道、行道はあります。”“友よ、これら三つの受を遍知するための道、行道とは何でしょうか？”“友よ、これら三つの受を遍知するための道は、この聖八支道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがこれら三つの受を遍知するための道であり、行道です。”“友よ、これら三つの受を遍知するための道は素晴らしく、行道は素晴らしいものです。友、サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに相応しいことです。”第七。

๘. อาสวปญฺหาสุตฺตํ

8. 漏問経

๓๒๑. ‘‘‘อาสโว, อาสโว’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, อาสโว’’ติ? ‘‘ตโย เม, อาวุโส, อาสวา[Pg.451]. กามาสโว, ภวาสโว, อวิชฺชาสโว – อิเม โข, อาวุโส, ตโย อาสวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอเตสํ อาสวานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ อาสวานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. อฏฺฐมํ.

321. “友、サーリプッタよ、‘漏、漏’と言われます。友よ、漏とは何でしょうか？”“友よ、これら三つの漏があります。欲漏、有漏、無明漏です。友よ、これらが三つの漏です。”“友よ、これら漏を断じるための道、行道はありますか？”“友よ、これら漏を断じるための道、行道はあります。”“友よ、これら漏を断じるための道、行道とは何でしょうか？”“友よ、これら漏を断じるための道は、この聖八支道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがこれら漏を断じるための道であり、行道です。”“友よ、これら漏を断じるための道は素晴らしく、行道は素晴らしいものです。友、サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに相応しいことです。”第八。

๙. อวิชฺชาปญฺหาสุตฺตํ

9. 無明問経

๓๒๒. ‘‘‘อวิชฺชา, อวิชฺชา’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมา นุ โข, อาวุโส, อวิชฺชา’’ติ? ‘‘ยํ โข, อาวุโส, ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ – อยํ วุจฺจตาวุโส, อวิชฺชา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. นวมํ.

322. “友、サーリプッタよ、‘無明、無明’と言われます。友よ、無明とは何でしょうか？”“友よ、苦における無知、苦の集における無知、苦の滅における無知、苦の滅に至る行道における無知、友よ、これが無明と呼ばれます。”“友よ、この無明を断じるための道、行道はありますか？”“友よ、この無明を断じるための道、行道はあります。”“友よ、この無明を断じるための道、行道とは何でしょうか？”“友よ、この無明を断じるための道は、この聖八支道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがこの無明を断じるための道であり、行道です。”“友よ、この無明を断じるための道は素晴らしく、行道は素晴らしいものです。友、サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに相応しいことです。”第九。

๑๐. ตณฺหาปญฺหาสุตฺตํ

10. 渇愛問経

๓๒๓. ‘‘‘ตณฺหา, ตณฺหา’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมา นุ โข, อาวุโส, ตณฺหา’’ติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, อาวุโส, ตณฺหา. กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา – อิมา โข, อาวุโส, ติสฺโส ตณฺหา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม [Pg.452] ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ทสมํ.

323. “友、サーリプッタよ、‘渇愛、渇愛’と言われます。友よ、渇愛とは何でしょうか？”“友よ、これら三つの渇愛があります。欲愛、有愛、無有愛です。友よ、これらが三つの渇愛です。”“友よ、これら渇愛を断じるための道、行道はありますか？”“友よ、これら渇愛を断じるための道、行道はあります。”“友よ、これら渇愛を断じるための道、行道とは何でしょうか？”“友よ、これら渇愛を断じるための道は、この聖八支道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがこれら渇愛を断じるための道であり、行道です。”“友よ、これら渇愛を断じるための道は素晴らしく、行道は素晴らしいものです。友、サーリプッタよ、不放逸に励むことは、まさに相応しいことです。”第十。

๑๑. โอฆปญฺหาสุตฺตํ

11. 暴流問経

๓๒๔. ‘‘‘โอโฆ, โอโฆ’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, โอโฆ’’ติ? ‘‘จตฺตาโรเม, อาวุโส, โอฆา. กาโมโฆ, ภโวโฆ, ทิฏฺโฐโฆ, อวิชฺโชโฆ – อิเม โข, อาวุโส, จตฺตาโร โอฆา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอเตสํ โอฆานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. เอกาทสมํ.

324. “友よサーリプッタよ、‘暴流（ぼる）、暴流’と言われます。友よ、一体何が暴流なのですか？”“友よ、これら四つの暴流があります。欲暴流（よくぼる）、有暴流（うぼる）、見暴流（けんぼる）、無明暴流（むみょうぼる）です。友よ、これらが四つの暴流です。”“友よ、これら四つの暴流を捨断するための道があり、実践（行道）があるのでしょうか？”“友よ、これら四つの暴流を捨断するための道があり、実践があります。”“友よ、これら四つの暴流を捨断するための道とは何ですか。実践とは何ですか？”“友よ、これら四つの暴流を捨断するための道とは、この聖なる八支聖道（はっししょうどう）にほかなりません。すなわち、正見（しょうけん）、正思惟（しょうしゆい）、正語（しょうご）、正業（しょうごう）、正命（しょうみょう）、正精進（しょうしょうじん）、正念（しょうねん）、正定（しょうじょう）です。友よ、これがその道であり、これがその実践です。”“友よ、これら四つの暴流を捨断するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友よサーリプッタよ、不放逸（怠らないこと）に励むに値します。”第十一の経。

๑๒. อุปาทานปญฺหาสุตฺตํ

12. 執着（取）に関する問いの経

๓๒๕. ‘‘‘อุปาทานํ, อุปาทาน’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, อุปาทาน’’นฺติ? ‘‘จตฺตาริมานิ, อาวุโส, อุปาทานานิ. กามุปาทานํ, ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ, อตฺตวาทุปาทานํ – อิมานิ โข, อาวุโส, จตฺตาริ อุปาทานานี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ [Pg.453] – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ทฺวาทสมํ.

325. “友よサーリプッタよ、‘執着（しゅうじゃく）、執着’と言われます。友よ、一体何が執着なのですか？”“友よ、これら四つの執着（取）があります。欲取（よくしゅ）、見取（けんしゅ）、戒禁取（かいごんしゅ）、我語取（がごしゅ）です。友よ、これらが四つの執着です。”“友よ、これら四つの執着を捨断するための道があり、実践があるのでしょうか？”“友よ、これら四つの執着を捨断するための道があり、実践があります。”“友よ、これら四つの執着を捨断するための道とは何ですか。実践とは何ですか？”“友よ、これら四つの執着を捨断するための道とは、この聖なる八支聖道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその道であり、これがその実践です。”“友よ、これら四つの執着を捨断するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友よサーリプッタよ、不放逸に励むに値します。”第十二の経。

๑๓. ภวปญฺหาสุตฺตํ

13. 有（存在）に関する問いの経

๓๒๖. ‘‘‘ภโว, ภโว’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, ภโว’’ติ? ‘‘ตโย เม, อาวุโส, ภวา. กามภโว, รูปภโว, อรูปภโว – อิเม โข, อาวุโส, ตโย ภวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม, ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. เตรสมํ.

326. “友よサーリプッタよ、‘有（う）、有’と言われます。友よ、一体何が有なのですか？”“友よ、これら三つの有（存在の様態）があります。欲有（よくう）、色有（しきう）、無色有（むしきう）です。友よ、これらが三つの有です。”“友よ、これら三つの有を遍知（完全に理解）するための道があり、実践があるのでしょうか？”“友よ、これら三つの有を遍知するための道があり、実践があります。”“友よ、これら三つの有を遍知するための道とは何ですか。実践とは何ですか？”“友よ、これら三つの有を遍知するための道とは、この聖なる八支聖道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその道であり、これがその実践です。”“友よ、これら三つの有を遍知するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友よサーリプッタよ、不放逸に励むに値します。”第十三の経。

๑๔. ทุกฺขปญฺหาสุตฺตํ

14. 苦に関する問いの経

๓๒๗. ‘‘‘ทุกฺขํ, ทุกฺข’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, ทุกฺข’’นฺติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, อาวุโส, ทุกฺขตา. ทุกฺขทุกฺขตา, สงฺขารทุกฺขตา, วิปริณามทุกฺขตา – อิมา โข, อาวุโส, ติสฺโส ทุกฺขตา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. จุทฺทสมํ.

327. “友よサーリプッタよ、‘苦、苦’と言われます。友よ、一体何が苦なのですか？”“友よ、これら三つの苦性（くしょう）があります。苦苦性（くくしょう）、行苦性（ぎょうくしょう）、壊苦性（えくしょう）です。友よ、これらが三つの苦性です。”“友よ、これら三つの苦性を遍知するための道があり、実践があるのでしょうか？”“友よ、これら三つの苦性を遍知するための道があり、実践があります。”“友よ、これら三つの苦性を遍知するための道とは何ですか。実践とは何ですか？”“友よ、これら三つの苦性を遍知するための道とは、この聖なる八支聖道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその道であり、これがその実践です。”“友よ、これら三つの苦性を遍知するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友よサーリプッタよ、不放逸に励むに値します。”第十四の経。

๑๕. สกฺกายปญฺหาสุตฺตํ

15. 有身（身見）に関する問いの経

๓๒๘. ‘‘‘สกฺกาโย[Pg.454], สกฺกาโย’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, สกฺกาโย’’ติ? ‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อุปาทานกฺขนฺธา สกฺกาโย วุตฺโต ภควตา, เสยฺยถิทํ – รูปุปาทานกฺขนฺโธ, เวทนุปาทานกฺขนฺโธ, สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ, สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ. อิเม โข, อาวุโส, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา สกฺกาโย วุตฺโต ภควตา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปนฺนรสมํ.

328. “友サーリプッタよ、‘有身（サッカーヤ）、有身’と言われます。友よ、有身とは何でしょうか？”“友よ、これら五つの取蘊（しゅおん）が、世尊によって有身であると説かれています。すなわち、色取蘊、受取蘊、想取蘊、行取蘊、識取蘊です。友よ、これら五取蘊が、世尊によって有身であると説かれています。”“友よ、その有身を完全に知るための道、実践はあるのでしょうか？”“友よ、その有身を完全に知るための道があり、実践があります。”“友よ、その道とは何であり、実践とは何でしょうか？”“友よ、それはこの八聖道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその有身を完全に知るための道であり、実践です。”“友よ、その有身を完全に知るための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友サーリプッタよ、不放逸（怠らないこと）のために、それは実にふさわしいことです。”第十五。

๑๖. ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตํ

16. 難行問題経

๓๒๙. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชฺชา โข, อาวุโส, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘ปพฺพชิเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชิเตน โข, อาวุโส, อภิรติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘อภิรเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘อภิรเตน โข, อาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘กีวจิรํ ปนาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อรหํ อสฺสา’’ติ? ‘‘นจิรํ, อาวุโส’’ติ. โสฬสมํ.

329. “友サーリプッタよ、この法と律において困難なことは何でしょうか？”“友よ、この法と律において出家することは困難です。”“友よ、出家した者にとって困難なことは何でしょうか？”“友よ、出家した者が（修行に）歓喜することは困難です。”“友よ、歓喜している者にとって困難なことは何でしょうか？”“友よ、歓喜している者が法に随った法の修行（法随法行）をすることは困難です。”“友よ、法随法行に励む比丘は、どれほどの期間で阿羅漢となるのでしょうか？”“友よ、長くはかかりません。”第十六。

ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

ジャンブカーダカ・サンユッタ（閻浮食相応）が終了した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（ウッダーナ）は以下の通りである。

นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ธมฺมวาที กิมตฺถิยํ;

อสฺสาโส ปรมสฺสาโส, เวทนา อาสวาวิชฺชา;

ตณฺหา โอฆา อุปาทานํ, ภโว ทุกฺขญฺจ สกฺกาโย.อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรนฺติ.

涅槃、阿羅漢果、法を説く者、何の目的か、安息、最高の安息、受、漏、無明、渇愛、暴流、取、有、苦、有身。そして、この法と律において困難なこと。

๕. สามณฺฑกสํยุตฺตํ

5. サーマンダカ・サンユッタ（サーマンダカ相応）

๑. สามณฺฑกสุตฺตํ

1. サーマンダカ経

๓๓๐. เอกํ [Pg.455] สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต วชฺชีสุ วิหรติ อุกฺกเจลายํ คงฺคาย นทิยา ตีเร. อถ โข สามณฺฑโก ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข สามณฺฑโก ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

330. ある時、尊者サーリプッタはヴァッジ国のウッカチェーラーにあるガンガー河のほとりに滞在していた。その時、サーマンダカという遍歴行者が尊者サーリプッタのもとへやってきた。やってくると、尊者サーリプッタと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座ったサーマンダカ遍歴行者は、尊者サーリプッタに次のように言った。

‘‘‘นิพฺพานํ, นิพฺพาน’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ.

“友サーリプッタよ、‘涅槃、涅槃’と言われます。友よ、涅槃とは何でしょうか？”“友よ、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、これが涅槃と言われるものです。”“友よ、その涅槃を現証するための道、実践はあるのでしょうか？”“友よ、その涅槃を現証するための道があり、実践があります。”

‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปฐมํ.

“友よ、その涅槃を現証するための道とは何であり、実践とは何でしょうか？”“友よ、それはこの八聖道にほかなりません。すなわち、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定です。友よ、これがその涅槃を現証するための道であり、実践です。”“友よ、その涅槃を現証するための道は素晴らしく、実践は素晴らしいものです。友サーリプッタよ、不放逸のために、それは実にふさわしいことです。”第一。

(ยถา ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ).

（ジャンブカーダカ・サンユッタと同様に詳しく説かれるべきである。）

๒. ทุกฺกรสุตฺตํ

2. 難行経

๓๓๑. ‘‘กึ [Pg.456] นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชฺชา โข, อาวุโส, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘ปพฺพชิเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชิเตน โข, อาวุโส, อภิรติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘อภิรเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘อภิรเตน โข, อาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘กีวจิรํ ปนาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อรหํ อสฺสา’’ติ? ‘‘นจิรํ, อาวุโส’’ติ. โสฬสมํ.

331. “友サーリプッタよ、この法と律において困難なことは何でしょうか？”“友よ、この法と律において出家することは困難です。”“友よ、出家した者にとって困難なことは何でしょうか？”“友よ、出家した者が歓喜することは困難です。”“友よ、歓喜している者にとって困難なことは何でしょうか？”“友よ、歓喜している者が法随法行をすることは困難です。”“友よ、法随法行に励む比丘は、どれほどの期間で阿羅漢となるのでしょうか？”“友よ、長くはかかりません。”第十六。

(ปุริมกสทิสํ อุทฺทานํ.)

（要旨は前述のものと同様である。）

สามณฺฑกสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

サーマンダカ・サンユッタが終了した。

๖. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ

6. モッガラーナ・サンユッタ（目連相応）

๑. ปฐมฌานปญฺหาสุตฺตํ

1. 第一禅質問経

๓๓๒. เอกํ [Pg.457] สมยํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

332. ある時、尊者マハーモッガラーナはサーヴァッティーのジェータ林にあるアナータピンディカ園に滞在していた。そこで尊者マハーモッガラーナは比丘たちに“友なる比丘たちよ”と呼びかけた。比丘たちは“友よ”と尊者マハーモッガラーナに応答した。尊者マハーモッガラーナは次のように言った。

‘‘อิธ มยฺหํ, อาวุโส, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘ปฐมํ ฌานํ, ปฐมํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข ปฐมํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ ปฐมํ ฌาน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

“友よ、ここに、独り静かな所に退いて瞑想していた私に、次のような心の思惟が生じました。‘初禅、初禅と言われるが、初禅とは一体何であろうか’と。友よ、その私に次のような思いが生じました。‘ここに比丘が、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋（じん）があり、伺（し）があり、離より生じた喜と楽のある初禅を具足して住する。これが初禅と言われるものである’と。友よ、その私は、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋があり、伺があり、離より生じた喜と楽のある初禅を具足して住していました。友よ、そのように住していた私に、欲を伴う知覚と思惟（作意）が湧き起こりました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, ปฐมํ ฌานํ ปมาโท, ปฐเม ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, ปฐเม ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, ปฐเม ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’ติ, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’’ติ. ปฐมํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私の前に現れ、次のように仰せられました。‘モーッガラーナよ、モーッガラーナよ。バラモンよ、初禅において怠慢であってはならない。初禅において心を安定させなさい。初禅において心を統一しなさい。初禅において心を集中させなさい’と。友よ、その後、私は諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋があり、伺があり、離より生じた喜と楽のある初禅を具足して住しました。友よ、‘師に助けられた弟子が、大いなる直知に達した’と正しく語る者がいるならば、まさに私のことをそのように語るのが正しいのです。第一。”

๒. ทุติยฌานปญฺหาสุตฺตํ

2. 第二禅問経

๓๓๓. ‘‘‘ทุติยํ [Pg.458] ฌานํ, ทุติยํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข ทุติยํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ ทุติยํ ฌาน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต วิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

333. “‘第二禅、第二禅’と言われます。第二禅とは一体何でしょうか。友よ、その私に次のような思いが生じました。‘ここに比丘が、尋と伺が静まることにより、内なる清浄と心の統一があり、尋もなく伺もなく、定より生じた喜と楽のある第二禅を具足して住する。これが第二禅と言われるものである’と。友よ、その私は、尋と伺が静まることにより、内なる清浄と心の統一があり、尋もなく伺もなく、定より生じた喜と楽のある第二禅を具足して住していました。友よ、そのように住していた私に、尋を伴う知覚と思惟（作意）が湧き起こりました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, ทุติยํ ฌานํ ปมาโท, ทุติเย ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, ทุติเย ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, ทุติเย ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’ติ, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’’ติ. ทุติยํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私の前に現れ、次のように仰せられました。‘モーッガラーナよ、モーッガラーナよ。バラモンよ、第二禅において怠慢であってはならない。第二禅において心を安定させなさい。第二禅において心を統一しなさい。第二禅において心を集中させなさい’と。友よ、その後、私は尋と伺が静まることにより、内なる清浄と心の統一があり、尋もなく伺もなく、定より生じた喜と楽のある第二禅を具足して住しました。友よ、‘師に助けられた弟子が、大いなる直知に達した’と正しく語る者がいるならば、まさに私のことをそのように語るのが正しいのです。第二。”

๓. ตติยฌานปญฺหาสุตฺตํ

3. 第三禅問経

๓๓๔. ‘‘‘ตติยํ ฌานํ, ตติยํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข ตติยํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – อิธ ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ ตติยํ ฌานนฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรามิ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทมิ. ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต ปีติสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

334. “‘第三禅、第三禅’と言われます。第三禅とは一体何でしょうか。友よ、その私に次のような思いが生じました。‘ここに比丘が、喜（き）が消えることにより、平静（捨）を保ち、正念・正知をもって住し、身をもって楽（らく）を感じる。聖者たちが“平静であり、正念があり、楽に住する”と説くところの第三禅を具足して住する。これが第三禅と言われるものである’と。友よ、その私は、喜が消えることにより、平静を保ち、正念・正知をもって住し、身をもって楽を感じていました。聖者たちが“平静であり、正念があり、楽に住する”と説くところの第三禅を具足して住していました。友よ、そのように住していた私に、喜を伴う知覚と思惟（作意）が湧き起こりました。”

‘‘อถ [Pg.459] โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, ตติยํ ฌานํ ปมาโท, ตติเย ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, ตติเย ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, ตติเย ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรามิ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทมิ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ อาวุโส สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. ตติยํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私の前に現れ、次のように仰せられました。‘モーッガラーナよ、モーッガラーナよ。バラモンよ、第三禅において怠慢であってはならない。第三禅において心を安定させなさい。第三禅において心を統一しなさい。第三禅において心を集中させなさい’と。友よ、その後、私は喜が消えることにより、平静を保ち、正念・正知をもって住し、身をもって楽を感じ、聖者たちが“平静であり、正念があり、楽に住する”と説くところの第三禅を具足して住しました。友よ、正しく語る者が‘師に助けられた弟子が……（中略）……大いなる直知に達した’と言うならば、まさに私のことをそのように語るのが正しいのです。第三。”

๔. จตุตฺถฌานปญฺหาสุตฺตํ

4. 第四禅問経

๓๓๕. ‘‘‘จตุตฺถํ ฌานํ, จตุตฺถํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข จตุตฺถํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ จตุตฺถํ ฌาน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต สุขสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

335. “‘第四禅、第四禅’と言われます。第四禅とは一体何でしょうか。友よ、私にこのような思いが浮かびました。‘ここに比丘が、楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜悦と憂いとが滅したことにより、不苦不楽であり、捨による正念の清浄がある第四禅を具足して住む。これが第四禅と言われるものである’と。友よ、そこで私は、楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜悦と憂いとが滅したことにより、不苦不楽であり、捨による正念の清浄がある第四禅を具足して住みました。友よ、この境地に住んでいる私に、楽を伴う想と作意が湧き起こりました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, จตุตฺถํ ฌานํ ปมาโท, จตุตฺเถ ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, จตุตฺเถ ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, จตุตฺเถ ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. จตุตฺถํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私に近づき、こう仰せられました。‘モッガラーナよ、モッガラーナよ。バラモンよ、第四禅において放逸であってはならない。第四禅に心を安定させよ。第四禅において心を一つに集中させよ。第四禅において心を定めよ’と。友よ、そこで私は、後の時に、楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜悦と憂いとが滅したことにより、不苦不楽であり、捨による正念の清浄がある第四禅を具足して住みました。友よ、正しく語る者が語るならば……（中略）……‘大いなる神通に達した弟子’と言うとき、まさに私のことを指して言うべきなのです。”第四（禅の問いの経）。

๕. อากาสานญฺจายตนปญฺหาสุตฺตํ

5. 五、空無辺処の問いの経

๓๓๖. ‘‘‘อากาสานญฺจายตนํ, อากาสานญฺจายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข อากาสานญฺจายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ [Pg.460] ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ อากาสานญฺจายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต รูปสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

336. “‘空無辺処、空無辺処’と言われます。空無辺処とは一体何でしょうか。友よ、私にこのような思いが浮かびました。‘ここに比丘が、あらゆる点において色想を越え、有対想を滅し、種々想を作意しないことにより、“空間は無限である”として空無辺処を具足して住む。これが空無辺処と言われるものである’と。友よ、そこで私は、あらゆる点において色想を越え、有対想を滅し、種々想を作意しないことにより、“空間は無限である”として空無辺処を具足して住みました。友よ、この境地に住んでいる私に、色を伴う想と作意が湧き起こりました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, อากาสานญฺจายตนํ ปมาโท, อากาสานญฺจายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, อากาสานญฺจายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, อากาสานญฺจายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. ปญฺจมํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私に近づき、こう仰せられました。‘モッガラーナよ、モッガラーナよ。バラモンよ、空無辺処において放逸であってはならない。空無辺処に心を安定させよ。空無辺処において心を一つに集中させよ。空無辺処において心を定めよ’と。友よ、そこで私は、後の時に、あらゆる点において色想を越え、有対想を滅し、種々想を作意しないことにより、“空間は無限である”として空無辺処を具足して住みました。友よ、正しく語る者が語るならば……（中略）……‘大いなる神通に達した弟子’と言うとき、まさに私のことを指して言うべきなのです。”第五（空無辺処の問いの経）。

๖. วิญฺญาณญฺจายตนปญฺหาสุตฺตํ

6. 六、識無辺処の問いの経

๓๓๗. ‘‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ, วิญฺญาณญฺจายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ วิญฺญาณญฺจายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต อากาสานญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

337. “‘識無辺処、識無辺処’と言われます。識無辺処とは一体何でしょうか。友よ、私にこのような思いが浮かびました。‘ここに比丘が、あらゆる点において空無辺処を越え、“意識は無限である”として識無辺処を具足して住む。これが識無辺処と言われるものである’と。友よ、そこで私は、あらゆる点において空無辺処を越え、“意識は無限である”として識無辺処を具足して住みました。友よ、この境地に住んでいる私に、空無辺処を伴う想と作意が湧き起こりました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, วิญฺญาณญฺจายตนํ ปมาโท, วิญฺญาณญฺจายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, วิญฺญาณญฺจายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, วิญฺญาณญฺจายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ [Pg.461] วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私に近づき、こう仰せられました。‘モッガラーナよ、モッガラーナよ。バラモンよ、識無辺処において放逸であってはならない。識無辺処に心を安定させよ。識無辺処において心を一つに集中させよ。識無辺処において心を定めよ’と。友よ、そこで私は、後の時に、あらゆる点において空無辺処を越え、“意識は無限である”として識無辺処を具足して住みました。友よ、正しく語る者が語るならば……（中略）……‘大いなる神通に達した弟子’と言うとき、まさに私のことを指して言うべきなのです。”第六（識無辺処の問いの経）。

๗. อากิญฺจญฺญายตนปญฺหาสุตฺตํ

7. 七、無所有処の問いの経

๓๓๘. ‘‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ, อากิญฺจญฺญายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข อากิญฺจญฺญายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ อากิญฺจญฺญายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

338. “‘無所有処、無所有処’と言われます。無所有処とは一体何でしょうか。友よ、私にこのような思いが浮かびました。‘ここに比丘が、あらゆる点において識無辺処を越え、“何も無い”として無所有処を具足して住む。これが無所有処と言われるものである’と。友よ、そこで私は、あらゆる点において識無辺処を越え、“何も無い”として無所有処を具足して住みました。友よ、この境地に住んでいる私に、識無辺処を伴う想と作意が湧き起こりました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, อากิญฺจญฺญายตนํ ปมาโท, อากิญฺจญฺญายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, อากิญฺจญฺญายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, อากิญฺจญฺญายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. สตฺตมํ.

“友よ、その時、世尊は神通力をもって私に近づき、こう仰いました。‘モッガラーナよ、モッガラーナよ！修行者（ブラフマナ）よ、無所有処（むしょゆうしょ）において放逸であってはならない。無所有処に心を落ち着かせ、無所有処に心を一つに集中させ、無所有処に心を安定させなさい。’と。友よ、それゆえ、私は後の時に、あらゆる面で識無辺処（しきむへんしょ）を完全に超越し、‘何も存在しない’と観じて無所有処に至り、そこに留まりました。友よ、正しく語る者が‘（世尊の助けによって）偉大なる直観（大神通）に達した弟子である’と言うならば、まさに私のことを正しく言っているのです。”第七の経。

๘. เนวสญฺญานาสญฺญายตนปญฺหาสุตฺตํ

8. 非想非非想処に関する問いの経

๓๓๙. ‘‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ เนวสญฺญานาสญฺญายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต อากิญฺจญฺญายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

339. “‘非想非非想処、非想非非想処’と言われます。友よ、非想非非想処とは何でしょうか。私にこのような考えが浮かびました。‘ここで比丘が、すべてにおいて無所有処を完全に超えて、非想非非想処を具足して住する。これが非想非非想処と言われるものである’と。友よ、その私は、すべてにおいて無所有処を超えて、非想非非想処を具足して住していました。友よ、そのように住していた私に、無所有処に伴う想と作意が現れました。”

‘‘อถ [Pg.462] โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปมาโท, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. อฏฺฐมํ.

“友よ、その時、世尊が神通力によって私に近づき、こう言われました。‘モッガラーナよ、モッガラーナよ。バラモンよ、非想非非想処において放逸になるな。非想非非想処に心を安住させよ。非想非非想処において心を専一にせよ。非想非非想処において心を集中させよ’と。友よ、その後、私はすべてにおいて無所有処を完全に超えて、非想非非想処を具足して住しました。友よ、‘師に助けられた弟子が、大いなる直知に達した’と正しく語る者がいるならば、それはまさに私のことを言っているのです。第八。”

๙. อนิมิตฺตปญฺหาสุตฺตํ

9. 無相問答経（アニミッタ・パンハー・スッタ）

๓๔๐. ‘‘‘อนิมิตฺโต เจโตสมาธิ, อนิมิตฺโต เจโตสมาธี’ติ วุจฺจติ. กตโม นุ โข อนิมิตฺโต เจโตสมาธีติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ อนิมิตฺโต เจโตสมาธี’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหติ.

340. “‘無相の心三昧、無相の心三昧’と言われます。友よ、無相の心三昧とは何でしょうか。私にこのような考えが浮かびました。‘ここで比丘が、すべての相（しるし）を作意しないことによって、無相の心三昧を具足して住する。これが無相の心三昧と言われるものである’と。友よ、その私は、すべての相を作意しないことによって、無相の心三昧を具足して住していました。友よ、そのように住していた私に、相に随う意識が生じました。”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ ปมาโท, อนิมิตฺเต เจโตสมาธิสฺมึ จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, อนิมิตฺเต เจโตสมาธิสฺมึ จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, อนิมิตฺเต เจโตสมาธิสฺมึ จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’ติ, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’’ติ. นวมํ.

“友よ、その時、世尊が神通力によって私に近づき、こう言われました。‘モッガラーナよ、モッガラーナよ。バラモンよ、無相の心三昧において放逸になるな。無相の心三昧に心を安住させよ。無相の心三昧において心を専一にせよ。無相の心三昧において心を集中させよ’と。友よ、その後、私はすべての相を作意しないことによって、無相の心三昧を具足して住しました。友よ、‘師に助けられた弟子が、大いなる直知に達した’と正しく語る者がいるならば、まさに私のことを‘師に助けられた弟子が大いなる直知に達した’と正しく語っているのです。第九。”

๑๐. สกฺกสุตฺตํ

10. 帝釈天経（サッカ・スッタ）

๓๔๑. อถ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย; เอวเมว – เชตวเน อนฺตรหิโต เทเวสุ ตาวตึเสสุ ปาตุรโหสิ[Pg.463]. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

341. その時、尊者大目犍連は、あたかも力のある男が、曲げた腕を伸ばし、あるいは伸ばした腕を曲げるかのように、瞬く間に祇園精舎から姿を消して、三十三天（タワーティンサ）の神々の中に現れました。すると、神々の王であるサッカが、五百の神々とともに尊者大目犍連のもとへ近づいてきました。近づいてから尊者大目犍連に礼拝し、傍らに立ちました。傍らに立った神々の王サッカに対して、尊者大目犍連はこう言われました。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“天主よ、仏陀への帰依はまことに善いことです。天主よ、仏陀への帰依を原因として、このようにこの世のある衆生たちは、身体が壊れて死んだ後、善処、天界に生まれ変わるのです。天主よ、法（ダマ）への帰依はまことに善いことです。天主よ、法への帰依を原因として、このようにこの世のある衆生たちは、身体が壊れて死んだ後、善処、天界に生まれ変わるのです。天主よ、僧（サンガ）への帰依はまことに善いことです。天主よ、僧への帰依を原因として、このようにこの世のある衆生たちは、身体が壊れて死んだ後、善処、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆ…เป… สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“尊者モッガラーナよ、仏陀への帰依はまことに善いことです。尊者モッガラーナよ、仏陀への帰依を原因として、このようにこの世のある衆生たちは、身体が壊れて死んだ後、善処、天界に生まれ変わるのです。尊者モッガラーナよ、法への帰依はまことに善いことです。尊者モッガラーナよ、法への帰依を原因として、このようにこの世のある衆生たちは、身体が壊れて死んだ後、善処、天界に生まれ変わるのです。尊者モッガラーナよ、僧……（中略）……善処、天界に生まれ変わるのです。”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、神々の主サッカは、六百の神々と共に……（中略）……その時、神々の主サッカは、七百の神々と共に……（中略）……その時、神々の主サッカは、八百の神々と共に……（中略）……その時、神々の主サッカは、八万の神々と共に、尊者マハーモッガッラーナのもとへ赴いた。赴いてから、尊者マハーモッガッラーナに礼拝し、一方に立った。一方に立った神々の主サッカに、尊者マハーモッガッラーナは次のように言った。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ [Pg.464] โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“神々の主よ、仏への帰依は実に善いことです。神々の主よ、仏への帰依を原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです。神々の主よ、法への帰依は実に善いことです。神々の主よ、法への帰依を原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです。神々の主よ、僧への帰依は実に善いことです。神々の主よ、僧への帰依を原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป… สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“尊者モッガッラーナよ、仏への帰依は実に善いことです。尊者モッガッラーナよ、仏への帰依を原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです。尊者モッガッラーナよ、法への帰依は実に善いことです……（中略）……尊者モッガッラーナよ、僧への帰依は実に善いことです。尊者モッガッラーナよ、僧への帰依を原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、神々の主サッカは、五百の神々と共に、尊者マハーモッガッラーナのもとへ赴いた。赴いてから、尊者マハーモッガッラーナに礼拝し、一方に立った。一方に立った神々の主サッカに、尊者マハーモッガッラーナは次のように言った。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“神々の主よ、仏に対して揺るぎない清浄な信を具えることは実に善いことです。すなわち、‘かの世尊は、応供、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、仏、世尊である’と。神々の主よ、仏に対して揺るぎない清浄な信を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“神々の主よ、法に対して揺るぎない清浄な信を具えることは実に善いことです。すなわち、‘法は世尊によってよく説かれ、自ら見るべきものであり、時を置かず、来たりて見よと言い得るものであり、（涅槃へと）導くものであり、智者たちが各自で知るべきものである’と。神々の主よ、法に対して揺るぎない清浄な信を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ[Pg.465], ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“神々の主よ、僧に対して揺るぎない清浄な信を具えることは実に善いことです。すなわち、‘世尊の弟子僧はよく実践し、世尊の弟子僧は直くに実践し、世尊の弟子僧は理に適って実践し、世尊の弟子僧は正しく実践している。すなわち、四双八輩のこれら世尊の弟子僧は、供養を受けるに値し、歓待を受けるに値し、施物を受けるに値し、合掌されるに値し、世の無上の福田である’と。神々の主よ、僧に対して揺るぎない清浄な信を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสตฺเถหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“神々の主よ、聖者に愛される戒を具えることは実に善いことです。それは、欠けることなく、穴がなく、斑がなく、汚れがなく、自由をもたらし、智者に称賛され、執着されず、三昧に資するものです。神々の主よ、聖者に愛される戒を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“尊者モッガッラーナよ、仏に対して揺るぎない清浄な信を具えることは実に善いことです。すなわち、‘かの世尊は……（中略）……天人師、仏、世尊である’と。尊者モッガッラーナよ、仏に対して揺るぎない清浄な信を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“尊者モッガッラーナよ、法に対して揺るぎない清浄な信を具えることは実に善いことです。すなわち、‘法は世尊によってよく説かれ……（中略）……智者たちが各自で知るべきものである’と。尊者モッガッラーナよ、法に対して揺るぎない清浄な信を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“尊者モッガッラーナよ、僧に対して揺るぎない清浄な信を具えることは実に善いことです。すなわち、‘世尊の弟子僧はよく実践し……（中略）……世の無上の福田である’と。尊者モッガッラーナよ、僧に対して揺るぎない清浄な信を具えることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わるのです”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“友モッガラーナよ、聖者に愛される、欠けることのない……（中略）……三昧に資する戒を具足することは、実に善きことです。友モッガラーナよ、聖者に愛される戒を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

อถ [Pg.466] โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป…. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป…. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป…. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、神々の主サッカは、六百の神々とともに……（中略）……七百の神々とともに……（中略）……八百の神々とともに……（中略）……八万の神々とともに、尊者マハーモッガラーナのもとへ近づきました。近づいて、尊者マハーモッガラーナに礼拝し、一方に立ちました。一方に立った神々の主サッカに、尊者マハーモッガラーナは次のように言いました。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“神々の主よ、仏陀に対する揺るぎない清信を具足することは、実に善きことです。‘かの世尊は……（中略）……天界と人間界の師であり、仏陀であり、世尊である’と。神々の主よ、仏陀に対する揺るぎない清信を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“神々の主よ、法に対する揺るぎない清信を具足することは、実に善きことです。‘法は世尊によってよく説かれ……（中略）……賢者たちによって個々に知られるべきものである’と。神々の主よ、法に対する揺るぎない清信を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“神々の主よ、僧伽に対する揺るぎない清信を具足することは、実に善きことです。‘世尊の弟子たちの僧伽はよく実践し……（中略）……世の無上の福田である’と。神々の主よ、僧伽に対する揺るぎない清信を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“神々の主よ、聖者に愛される、欠けることのない……（中略）……三昧に資する戒を具足することは、実に善きことです。神々の主よ、聖者に愛される戒を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです”と、このように言いました。

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“友モッガラーナよ、仏陀に対する揺るぎない清信を具足することは、実に善きことです。‘かの世尊は……（中略）……天界と人間界ের師であり、仏陀であり、世尊である’と。友モッガラーナよ、仏陀に対する揺るぎない清信を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ [Pg.467] โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“友モッガラーナよ、法に対する揺るぎない清信を具足することは、実に善きことです。‘法は世尊によってよく説かれ……（中略）……賢者たちによって個々に知られるべきものである’と。友モッガラーナよ、法に対する揺るぎない清信を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“友モッガラーナよ、僧伽に対する揺るぎない清信を具足することは、実に善きことです。‘世尊の弟子たちの僧伽はよく実践し……（中略）……世の無上の福田である’と。友モッガラーナよ、僧伽に対する揺るぎない清信を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“友モッガラーナよ、聖者に愛される、欠けることのない……（中略）……三昧に資する戒を具足することは、実に善きことです。友モッガラーナよ、聖者に愛される戒を具足することを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです”と、このように言いました。

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ …เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、神々の主サッカは、五百の神々とともに、尊者マハーモッガラーナのもとへ近づきました。……（中略）……一方に立った神々の主サッカに、尊者マハーモッガラーナは次のように言いました。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“神々の主よ、仏陀を帰依処とすることは、実に善きことです。神々の主よ、仏陀を帰依処とすることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命、天の容色、天の楽、天の誉れ、天の支配力、天の形色、天の音声、天の香気、天の味、天の触覚によってです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“神々の主よ、法を帰依処とすることは、実に善きことです。神々の主よ、法を帰依処とすることを原因として、このように、この世のある衆生たちは、身壊れて死後、善趣、天界に生まれ変わるのです。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命、天の容色、天の楽、天の誉れ、天の支配力、天の形色、天の音声、天の香気、天の味、天の触覚によってです。”

‘‘สาธุ [Pg.468] โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“諸天の主、サッカよ。僧伽（サンガ）に帰依することは実に善いことです。諸天の主、サッカよ。このように僧伽に帰依することを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命、天の容色、天の幸福、天の誉れ、天の支配力、天の形、天の音、天の香り、天の味、天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“尊者モッガラーナよ。仏陀に帰依することは実に善いことです。尊者モッガラーナよ。このように仏陀に帰依することを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……（中略）……天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป….

“尊者モッガラーナよ。法（ダマ）に帰依することは実に善いことです……（以下、前述と同様）。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“尊者モッガラーナよ。僧伽（サンガ）に帰依することは実に善いことです。尊者モッガラーナよ。このように僧伽に帰依することを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命、天の容色、天の幸福、天の誉れ、天の支配力、天の形、天の音、天の香り、天の味、天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、諸天の主サッカは、六百の神々と共に……（中略）……七百の神々と共に……（中略）……八百の神々と共に……（中略）……八万の神々と共に、尊者マハーモッガラーナがおられる場所へ近づきました。近づいて、尊者マハーモッガラーナを礼拝し、一方に立ちました。一方に立った諸天の主サッカに、尊者マハーモッガラーナは次のように言いました。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“諸天の主、サッカよ。仏陀に帰依することは実に善いことです。諸天の主、サッカよ。このように仏陀に帰依することを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……（中略）……天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป….

“諸天の主、サッカよ。法（ダマ）に帰依することは実に善いことです……（以下、前述と同様）。”

‘‘สาธุ [Pg.469] โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“諸天の主、サッカよ。僧伽（サンガ）に帰依することは実に善いことです。諸天の主、サッカよ。このように僧伽に帰依することを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命、天の容色、天の幸福、天の誉れ、天の支配力、天の形、天の音、天の香り、天の味、天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ…เป… สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป… สาธุ โข มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“尊者モッガラーナよ。仏陀に帰依することは実に善いことです……（中略）……尊者モッガラーナよ。法に帰依することは実に善いことです……（中略）……尊者モッガラーナよ。僧伽に帰依することは実に善いことです。尊者モッガラーナよ。このように僧伽に帰依することを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命、天の容色、天の幸福、天の誉れ、天の支配力、天の形、天の音、天の香り、天の味、天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

その時、諸天の主サッカは、五百の神々と共に、尊者マハーモッガラーナがおられる場所へ近づきました。近づいて、尊者マハーモッガラーナを礼拝し、一方に立ちました。一方に立った諸天の主サッカに、尊者マハーモッガラーナは次のように言いました。

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“諸天の主、サッカよ。仏陀に対して揺るぎない清浄な信（浄信）を具えることは実に善いことです。‘かの世尊は……（中略）……天界と人間界の師であり、仏陀であり、世尊である’と。諸天の主、サッカよ。このように仏陀に対して揺るぎない浄信を具えることを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……（中略）……天の感触という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป….

“諸天の主、サッカよ。法（ダマ）に対して揺るぎない浄信を具えることは実に善いことです。‘法は世尊によってよく説かれ……（中略）……智者たちが自ら知るべきものである’と。諸天の主、サッカよ。このように法に対して揺るぎない浄信を具えることを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります……（以下、前述と同様）。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน [Pg.470] สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป….

“諸天の主、サッカよ。僧伽（サンガ）に対して揺るぎない浄信を具えることは実に善いことです。‘世尊の弟子である僧伽はよく修行し……（中略）……世の無上の福田である’と。諸天の主、サッカよ。このように僧伽に対して揺るぎない浄信を具えることを原因として、この世のある衆生たちは、身体が崩壊して死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります……（以下、前述と同様）。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“神々の主（帝釈天）よ、聖者に愛される、欠けることのない、……三昧（定）に資する戒律を具足することは、実に善いことです。神々の主よ、このように聖者に愛される戒律を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“尊者モッガラーナよ、仏陀に対する揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘かの世尊は、……天界と人間界の師であり、仏陀であり、世尊である’と。尊者モッガラーナよ、このように仏陀に対する揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“尊者モッガラーナよ、法（ダルマ）に対する揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘法は世尊によってよく説かれ、……賢者たちが自ら知るべきものである’と。尊者モッガラーナよ、このように法に対する揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป….

“尊者モッガラーナよ、僧伽（サンガ）に対する揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘世尊の弟子たちの僧伽はよく修行し、……世の無上の福田である’と。尊者モッガラーナよ、このように僧伽に対する揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。……（以下略）”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“尊者モッガラーナよ、聖者に愛される、欠けることのない、……三昧に資する戒律を具足することは、実に善いことです。尊者モッガラーナよ、このように聖者に愛される戒律を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

อถ [Pg.471] โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

“そのとき、神々の主である帝釈天は、六百の神々とともに、……七百の神々とともに、……八百の神々とともに、……八万の神々とともに、尊者大モッガラーナのもとへと近づきました。近づいて、尊者大モッガラーナに礼拝し、一方に立ちました。一方に立った神々の主である帝釈天に、尊者大モッガラーナは次のように言いました。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“神々の主よ、仏陀に対する揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘かの世尊は、応供、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士調御丈夫、天人師、仏陀、世尊である’と。神々の主よ、このように仏陀に対する揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命、天の容色、天の安楽、天の誉れ、天の権威、天の形色、天の音声、天の香気、天の味覚、天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“神々の主よ、法に対する揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘法は世尊によってよく説かれ、自ら見えるものであり、時を置かず、来たれ、見よと言い得るものであり、（涅槃へと）導くものであり、賢者たちが自ら知るべきものである’と。神々の主よ、このように法に対する揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต [Pg.472] อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“神々の主よ、僧伽に対する揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘世尊の弟子たちの僧伽はよく修行し、世尊の弟子たちの僧伽は直く修行し、世尊の弟子たちの僧伽は理にかなって修行し、世尊の弟子たちの僧伽は正しく修行しています。すなわち、四双八輩のこれら世尊の弟子たちの僧伽は、供養を受けるに値し、歓待を受けるに値し、施しを受けるに値し、合掌されるに値し、世の無上の福田です’と。神々の主よ、このように僧伽に対する揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは、天の寿命……天の触覚という十の事柄において、他の神々を凌駕するのです。”

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสตฺเถหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“諸天の主よ、聖者に愛される戒（聖愛戒）を具足することは、実に善いことです。それは、欠けることなく、穴がなく、斑がなく、汚れがなく、隷属させず、賢者に称賛され、執着されず、三昧（定）に資するものです。諸天の主よ、このように聖者に愛される戒を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命、天の容色、天の楽、天の名声、天の権威、天の形色、天の音声、天の香、天の味、天の触においてです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“尊者モッガラーナよ、仏陀に対して揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘かの世尊は、応供、正遍知……天人師、仏、世尊なり’と。尊者モッガラーナよ、仏陀に対して揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命……天の触においてです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“尊者モッガラーナよ、法に対して揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘法は世尊によってよく説かれ……賢者によって各自に知られるべきものである’と。尊者モッガラーナよ、法に対して揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命……天の触においてです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“尊者モッガラーナよ、僧伽に対して揺るぎない浄信を具足することは、実に善いことです。‘世尊の弟子たちの僧伽は、よく修行し……世の無上の福田なり’と。尊者モッガラーナよ、僧伽に対して揺るぎない浄信を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命……天の触においてです。”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ [Pg.473] โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ. ทสมํ.

“尊者モッガラーナよ、聖者に愛される戒を具足することは、実に善いことです。欠けることなく……三昧に資するものです。尊者モッガラーナよ、このように聖者に愛される戒を具足することを原因として、この世のある衆生たちは、身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれ変わります。彼らは他の神々を十の点において凌駕します。すなわち、天の寿命、天の容色、天の楽、天の名声、天の権威、天の形色、天の音声、天の香、天の味、天の触においてです。”第十。

๑๑. จนฺทนสุตฺตํ

11. チャンダナ経

๓๔๒. อถ โข จนฺทโน เทวปุตฺโต…เป….

342. そのとき、チャンダナ天子は……（中略）……

อถ โข สุยาโม เทวปุตฺโต…เป….

そのとき、スヤーマ天子は……

อถ โข สนฺตุสิโต เทวปุตฺโต…เป….

そのとき、サントゥシタ天子は……

อถ โข สุนิมฺมิโต เทวปุตฺโต…เป….

そのとき、スニミッタ天子は……

อถ โข วสวตฺติ เทวปุตฺโต…เป….

そのとき、ヴァサヴァッティ天子は……

(ยถา สกฺกสุตฺตํ ตถา อิเม ปญฺจ เปยฺยาลา วิตฺถาเรตพฺพา). เอกาทสมํ.

（サッカ経のように、これら五つの省略を詳述すべきである。）第十一。

โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

モッガラーナ相応、完結。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要目（ウドーナ）は以下の通りである。

สวิตกฺกาวิตกฺกญฺจ, สุเขน จ อุเปกฺขโก;

อากาสญฺเจว วิญฺญาณํ, อากิญฺจํ เนวสญฺญินา;

อนิมิตฺโต จ สกฺโก จ, จนฺทเนกาทเสน จาติ.

有尋有伺、無尋無伺、楽、捨、虚空、識、無所有、非想非非想、無相、サッカ、そして十一番目のチャンダナである。

๗. จิตฺตสํยุตฺตํ

7. チッタ相応

๑. สํโยชนสุตฺตํ

1. 結経（サンヨージャナ・スッタ）

๓๔๓. เอกํ [Pg.474] สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? ตตฺเรกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ โหติ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จา’’ติ. เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ โหติ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ.

343. ある時、多くの長老比丘たちが、マッチカサンダのアンバータカ林に住んでいた。その時、多くの長老比丘たちが、食後、托鉢から戻り、円形講堂に集まって座っていた際、このような話が持ち上がった。“友よ、‘結（サンヨージャナ）’という言葉と、‘結の対象となる諸法（サンヨージャニヤー・ダンマー）’という言葉、これらの法は、意味も異なり文句も異なるのでしょうか。あるいは、意味は同じで文句だけが異なるのでしょうか。”そこで、ある長老比丘たちはこのように答えた。“友よ、‘結’という言葉と、‘結の対象となる諸法’という言葉、これらの法は、意味も異なり文句も異なります。”また、ある長老比丘たちはこのように答えた。“友よ、‘結’という言葉と、‘結の対象となる諸法’という言葉、これらの法は、意味は同じで文句だけが異なります。”

เตน โข ปน สมเยน จิตฺโต คหปติ มิคปถกํ อนุปฺปตฺโต โหติ เกนจิเทว กรณีเยน. อสฺโสสิ โข จิตฺโต คหปติ สมฺพหุลานํ กิร เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? ตตฺเรกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จา’’ติ. เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ ‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นานนฺติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, สมฺพหุลานํ กิร เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ [Pg.475] เอวํ พฺยากตํ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จา’’ติ. เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ. ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ.

その時、家主チッタはある用件でミガパタカに到着していた。家主チッタは、多くの長老比丘たちが食後、托鉢から戻って円形講堂に集まり、座って次のような議論をしていたと聞いた。“友よ、‘結（けつ）’というものと、‘結となる法（結の対象となる諸法）’というものは、意味も異なり文句も異なるのか、あるいは意味は同じで文句だけが異なるのか”。そこである長老比丘たちは、“友よ、‘結’と‘結となる法’は、意味も異なり文句も異なる”と答え、またある長老比丘たちは、“友よ、‘結’と‘結となる法’は、意味は同じで文句だけが異なる”と答えたという。そこで、家主チッタは長老比丘たちのところへ行き、長老比丘たちを礼拝して、一方に座った。一方に座った家主チッタは、長老比丘たちにこう言った。“尊者方、多くの長老比丘たちが食後、托鉢から戻って円形講堂に集まり、座って次のような議論をしていたと聞きました。‘友よ、結というものと、結となる法というものは、意味も異なり文句も異なるのか、あるいは意味は同じで文句だけが異なるのか’と。そこである長老比丘たちは、‘友よ、結と結となる法は、意味も異なり文句も異なる’と答え、またある長老比丘たちは、‘友よ、結と結となる法は、意味は同じで文句だけが異なる’と答えたとのことですが、その通りでしょうか”。“その通りだ、家主よ”。

‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, ภนฺเต, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ. เตน หิ, ภนฺเต, อุปมํ โว กริสฺสามิ. อุปมายปิเธกจฺเจ วิญฺญู ปุริสา ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, กาโฬ จ พลีพทฺโท โอทาโต จ พลีพทฺโท เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา อสฺสุ. โย นุ โข เอวํ วเทยฺย – ‘กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชน’นฺติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, คหปติ! น โข, คหปติ, กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, นปิ โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พฬีพทฺทสฺส สํโยชนํ; เยน โข เต เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ‘‘เอวเมว โข, ภนฺเต, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น โสตํ สทฺทานํ… น ฆานํ คนฺธานํ… น ชิวฺหา รสานํ… น กาโย โผฏฺฐพฺพานํ สํโยชนํ, น โผฏฺฐพฺพา กายสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ, ยสฺส เต คมฺภีเร พุทฺธวจเน ปญฺญาจกฺขุ กมตี’’ติ. ปฐมํ.

“尊者方、‘結’と‘結となる法’は、意味も異なり文句も異なります。尊者方、それについて比喩を話しましょう。この世の賢明な人々は、比喩によって説かれたことの意味を理解するからです。尊者方、例えば、黒い雄牛と白い雄牛が一つの紐や革紐で繋がれているとします。もし誰かが‘黒い牛が白い牛の結（縛り）であり、白い牛が黒い牛の結である’と言ったなら、その人は正しく言っていることになるでしょうか”。“いいえ、家主よ。黒い牛が白い牛の結なのではなく、白い牛が黒い牛の結なのでもない。それらが一つの紐や革紐で繋がれているとき、その紐こそがそこにおける結なのだ”。“尊者方、それと同じように、眼が諸々の色の結なのではなく、諸々の色が眼の結なのでもありません。それら両者に依存して生じる欲貪（よくとん）、それがそこにおける結なのです。耳が……鼻が……舌が……身が……意（こころ）が諸々の法（心の対象）の結なのではなく、諸々の法が意の結なのでもありません。それら両者に依存して生じる欲貪、それがそこにおける結なのです”。“家主よ、あなたにとって利益であり、幸運である。あなたの智慧の眼が、深い仏説（ブッダの言葉）に及んでいるとは”。第一（の経）。

๒. ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตํ

2. 第一イシダッタ経。

๓๔๔. เอกํ สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสนฺตุ เม, ภนฺเต, เถรา สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสุํ โข เถรา ภิกฺขู ตุณฺหีภาเวน[Pg.476]. อถ โข จิตฺโต คหปติ เถรานํ ภิกฺขูนํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน จิตฺตสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ.

344. ある時、多くの長老比丘たちがマッチカーサンダのアンバータカ園に住んでいた。その時、家主チッタは長老比丘たちのところへ行き、長老比丘たちを礼拝して、一方に座った。一方に座った家主チッタは、長老比丘たちにこう言った。“尊者方、長老方は明日の食事のために、私の（招待を）受け入れてください”。長老比丘たちは沈黙によって受け入れた。そこで家主チッタは、長老比丘たちが受け入れたのを知って、座から立ち上がり、長老比丘たちを礼拝し、右回りに回って去って行った。そして長老比丘たちは、その夜が明けた後、午前の時間に身なりを整え、鉢と衣を持って、家主チッタの家へと赴いた。到着すると、用意された座に座った。

อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? เอวํ วุตฺเต อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ตติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? ตติยมฺปิ โข อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ.

その時、家主チッタは長老の比丘たちがいるところへ赴いた。赴いて、長老の比丘たちに礼拝し、一方に座った。一方に座った家主チッタは、尊者である長老にこのように言った。“長老、大徳よ、‘界の多様性、界の多様性’と言われます。大徳よ、世尊はどのような点をもって界の多様性を説かれたのでしょうか”。このように言われたとき、尊者である長老は沈黙した。二度目も、家主チッタは尊者である長老にこのように言った。“長老、大徳よ、‘界の多様性、界の多様性’と言われます。大徳よ、世尊はどのような点をもって界の多様性を説かれたのでしょうか”。二度目も、尊者である長老は沈黙した。三度目も、家主チッタは尊者である長老にこのように言った。“長老、大徳よ、‘界の多様性、界の多様性’と言われます。大徳よ、世尊はどのような点をもって界の多様性を説かれたのでしょうか”。三度目も、尊者である長老は沈黙した。

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อิสิทตฺโต ตสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก โหติ. อถ โข อายสฺมา อิสิทตฺโต อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘พฺยากโรมหํ, ภนฺเต เถร, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ? ‘‘พฺยากโรหิ ตฺวํ, อาวุโส อิสิทตฺต, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ. ‘‘เอวญฺหิ ตฺวํ, คหปติ, ปุจฺฉสิ – ‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺตนฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ, วุตฺตํ ภควตา’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อิทํ โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา – จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ. เอตฺตาวตา โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ.

その時、尊者イシダッタはその比丘サンガの中で最も新参であった。そこで、尊者イシダッタは尊者である長老にこのように言った。“長老、大徳よ、私が家主チッタのこの問いに答えましょうか”。“友イシダッタよ、あなたが家主チッタのこの問いに答えなさい”。“家主よ、あなたは次のように問うているのですね。‘長老、大徳よ、界の多様性、界の多様性と言われます。大徳よ、世尊はどのような点をもって界の多様性を説かれたのでしょうか’と”。“その通りです、大徳よ”。“家主よ、世尊が説かれた界の多様性とはこれです。眼界、色界、眼識界……（中略）……意界、法界、意識界です。家主よ、世尊はこの点をもって界の多様性を説かれたのです”。

อถ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต อิสิทตฺตสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา เถเร ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ภุตฺตาวิโน โอนีตปตฺตปาณิโน อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อถ โข อายสฺมา เถโร อายสฺมนฺตํ อิสิทตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ โข ตํ, อาวุโส อิสิทตฺต[Pg.477], เอโส ปญฺโห ปฏิภาสิ, เนโส ปญฺโห มํ ปฏิภาสิ. เตนหาวุโส อิสิทตฺต, ยทา อญฺญถาปิ เอวรูโป ปญฺโห อาคจฺเฉยฺย, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาเสยฺยา’’ติ. ทุติยํ.

そこで、家主チッタは尊者イシダッタの説示を歓喜し、随喜して、長老の比丘たちを自らの手で美味しい硬食と軟食で満足させ、十分に供養した。そして、長老の比丘たちは食事を終え、鉢から手を離すと、席から立って去っていった。その時、尊者である長老は尊者イシダッタにこのように言った。“友イシダッタよ、よくぞその問いに答えてくれた。私にはその問いの答えが浮かばなかった。それゆえ、友イシダッタよ、今後もこのような問いがなされたときは、あなたが答えなさい”。第二（イシダッタ経）。

๓. ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตํ

3. 第三、第二イシダッタ経

๓๔๕. เอกํ สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสนฺตุ เม, ภนฺเต เถรา, สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสุํ โข เถรา ภิกฺขู ตุณฺหีภาเวน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เถรานํ ภิกฺขูนํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน จิตฺตสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ.

345. ある時、多くの長老の比丘たちがマッチカサンダのアンバータカ園に滞在していた。その時、家主チッタは長老の比丘たちがいるところへ赴いた。赴いて、長老の比丘たちに礼拝し、一方に座った。一方に座った家主チッタは、長老の比丘たちにこのように言った。“長老、大徳たちよ、明日の食事を私のために受納してください”。長老の比丘たちは沈黙によって受諾した。そこで、家主チッタは長老の比丘たちの受諾を知り、席から立って長老の比丘たちに礼拝し、右回りに回って去っていった。そして、長老の比丘たちはその夜が明けた後、午前中に下衣を整え、鉢と衣を持って家主チッタの屋敷へ赴いた。赴いて、用意された席に座った。

อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ – ‘สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล ภณิตานิ; อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’ติ?

その時、家主チッタは長老の比丘たちがいるところへ赴いた。赴いて、長老の比丘たちに礼拝し、一方に座った。一方に座った家主チッタは、尊者である長老にこのように言った。“長老、大徳よ、世の中に生じるこれら多種多様な見解、すなわち‘世界は常住である’とか、‘世界は無常である’とか、‘世界は有限である’とか、‘世界は無限である’とか、‘命と体は同一である’とか、‘命と体は別異である’とか、‘如来は死後存在する’とか、‘如来は死後存在しない’とか、‘如来は死後存在し、かつ存在しない’とか、‘如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもない’といった見解があります。また、梵網経（ブラフマジャーラ・スッタ）で説かれているこれら六十二の見解があります。大徳よ、これらの見解は何があるときに生じ、何がないときに生じないのでしょうか”。

เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ…เป… ตติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก [Pg.478] อุปฺปชฺชนฺติ – สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา. ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล ภณิตานิ; อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’ติ? ตติยมฺปิ โข อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ.

このように言われたとき、尊者である長老は沈黙した。二度目も、家主チッタは……（中略）……三度目も、家主チッタは尊者である長老にこのように言った。“長老、大徳よ、世の中に生じるこれら多種多様な見解、すなわち‘世界は常住である’とか、‘世界は無常である’とか、‘世界は有限である’とか、‘世界は無限である’とか、‘命と体は同一である’とか、‘命と体は別異である’とか、‘如来は死後存在する’とか、‘如来は死後存在しない’とか、‘如来は死後存在し、かつ存在しない’とか、‘如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもない’といった見解があります。また、梵網経で説かれているこれら六十二の見解があります。大徳よ、これらの見解は何があるときに生じ、何がないときに生じないのでしょうか”。三度目も、尊者である長老は沈黙した。

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อิสิทตฺโต ตสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก โหติ. อถ โข อายสฺมา อิสิทตฺโต อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘พฺยากโรมหํ, ภนฺเต เถร, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ? ‘‘พฺยากโรหิ ตฺวํ, อาวุโส อิสิทตฺต, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ. ‘‘เอวญฺหิ ตฺวํ, คหปติ, ปุจฺฉสิ – ‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ – สสฺสโต โลโกติ วา…เป…; อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยา อิมา, คหปติ, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ – ‘สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา. ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล ภณิตานิ; อิมา โข, คหปติ, ทิฏฺฐิโย สกฺกายทิฏฺฐิยา สติ โหนฺติ, สกฺกายทิฏฺฐิยา อสติ น โหนฺตี’’’ติ.

その時、尊者イシダッタはその比丘サンガの中で最も新参（最年少）であった。そこで尊者イシダッタは長老の尊者にこう言った。“長老の尊者よ、私がチッタ居士のその質問に答えましょうか”。“友イシダッタよ、あなたがチッタ居士のその質問に答えなさい”。“居士よ、あなたはこのように尋ねたのですか。‘長老の尊者よ、世の中に生じるこれら多種多様な見解、すなわち“世界は常住である”云々。尊者よ、これらの見解は何がある時に生じ、何がない時に生じないのでしょうか’と”。“その通りです、尊者よ”。“居士よ、世の中に生じるこれら多種多様な見解、すなわち‘世界は常住である’とか‘世界は無常である’とか、‘世界は有限である’とか‘世界は無限である’とか、‘命と身体は同一である’とか‘命と身体は別異である’とか、‘如来は死後も存在する’とか‘如来は死後は存在しない’とか、‘如来は死後存在し、かつ存在しない’とか、‘如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもない’といった見解、また‘梵網経’で説かれているこれら六十二の見解は、居士よ、有身見（サッカーヤ・ディッティ）がある時に生じ、有身見がない時には生じないのです”。

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สกฺกายทิฏฺฐิ โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, คหปติ, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ; เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ [Pg.479] วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ โข, คหปติ, สกฺกายทิฏฺฐิ โหตี’’ติ.

“尊者よ、では、どのようにして有身見が生じるのですか”。“居士よ、ここに、聖なる者たちを見ることがなく、聖なる教えに精通せず、聖なる教えに導かれていない、また善き人々を見ることがなく、善き人々の教えに精通せず、善き人々の教えに導かれていない、教えを聞いたことのない凡夫がいます。彼は、色（物質的形態）を自己であると見なし、あるいは自己が色を所有していると見なし、あるいは自己の中に色があると見なし、あるいは色の中に自己があると見なします。受（感受作用）を自己であると見なし……想（表象作用）を……行（形成作用）を……識（識別作用）を自己であると見なし、あるいは自己が識を所有していると見なし、あるいは自己の中に識があると見なし、あるいは識の中に自己があると見なします。居士よ、このようにして有身見が生じるのです”。

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, คหปติ, สุตวา อริยสาวโก อริยานํ ทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส โกวิโท อริยธมฺเม สุวินีโต สปฺปุริสานํ ทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส โกวิโท สปฺปุริสธมฺเม สุวินีโต น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา รูปํ, น รูปสฺมึ วา อตฺตานํ; น เวทนํ… น สญฺญํ… น สงฺขาเร… น วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, น วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ โข, คหปติ, สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตี’’ติ.

“尊者よ、では、どのようにして有身見が生じないのですか”。“居士よ、ここに、聖なる者たちを見、聖なる教えに精通し、聖なる教えによく導かれ、また善き人々を見、善き人々の教えに精通し、善き人々の教えによく導かれている、教えを聞いたことのある聖なる弟子がいます。彼は、色を自己であると見なさず、自己が色を所有しているとも見なさず、自己の中に色があるとも見なさず、色の中に自己があるとも見なしません。受を……想を……行を……識を自己であると見なさず、自己が識を所有しているとも見なさず、自己の中に識があるとも見なさず、識の中に自己があるとも見なしません。居士よ、このようにして有身見は生じないのです”。

‘‘กุโต, ภนฺเต, อยฺโย อิสิทตฺโต อาคจฺฉตี’’ติ? ‘‘อวนฺติยา โข, คหปติ, อาคจฺฉามี’’ติ. ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, อวนฺติยา อิสิทตฺโต นาม กุลปุตฺโต อมฺหากํ อทิฏฺฐสหาโย ปพฺพชิโต? ทิฏฺโฐ โส อายสฺมตา’’ติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘กหํ นุ โข โส, ภนฺเต, อายสฺมา เอตรหิ วิหรตี’’ติ? เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา อิสิทตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. ‘‘อยฺโย โน, ภนฺเต, อิสิทตฺโต’’ติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘อภิรมตุ, ภนฺเต, อยฺโย อิสิทตฺโต มจฺฉิกาสณฺเฑ. รมณียํ อมฺพาฏกวนํ. อหํ อยฺยสฺส อิสิทตฺตสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ. ‘‘กลฺยาณํ วุจฺจติ, คหปตี’’ติ.

“尊者よ、尊者イシダッタはどこから来られたのですか”。“居士よ、アヴァンティ国から来ました”。“尊者よ、アヴァンティ国には、イシダッタという名の良家の息子で、私たちのまだ見ぬ友人であり、出家した者がいます。尊者はその方に会われたことがありますか”。“そうです、居士よ”。“尊者よ、その尊者は今どこにおられるのでしょうか”。このように言われた時、尊者イシダッタは黙然としていた。“尊者よ、あなたは私たちの（友人の）イシダッタ様ではありませんか”。“そうです、居士よ”。“尊者イシダッタ様、どうぞマッチカサンダにお留まりください。アンバータカの森は心躍る場所です。私は尊者イシダッタ様のために、衣・食・住・病の薬の必需品を整えることに尽力いたしましょう”。“居士よ、それは善き申し出です”。

อถ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต อิสิทตฺตสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา เถเร ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ภุตฺตาวิโน โอนีตปตฺตปาณิโน อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อถ โข อายสฺมา เถโร อายสฺมนฺตํ อิสิทตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ โข ตํ, อาวุโส อิสิทตฺต, เอโส ปญฺโห ปฏิภาสิ. เนโส ปญฺโห มํ ปฏิภาสิ. เตนหาวุโส อิสิทตฺต, ยทา อญฺญถาปิ เอวรูโป ปญฺโห อาคจฺเฉยฺย, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาเสยฺยา’’ติ. อถ โข อายสฺมา อิสิทตฺโต เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ. ยํ มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ, ตถา ปกฺกนฺโตว อโหสิ, น ปุน ปจฺจาคจฺฉีติ. ตติยํ.

そこでチッタ居士は、尊者イシダッタの言葉を歓喜し、感謝して、長老の比丘たちを自らの手で、美味しい硬食と軟食で飽かせ、満足させた。そして長老の比丘たちは、食事を終えて鉢から手を離すと、座から立って去って行った。その時、長老の尊者は尊者イシダッタにこう言った。“友イシダッタよ、実に見事だ。その質問の答えがあなたには閃いた。私にはその質問の答えは閃かなかった。それゆえ、友イシダッタよ、今後またこのような質問がなされた時には、あなたがそれに答えなさい”。その後、尊者イシダッタは寝所を片付け、鉢と衣を持ってマッチカサンダから去って行った。彼がマッチカサンダから去ったのは、そのまま去り行くためであり、二度と戻ることはなかった。第三の経。

๔. มหกปาฏิหาริยสุตฺตํ

4. マハカ・パーティハーリヤ・スッタ（マハカの神変の経）

๓๔๖. เอกํ [Pg.480] สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสนฺตุ เม, ภนฺเต เถรา, สฺวาตนาย โคกุเล ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสุํ โข เถรา ภิกฺขู ตุณฺหีภาเวน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เถรานํ ภิกฺขูนํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน จิตฺตสฺส คหปติโน โคกุลํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ.

346. ある時、多くの長老の比丘たちがマッチカサンダのアンバータカの森に滞在していた。そこでチッタ居士は長老の比丘たちのところへ行き、長老の比丘たちを礼拝して、一方に座った。一方に座ったチッタ居士は、長老の比丘たちにこう言った。“長老の尊者方、明日、私の牛舎での食事を受け入れてください”。長老の比丘たちは黙然として受け入れた。そこでチッタ居士は、長老の比丘たちが受け入れたことを知り、座から立ち、長老の比丘たちを礼拝し、右繞して去って行った。そして長老の比丘たちは、その夜が明けると、午前中に下衣を整え、鉢と衣を持って、チッタ居士の牛舎があるところへ行った。到着すると、用意された座に座った。

อถ โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู ปณีเตน สปฺปิปายาเสน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ภุตฺตาวิโน โอนีตปตฺตปาณิโน อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. จิตฺโตปิ โข คหปติ ‘เสสกํ วิสฺสชฺเชถา’ติ วตฺวา เถเร ภิกฺขู ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิ. เตน โข ปน สมเยน อุณฺหํ โหติ กุถิตํ ; เต จ เถรา ภิกฺขู ปเวลิยมาเนน มญฺเญ กาเยน คจฺฉนฺติ, ยถา ตํ โภชนํ ภุตฺตาวิโน.

その時、長者のチッタは、長老の比丘たちに、優れたバター入りの乳粥を自らの手で供し、満足させた。その後、長老の比丘たちは食事を終え、鉢から手を引くと、座から立ち上がって去っていった。長者のチッタもまた、“残りは片付けなさい”と言って、長老の比丘たちの後を追った。その時、非常に暑く、熱気がこもっていた。長老の比丘たちは、食事を終えたばかりの人のように、重苦しい足取りで歩いていた。

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา มหโก ตสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก โหติ. อถ โข อายสฺมา มหโก อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ ขฺวสฺส, ภนฺเต เถร, สีตโก จ วาโต วาเยยฺย, อพฺภสมฺปิลาโป จ อสฺส, เทโว จ เอกเมกํ ผุสาเยยฺยา’’ติ.

その時、マハカ尊者は、その比丘サンガの中で最も年少であった。そこで、マハカ尊者は長老の尊者にこう言った。“長老の尊者よ、涼しい風が吹き、雲が覆い、雨がぽつぽつと降れば、心地よいのではないでしょうか”。

‘‘สาธุ ขฺวสฺส, อาวุโส มหก, ยํ สีตโก จ วาโต วาเยยฺย, อพฺภสมฺปิลาโป จ อสฺส, เทโว จ เอกเมกํ ผุสาเยยฺยา’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหโก ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขริ ยถา สีตโก จ วาโต วายิ, อพฺภสมฺปิลาโป จ อสฺส, เทโว จ เอกเมกํ ผุสิ. อถ โข จิตฺตสฺส คหปติโน เอตทโหสิ – ‘‘โย โข อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก ภิกฺขุ ตสฺสายํ เอวรูโป อิทฺธานุภาโว’’ติ[Pg.481]. อถ โข อายสฺมา มหโก อารามํ สมฺปาปุณิตฺวา อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘อลเมตฺตาวตา, ภนฺเต เถรา’’ติ? ‘‘อลเมตฺตาวตา, อาวุโส มหก! กตเมตฺตาวตา, อาวุโส มหก! ปูชิตเมตฺตาวตา, อาวุโส มหกา’’ติ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ยถาวิหารํ อคมํสุ. อายสฺมาปิ มหโก สกํ วิหารํ อคมาสิ.

“マハカよ、涼しい風が吹き、雲が覆い、雨がぽつぽつと降れば、それは心地よいだろう”。そこで、マハカ尊者は、涼しい風が吹き、雲が覆い、雨がぽつぽつと降るような、そのような神通力を現した。その時、長者のチッタにこのような考えが生じた。“この比丘サンガの中で最も年少の比丘でさえ、このような神通力の威力があるのだ”。その後、マハカ尊者は僧院に到着すると、長老の尊者にこう言った。“尊者よ、これくらいで十分でしょうか”。“マハカよ、これくらいで十分だ。マハカよ、これくらいでなされた。マハカよ、これくらいで供養された”。その後、長老の比丘たちはそれぞれの住坊へ行った。マハカ尊者もまた、自分の住坊へ行った。

อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา มหโก เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหกํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ มหกํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, อยฺโย มหโก อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสตู’’ติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, คหปติ, อาลินฺเท อุตฺตราสงฺคํ ปญฺญเปตฺวา ติณกลาปํ โอกาเสหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต มหกสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อาลินฺเท อุตฺตราสงฺคํ ปญฺญเปตฺวา ติณกลาปํ โอกาเสสิ. อถ โข อายสฺมา มหโก วิหารํ ปวิสิตฺวา สูจิฆฏิกํ ทตฺวา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขริ ยถา ตาลจฺฉิคฺคเฬน จ อคฺคฬนฺตริกาย จ อจฺจิ นิกฺขมิตฺวา ติณานิ ฌาเปสิ, อุตฺตราสงฺคํ น ฌาเปสิ. อถ โข จิตฺโต คหปติ อุตฺตราสงฺคํ ปปฺโผเฏตฺวา สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ โข อายสฺมา มหโก วิหารา นิกฺขมิตฺวา จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ – ‘‘อลเมตฺตาวตา, คหปตี’’ติ?

その時、長者のチッタはマハカ尊者のところへ行き、礼拝して一方に座った。一方に座った長者のチッタは、マハカ尊者にこう言った。“尊者よ、マハカ尊者が私に、人を超えた法である神通の奇跡を見せてくださいますように”。“長者よ、それならば、縁側に上衣を敷いて、草の束を広げなさい”。“承知いたしました、尊者よ”と、長者のチッタはマハカ尊者の言葉に従い、縁側に上衣を敷いて、草の束を広げた。そこで、マハカ尊者は住坊に入り、戸の閂を閉めると、鍵穴や扉の隙間から炎が出て草を焼き、上衣は焼かないという、そのような神通力を現した。長者のチッタは上衣を払い、驚き、身の毛もよだつ思いで一方に立った。そこで、マハカ尊者は住坊から出て、長者のチッタにこう言った。“長者よ、これくらいで十分でしょうか”。

‘‘อลเมตฺตาวตา, ภนฺเต มหก! กตเมตฺตาวตา, ภนฺเต, มหก! ปูชิตเมตฺตาวตา, ภนฺเต มหก! อภิรมตุ, ภนฺเต, อยฺโย มหโก มจฺฉิกาสณฺเฑ. รมณียํ อมฺพาฏกวนํ. อหํ อยฺยสฺส มหกสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ. ‘‘กลฺยาณํ วุจฺจติ, คหปตี’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหโก เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ. ยํ มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ, ตถา ปกฺกนฺโตว อโหสิ; น ปุน ปจฺจาคจฺฉีติ. จตุตฺถํ.

“尊者マハカよ、これくらいで十分です。尊者マハカよ、これくらいでなされました。尊者マハカよ、これくらいで供養されました。尊者マハカよ、マハカ尊者はマッチカサンダで楽しくお過ごしください。アンバータカの森は心躍る場所です。私はマハカ尊者のために、衣、供養の食事、住居、病の薬の必需品を整えることに尽力いたします”。“長者よ、善きことが言われた”と（マハカ尊者は）言った。その後、マハカ尊者は住居を片付け、鉢と衣を持ってマッチカサンダから去っていった。マッチカサンダから去ると、そのまま去ったきりとなり、二度と戻ることはなかった。第四（の経）。

๕. ปฐมกามภูสุตฺตํ

5. 第五 第一カマブー・スッタ（第一カマブー経）

๓๔๗. เอกํ สมยํ อายสฺมา กามภู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา กามภู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ[Pg.482]. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข จิตฺตํ คหปตึ อายสฺมา กามภู เอตทโวจ –

347. ある時、カマブー尊者はマッチカサンダのアンバータカの森に住んでいた。その時、長者のチッタはカマブー尊者のところへ行き、礼拝して一方に座った。一方に座った長者のチッタに、カマブー尊者はこう言った。

‘‘วุตฺตมิทํ, คหปติ –

“長者よ、このように（世尊によって）言われている。

‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท, เอกาโร วตฺตตี รโถ;

อนีฆํ ปสฺส อายนฺตํ, ฉินฺนโสตํ อพนฺธน’’นฺติ.

‘欠点のない（清浄な）部品を持ち、白い天蓋があり、一つの車軸を持つ車が走る。苦しみなく、流れを断ち、束縛のない、やって来る者（阿羅漢）を見よ’と。

‘‘อิมสฺส นุ โข, คหปติ, สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส กถํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ? ‘‘กึ นุ โข เอตํ, ภนฺเต, ภควตา ภาสิต’’นฺติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, มุหุตฺตํ อาคเมหิ ยาวสฺส อตฺถํ เปกฺขามี’’ติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ เอตทโวจ –

長者よ、簡潔に説かれたこの言葉の意味を、どのように詳細に理解すべきだろうか”。“尊者よ、これは世尊によって説かれたものですか”。“その通りだ、長者よ”。“尊者よ、それならば、その意味を考察するまで、しばらくお待ちください”。そこで、長者のチッタはしばらく沈黙した後、カマブー尊者にこう言った。

‘‘‘เนลงฺค’นฺติ โข, ภนฺเต, สีลานเมตํ อธิวจนํ. ‘เสตปจฺฉาโท’ติ โข, ภนฺเต, วิมุตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. ‘เอกาโร’ติ โข, ภนฺเต, สติยา เอตํ อธิวจนํ. ‘วตฺตตี’ติ โข, ภนฺเต, อภิกฺกมปฏิกฺกมสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘รโถ’ติ โข, ภนฺเต, อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนํ มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส. ราโค โข, ภนฺเต, นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ขีณาสโว ภิกฺขุ ‘อนีโฆ’ติ วุจฺจติ. ‘อายนฺต’นฺติ โข, ภนฺเต, อรหโต เอตํ อธิวจนํ. ‘โสโต’ติ โข, ภนฺเต, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ขีณาสโว ภิกฺขุ ‘ฉินฺนโสโต’ติ วุจฺจติ. ราโค โข, ภนฺเต, พนฺธนํ, โทโส พนฺธนํ, โมโห พนฺธนํ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ขีณาสโว ภิกฺขุ ‘อพนฺธโน’ติ วุจฺจติ. อิติ โข, ภนฺเต, ยํ ตํ ภควตา วุตฺตํ –

“尊師よ、‘汚れなき（ネーランガ）’とは、戒（シーラ）の別名です。尊師よ、‘白い天蓋（セータパッチャーダ）’とは、解脱（ヴィムッティ）の別名です。尊師よ、‘一輪の（エーカーラ）’とは、正念（サティ）の別名です。尊師よ、‘進む（ヴァッタティ）’とは、進退（前進と後退）の別名です。尊師よ、‘車（ラタ）’とは、四大から成り、父母から生じ、飯と粥によって養われ、無常であり、摩滅、粉砕、崩壊、解体する性質を持つ、この身体の別名です。尊師よ、貪欲（ラーガ）は苦しみ（ニーガ）であり、瞋恚（ドーサ）は苦しみであり、愚痴（モーハ）は苦しみです。これらは、漏尽（ろじん）した比丘（阿羅漢）においては、断たれ、根絶され、多羅樹の切り株のようになり、存在しなくなり、将来二度と生じない性質のものとなっています。それゆえ、漏尽した比丘は‘苦しみなき者（アニーガ）’と呼ばれます。尊師よ、‘来る者（アーヤンタ）’とは、阿羅漢の別名です。尊師よ、‘流れ（ソータ）’とは、渇愛（タンハー）の別名です。それは、漏尽した比丘においては、断たれ、根絶され、多羅樹の切り株のようになり、存在しなくなり、将来二度と生じない性質のものとなっています。それゆえ、漏尽した比丘は‘流れを断った者（チンナソータ）’と呼ばれます。尊師よ、貪欲は束縛（バンダナ）であり、瞋恚は束縛であり、愚痴は束縛です。これらは、漏尽した比丘においては、断たれ、根絶され、多羅樹の切り株のようになり、存在しなくなり、将来二度と生じない性質のものとなっています。それゆえ、漏尽した比丘は‘束縛なき者（アバンダナ）’と呼ばれます。尊師よ、このように世尊が仰ったことは――”

‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท, เอกาโร วตฺตตี รโถ;

อนีฆํ ปสฺส อายนฺตํ, ฉินฺนโสตํ อพนฺธน’’นฺติ.

“‘汚れなく、白い天蓋があり、一輪の車が進む。苦しみなく、流れを断ち、束縛なく来る者を見よ’と。”

‘‘อิมสฺส [Pg.483] โข, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ. ‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ! ยสฺส เต คมฺภีเร พุทฺธวจเน ปญฺญาจกฺขุ กมตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“尊師よ、世尊が簡潔に説かれたこの教えの意味を、私はこのように詳細に理解いたしました。”“長者よ、あなたにとって利益であり、幸いである。深い仏陀の言葉に対して、あなたの智慧の眼が及んでいるのだから。”第五（の経）。

๖. ทุติยกามภูสุตฺตํ

6. 第二カマブー・スッタ（カマブー経・第二）

๓๔๘. เอกํ สมยํ อายสฺมา กามภู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา กามภู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ กามภุํ เอตทโวจ – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต, สงฺขารา’’ติ? ‘‘ตโย โข, คหปติ, สงฺขารา – กายสงฺขาโร, วจีสงฺขาโร, จิตฺตสงฺขาโร’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต กามภุสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, กายสงฺขาโร, กตโม วจีสงฺขาโร, กตโม จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา โข, คหปติ, กายสงฺขาโร, วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร, สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ.

348. ある時、尊者カマブーはマッチカサンダのアンバータカ園に滞在していた。その時、チッタ長者は尊者カマブーのもとへ行き、礼拝して一方に座った。一方に座ったチッタ長者は、尊者カマブーにこう尋ねた。“尊師よ、行（サンカーラ）とは、いくつあるのでしょうか？”“長者よ、行には三つあります。身行（しんぎょう）、口行（くぎょう）、意行（いぎょう）です。”“尊師よ、その通りです。”チッタ長者は尊者カマブーの言葉を喜び、感謝して、さらに質問を重ねた。“尊師よ、では、何が身行であり、何が口行であり、何が意行なのでしょうか？”“長者よ、入出息（呼吸）が身行であり、尋（じん）と伺（し）が口行であり、想（そう）と受（じゅ）が意行です。”

‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา ปน, ภนฺเต, อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร, กสฺมา วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร, กสฺมา สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา โข, คหปติ, กายิกา. เอเต ธมฺมา กายปฺปฏิพทฺธา, ตสฺมา อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร. ปุพฺเพ โข, คหปติ, วิตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ปจฺฉา วาจํ ภินฺทติ, ตสฺมา วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร. สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา. เอเต ธมฺมา จิตฺตปฺปฏิพทฺธา, ตสฺมา สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ.

“尊師よ、その通りです。”……さらに質問を重ねた。“尊師よ、なぜ入出息が身行であり、なぜ尋と伺が口行であり、なぜ想と受が意行なのですか？”“長者よ、入出息は身体的なものであり、これらの現象は身体に依存しています。それゆえ、入出息は身行と呼ばれます。長者よ、人はまず尋（考え）て伺（考察）した後に、言葉を発します。それゆえ、尋と伺は口行と呼ばれます。想と受は心所（しんじょ）であり、これらの現象は心に依存しています。それゆえ、想と受は意行と呼ばれます。”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตี’’ติ? ‘‘น โข, คหปติ, สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชิสฺส’นฺติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชามี’ติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน’ติ วา. อถ ขฺวสฺส ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตี’’ติ.

“尊師よ、その通りです。”……さらに質問を重ねた。“尊師よ、では、想受滅定（そうじゅめつじょう）には、どのようにして入るのでしょうか？”“長者よ、想受滅定に入ろうとする比丘には、‘私は想受滅定に入ろう’とか、‘私は想受滅定に入りつつある’とか、‘私は想受滅定に入った’というような思いは生じません。むしろ、あらかじめ、その状態へと導くように心が修練されているのです。”

สาธุ [Pg.484] …เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุโน กตเม ธมฺมา ปฐมํ นิรุชฺฌนฺติ, ยทิ วา กายสงฺขาโร, ยทิ วา วจีสงฺขาโร, ยทิ วา จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส โข, คหปติ, ภิกฺขุโน วจีสงฺขาโร ปฐมํ นิรุชฺฌติ, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโร’’ติ.

“尊師よ、その通りです。”……さらに質問を重ねた。“尊師よ、想受滅定に入ろうとする比丘において、身行、口行、意行のうち、どの現象が最初に滅するのでしょうか？”“長者よ、想受滅定に入ろうとする比丘においては、まず口行が滅し、次に身行が滅し、最後に意行が滅します。”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘ยฺวายํ, ภนฺเต, มโต กาลงฺกโต, โย จายํ ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน, อิเมสํ กึ นานากรณ’’นฺติ? ‘‘ยฺวายํ คหปติ, มโต กาลงฺกโต ตสฺส กายสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, วจีสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, อายุ ปริกฺขีโณ, อุสฺมา วูปสนฺตา, อินฺทฺริยานิ วิปริภินฺนานิ. โย จ ขฺวายํ, คหปติ, ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน, ตสฺสปิ กายสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, วจีสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, อายุ อปริกฺขีโณ, อุสฺมา อวูปสนฺตา, อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานิ. ยฺวายํ, คหปติ, มโต กาลงฺกโต, โย จายํ ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน, อิทํ เนสํ นานากรณ’’นฺติ.

“尊師、よろしいでしょう。…（中略）…さらに質問をいたしました。‘尊師、亡くなって命を終えた者と、想受滅（想と受の滅尽）に入定している比丘、これら両者の違いは何でしょうか’。‘長者よ、亡くなって命を終えた者は、その身行が滅して静まり、口行が滅して静まり、意行が滅して静まり、寿命が尽き、体温が消失し、諸根が壊れています。一方、長者よ、想受滅に入定している比丘もまた、その身行が滅して静まり、口行が滅して静まり、意行が滅して静まり（ていますが）、寿命は尽きておらず、体温も消失しておらず、諸根はきわめて清浄です。長者よ、亡くなって命を終えた者と、想受滅に入定している比丘、これが両者の違いです’”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ โหตี’’ติ? ‘‘น โข, คหปติ, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหนฺตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหิสฺส’นฺติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหามี’ติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิโต’ติ วา. อถ ขฺวสฺส ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ, ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตี’’ติ.

“尊師、よろしいでしょう。…（中略）…さらに質問をいたしました。‘尊師、どのようにして想受滅定から出定するのでしょうか’。‘長者よ、想受滅定から出定しようとする比丘に、“私は想受滅定から出定しよう”とか、“私は想受滅定から出定しつつある”とか、“私は想受滅定から出定した”というような心は生じません。しかしながら、あらかじめ、そのようになるように心が修習されており、それがその状態（出定）へと導くのです’”

สาธุ, ภนฺเต…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหนฺตสฺส ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุโน กตเม ธมฺมา ปฐมํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยทิ วา กายสงฺขาโร, ยทิ วา วจีสงฺขาโร, ยทิ วา จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหนฺตสฺส, คหปติ, ภิกฺขุโน จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต วจีสงฺขาโร’’ติ.

“尊師、よろしいでしょう。…（中略）…さらに質問をいたしました。‘尊師、想受滅定から出定する比丘には、どの法が最初に生じるのでしょうか。身行でしょうか、口行でしょうか、それとも意行でしょうか’。‘長者よ、想受滅定から出定する比丘には、まず意行が生じ、次に身行が生じ、その次に口行が生じます’”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตํ ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุํ กติ ผสฺสา ผุสนฺติ’’? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตํ [Pg.485] โข, คหปติ, ภิกฺขุํ ตโย ผสฺสา ผุสนฺติ – สุญฺญโต ผสฺโส, อนิมิตฺโต ผสฺโส, อปฺปณิหิโต ผสฺโส’’ติ.

“尊師、よろしいでしょう。…（中略）…さらに質問をいたしました。‘尊師、想受滅定から出定した比丘には、いくつの触（接触）が触れるのでしょうか’。‘長者よ、想受滅定から出定した比丘には、三つの触が触れます。空の触、無相の触、無願の触です’”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุโน กึนินฺนํ จิตฺตํ โหติ, กึโปณํ, กึปพฺภาร’’นฺติ? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส โข, คหปติ, ภิกฺขุโน วิเวกนินฺนํ จิตฺตํ โหติ วิเวกโปณํ วิเวกปพฺภาร’’นฺติ.

“尊師、よろしいでしょう。…（中略）…さらに質問をいたしました。‘尊師、想受滅定から出定した比丘の心は、何に傾き、何に向かい、何に流れ込んでいるのでしょうか’。‘長者よ、想受滅定から出定した比丘の心は、遠離（独居・涅槃）に傾き、遠離に向かい、遠離に流れ込んでいます’”

‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต กามภุสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา ปน, ภนฺเต, กติ ธมฺมา พหูปการา’’ติ? ‘‘อทฺธา โข ตฺวํ, คหปติ, ยํ ปฐมํ ปุจฺฉิตพฺพํ ตํ ปุจฺฉสิ. อปิ จ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา โข, คหปติ, ทฺเว ธมฺมา พหูปการา – สมโถ จ วิปสฺสนา จา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“‘尊師、よろしいでしょう’。このようにチッタ長者は、カマブー尊者の説かれたことを歓喜し、随喜して、さらにカマブー尊者に質問をいたしました。‘尊師、想受滅定にとって、多くの助けとなる法はいくつあるのでしょうか’。‘長者よ、実にあなたは、最初に尋ねるべきことを後で尋ねましたね。それでも、あなたに答えましょう。長者よ、想受滅定にとって、多くの助けとなる法は二つあります。止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）です’。第六（の経）。”

๗. โคทตฺตสุตฺตํ

7. “ゴダッタ・スッタ（ゴダッタ経）”

๓๔๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา โคทตฺโต มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา โคทตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ โคทตฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข จิตฺตํ คหปตึ อายสฺมา โคทตฺโต เอตทโวจ – ‘‘ยา จายํ, คหปติ, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ, ยา จ อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติ, ยา จ สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ, ยา จ อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ, อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ. อตฺถิ ปน, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ.

349. “ある時、ゴダッタ尊者はマッチカサンダのアンバータカ園に住んでいました。その時、チッタ長者がゴダッタ尊者のもとへ参りました。参ってから、ゴダッタ尊者に礼拝して、一方に座りました。一方に座ったチッタ長者に、ゴダッタ尊者はこのように言いました。‘長者よ、この無量の心解脱、無所有の心解脱、空の心解脱、無相の心解脱というものがありますが、これらの法は意味も異なり文句も異なるのでしょうか、それとも意味は同じで文句だけが異なるのでしょうか’。‘尊師、ある方法（理趣）によれば、これらの法は意味も異なり文句も異なります。しかし尊師、別の方法によれば、これらの法は意味は同じで文句だけが異なります’”

‘‘กตโม จ, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ [Pg.486] เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ.

“‘尊師、どのような方法によれば、これらの法は意味も異なり文句も異なるのでしょうか。尊師、ここに比丘がいて、慈を伴う心をもって、一つの方向を満たして住みます。同様に第二の、同様に第三の、同様に第四の（方向を）。このように、上、下、横、すべての場所において、すべてを自分と等しく、全世界を、慈を伴う、広大な、大上な、無量の、怨みのない、苦しみのない心をもって満たして住みます。悲を伴う心をもって…（中略）…喜を伴う心をもって…（中略）…捨を伴う心をもって、一つの方向を満たして住みます。同様に第二の、同様に第三の、同様に第四の（方向を）。このように、上、下、横、すべての場所において、すべてを自分と等しく、全世界を、捨を伴う、広大な、大上な、無量の、怨みのない、苦しみのない心をもって満たして住みます。尊師、これが無量の心解脱と呼ばれます’”

‘‘กตมา จ, ภนฺเต, อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติ.

“尊師よ、無所有処心解脱（むしょううしょしんげだつ）とはどのようなものですか？”“尊師よ、ここに比丘がいて、一切の識無辺処を越え、‘何も存在しない’と（観じて）無所有処を具足して住します。尊師よ、これが無所有処心解脱と呼ばれます。”

‘‘กตมา จ, ภนฺเต, สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘สุญฺญมิทํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’ติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ.

“尊師よ、空心解脱（くうしんげだつ）とはどのようなものですか？”“尊師よ、ここに比丘がいて、森に行き、あるいは樹下に行き、あるいは空き家に行き、次のように省察します。‘これは我（が）、あるいは我に属するもの（我所）を欠いている（空である）’と。尊師よ、これが空心解脱と呼ばれます。”

‘‘กตมา จ, ภนฺเต, อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ. อยํ โข, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ.

“尊師よ、無相心解脱（むそうしんげだつ）とはどのようなものですか？”“尊師よ、ここに比丘がいて、一切の相（しるし）を心に留めないことによって、無相の心三昧を具足して住します。尊師よ、これが無相心解脱と呼ばれます。尊師よ、これが、これらの法が意味も異なり、文句も異なるという一つの方法（側面）です。”

‘‘กตโม จ, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นานํ? ราโค, ภนฺเต, ปมาณกรโณ, โทโส ปมาณกรโณ, โมโห ปมาณกรโณ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ยาวตา โข, ภนฺเต, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย, อกุปฺปา ตาสํ เจโตวิมุตฺติ อคฺคมกฺขายติ. สา โข ปน อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ สุญฺญา ราเคน, สุญฺญา โทเสน, สุญฺญา โมเหน. ราโค โข, ภนฺเต, กิญฺจนํ, โทโส กิญฺจนํ, โมโห กิญฺจนํ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ยาวตา โข, ภนฺเต, อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย, อกุปฺปา ตาสํ เจโตวิมุตฺติ อคฺคมกฺขายติ. สา โข [Pg.487] ปน อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ สุญฺญา ราเคน, สุญฺญา โทเสน, สุญฺญา โมเหน. ราโค โข, ภนฺเต, นิมิตฺตกรโณ, โทโส นิมิตฺตกรโณ, โมโห นิมิตฺตกรโณ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ยาวตา โข, ภนฺเต, อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติโย, อกุปฺปา ตาสํ เจโตวิมุตฺติ อคฺคมกฺขายติ. สา โข ปน อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ สุญฺญา ราเคน, สุญฺญา โทเสน, สุญฺญา โมเหน. อยํ โข, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ. ‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ! ยสฺส เต คมฺภีเร พุทฺธวจเน ปญฺญาจกฺขุ กมตี’’ติ. สตฺตมํ.

“尊師よ、では、これらの法が意味は同じで、文句だけが異なるという方法はどのようなものですか？”“尊師よ、貪欲は限定（量）を作るものであり、瞋恚は限定を作るものであり、愚痴は限定を作るものです。これらは、漏尽（ろじん）した比丘においては、断たれ、根絶され、根を抜かれた多羅樹のようになり、存在しなくなり、将来に生じないものとなっています。尊師よ、およそ無量心解脱がある中で、不動の心解脱がそれらの中で最高であると言われます。その不動の心解脱は、貪欲を欠き、瞋恚を欠き、愚痴を欠いています。尊師よ、貪欲は障害（障礙）であり、瞋恚は障害であり、愚痴は障害です。これらは漏尽した比丘においては、断たれ、根絶され、根を抜かれた多羅樹のようになり、存在しなくなり、将来に生じないものとなっています。尊師よ、およそ無所有心解脱がある中で、不動の心解脱がそれらの中で最高であると言われます。その不動の心解脱は、貪欲を欠き、瞋恚を欠き、愚痴を欠いています。尊師よ、貪欲は相（しるし）を作るものであり、瞋恚は相を作るものであり、愚痴は相を作るものです。これらは漏尽した比丘においては、断たれ、根絶され、根を抜かれた多羅樹のようになり、存在しなくなり、将来に生じないものとなっています。尊師よ、およそ無相心解脱がある中で、不動の心解脱がそれらの中で最高であると言われます。その不動の心解脱は、貪欲を欠き、瞋恚を欠き、愚痴を欠いています。尊師よ、これが、これらの法が意味は同じで、文句だけが異なるという方法です。”“長者よ、あなたは利益を得た。長者よ、あなたは（人間としての生を）よく得た。深い仏説において、あなたの智慧の眼が及んでいるのだから。”第七の経。

๘. นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตํ

8. 8. ニガンダ・ナータプッタ経

๓๕๐. เตน โข ปน สมเยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต โหติ มหติยา นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ. อสฺโสสิ โข จิตฺโต คหปติ – ‘‘นิคณฺโฐ กิร นาฏปุตฺโต มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต มหติยา นิคณฺฐปริสาย สทฺธิ’’นฺติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา นิคณฺเฐน นาฏปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข จิตฺตํ คหปตึ นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘สทฺทหสิ ตฺวํ, คหปติ, สมณสฺส โคตมสฺส – อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ?

350. その時、ニガンダ・ナータプッタが、大勢のニガンダの徒を連れてマッチカサンダに到着しました。チッタ長者は“ニガンダ・ナータプッタが、大勢のニガンダの徒を連れてマッチカサンダに到着したそうだ”と聞きました。そこで、チッタ長者は多くの信徒（ウパーサカ）と共に、ニガンダ・ナータプッタのところへ赴きました。赴いてから、ニガンダ・ナータプッタと親しく挨拶を交わしました。喜ばしく記憶に留めるべき会話を終えて、一方に座りました。一方に座ったチッタ長者に、ニガンダ・ナータプッタはこう言いました。“長者よ、あなたは、沙門ゴータマに‘尋（じん）もなく伺（し）もない三昧があり、尋と伺の滅がある’ということがあると信じますか？”

‘‘น ขฺวาหํ เอตฺถ, ภนฺเต, ภควโต สทฺธาย คจฺฉามิ. อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ. เอวํ วุตฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต อุลฺโลเกตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อสโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อมายาวี จายํ จิตฺโต คหปติ, วาตํ วา โส ชาเลน พาเธตพฺพํ มญฺเญยฺย, โย วิตกฺกวิจาเร นิโรเธตพฺพํ มญฺเญยฺย[Pg.488], สกมุฏฺฐินา วา โส คงฺคาย โสตํ อาวาเรตพฺพํ มญฺเญยฺย, โย วิตกฺกวิจาเร นิโรเธตพฺพํ มญฺเญยฺยา’’ติ.

“尊師よ、私はこのことについて、世尊への信仰（信）によって歩んでいるのではありません。‘尋もなく伺もない三昧があり、尋と伺の滅がある’ということに。”このように言われると、ニガンダ・ナータプッタは（自分の）会衆を見渡して、こう言いました。“皆さん、これを見なさい。このチッタ長者はなんと正直なことか。このチッタ長者はなんと実直で、欺くところがないことか。尋と伺を滅すべきだと考える者は、網で風を捕らえようと考えるようなものだ。あるいは、自分の拳でガンジス川の流れをせき止めようと考えるようなものだ。尋と伺を滅すべきだと考える者は。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภนฺเต, กตมํ นุ โข ปณีตตรํ – ญาณํ วา สทฺธา วา’’ติ? ‘‘สทฺธาย โข, คหปติ, ญาณํเยว ปณีตตร’’นฺติ. ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. น โส ขฺวาหํ, ภนฺเต, เอวํ ชานนฺโต เอวํ ปสฺสนฺโต กสฺส อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา สทฺธาย คมิสฺสามิ? อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ.

“尊師よ、あなたはどう思われますか？ 智慧と信仰（信）では、どちらがより優れていますか？”“長者よ、信仰よりも智慧こそがより優れている。”“尊師よ、私は望む時にいつでも、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋があり伺があり、離生喜楽（りしょうきらく）のある初禅を具足して住します。尊師よ、私は望む時にいつでも、尋と伺が静止したことにより……（中略）……第二禅を具足して住します。尊師よ、私は望む時にいつでも、喜（き）が消えたことにより……（中略）……第三禅を具足して住します。尊師よ、私は望む時にいつでも、楽（らく）を捨てることにより……（中略）……第四禅を具足して住します。尊師よ、このように知り、このように見ている私が、他のどの沙門やバラモンの信仰によって歩む必要があるでしょうか？ ‘尋もなく伺もない三昧があり、尋と伺の滅がある’ということに。”

เอวํ วุตฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สกํ ปริสํ อปโลเกตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อนุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว สโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว มายาวี จายํ จิตฺโต คหปตี’’ติ.

このように言われたとき、ニガンダ・ナータプッタは自らの信徒たちを見渡して、次のように言った。“諸君、これを見なさい。この長者チッタは、なんと不正直なことか。この長者チッタは、なんと狡猾なことか。この長者チッタは、なんと詐欺的なことか”。

‘‘อิทาเนว โข เต มยํ, ภนฺเต, ภาสิตํ – ‘เอวํ อาชานาม อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อสโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อมายาวี จายํ จิตฺโต คหปตี’ติ. อิทาเนว จ ปน มยํ, ภนฺเต, ภาสิตํ – ‘เอวํ อาชานาม อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อนุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว สโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว มายาวี จายํ จิตฺโต คหปตี’ติ. สเจ เต, ภนฺเต, ปุริมํ สจฺจํ, ปจฺฉิมํ เต มิจฺฉา. สเจ ปน เต, ภนฺเต, ปุริมํ มิจฺฉา, ปจฺฉิมํ เต สจฺจํ. อิเม โข ปน, ภนฺเต, ทส สหธมฺมิกา ปญฺหา อาคจฺฉนฺติ. ยทา เนสํ อตฺถํ อาชาเนยฺยาสิ, อถ มํ ปฏิหเรยฺยาสิ สทฺธึ นิคณฺฐปริสาย. เอโก ปญฺโห, เอโก อุทฺเทโส, เอกํ เวยฺยากรณํ. ทฺเว ปญฺหา, ทฺเว อุทฺเทสา, ทฺเว เวยฺยากรณานิ. ตโย ปญฺหา, ตโย อุทฺเทสา, ตีณิ เวยฺยากรณานิ. จตฺตาโร ปญฺหา, จตฺตาโร อุทฺเทสา, จตฺตาริ [Pg.489] เวยฺยากรณานิ. ปญฺจ ปญฺหา, ปญฺจ อุทฺเทสา, ปญฺจ เวยฺยากรณานิ. ฉ ปญฺหา, ฉ อุทฺเทสา, ฉ เวยฺยากรณานิ. สตฺต ปญฺหา, สตฺต อุทฺเทสา, สตฺต เวยฺยากรณานิ. อฏฺฐ ปญฺหา, อฏฺฐ อุทฺเทสา, อฏฺฐ เวยฺยากรณานิ. นว ปญฺหา, นว อุทฺเทสา, นว เวยฺยากรณานิ. ทส ปญฺหา, ทส อุทฺเทสา, ทส เวยฺยากรณานี’’ติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อิเม ทส สหธมฺมิเก ปญฺเห อาปุจฺฉิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ. อฏฺฐมํ.

“尊師よ、たった今、私たちはあなたの言葉をこのように理解しました。‘諸君、これを見なさい。この長者チッタは、なんと正直なことか。この長者チッタは、なんと実直なことか。この長者チッタは、なんと偽りのないことか’と。しかしまた、たった今、私たちはあなたの言葉をこのように理解しました。‘諸君、これを見なさい。この長者チッタは、なんと不正直なことか。この長者チッタは、なんと狡猾なことか。この長者チッタは、なんと詐欺的なことか’と。尊師よ、もしあなたの前の言葉が真実なら、後の言葉は偽りです。もしあなたの前の言葉が偽りなら、後の言葉が真実です。尊師よ、ここに道理にかなった十の問いがあります。あなたがそれらの意味を理解したとき、ニガンダの信徒たちと共に私に答えてください。一つの問い、一つの要旨、一つの解説。二つの問い、二つの要旨、二つの解説。三つの問い、三つの要旨、三つの解説。四つの問い、四つの要旨、四つの解説。五つの問い、五つの要旨、五つの解説。六つの問い、六つの要旨、六つの解説。七つの問い、七つの要旨、七つの解説。八つの問い、八つの要旨、八つの解説。九つの問い、九つの要旨、九つの解説。十の問い、十の要旨、十の解説”。そして、長者チッタはニガンダ・ナータプッタにこれら十の道理にかなった問いを投げかけ、席から立ち上がって去って行った。第八の経。

๙. อเจลกสฺสปสุตฺตํ

9. 9. アチェーラ・カッサパ経（裸形修行者カッサパの経）

๓๕๑. เตน โข ปน สมเยน อเจโล กสฺสโป มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต โหติ จิตฺตสฺส คหปติโน ปุราณคิหิสหาโย. อสฺโสสิ โข จิตฺโต คหปติ – ‘‘อเจโล กิร กสฺสโป มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต อมฺหากํ ปุราณคิหิสหาโย’’ติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน อเจโล กสฺสโป เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อเจเลน กสฺสเปน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อเจลํ กสฺสปํ เอตทโวจ – ‘‘กีวจิรํ ปพฺพชิตสฺส, ภนฺเต, กสฺสปา’’ติ? ‘‘ตึสมตฺตานิ โข เม, คหปติ, วสฺสานิ ปพฺพชิตสฺสา’’ติ. ‘‘อิเมหิ ปน เต, ภนฺเต, ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ อตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ? ‘‘อิเมหิ โข เม, คหปติ, ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ ปพฺพชิตสฺส นตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร, อญฺญตฺร นคฺเคยฺยา จ มุณฺเฑยฺยา จ ปาวฬนิปฺโผฏนาย จา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, จิตฺโต คหปติ อเจลํ กสฺสปํ เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ! ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา ยตฺร หิ นาม ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ น โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต อภวิสฺส ผาสุวิหาโร, อญฺญตฺร นคฺเคยฺยา จ มุณฺเฑยฺยา จ ปาวฬนิปฺโผฏนาย จา’’ติ!

351. その頃、裸形修行者のカッサパがマッチカサンダに到着した。彼は長者チッタの俗人時代の古い友人であった。長者チッタは“俗人時代の古い友人である裸形修行者のカッサパがマッチカサンダにやって来たそうだ”と聞いた。そこで長者チッタは裸形修行者カッサパのところへ行き、彼と親しく挨拶を交わした。歓迎と記憶に留めるべき会話を終えて、傍らに座った。傍らに座った長者チッタは、裸形修行者カッサパに次のように尋ねた。“カッサパ尊師、出家されてからどのくらいになりますか？”“長者よ、私が出家してからおよそ三十年になります”。“尊師よ、この三十年の間に、人間を超えた法（十善戒など）を上回る、聖者となるにふさわしい卓越した知見や、安らかな境地を得られましたか？”“長者よ、私が出家してからのこの三十年の間、裸であること、頭を剃っていること、座る場所の塵を払うこと以外には、人間を超えた法を上回る、聖者となるにふさわしい卓越した知見や、安らかな境地を得ることはありませんでした”。このように言われたとき、長者チッタは裸形修行者カッサパにこう言った。“友よ、驚くべきことです、未曾有のことです！ 法がよく説かれていることは、三十年もの間、裸であること、頭を剃ること、塵を払うこと以外に、人間を超えた法を上回る、聖者となるにふさわしい卓越した知見や、安らかな境地が得られなかったということにおいて、実に明らかです”。

‘‘ตุยฺหํ ปน, คหปติ, กีวจิรํ อุปาสกตฺตํ อุปคตสฺสา’’ติ? ‘‘มยฺหมฺปิ โข ปน, ภนฺเต, ตึสมตฺตานิ วสฺสานิ อุปาสกตฺตํ อุปคตสฺสา’’ติ. ‘‘อิเมหิ ปน เต, คหปติ, ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ อตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส [Pg.490] อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ? ‘‘คิหิโนปิ สิยา, ภนฺเต. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา …เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. สเจ โข ปนาหํ, ภนฺเต, ภควโต ปฐมตรํ กาลํ กเรยฺยํ, อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ ยํ มํ ภควา เอวํ พฺยากเรยฺย – ‘นตฺถิ ตํ สํโยชนํ เยน สํโยชเนน สํยุตฺโต จิตฺโต คหปติ ปุน อิมํ โลกํ อาคจฺเฉยฺยา’’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ! ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา, ยตฺร หิ นาม คิหี โอทาตวสโน เอวรูปํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ อธิคมิสฺสติ ผาสุวิหารํ. ลเภยฺยาหํ, คหปติ, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ.

“では長者よ、あなたが優婆塞（在家信徒）となってから、どのくらいになりますか？”“尊師よ、私が優婆塞となってからも、およそ三十年になります”。“長者よ、この三十年の間に、あなたには人間を超えた法を上回る、聖者となるにふさわしい卓越した知見や、安らかな境地が得られましたか？”“尊師よ、在家の者であっても、それはあり得ることです。私は、望むときにはいつでも、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋（思考）と伺（考察）があり、離生喜楽のある第一禅定に入って留まります。尊師よ、私は望むときにはいつでも、尋と伺が静まり……（中略）……第二禅定に入って留まります。尊師よ、私は望むときにはいつでも、喜悦が消え……（中略）……第三禅定に入って留まります。尊師よ、私は望むときにはいつでも、楽を捨て……（中略）……第四禅定に入って留まります。尊師よ、もし私が世尊より先に亡くなったとしても、世尊が私について‘長者チッタを再びこの（欲）世界に戻らせるような結縛（煩悩）は、もはや存在しない’と宣言されることは、決して驚くべきことではありません”。このように言われたとき、裸形修行者カッサパは長者チッタにこう言った。“友よ、驚くべきことです、未曾有のことです！ 法がよく説かれていることは、白い衣を着た在家の者が、このような人間を超えた法を上回る、聖者となるにふさわしい卓越した知見や、安らかな境地を得るということにおいて、実に明らかです。長者よ、私もこの法と律において、出家と具足戒を授かりたいものです”。

อถ โข จิตฺโต คหปติ อเจลํ กสฺสปํ อาทาย เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อยํ, ภนฺเต, อเจโล กสฺสโป อมฺหากํ ปุราณคิหิสหาโย. อิมํ เถรา ปพฺพาเชนฺตุ อุปสมฺปาเทนฺตุ. อหมสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ. อลตฺถ โข อเจโล กสฺสโป อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน จ ปนายสฺมา กสฺสโป เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา กสฺสโป อรหตํ อโหสีติ. นวมํ.

その時、チッタ長者は裸形者カッサパを連れて、長老比丘たちのところへ赴いた。赴いてから、長老比丘たちにこのように言った。“願わくは、大徳（尊者）たちよ、この裸形者カッサパは私たちの俗人時代の旧友です。長老たちは彼を出家させ、具足戒を授けてください。私は彼のために、衣・食・住・薬の四資具の世話をいたしましょう”。裸形者カッサパはこの法と律において出家を得、具足戒を得た。具足戒を受けて間もなく、尊者カッサパは独り、離れて、不放逸に、精進し、専心して住み、間もなく、良家の息子たちが正しく家を出て、家なき（出家）の状態に入る目的である、あの無上の梵行の完成を、現世において自ら卓越した知恵によって悟り、証得して、具現して住んだ。“生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない”と知った。そして、尊者カッサパは阿羅漢の一人となった。第九。

๑๐. คิลานทสฺสนสุตฺตํ

10. ギラーナ・ダッサナ・スッタ（病気の見舞いの経）

๓๕๒. เตน [Pg.491] โข ปน สมเยน จิตฺโต คหปติ อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข สมฺพหุลา อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา สงฺคมฺม สมาคมฺม จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจุํ – ‘‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’’ติ.

352. その時、チッタ長者は病にかかり、苦しみ、重病であった。その時、多くの園の神々、森の神々、樹木の神々、薬草・草・林の主（大樹）に住まう神々が集まり、チッタ長者にこのように言った。“長者よ、願を立てなさい。‘未来において、私は転輪聖王とならん’と”。

เอวํ วุตฺเต, จิตฺโต คหปติ ตา อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา เอตทโวจ – ‘‘ตมฺปิ อนิจฺจํ, ตมฺปิ อทฺธุวํ, ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, จิตฺตสฺส คหปติโน มิตฺตามจฺจา ญาติสาโลหิตา จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจุํ – ‘‘สตึ, อยฺยปุตฺต, อุปฏฺฐเปหิ, มา วิปฺปลปี’’ติ. ‘‘กึ ตาหํ วทามิ ยํ มํ ตุมฺเห เอวํ วเทถ – ‘สตึ, อยฺยปุตฺต, อุปฏฺฐเปหิ, มา วิปฺปลปี’’’ติ? ‘‘เอวํ โข ตฺวํ, อยฺยปุตฺต, วเทสิ – ‘ตมฺปิ อนิจฺจํ, ตมฺปิ อทฺธุวํ, ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’’นฺติ. ‘‘ตถา หิ ปน มํ อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา เอวมาหํสุ – ‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ. ตาหํ เอวํ วทามิ – ‘ตมฺปิ อนิจฺจํ…เป… ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’’นฺติ. ‘‘กึ ปน ตา, อยฺยปุตฺต, อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา เอวมาหํสุ – ‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’’’ติ? ‘‘ตาสํ โข อารามเทวตานํ วนเทวตานํ รุกฺขเทวตานํ โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถานํ เทวตานํ เอวํ โหติ – ‘อยํ โข จิตฺโต คหปติ, สีลวา กลฺยาณธมฺโม. สเจ ปณิทหิสฺสติ – อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ, ‘ตสฺส โข อยํ อิชฺฌิสฺสติ, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา ธมฺมิโก ธมฺมิกํ ผลํ อนุปสฺสตี’ติ. อิมํ โข ตา อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา เอวมาหํสุ – ‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ. ตาหํ เอวํ วทามิ – ‘ตมฺปิ อนิจฺจํ, ตมฺปิ อทฺธุวํ, ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’’นฺติ.

そのように言われたとき、チッタ長者はそれら園の神々、森の神々、樹木の神々、薬草・草・林の主に住まう神々にこのように言った。“それもまた無常であり、それもまた不確実であり、それもまた捨てて去るべきものです”。そのように言われたとき、チッタ長者の友人、同僚、親族、血縁者たちはチッタ長者にこのように言った。“若旦那よ、正気を保ってください。うわ言を言わないでください”。“私が何を言ったから、あなた方は私に‘若旦那よ、正気を保ってください、うわ言を言わないでください’と言うのですか”。“若旦那よ、あなたは‘それもまた無常であり、それもまた不確実であり、それもまた捨てて去るべきものです’と言われました”。“それは、園の神々、森の神々、樹木の神々、薬草・草・林の主に住まう神々が私に‘長者よ、未来において転輪聖王とならんという願を立てなさい’と言ったからです。私は彼らに‘それもまた無常であり……（中略）……それもまた捨てて去るべきものです’と言ったのです”。“若旦那よ、それら園の神々、森の神々、樹木の神々、薬草・草・林の主に住まう神々は、どのような利点を見て、そのように‘長者よ、未来において転輪聖王とならんという願を立てなさい’と言ったのですか”。“それら園の神々、森の神々、樹木の神々、薬草・草・林の主に住まう神々には、このような思いがあったのです。‘このチッタ長者は戒を具え、善き徳を持っている。もし彼が“未来において転輪聖王とならん”と願を立てるなら、彼のその願いは成就するだろう。持戒者の心の願いは、清浄であるがゆえに成就する。正しい者は正しい果報を見るのである’と。それら園の神々、森の神々、樹木の神々、薬草・草・林の主に住まう神々は、このような利点を見て、そのように‘長者よ、未来において転輪聖王とならんという願を立てなさい’と言ったのです。私は彼らに‘それもまた無常であり、それもまた不確実であり、それもまた捨てて去るべきものです’と言ったのです”。

‘‘เตน [Pg.492] หิ, อยฺยปุตฺต, อมฺเหปิ โอวทาหี’’ติ. ‘‘ตสฺมา หิ โว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา ภวิสฺสาม – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา ภวิสฺสาม – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา ภวิสฺสาม – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. ยํ โข ปน กิญฺจิ กุเล เทยฺยธมฺมํ สพฺพํ ตํ อปฺปฏิวิภตฺตํ ภวิสฺสติ สีลวนฺเตหิ กลฺยาณธมฺเมหีติ เอวญฺหิ โว สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ มิตฺตามจฺเจ ญาติสาโลหิเต พุทฺเธ จ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ จาเค จ สมาทเปตฺวา กาลมกาสีติ. ทสมํ.

“それならば、若旦那よ、私たちをも教誡してください”。“それゆえに、あなた方はこのように学ぶべきです。‘私たちは仏陀に対して、揺るぎない浄信を具えた者となろう。すなわち、かの世尊は、応供、正遍知、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、仏、世尊なりと。私たちは法に対して、揺るぎない浄信を具えた者となろう。すなわち、法は世尊によってよく説かれ、自ら見るべきものであり、時を置かずに（果報をもたらし）、来たって見るべきものであり、（自らの心に）導き入れるべきものであり、智者たちが各々自ら知るべきものであると。私たちは僧伽に対して、揺るぎない浄信を具えた者となろう。すなわち、世尊の弟子たちの僧伽はよく修行し、世尊の弟子たちの僧伽は直く修行し、世尊の弟子たちの僧伽は理にかなって修行し、世尊の弟子たちの僧伽は正しく修行している。すなわち、四双八輩、これこそが世尊の弟子たちの僧伽であり、供養を受けるに値し、歓待を受けるに値し、布施を受けるに値し、合掌されるに値し、世の無上の福田であると。また、家にあるいかなる施物も、すべて持戒し善き徳を持つ人々と分かち合う（平等に施す）者となろう’と。このように、あなた方は学ぶべきです”。そこでチッタ長者は、友人、同僚、親族、血縁者たちを、仏・法・僧と布施において確立させてから、亡くなった。第十。

จิตฺตสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

チッタ相応 完結。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（目録）：

สํโยชนํ ทฺเว อิสิทตฺตา, มหโก กามภูปิ จ;

โคทตฺโต จ นิคณฺโฐ จ, อเจเลน คิลานทสฺสนนฺติ.

結（サンヨージャナ）、二つのイシダッタ、マハカ、およびカーマブー、ゴーダッタ、ニガッタ、アセラ（裸形者）、ギラーナ・ダッサナ（病気の見舞い）である。

๘. คามณิสํยุตฺตํ

8. ガーマニ相応

๑. จณฺฑสุตฺตํ

1. チャンダ・スッタ（乱暴な者の経）

๓๕๓. สาวตฺถินิทานํ[Pg.493]. อถ โข จณฺโฑ คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จณฺโฑ คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ โสรโต โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ? ‘‘อิธ, คามณิ, เอกจฺจสฺส ราโค อปฺปหีโน โหติ. ราคสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ. โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โทโส อปฺปหีโน โหติ. โทสสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ. โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โมโห อปฺปหีโน โหติ. โมหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ. โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. อยํ โข, คามณิ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ’’.

353. 舎衛城での縁起。そのとき、チャンダーという名の村長が世尊のもとへ赴いた。赴いて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったチャンダー村長は世尊にこう申し上げた。“世尊よ、この世において、ある人が‘凶暴な者、凶暴な者’と呼ばれますが、その原因は何でしょうか、その条件は何でしょうか。また、世尊よ、この世において、ある人が‘穏やかな者、穏やかな者’と呼ばれますが、その原因は何でしょうか、その条件は何でしょうか”。“村長よ、この世において、ある人は貪欲が捨てられていない。貪欲が捨てられていないがゆえに、他者を怒らせ、他者から怒らされると怒りをあらわにする。彼は‘凶暴な者’と呼ばれる。怒りが捨てられていない。怒りが捨てられていないがゆえに、他者を怒らせ、他者から怒らされると怒りをあらわにする。彼は‘凶暴な者’と呼ばれる。痴が捨てられていない。痴が捨てられていないがゆえに、他者を怒らせ、他者から怒らされると怒りをあらわにする。彼は‘凶暴な者’と呼ばれる。村長よ、これが、この世においてある人が‘凶暴な者、凶暴な者’と呼ばれる原因であり、条件である”。

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺจสฺส ราโค ปหีโน โหติ. ราคสฺส ปหีนตฺตา ปเร น โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ น ปาตุกโรติ. โส โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โทโส ปหีโน โหติ. โทสสฺส ปหีนตฺตา ปเร น โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ น ปาตุกโรติ. โส โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โมโห ปหีโน โหติ. โมหสฺส ปหีนตฺตา ปเร น โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ น ปาตุกโรติ. โส โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. อยํ โข, คามณิ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ โสรโต โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ.

“しかしながら、村長よ、この世において、ある人は貪欲が捨てられている。貪欲が捨てられているがゆえに、他者を怒らせず、他者から怒らされても怒りをあらわにしない。彼は‘穏やかな者’と呼ばれる。怒りが捨てられている。怒りが捨てられているがゆえに、他者を怒らせず、他者から怒らされても怒りをあらわにしない。彼は‘穏やかな者’と呼ばれる。痴が捨てられている。痴が捨てられているがゆえに、他者を怒らせず、他者から怒らされても怒りをあらわにしない。彼は‘穏やかな者’と呼ばれる。村長よ、これが、この世においてある人が‘穏やかな者、穏やかな者’と呼ばれる原因であり、条件である”

เอวํ วุตฺเต, จณฺโฑ คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา [Pg.494] วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ปฐมํ.

このように言われたとき、チャンダー村長は世尊にこう申し上げた。“素晴らしいことです、世尊よ。素晴らしいことです、世尊よ。世尊よ、あたかも倒れたものを起こすように、隠されたものを開くように、道に迷った者に道を教えるように、あるいは‘目ある者は色を見るだろう’と暗闇の中で灯火を掲げるように、世尊は種々の方法で法を明らかにされました。世尊よ、私は世尊と法と比丘僧伽に帰依いたします。世尊よ、私を、今日より命ある限り帰依した在家信者として受け入れてください”。第一（の経）。

๒. ตาลปุฏสุตฺตํ

2. ターラプタ・スッタ（ターラプタ経）

๓๕๔. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ นฏานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ. มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ทุติยมฺปิ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ นฏานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ. มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ตติยมฺปิ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ นฏานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ?

354. ある時、世尊はラージャガハ（王舎城）のカランダカニヴァーパ（栗鼠飼育場）にあるヴェーฬヴァナ（竹林）に滞在しておられた。そのとき、ターラプタという名の役者の親方が世尊のもとへ赴いた。赴いて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったターラプタ役者の親方は世尊にこう申し上げた。“世尊よ、私は、かつての師や師の師である役者たちが‘舞台の中央や集会の中央において、真実と虚偽によって人々を笑わせ、楽しませる役者は、身体が壊れ死んだ後、パハーサ（歓笑）天の神々の仲間に生まれる’と語るのを聞いてきました。これについて世尊は何と仰せになりますか”。“村長よ、よせ、それを置いておけ。私にそれを問うてはならない”。二度目も、ターラプタ役者の親方は世尊にこう申し上げた。“世尊よ、私は、かつての師や師の師である役者たちが‘舞台の中央や集会の中央において、真実と虚偽によって人々を笑わせ、楽しませる役者は、身体が壊れ死んだ後、パハーサ天の神々の仲間に生まれる’と語るのを聞いてきました。これについて世尊は何と仰せになりますか”。“村長よ、よせ、それを置いておけ。私にそれを問うてはならない”。三度目も、ターラプタ役者の親方は世尊にこう申し上げた。“世尊よ、私は、かつての師や師の師である役者たちが‘舞台の中央や集会の中央において、真実と虚偽によって人々を笑わせ、楽しませる役者は、身体が壊れ死んだ後、パハーサ天の神々の仲間に生まれる’と語るのを聞いてきました。これについて世尊は何と仰せになりますか”。

‘‘อทฺธา โข ตฺยาหํ, คามณิ, น ลภามิ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ, มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’ติ. อปิ จ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. ปุพฺเพ โข, คามณิ, สตฺตา อวีตราคา ราคพนฺธนพทฺธา. เตสํ นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ เย ธมฺมา รชนียา เต อุปสํหรติ ภิยฺโยโสมตฺตาย. ปุพฺเพ โข, คามณิ, สตฺตา อวีตโทสา โทสพนฺธนพทฺธา. เตสํ นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ เย ธมฺมา [Pg.495] โทสนียา เต อุปสํหรติ ภิยฺโยโสมตฺตาย. ปุพฺเพ โข, คามณิ, สตฺตา อวีตโมหา โมหพนฺธนพทฺธา. เตสํ นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ เย ธมฺมา โมหนียา เต อุปสํหรติ ภิยฺโยโสมตฺตาย. โส อตฺตนา มตฺโต ปมตฺโต ปเร มเทตฺวา ปมาเทตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาโส นาม นิรโย ตตฺถ อุปปชฺชติ. สเจ โข ปนสฺส เอวํทิฏฺฐิ โหติ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ, สาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส โข ปนาหํ, คามณิ, ปุริสปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ.

“村主よ、私は確かにあなたに‘村主よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな’と言って（拒もうと）したが、聞き入れられなかった。しかし、あなたに説明しよう。村主よ、かつて衆生は貪欲を離れず、貪欲の絆に縛られている。役者は舞台の中、集いの中で、貪欲を呼び起こすような事柄を、さらに過度に提示する。村主よ、かつて衆生は瞋恚を離れず、瞋恚の絆に縛られている。役者は舞台の中、集いの中で、瞋恚を呼び起こすような事柄を、さらに過度に提示する。村主よ、かつて衆生は愚痴を離れず、愚痴の絆に縛られている。役者は舞台の中、集いの中で、愚痴を呼び起こすような事柄を、さらに過度に提示する。その役者は、自らも酔いしれ放逸となり、他者をも酔わせ放逸にさせることで、身が壊れ死んだ後、‘パハーサ’という名の地獄に生まれる。もし彼が‘舞台の中、集いの中で、真実と虚偽によって人々を笑わせ楽しませる役者は、身が壊れ死んだ後、パハーサという名の神々の仲間に加わる’という見解を持つならば、それは彼の邪見である。村主よ、邪見を持つ者には、地獄か畜生という二つの行先のいずれかがあると、私は説く。”

เอวํ วุตฺเต, ตาลปุโฏ นฏคามณิ, ปโรทิ, อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. ‘‘เอตํ โข ตฺยาหํ, คามณิ, นาลตฺถํ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’’ติ. ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ ยํ มํ ภควา เอวมาห; อปิ จาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพเกหิ อาจริยปาจริเยหิ นเฏหิ ทีฆรตฺตํ นิกโต วญฺจิโต ปลุทฺโธ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. อลตฺถ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน จ ปนายสฺมา ตาลปุโฏ…เป… อรหตํ อโหสีติ. ทุติยํ.

“このように言われたとき、役者の村主ターラプータは泣き、涙を流した。‘村主よ、だから私はあなたに“村主よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな”と言ったのだ。’‘世尊よ、私は世尊が私にこのように仰ったことに対して泣いているのではありません。ただ、世尊よ、私はかつての師や師の師である役者たちに、長い間、欺かれ、騙され、誘惑されてきました。“舞台の中、集いの中で、真実と虚偽によって人々を笑わせ楽しませる役者は、身が壊れ死んだ後、パハーサという名の神々の仲間に加わる”と。世尊よ、素晴らしいことです、世尊よ、素晴らしいことです！ 世尊よ、例えば、倒されたものを起こすように、隠されたものを開くように、道に迷った者に道を教えるように、あるいは“目ある者は形を見るだろう”と暗闇の中で灯火を掲げるように、世尊によって様々な方法で法が明らかにされました。世尊よ、私は世尊に帰依し、法に帰依し、比丘サンガに帰依します。私は世尊のもとで出家し、具足戒を受けたいと思います。’役者の村主ターラプータは、世尊のもとで出家し、具足戒を受けた。そして具足戒を受けて間もなく、尊者ターラプータは……（中略）……阿羅漢の一人となった。第二（の経）。”

๓. โยธาชีวสุตฺตํ

3. “兵士経”

๓๕๕. อถ โข โยธาชีโว คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โยธาชีโว คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ โยธาชีวานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ [Pg.496] อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ทุติยมฺปิ โข…เป… ตติยมฺปิ โข โยธาชีโว คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ โยธาชีวานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ?

355. “その時、兵士の村主が世尊のもとへ赴いた。赴いて……（中略）……一方に座った兵士の村主は、世尊にこう申し上げた。‘世尊よ、私はかつての師や師の師である兵士たちが“戦場で励み努力する兵士を、その励み努力している最中に他者が殺し、命を奪うならば、彼は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる”と語るのを聞いてきました。これについて世尊は何と仰いますか？’‘村主よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな。’二度目も……（中略）……三度目も、兵士の村主は世尊にこう申し上げた。‘世尊よ、私はかつての師や師の師である兵士たちが“戦場で励み努力する兵士を、その励み努力している最中に他者が殺し、命を奪うならば、彼は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる”と語るのを聞いてきました。これについて世尊は何と仰いますか？’

‘‘อทฺธา โข ตฺยาหํ, คามณิ, น ลภามิ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’ติ. อปิ จ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. โย โส, คามณิ, โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตสฺส ตํ จิตฺตํ ปุพฺเพ คหิตํ ทุกฺกฏํ ทุปฺปณิหิตํ – ‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา พชฺฌนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา วา อเหสุํ อิติ วา’ติ. ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ; โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิโต นาม นิรโย ตตฺถ อุปปชฺชตีติ. สเจ โข ปนสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ, สาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส โข ปนาหํ, คามณิ, ปุริสปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ.

“‘村主よ、確かに私はあなたに“村主よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな”と言って（拒もうと）したが、聞き入れられなかった。しかし、あなたに説明しよう。村主よ、戦場で励み努力する兵士のその心は、以前から“これらの衆生が殺され、縛られ、断たれ、滅ぼされ、あるいは存在しなくなれ”と、誤って捉えられ、悪く働き、悪く置かれている。その励み努力している最中に、他者が彼を殺し、命を奪うならば、彼は身が壊れ死んだ後、“パラジタ”という名の地獄に生まれる。もし彼が“戦場で励み努力する兵士を、その励み努力している最中に他者が殺し、命を奪うならば、彼は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる”という見解を持つならば、それは彼の邪見である。村主よ、邪見を持つ者には、地獄か畜生という二つの行先のいずれかがあると、私は説く。’”

เอวํ วุตฺเต, โยธาชีโว คามณิ ปโรทิ, อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. ‘‘เอตํ โข ตฺยาหํ, คามณิ, นาลตฺถํ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’’ติ. ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ ยํ มํ ภควา เอวมาห; อปิจาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพเกหิ อาจริยปาจริเยหิ โยธาชีเวหิ ทีฆรตฺตํ นิกโต วญฺจิโต ปลุทฺโธ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ตติยํ.

このように言われたとき、戦士の村長（ヨウダージーヴォ・ガーマニ）は泣き、涙を流しました。“村長よ、私は‘村長よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな’と言って、あなたに（答えることを）許さなかったではないか”。“世尊よ、私は、世尊がこのように仰ったことについて泣いているのではありません。しかし、世尊よ、私は長い間、かつての師や師の師である戦士たちによって、‘戦場で励み、努力する戦士が、その励み努力している最中に他者に殺され、命を奪われるなら、その者は身が壊れ死んだ後、パラジタ（敗北者）という名の神々の仲間に加わる’と欺かれ、騙され、誘惑されてきました。素晴らしいことです、世尊よ。……今日より命ある限り、帰依した受戒の信徒（ウパーサカ）として私を認めてください”。第三（の経）。

๔. หตฺถาโรหสุตฺตํ

4. 象乗師経（ハッターローハ・スッタ）

๓๕๖. อถ [Pg.497] โข หตฺถาโรโห คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติ. จตุตฺถํ.

356. そのとき、象乗師の村長は世尊のおられる所へ近づきました。近づいて……今日より命ある限り、帰依した受戒の信徒として私を認めてください。第四（の経）。

๕. อสฺสาโรหสุตฺตํ

5. 馬乗師経（アッサーローハ・スッタ）

๓๕๗. อถ โข อสฺสาโรโห คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสฺสาโรโห คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ อสฺสาโรหานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ทุติยมฺปิ โข…เป… ตติยมฺปิ โข อสฺสาโรโห คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ อสฺสาโรหานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ?

357. そのとき、馬乗師の村長は世尊のおられる所へ近づきました。近づいて、一方に座りました。一方に座った馬乗師の村長は、世尊に次のように申し上げました。“世尊よ、私は、かつての師や師の師である馬乗師たちが、‘戦場で励み、努力する馬乗師が、その励み努力している最中に他者に殺され、命を奪われるなら、その者は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる’と語るのを聞いてきました。これについて、世尊は何と仰るでしょうか”。“村長よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな”。二度目も……三度目も、馬乗師の村長は世尊に次のように申し上げました。“世尊よ、私は、かつての師や師の師である馬乗師たちが、‘戦場で励み、努力する馬乗師が、その励み努力している最中に他者に殺され、命を奪われるなら、その者は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる’と語るのを聞いてきました。これについて、世尊は何と仰るでしょうか”。

‘‘อทฺธา โข ตฺยาหํ, คามณิ, น ลภามิ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’ติ. อปิ จ โข ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. โย โส, คามณิ, อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ ตสฺส ตํ จิตฺตํ ปุพฺเพ คหิตํ ทุกฺกฏํ ทุปฺปณิหิตํ – ‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา พชฺฌนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา อเหสุํ อิติ วา’ติ. ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิโต นาม นิรโย ตตฺถ อุปปชฺชติ. สเจ โข ปนสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ, สาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส โข ปนาหํ คามณิ, ปุริสปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ.

“村長よ、確かに私は‘村長よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな’と言って、あなたに（答えることを）許さなかった。しかし、あなたに説明しよう。村長よ、戦場で励み、努力する馬乗師は、以前から‘これらの生き物たちが殺され、縛られ、断たれ、滅び、いなくなれ’という、誤って捉えられ、誤って向けられた、悪しき心を持っている。その者が励み努力している最中に他者に殺され、命を奪われるなら、その者は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の地獄に生まれる。しかし、もし彼が‘戦場で励み、努力する馬乗師が、その励み努力している最中に他者に殺され、命を奪われるなら、その者は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる’という見解を持っているならば、それは彼の邪見である。村長よ、邪見を持つ者には、地獄か畜生という二つの行く末（趣）のいずれかがあると、私は説く”。

เอวํ [Pg.498] วุตฺเต, อสฺสาโรโห คามณิ ปโรทิ, อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. ‘‘เอตํ โข ตฺยาหํ, คามณิ, นาลตฺถํ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’’ติ. ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ ยํ มํ ภควา เอวมาห. อปิจาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพเกหิ อาจริยปาจริเยหิ อสฺสาโรเหหิ ทีฆรตฺตํ นิกโต วญฺจิโต ปลุทฺโธ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ปญฺจมํ.

このように言われたとき、馬乗師の村長は泣き、涙を流しました。“村長よ、私は‘村長よ、もうよい、それを置け。私にそれを問うな’と言って、あなたに（答えることを）許さなかったではないか”。“世尊よ、私は、世尊がこのように仰ったことについて泣いているのではありません。しかし、世尊よ、私は長い間、かつての師や師の師である馬乗師たちによって、‘戦場で励み、努力する馬乗師が、その励み努力している最中に他者に殺され、命を奪われるなら、その者は身が壊れ死んだ後、パラジタという名の神々の仲間に加わる’と欺かれ、騙され、誘惑されてきました。素晴らしいことです、世尊よ。……今日より命ある限り、帰依した受戒の信徒として私を認めてください”。第五（の経）。

๖. อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตํ

6. アシバンダカプッタ経（アシバンダカプッタ・スッタ）

๓๕๘. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘พฺราหฺมณา, ภนฺเต, ปจฺฉา ภูมกา กามณฺฑลุกา เสวาลมาลิกา อุทโกโรหกา อคฺคิปริจารกา. เต มตํ กาลงฺกตํ อุยฺยาเปนฺติ นาม สญฺญาเปนฺติ นาม สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺติ. ภควา ปน, ภนฺเต, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปโหติ ตถา กาตุํ ยถา สพฺโพ โลโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ.

358. ある時、世尊はナーランダーのパーワーリカーのマンゴー園に滞在しておられました。そのとき、アシバンダカの息子である村長が世尊のおられる所へ近づきました。近づいて、世尊を礼拝し、一方に座りました。一方に座ったアシバンダカの息子である村長は、世尊に次のように申し上げました。“世尊よ、西方の、水瓶を携え、藻の冠を戴き、水に入り、火を供養するバラモンたちがいます。彼らは死者を（天へ）送り出し、導き、天界へ至らせると言います。世尊よ、阿羅漢であり正自覚者である世尊は、全世界の人々が身が壊れ死んだ後、善趣、天界に生まれるようにすることができるのでしょうか”。“村長よ、それならば、このことについてあなたに問い返そう。あなたが思う通りに答えなさい”。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“村長よ、あなたはどう思いますか。ここに、殺生をし、盗みを働き、不道徳な性関係を持ち、嘘をつき、中傷し、粗暴な言葉を吐き、無駄口を叩き、貪欲で、悪意に満ち、邪見を持つ者がいるとします。多くの人々が集まり、合掌して彼を囲み、‘この者が身壊れて死後、善趣、天界に生まれますように’と祈り、称え、懇願し続けたとしましょう。村長よ、あなたはどう思いますか。その者は、多くの人々の祈りや称賛、あるいは合掌して懇願し続けることによって、身壊れて死後、善趣、天界に生まれることがあるでしょうか。”“いいえ、尊師よ、そのようなことはありません。”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส มหตึ ปุถุสิลํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย [Pg.499] ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อุมฺมุชฺช, โภ ปุถุสิเล, อุปฺลว, โภ ปุถุสิเล, ถลมุปฺลว, โภ ปุถุสิเล’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ สา ปุถุสิลา มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา อุมฺมุชฺเชยฺย วา อุปฺลเวยฺย วา ถลํ วา อุปฺลเวยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก. กิญฺจาปิ ตํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’’’ติ, อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย.

“村長よ、例えば、ある人が大きな岩を深い湖に投げ入れたとします。多くの人々が集まり、合掌してその岩を囲み、‘おお、大きな岩よ、浮き上がれ。おお、大きな岩よ、浮かんでおれ。おお、大きな岩よ、岸へ浮かんでこい’と祈り、称え、懇願し続けたとしましょう。村長よ、あなたはどう思いますか。その大きな岩は、多くの人々の祈りや称賛、あるいは合掌して懇願し続けることによって、浮き上がったり、浮かんだり、岸へ浮かんでくることがあるでしょうか。”“いいえ、尊師よ、そのようなことはありません。”“村長よ、それと同じように、殺生をし、盗みを働き、不道徳な性関係を持ち、嘘をつき、中傷し、粗暴な言葉を吐き、無駄口を叩き、貪欲で、悪意に満ち、邪見を持つ者がいるとします。たとえ多くの人々が集まり、合掌して彼を囲み、‘この者が身壊れて死後、善趣、天界に生まれますように’と祈り、称え、懇願し続けたとしても、その者は身壊れて死後、悪趣、堕処、地獄に生まれるのです。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต มุสาวาทา ปฏิวิรโต ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิโก. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“村長よ、あなたはどう思いますか。ここに、殺生を離れ、盗みを離れ、不道徳な性関係を離れ、嘘を離れ、中傷を離れ、粗暴な言葉を離れ、無駄口を離れ、無貪で、慈しみの心を持ち、正見を持つ者がいるとします。多くの人々が集まり、合掌して彼を囲み、‘この者が身壊れて死後、悪趣、堕処、地獄に生まれますように’と祈り、称え、懇願し続けたとしましょう。村長よ、あなたはどう思いますか。その者は、多くの人々の祈りや称賛、あるいは合掌して懇願し続けることによって、身壊れて死後、悪趣、堕処、地獄に生まれることがあるでしょうか。”“いいえ、尊師よ、そのようなことはありません。”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส สปฺปิกุมฺภํ วา เตลกุมฺภํ วา คมฺภีเร อุทกรหเท โอคาเหตฺวา ภินฺเทยฺย. ตตฺร ยาสฺส สกฺขรา วา กฐลา วา สา อโธคามี อสฺส; ยญฺจ ขฺวสฺส ตตฺร สปฺปิ วา เตลํ วา ตํ อุทฺธํ คามิ อสฺส. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘โอสีท, โภ สปฺปิเตล, สํสีท, โภ สปฺปิเตล, อโธ คจฺฉ, โภ สปฺปิเตลา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ [Pg.500] นุ ตํ สปฺปิเตลํ มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา โอสีเทยฺย วา สํสีเทยฺย วา อโธ วา คจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต, มุสาวาทา ปฏิวิรโต, ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต, ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต, สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต, อนภิชฺฌาลุ, อพฺยาปนฺนจิตฺโต, สมฺมาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ ตํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ, อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

“村長よ、例えば、ある人がバターの瓶や油の瓶を深い湖に沈めて割ったとします。そこにある石くれや破片は沈んでいきますが、そこにあるバターや油は浮き上がります。多くの人々が集まり、合掌してそのバターや油を囲み、‘おお、バターと油よ、沈め。おお、バターと油よ、深く沈め。おお、バターと油よ、下へ行け’と祈り、称え、懇願し続けたとしましょう。村長よ、あなたはどう思いますか。そのバターや油は、多くの人々の祈りや称賛、あるいは合掌して懇願し続けることによって、沈んだり、深く沈んだり、下へ行ったりすることがあるでしょうか。”“いいえ、尊師よ、そのようなことはありません。”“村長よ、それと同じように、殺生を離れ、盗みを離れ、不道徳な性関係を離れ、嘘を離れ、中傷を離れ、粗暴な言葉を離れ、無駄口を離れ、無貪で、慈しみの心を持ち、正見を持つ者がいるとします。たとえ多くの人々が集まり、合掌して彼を囲み、‘この者が身壊れて死後、悪趣、堕処、地獄に生まれますように’と祈り、称え、懇願し続けたとしても、その者は身壊れて死後、善趣、天界に生まれるのです。”このように言われたとき、アシバンダカの息子である村長は世尊にこのように申し上げた。“素晴らしいことです、尊師よ。……今日より、私は命ある限り帰依した信徒（ウパーサカ）として受け入れてください。”第六の経。

๗. เขตฺตูปมสุตฺตํ

7. 田地の譬えの経

๓๕๙. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นนุ, ภนฺเต, ภควา สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตี’’ติ? ‘‘เอวํ, คามณิ, ตถาคโต สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตี’’ติ. ‘‘อถ กิญฺจรหิ, ภนฺเต, ภควา เอกจฺจานํ สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสติ, เอกจฺจานํ โน ตถา สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ? ‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺสุ กสฺสกสฺส คหปติโน ตีณิ เขตฺตานิ – เอกํ เขตฺตํ อคฺคํ, เอกํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ, เอกํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมิ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อสุ กสฺสโก คหปติ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตุกาโม กตฺถ ปฐมํ ปติฏฺฐาเปยฺย, ยํ วา อทุํ เขตฺตํ อคฺคํ, ยํ วา อทุํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ, ยํ วา อทุํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมี’’ติ? ‘‘อสุ, ภนฺเต, กสฺสโก คหปติ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตุกาโม ยํ อทุํ เขตฺตํ อคฺคํ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺย[Pg.501]. ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ยํ อทุํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺย. ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ยํ อทุํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมิ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺยปิ, โนปิ ปติฏฺฐาเปยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? อนฺตมโส โคภตฺตมฺปิ ภวิสฺสตี’’ติ.

359. ある時、世尊はナーランダーのパーワーリカーのマンゴー園に滞在しておられた。その時、アシバンダカの息子である村長が世尊のもとへ近づいた。近づいて世尊に礼拝し、一方に座った。一方に座ったアシバンダカの息子である村長は、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、世尊は一切の生きとし生けるものの利益を願い、憐れみをもって過ごしておられるのではありませんか？”“その通りだ、村長よ。如来は一切の生きとし生けるものの利益を願い、憐れみをもって過ごしている。”“世尊よ、それならば、なぜ世尊はある人々には恭しく法を説き、ある人々にはそのように恭しく法を説かないのでしょうか？”“村長よ、それならば、この点についてお前に尋ねよう。お前が好むように答えなさい。村長よ、どう思うか。ここに、ある農夫の長者に三つの田畑があるとしよう。一つの田畑は最上であり、一つの田畑は中ほどであり、一つの田畑は劣った、硬く、塩分を含んだ、質の悪い土地である。村長よ、どう思うか。その農夫の長者が種を蒔こうとする時、最上の田畑、中ほどの田畑、劣った硬く塩分を含んだ質の悪い田畑のうち、どこに最初に蒔くだろうか？”“世尊よ、その農夫の長者が種を蒔こうとするなら、最上の田畑に最初に蒔くでしょう。そこに蒔いた後で、中ほどの田畑に蒔くでしょう。そこに蒔いた後で、劣った硬く塩分を含んだ質の悪い田畑には、蒔くこともあれば、蒔かないこともあるでしょう。それはなぜかと言えば、少なくとも牛の餌にはなるだろうからです。”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ยํ อทุํ เขตฺตํ อคฺคํ; เอวเมว มยฺหํ ภิกฺขุภิกฺขุนิโย. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, ยํ อทุํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ; เอวเมว มยฺหํ อุปาสกอุปาสิกาโย. เตสํ ปาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, ยํ อทุํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมิ; เอวเมว มยฺหํ อญฺญติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา. เตสํ ปาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อปฺเปว นาม เอกํ ปทมฺปิ อาชาเนยฺยุํ ตํ เนสํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ.

“村長よ、例えば、あの最上の田畑のようなものは、私の比丘と比丘尼たちである。彼らに私は、初めも良く、中ほども良く、終わりも良い、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明らかにする。それはなぜか。村長よ、彼らは私を島とし、私を隠れ家とし、私を保護者とし、私を拠り所として過ごしているからである。村長よ、例えば、あの中ほどの田畑のようなものは、私の優婆塞と優婆夷たちである。彼らにも私は、初めも良く、中ほども良く、終わりも良い、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明らかにする。それはなぜか。村長よ、彼らもまた私を島とし、私を隠れ家とし、私を保護者とし、私を拠り所として過ごしているからである。村長よ、例えば、あの劣った硬く塩分を含んだ質の悪い田畑のようなものは、私の教えの外にある他の教えを持つ沙門、バラモン、遍歴行者たちである。彼らにも私は、初めも良く、中ほども良く、終わりも良い、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明らかにする。それはなぜか。彼らがたった一句でも理解するならば、それが彼らにとって長い年月の間、利益と幸せになるであろうからだ。”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริสสฺส ตโย อุทกมณิกา – เอโก อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี, เอโก อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี, เอโก อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อสุ ปุริโส อุทกํ นิกฺขิปิตุกาโม กตฺถ ปฐมํ นิกฺขิเปยฺย, โย วา โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี, โย วา โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี, โย วา โส อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี’’ติ? ‘‘อสุ, ภนฺเต, ปุริโส อุทกํ นิกฺขิปิตุกาโม, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี ตตฺถ นิกฺขิเปยฺย, ตตฺถ นิกฺขิปิตฺวา, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี ตตฺถ นิกฺขิเปยฺย, ตตฺถ นิกฺขิปิตฺวา, โย โส อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี ตตฺถ นิกฺขิเปยฺยปิ, โนปิ นิกฺขิเปยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? อนฺตมโส ภณฺฑโธวนมฺปิ ภวิสฺสตี’’ติ.

“村長よ、例えば、ある男に三つの大きな水瓶があるとしよう。一つの水瓶は穴がなく、漏れず、滲み出ない。一つの水瓶は穴はないが、漏れ、滲み出る。一つの水瓶は穴があり、漏れ、滲み出る。村長よ、どう思うか。その男が水を入れようとする時、穴がなく漏れず滲み出ない水瓶、穴はないが漏れ滲み出る水瓶、穴があり漏れ滲み出る水瓶のうち、どこに最初に水を入れるだろうか？”“世尊よ、その男が水を入れようとするなら、穴がなく漏れず滲み出ない水瓶に最初に入れるでしょう。そこに入れた後で、穴はないが漏れ滲み出る水瓶に入れるでしょう。そこに入れた後で、穴があり漏れ滲み出る水瓶には、入れることもあれば、入れないこともあるでしょう。それはなぜかと言えば、少なくとも物を洗うための水にはなるだろうからです。”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี; เอวเมว มยฺหํ ภิกฺขุภิกฺขุนิโย. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ [Pg.502] สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี; เอวเมว มยฺหํ อุปาสกอุปาสิกาโย. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, โย โส อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี; เอวเมว มยฺหํ อญฺญติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อปฺเปว นาม เอกํ ปทมฺปิ อาชาเนยฺยุํ, ตํ เนสํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. สตฺตมํ.

“村主よ、例えば、穴がなく、水が漏れず、染み出さない水瓶があるとする。私の比丘・比丘尼たちも同様である。私は彼らに、初めに良く、中ほどに良く、終わりに良い、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明示する。それはなぜか。村主よ、彼らは私を島（拠り所）とし、私を隠れ家とし、私を保護とし、私を帰依処として住んでいるからである。村主よ、例えば、穴はないが、水が漏れ、染み出す水瓶があるとする。私の優婆塞・優婆夷たちも同様である。私は彼らに、初めに良く、中ほどに良く、終わりに良い、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明示する。それはなぜか。村主よ、彼らは私を島とし、私を隠れ家とし、私を保護とし、私を帰依処として住んでいるからである。村主よ、例えば、穴があり、水が漏れ、染み出す水瓶があるとする。他の教えの沙門・バラモン・遍歴者たちも同様である。私は彼らに、初めに良く、中ほどに良く、終わりに良い、意味と文彩を備えた法を説き、全く円満で清浄な梵行を明示する。それはなぜか。たとえ一語であっても彼らが理解するならば、それは彼らにとって長い年月の利益と幸福となるからである”。このように言われたとき、アシバンダカの息子である村主は世尊にこう言った。“素晴らしいことです、世尊よ。……今日より、命ある限り帰依した優婆塞として、私を認めてください”。第七の経。

๘. สงฺขธมสุตฺตํ

8. 貝吹き経

๓๖๐. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ นิคณฺฐสาวโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ ภควา เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, คามณิ, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ? ‘‘เอวํ โข, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘โย โกจิ ปาณํ อติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ มุสา ภณติ สพฺโพ, โส อาปายิโก เนรยิโก. ยํพหุลํ ยํพหุลํ วิหรติ, เตน เตน นียตี’ติ. เอวํ โข, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ, เตน เตน นียติ’, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

360. ある時、世尊はナーランダーのパーワーリカーのマンゴー園に住しておられた。その時、ニガンダの弟子であるアシバンダカの息子、村主が世尊のもとへやって来た。やって来て、一方に座った。一方に座ったアシバンダカの息子、村主に世尊はこう言われた。“村主よ、ニガンダ・ナータプッタはどのように弟子たちに法を説いているのか”。“世尊よ、ニガンダ・ナータプッタはこのように弟子たちに法を説いています。‘誰であれ生き物を殺す者は、すべて悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者となる。誰であれ与えられていないものを取る者は、すべて悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者となる。誰であれ諸々の欲において邪らな行いをする者は、すべて悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者となる。誰であれ偽りを言う者は、すべて悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者となる。多く行っていること、頻繁に行っていることによって、人は導かれる’と。世尊よ、このようにニガンダ・ナータプッタは弟子たちに法を説いています”。“村主よ、‘多く行っていること、頻繁に行っていることによって導かれる’というのであれば、ニガンダ・ナータプッタの言葉に従えば、誰も悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者にはならないことになる”。

‘‘ตํ [Pg.503] กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส ปาณมติปาเตติ, ยํ วา โส ปาณํ นาติปาเตตี’’ติ? ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส ปาณาติปาตี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, อปฺปตโร โส สมโย ยํ โส ปาณมติปาเตติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย ยํ โส ปาณํ นาติปาเตตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“村主よ、あなたはどう思うか。夜であれ昼であれ、時と場合に応じて生き物を殺す者がいるとして、彼が生き物を殺している時間と、生き物を殺していない時間とでは、どちらが多いだろうか”。“世尊よ、夜であれ昼であれ、時と場合に応じて生き物を殺す者がいるとしても、彼が生き物を殺している時間はわずかであり、むしろ、彼が生き物を殺していない時間の方がはるかに多いです”。“村主よ、‘多く行っていること、頻繁に行っていることによって導かれる’というのであれば、ニガンダ・ナータプッタの言葉に従えば、誰も悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者にはならないことになる”。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส อทินฺนาทายี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส อทินฺนํ อาทิยติ, ยํ วา โส อทินฺนํ นาทิยตี’’ติ. ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส อทินฺนาทายี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย อปฺปตโร โส สมโย, ยํ โส อทินฺนํ อาทิยติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย, ยํ โส อทินฺนํ นาทิยตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“村主よ、あなたはどう思うか。夜であれ昼であれ、時と場合に応じて与えられていないものを取る者がいるとして、彼が与えられていないものを取っている時間と、与えられていないものを取っていない時間とでは、どちらが多いだろうか”。“世尊よ、夜であれ昼であれ、時と場合に応じて与えられていないものを取る者がいるとしても、彼が与えられていないものを取っている時間はわずかであり、むしろ、彼が与えられていないものを取っていない時間の方がはるかに多いです”。“村主よ、‘多く行っていること、頻繁に行っていることによって導かれる’というのであれば、ニガンダ・ナータプッタの言葉に従えば、誰も悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者にはならないことになる”。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส กาเมสุมิจฺฉาจารี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, ยํ วา โส กาเมสุ มิจฺฉา น จรตี’’ติ? ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส กาเมสุมิจฺฉาจารี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, อปฺปตโร โส สมโย ยํ โส กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย, ยํ โส กาเมสุ มิจฺฉา น จรตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“村主よ、あなたはどう思うか。夜であれ昼であれ、時と場合に応じて諸々の欲において邪らな行いをする者がいるとして、彼が邪らな行いをしている時間と、邪らな行いをしていない時間とでは、どちらが多いだろうか”。“世尊よ、夜であれ昼であれ、時と場合に応じて邪らな行いをする者がいるとしても、彼が邪らな行いをしている時間はわずかであり、むしろ、彼が邪らな行いをしていない時間の方がはるかに多いです”。“村主よ、‘多く行っていること、頻繁に行っていることによって導かれる’というのであれば、ニガンダ・ナータプッタの言葉に従えば、誰も悪趣に落ちる者、地獄に落ちる者にはならないことになる”。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส มุสาวาที รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส มุสา ภณติ, ยํ วา โส มุสา น ภณตี’’ติ? ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส มุสาวาที รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย[Pg.504], อปฺปตโร โส สมโย, ยํ โส มุสา ภณติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย, ยํ โส มุสา น ภณตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“村主（ガーマニ）よ、どう思うか。夜であれ昼であれ、時と場合によって嘘をつく者がいるとして、彼が嘘をつく時間と、嘘をつかない時間とでは、どちらの方が多いだろうか。”“世尊よ、夜であれ昼であれ、時と場合によって嘘をつく者がいたとしても、彼が嘘をつく時間は少なく、むしろ嘘をつかない時間の方がはるかに多いでしょう。”“村主よ、‘人が頻繁に行うことによって、その人は（運命へと）導かれる’と言うが、もしそうであるならば、ニガンダ・ナータプッタの言葉に従えば、悪道や地獄に落ちる者は一人もいなくなるだろう。”

‘‘อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ – ‘โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก’ติ. ตสฺมึ โข ปน, คามณิ, สตฺถริ สาวโก อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ. อตฺถิ โข ปน มยา ปาโณ อติปาติโต, อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโกติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ. อตฺถิ โข ปน มยา อทินฺนํ อาทินฺนํ อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโกติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก’ติ. อตฺถิ โข ปน มยา กาเมสุ มิจฺฉา จิณฺณํ. ‘อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโก’ติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ. อตฺถิ โข ปน มยา มุสา ภณิตํ. ‘อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโก’ติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย.

“村主よ、この世にある師がいて、次のような説をなし、次のような見解を持っている。‘生き物を殺す者は誰であれ、すべて悪道に落ち、地獄に至る。与えられていないものを取る者は誰であれ、すべて悪道に落ち、地獄に至る。諸々の欲において邪らな行いをする者は誰であれ、すべて悪道に落ち、地獄に至る。嘘をつく者は誰であれ、すべて悪道に落ち、地獄に至る’と。村主よ、ある弟子がその師を深く信奉しているとする。彼はこう考える。‘私の師は、生き物を殺す者は誰であれ悪道に落ち、地獄に至ると説き、そのように見なしている。ところで、私は生き物を殺したことがある。だから、私もまた悪道に落ち、地獄に至る者なのだ’という見解を持つようになる。村主よ、その言葉を捨てず、その心を捨てず、その見解を放棄しなければ、あたかも運ばれてきた荷が置かれるかのように、その通りに地獄に投げ込まれる。私の師は、与えられていないものを取る者は誰であれ悪道に落ち、地獄に至ると説き、そのように見なしている。ところで、私は与えられていないものを取ったことがある。だから、私もまた悪道に落ち、地獄に至る者なのだという見解を持つようになる。村主よ、その言葉を捨てず、その心を捨てず、その見解を放棄しなければ、あたかも運ばれてきた荷が置かれるかのように、その通りに地獄に投げ込まれる。私の師は、諸々の欲において邪らな行いをする者は誰であれ悪道に落ち、地獄に至ると説き、そのように見なしている。ところで、私は邪らな行いをしたことがある。だから、私もまた悪道に落ち、地獄に至る者なのだという見解を持つようになる。村主よ、その言葉を捨てず、その心を捨てず、その見解を放棄しなければ、あたかも運ばれてきた荷が置かれるかのように、その通りに地獄に投げ込まれる。私の師は、嘘をつく者は誰であれ悪道に落ち、地獄に至ると説き、そのように見なしている。ところで、私は嘘をついたことがある。だから、私もまた悪道に落ち、地獄に至る者なのだという見解を持つようになる。村主よ、その言葉を捨てず、その心を捨てず、その見解を放棄しなければ、あたかも運ばれてきた荷が置かれるかのように、その通りに地獄に投げ込まれる。”

‘‘อิธ [Pg.505] ปน, คามณิ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อเนกปริยาเยน ปาณาติปาตํ ครหติ วิครหติ, ‘ปาณาติปาตา วิรมถา’ติ จาห. อทินฺนาทานํ ครหติ วิครหติ, ‘อทินฺนาทานา วิรมถา’ติ จาห. กาเมสุมิจฺฉาจารํ ครหติ, วิครหติ ‘กาเมสุมิจฺฉาจารา วิรมถา’ติ จาห. มุสาวาทํ ครหติ วิครหติ ‘มุสาวาทา วิรมถา’ติ จาห. ตสฺมึ โข ปน, คามณิ, สตฺถริ สาวโก อภิปฺปสนฺโน โหติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ภควา โข อเนกปริยาเยน ปาณาติปาตํ ครหติ วิครหติ, ปาณาติปาตา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา ปาโณ อติปาติโต ยาวตโก วา ตาวตโก วา. โย โข ปน มยา ปาโณ อติปาติโต ยาวตโก วา ตาวตโก วา, ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ. น เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว ปาณาติปาตํ ปชหติ. อายติญฺจ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“しかしながら村主よ、この世に如来、応供、正等覚者、明行足、善逝、世間解、無上士、調御丈夫、天人師、仏、世尊が出現する。彼は、様々な方法で殺生を非難し、排斥し、‘殺生から離れなさい’と説く。盗みを非難し、排斥し、‘盗みから離れなさい’と説く。邪らな淫行を非難し、排斥し、‘邪らな淫行から離れなさい’と説く。嘘を非難し、排斥し、‘嘘から離れなさい’と説く。村主よ、ある弟子がその師を深く信奉しているとする。彼は次のように省みる。‘世尊は様々な方法で殺生を非難し、排斥し、殺生から離れなさいと説かれた。しかし、私はいくらかの生き物を殺してしまった。私が生き物を殺したことは、良くないことであり、正しいことではない。しかし、もし私がそのことで後悔したとしても、その悪業がなされなかったことになるわけではない’と。彼はこのように考えて、その殺生を捨て去り、将来にわたって殺生を慎むようになる。このようにして、彼のその悪業は捨てられ、その悪業を乗り越えるのである。”

‘‘‘ภควา โข อเนกปริยาเยน อทินฺนาทานํ ครหติ วิครหติ, อทินฺนาทานา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา อทินฺนํ อาทินฺนํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา. ยํ โข ปน มยา อทินฺนํ อาทินฺนํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ, น เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว อทินฺนาทานํ ปชหติ. อายติญฺจ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“‘世尊は様々な方法で盗みを非難し、排斥し、盗みから離れなさいと説かれた。しかし、私はいくらかの与えられていないものを取ってしまった。私が与えられていないものを取ったことは、良くないことであり、正しいことではない。しかし、もし私がそのことで後悔したとしても、その悪業がなされなかったことになるわけではない’と。彼はこのように考えて、その盗みを捨て去り、将来にわたって盗みを慎むようになる。このようにして、彼のその悪業は捨てられ、その悪業を乗り越えるのである。”

‘‘‘ภควา โข ปน อเนกปริยาเยน กาเมสุมิจฺฉาจารํ ครหติ วิครหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา กาเมสุ มิจฺฉา จิณฺณํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา. ยํ โข ปน มยา กาเมสุ มิจฺฉา จิณฺณํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ, น [Pg.506] เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปชหติ, อายติญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“世尊は実に、さまざまな方法で、欲における邪行（不道徳な性関係）を非難し、厳しく叱責し、‘欲における邪行を慎みなさい’と説かれました。私は、これこれの程度に、欲における邪行を行ってしまいました。私が欲において邪行を行ったことは、良くないことであり、善いことではありません。しかし、もし私がそのことによって後悔したとしても、その悪業がなされなかったことになるわけではありません’と。彼はこのように省察して、その欲における邪行を捨て、将来にわたって欲における邪行を慎むようになります。このようにして、その悪業の放棄がなされ、その悪業の超越がなされるのです。

‘‘‘ภควา โข ปน อเนกปริยาเยน มุสาวาทํ ครหติ วิครหติ, มุสาวาทา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา มุสา ภณิตํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา. ยํ โข ปน มยา มุสา ภณิตํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ, น เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว มุสาวาทํ ปชหติ, อายติญฺจ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“世尊は実に、さまざまな方法で、嘘をつくこと（妄語）を非難し、厳しく叱責し、‘嘘をつくことを慎みなさい’と説かれました。私は、これこれの程度に、嘘をついてしまいました。私が嘘をついたことは、良くないことであり、善いことではありません。しかし、もし私がそのことによって後悔したとしても、その悪業がなされなかったことになるわけではありません’と。彼はこのように省察して、その嘘をつくことを捨て、将来にわたって嘘をつくことを慎むようになります。このようにして、その悪業の放棄がなされ、その悪業の超越がなされるのです。

‘‘โส ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ. กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ. มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ. ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ. ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ. สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ. อภิชฺฌํ ปหาย อนภิชฺฌาลุ โหติ. พฺยาปาทปฺปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ.

彼は、殺生を捨てて、殺生を慎む者となります。与えられていないものを取ることを捨てて、不盗を貫く者となります。欲における邪行を捨てて、欲における邪行を慎む者となります。嘘をつくことを捨てて、嘘をつくことを慎む者となります。中傷する言葉（離間語）を捨てて、中傷する言葉を慎む者となります。粗暴な言葉（悪口）を捨てて、粗暴な言葉を慎む者となります。無益なお喋り（綺語）を捨てて、無益なお喋りを慎む者となります。貪欲を捨てて、無貪の者となります。悪意による害心を捨てて、害心のない心を持つ者となります。邪見を捨てて、正見を持つ者となります。

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย; เอวเมว โข, คามณิ, เอวํ ภาวิตาย เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา เอวํ พหุลีกตาย ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ, น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ.

村長よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、害心を離れ、惑わされることなく、正知を保ち、正念を具えて、慈しみに満ちた心をもって、一つの方向を（慈しみで）満たして住みます。同様に、第二、第三、第四の方向も。このように、上、下、横、すべての場所において、すべてを自分自身のように、全世界を、広大で、比類なく、無量で、怨みなく、苦悩のない、慈しみに満ちた心をもって満たして住みます。村長よ、例えば、力強い法螺貝吹きが、苦もなく四方に（音を）知らせるように、村長よ、このように慈しみの心による解脱を修習し、多作するならば、限定された（欲界の）業は、そこ（色界の業）に残ることはなく、そこに留まることもありません。

‘‘ส [Pg.507] โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป…. อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย; เอวเมว โข, คามณิ, เอวํ ภาวิตาย อุเปกฺขาย เจโตวิมุตฺติยา เอวํ พหุลีกตาย ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตี’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

村長よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、害心を離れ、惑わされることなく、正知を保ち、正念を具えて、憐れみ（悲）に満ちた心をもって……（中略）……喜び（喜）に満ちた心をもって……（中略）……平静（捨）に満ちた心をもって、一つの方向を満たして住みます。同様に、第二、第三、第四の方向も。このように、上、下、横、すべての場所において、すべてを自分自身のように、全世界を、広大で、比類なく、無量で、怨みなく、苦悩のない、平静に満ちた心をもって満たして住みます。村長よ、例えば、力強い法螺貝吹きが、苦もなく四方に知らせるように、村長よ、このように平静の心による解脱を修習し、多作するならば、限定された業は、そこに残ることはなく、そこに留まることもありません”と。このように説かれたとき、アシバンダカの息子である村長は、世尊に次のように申し上げた。“素晴らしいことです、世尊よ。素晴らしいことです、世尊よ。……（中略）……世尊よ、私を、今日より命ある限り帰依した門徒（ウパーサカ）として受け入れてください”。第八（の経）。

๙. กุลสุตฺตํ

9. クーラ・スッタ（家系経）

๓๖๑. เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน นาฬนฺทา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน.

361. ある時、世尊は多くの比丘衆とともにコーサラ国を遊行され、ナーランダーに到着されました。そこで世尊は、ナーランダーのパーワーリカーのマンゴー園に滞在されました。

เตน โข ปน สมเยน นาฬนฺทา ทุพฺภิกฺขา โหติ ทฺวีหิติกา เสตฏฺฐิกา สลากาวุตฺตา. เตน โข ปน สมเยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต นาฬนฺทายํ ปฏิวสติ มหติยา นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ นิคณฺฐสาวโก เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, คามณิ, สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปหิ. เอวํ เต กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉิสฺสติ – ‘อสิพนฺธกปุตฺเตน คามณินา สมณสฺส โคตมสฺส เอวํมหิทฺธิกสฺส เอวํมหานุภาวสฺส วาโท อาโรปิโต’’’ติ.

その当時、ナーランダーは飢饉に見舞われ、食糧は乏しく、人々の骨が白く散らばり、配給札によって生活するほどでした。その時、ニガンダ・ナータプッタ（裸形外道の教祖）が、大勢のニガンダの信徒とともにナーランダーに住んでいました。そこで、ニガンダの弟子であるアシバンダカの息子、村長（ガーマニ）が、ニガンダ・ナータプッタのもとへ赴きました。赴いて、ニガンダ・ナータプッタに礼拝し、一方に座りました。一方に座ったアシバンダカ의息子、村長に、ニガンダ・ナータプッタは次のように言いました。“村長よ、行きなさい。修行者ゴータマに論戦を挑みなさい。そうすれば、あなたに素晴らしい名声が広がるでしょう。‘アシバンダカの息子である村長が、これほどまでに大きな神通力と威力を持つ修行者ゴータマに論戦を挑んだ’と”。

‘‘กถํ ปนาหํ, ภนฺเต, สมณสฺส โคตมสฺส เอวํมหิทฺธิกสฺส เอวํมหานุภาวสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ? ‘‘เอหิ ตฺวํ, คามณิ, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา สมณํ โคตมํ เอวํ [Pg.508] วเทหิ – ‘นนุ, ภนฺเต, ภควา อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’ติ? สเจ โข, คามณิ, สมโณ โคตโม เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากโรติ – ‘เอวํ, คามณิ, ตถาคโต อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’ติ, ตเมนํ ตฺวํ เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘อถ กิญฺจรหิ, ภนฺเต, ภควา ทุพฺภิกฺเข ทฺวีหิติเก เสตฏฺฐิเก สลากาวุตฺเต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จรติ? อุจฺเฉทาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อนยาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อุปฆาตาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน’ติ! อิมํ โข เต, คามณิ, สมโณ โคตโม อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ เนว สกฺขติ อุคฺคิลิตุํ, เนว สกฺขติ โอคิลิตุ’’นฺติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

“世尊、私はどのようにして、これほどまでに大きな神通力と威力を備えた沙門ゴータマに論戦を挑むことができるでしょうか。”“来なさい、村長よ。沙門ゴータマのところへ行き、次のように言いなさい。‘世尊、あなたは様々な方法で、在家の人々への慈しみ、擁護、憐れみを称賛しておられるのではありませんか。’と。村長よ、もし沙門ゴータマがそのように問われて、‘村長よ、その通りだ。如来は様々な方法で、在家の人々への慈しみ、擁護、憐れみを称賛している。’と答えたなら、あなたは彼にこう言うのだ。‘世尊、それならばなぜ、世尊は飢饉で食糧が乏しく、人々が死を覚悟し、白骨が散乱し、配給によって命を繋いでいるような時に、大勢の比丘僧伽と共に遊行されるのですか。世尊は家々の断絶のために、家々の不幸のために、家々の破滅のために行動しておられるのですか。’と。村長よ、このように二段構えの質問を投げかけられたなら、沙門ゴータマは吐き出すことも飲み込むこともできなくなるだろう。”“承知いたしました、世尊。”アシバンダカの息子である村長は、ニガンダ・ナータプッタに同意し、席から立ち上がって彼に礼拝し、右回りに回ってから、世尊のおられる場所へと向かった。到着すると、世尊に礼拝して片側に座った。片側に座ったアシバンダカの息子である村長は、世尊に次のように申し上げた。

‘‘นนุ, ภนฺเต, ภควา อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’’ติ? ‘‘เอวํ, คามณิ, ตถาคโต อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’’ติ. ‘‘อถ กิญฺจรหิ, ภนฺเต, ภควา ทุพฺภิกฺเข ทฺวีหิติเก เสตฏฺฐิเก สลากาวุตฺเต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จรติ? อุจฺเฉทาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อนยาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อุปฆาตาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน’’ติ. ‘‘อิโต โส, คามณิ, เอกนวุติกปฺเป ยมหํ อนุสฺสรามิ, นาภิชานามิ กิญฺจิ กุลํ ปกฺกภิกฺขานุปฺปทานมตฺเตน อุปหตปุพฺพํ. อถ โข ยานิ ตานิ กุลานิ อฑฺฒานิ มหทฺธนานิ มหาโภคานิ ปหูตชาตรูปรชตานิ ปหูตวิตฺตูปกรณานิ ปหูตธนธญฺญานิ, สพฺพานิ ตานิ ทานสมฺภูตานิ เจว สจฺจสมฺภูตานิ จ สามญฺญสมฺภูตานิ จ. อฏฺฐ โข, คามณิ, เหตู, อฏฺฐ ปจฺจยา กุลานํ อุปฆาตาย. ราชโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ, โจรโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ, อคฺคิโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ[Pg.509], อุทกโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ, นิหิตํ วา ฐานา วิคจฺฉติ, ทุปฺปยุตฺตา วา กมฺมนฺตา วิปชฺชนฺติ, กุเล วา กุลงฺคาโรติ อุปฺปชฺชติ, โย เต โภเค วิกิรติ วิธมติ วิทฺธํเสติ, อนิจฺจตาเย อฏฺฐมีติ. อิเม โข, คามณิ, อฏฺฐ เหตู, อฏฺฐ ปจฺจยา กุลานํ อุปฆาตาย. อิเมสุ โข, คามณิ, อฏฺฐสุ เหตูสุ, อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ สํวิชฺชมาเนสุ โย มํ เอวํ วเทยฺย – ‘อุจฺเฉทาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อนยาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อุปฆาตาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน’ติ, ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. นวมํ.

“世尊、あなたは様々な方法で、在家の人々への慈しみ、擁護、憐れみを称賛しておられるのではありませんか。”“その通りだ、村長よ。如来は様々な方法で、在家の人々への慈しみ、擁護、憐れみを称賛している。”“世尊、それならばなぜ、世尊は飢饉で食糧が乏しく、人々が死を覚悟し、白骨が散乱し、配給によって命を繋いでいるような時に、大勢の比丘僧伽と共に遊行されるのですか。世尊は家々の断絶のために、家々の不幸のために、家々の破滅のために行動しておられるのですか。”“村長よ、私が思い起こせる限りの過去九十一劫の間、調理された施食を捧げただけで破滅した家を、私は一度も知らない。むしろ、裕福で、多額の財産や資産を持ち、多くの金銀や家財、穀物を有している家々は、すべて布施、真実、そして沙門としての徳によってそうなったのである。村長よ、家々が破滅に至るには八つの原因、八つの条件がある。王によって破滅し、盗賊によって破滅し、火災によって破滅し、水害によって破滅する。あるいは、隠された財宝がその場所から失われ、不適切な事業によって失敗し、あるいは家の中に財産を浪費し散財し破壊する‘家の燃えさし’が現れること。そして八番目は無常そのものである。村長よ、これら八つが家々の破滅の原因であり条件である。村長よ、これら八つの原因や条件が厳然として存在する中で、‘世尊は家々の断絶のために、不幸のために、破滅のために行動している’と言う者がいたなら、その言葉を捨てず、その心を捨てず、その見解を捨てない限り、彼は地獄に投げ込まれることになるだろう。”このように語られたとき、アシバンダカの息子である村長は世尊に申し上げた。“素晴らしいことです、世尊。素晴らしいことです、世尊。……世尊、どうか私を、今日より命ある限り帰依した優婆塞として受け入れてください。”第九の経。

๑๐. มณิจูฬกสุตฺตํ

10. マニチューラカ・スッタ（摩尼珠経）

๓๖๒. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชนฺเตปุเร ราชปริสาย สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, ปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชต’’นฺติ!

362. ある時、世尊は王舎城のカランダカニヴァーパにある竹林に滞在しておられた。その時、王宮の中で集まっていた王の家臣たちの間で、次のような会話が持ち上がった。“釈迦の子らである沙門たちには金銀が許されている。釈迦の子らである沙門たちは金銀を喜び、釈迦の子らである沙門たちは金銀を受け取っている。”

เตน โข ปน สมเยน มณิจูฬโก คามณิ ตสฺสํ ปริสายํ นิสินฺโน โหติ. อถ โข มณิจูฬโก คามณิ ตํ ปริสํ เอตทโวจ – ‘‘มา อยฺโย เอวํ อวจุตฺถ. น กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, น สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นปฺปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นิกฺขิตฺตมณิสุวณฺณา สมณา สกฺยปุตฺติยา อเปตชาตรูปรชตา’’ติ. อสกฺขิ โข มณิจูฬโก คามณิ ตํ ปริสํ สญฺญาเปตุํ. อถ โข มณิจูฬโก คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข มณิจูฬโก คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ราชนฺเตปุเร ราชปริสาย สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, ปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชต’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, อหํ, ภนฺเต, ตํ ปริสํ เอตทโวจํ – ‘มา อยฺโย เอวํ อวจุตฺถ. น กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, น สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นปฺปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา [Pg.510] ชาตรูปรชตํ, นิกฺขิตฺตมณิสุวณฺณา สมณา สกฺยปุตฺติยา อเปตชาตรูปรชตา’ติ. อสกฺขึ ขฺวาหํ, ภนฺเต, ตํ ปริสํ สญฺญาเปตุํ. กจฺจาหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากรมาโน วุตฺตวาที เจว ภควโต โหมิ, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขามิ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรมิ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ?

その時、マニチューラカという村主がその集まりの中に座っていました。そこで、マニチューラカ村主はその集まりの人々にこう言いました。“諸賢よ、そのように言ってはなりません。釈迦の子らである沙門（釈尊の弟子である比丘たち）に金銀は許されていません。釈迦の子らである沙門は金銀を容認しません。釈迦の子らである沙門は金銀を受け取りません。釈迦の子らである沙門は宝石や黄金を捨て置いており、金銀から離れています”。マニチューラカ村主はその集まりの人々を納得させることができました。その後、マニチューラカ村主は世尊のもとへ行き、世尊を礼拝して一方に座りました。一方に座ったマニチューラカ村主は世尊にこう申し上げました。“世尊よ、ここ王宮において、王の家臣たちが集まり座っていた際、このような会話が起こりました。‘釈迦の子らである沙門に金銀は許されている。釈迦の子らである沙門は金銀を容認している。釈迦の子らである沙門は金銀を受け取っている’と。世尊よ、そのように言われた時、私はその集まりの人々にこう言いました。‘諸賢よ、そのように言ってはなりません。釈迦の子らである沙門に金銀は許されていません。釈迦の子らである沙門は金銀を容認しません。釈迦の子らである沙門は金銀を受け取りません。釈迦の子らである沙門は宝石や黄金を捨て置いており、金銀から離れています’と。世尊よ、私はその集まりの人々を納得させることができました。世尊よ、このように答えた私は、世尊の説かれた通りに語る者であり、世尊を事実でないことで誹謗することなく、法にかなった法を説き、また、法にかなったいかなる反論も非難されるべき点に陥ることはないでしょうか”。

‘‘ตคฺฆ ตฺวํ, คามณิ, เอวํ พฺยากรมาโน วุตฺตวาที เจว เม โหสิ, น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขสิ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรสิ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ. น หิ, คามณิ, กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, น สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นปฺปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นิกฺขิตฺตมณิสุวณฺณา สมณา สกฺยปุตฺติยา อเปตชาตรูปรชตา. ยสฺส โข, คามณิ, ชาตรูปรชตํ กปฺปติ, ปญฺจปิ ตสฺส กามคุณา กปฺปนฺติ. ยสฺส ปญฺจ กามคุณา กปฺปนฺติ ( ), เอกํเสเนตํ, คามณิ, ธาเรยฺยาสิ อสฺสมณธมฺโม อสกฺยปุตฺติยธมฺโมติ. อปิ จาหํ, คามณิ, เอวํ วทามิ – ติณํ ติณตฺถิเกน ปริเยสิตพฺพํ, ทารุ ทารุตฺถิเกน ปริเยสิตพฺพํ, สกฏํ สกฏตฺถิเกน ปริเยสิตพฺพํ, ปุริโส ปุริสตฺถิเกน ปริเยสิตพฺโพ. นตฺเววาหํ, คามณิ, เกนจิ ปริยาเยน ‘ชาตรูปรชตํ สาทิตพฺพํ ปริเยสิตพฺพ’นฺติ วทามี’’ติ. ทสมํ.

“村主よ、確かに、そのように答えるあなたは、私の説いた通りに語る者であり、私を事実でないことで誹謗することなく、法にかなった法を説いており、法にかなったいかなる反論も非難されるべき点に陥ることはない。村主よ、実に、釈迦の子らである沙門に金銀は許されていない。釈迦の子らである沙門は金銀を容認しない。釈迦の子らである沙門は金銀を受け取らない。釈迦の子らである沙門は宝石や黄金を捨て置いており、金銀から離れている。村主よ、金銀が許される者には、五つの欲の綱も許される。五つの欲の綱が許される者について、村主よ、あなたは断定的に‘沙門の法ではなく、釈迦の子らの法ではない’と心得なさい。しかしながら、村主よ、私はこう説く。草を必要とする者は草を求めるべきであり、薪を必要とする者は薪を求めるべきであり、車を必要とする者は車を求めるべきであり、人を必要とする者は人を求めるべきである。だが、村主よ、私はどのような方便によっても、‘金銀を容認し、求めるべきである’とは決して説かない”。第十。

๑๑. ภทฺรกสุตฺตํ

11. バドラカ経

๓๖๓. เอกํ สมยํ ภควา มลฺเลสุ วิหรติ อุรุเวลกปฺปํ นาม มลฺลานํ นิคโม. อถ โข ภทฺรโก คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภทฺรโก คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสตู’’ติ. ‘‘อหญฺเจ เต, คามณิ, อตีตมทฺธานํ อารพฺภ [Pg.511] ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสยฺยํ – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ, ตตฺร เต สิยา กงฺขา, สิยา วิมติ. อหํ เจ เต, คามณิ, อนาคตมทฺธานํ อารพฺภ ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสยฺยํ – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ, ตตฺราปิ เต สิยา กงฺขา, สิยา วิมติ. อปิ จาหํ, คามณิ, อิเธว นิสินฺโน เอตฺเถว เต นิสินฺนสฺส ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข ภทฺรโก คามณิ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ –

363. ある時、世尊はマッラ国のウルヴェーラカッパという名のマッラ族の町に滞在しておられました。そこで、バドラカ村主が世尊のもとへ行き、世尊を礼拝して一方に座りました。一方に座ったバドラカ村主は世尊にこう申し上げました。“世尊よ、願わくは、私に苦の生起と消滅を説いてください”。“村主よ、もし私があなたに、過去の時間を対象として‘過去においてはこのようであった’と苦の生起と消滅を説いたなら、そこにはあなたの疑いが生じ、当惑が生じるかもしれません。村主よ、もし私があなたに、未来の時間を対象として‘未来においてはこのようになるだろう’と苦の生起と消滅を説いたなら、そこでもあなたの疑いが生じ、当惑が生じるかもしれません。しかし、村主よ、私はまさにここに座り、まさにここに座っているあなたに、苦の生起と消滅を説きましょう。それを聞き、よく心に留めなさい。私は語りましょう”。“承知いたしました、世尊よ”と、バドラカ村主は世尊に応答しました。世尊はこう説かれました。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อตฺถิ เต อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เต วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘อตฺถิ เม, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เม วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปน เต, คามณิ, อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เต วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา นุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘อตฺถิ เม, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เม วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา นุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ. ‘‘โก นุ โข, คามณิ, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน เต เอกจฺจานํ อุรุเวลกปฺปิยานํ มนุสฺสานํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘เยสํ เม, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺปิยานํ มนุสฺสานํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา, อตฺถิ เม เตสุ ฉนฺทราโค. เยสํ ปน, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺปิยานํ มนุสฺสานํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา นุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา, นตฺถิ เม เตสุ ฉนฺทราโค’’ติ. ‘‘อิมินา ตฺวํ, คามณิ, ธมฺเมน ทิฏฺเฐน วิทิเตน อกาลิเกน ปตฺเตน ปริโยคาฬฺเหน อตีตานาคเต นยํ เนหิ – ‘ยํ โข กิญฺจิ อตีตมทฺธานํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชิ สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺส. ยมฺปิ หิ กิญฺจิ อนาคตมทฺธานํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’’’ติ[Pg.512]. ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยาว สุภาสิตํ จิทํ, ภนฺเต, ภควตา – ‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’ติ. อตฺถิ เม, ภนฺเต, จิรวาสี นาม กุมาโร พหิ อาวสเถ ปฏิวสติ. โส ขฺวาหํ, ภนฺเต, กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปุริสํ อุยฺโยเชมิ – ‘คจฺฉ, ภเณ, จิรวาสึ กุมารํ ชานาหี’ติ. ยาวกีวญฺจ, ภนฺเต, โส ปุริโส นาคจฺฉติ, ตสฺส เม โหเตว อญฺญถตฺตํ – ‘มา เหว จิรวาสิสฺส กุมารสฺส กิญฺจิ อาพาธยิตฺถา’’’ติ.

“村主よ、どう思うか。ウルヴェーラカッパに、その者たちが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されることによって、あなたに悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じるような人々がいるだろうか。”“世尊よ、ウルヴェーラカッパには、その者たちが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されることによって、私に悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じるような人々がおります。”“では村主よ、ウルヴェーラカッパに、その者たちが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されても、あなたに悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じないような人々はいるだろうか。”“世尊よ、ウルヴェーラカッパには、その者たちが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されても、私に悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じないような人々もおります。”“村主よ、あるウルヴェーラカッパの人々が殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されることによって、あなたに悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じる、その原因は何であり、その縁は何であろうか。”“世尊よ、その者たちが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されることによって、私に悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じるようなウルヴェーラカッパの人々に対しては、私に欲貪（欲と執着）があります。しかし、世尊よ、それらが生じない人々に対しては、私に欲貪がありません。”“村主よ、あなたはこの見られ、知られ、時を隔てず、到達され、深く体得された法によって、過去と未来にこの理法を適用しなさい。‘過去のいかなる時に生じた苦しみも、すべては欲を根本とし、欲を原因としている。実に、欲こそが苦しみの根本である。未来のいかなる時に生じるであろう苦しみも、すべては欲を根本とし、欲を原因とする。実に、欲こそが苦しみの根本である’と。”“驚くべきことです、世尊よ。未曾有のことです、世尊よ。世尊によって‘いかなる苦しみが生じようとも、すべては欲を根本とし、欲を原因としている。実に、欲こそが苦しみの根本である’と、実に見事に説かれました。世尊よ、私にはチラヴァーシーという名の息子がおり、町の外の宿舎に住んでおります。世尊よ、私は朝早く起きると、人を遣わして‘これ、行ってチラヴァーシーの様子を見てきなさい’と言って送り出します。世尊よ、その者が帰ってくるまでの間、私は‘チラヴァーシーに何事も起きていなければよいが’と、心が落ち着きません（変容してしまいます）。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, จิรวาสิสฺส กุมารสฺส วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘จิรวาสิสฺส เม, ภนฺเต, กุมารสฺส วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ชีวิตสฺสปิ สิยา อญฺญถตฺตํ, กึ ปน เม นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, คามณิ, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ – ‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

“村主よ、どう思うか。チラヴァーシーが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されることによって、あなたに悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じるだろうか。”“世尊よ、チラヴァーシーが殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されるなら、私の命さえも危うくなるでしょう。どうして私に悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じないことがありましょうか。”“村主よ、この理由によっても、次のことを知るべきである。‘いかなる苦しみが生じようとも、すべては欲を根本とし、欲を原因としている。実に、欲こそが苦しみの根本である’と。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, ยทา เต จิรวาสิมาตา อทิฏฺฐา อโหสิ, อสฺสุตา อโหสิ, เต จิรวาสิมาตุยา ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ทสฺสนํ วา เต, คามณิ, อาคมฺม สวนํ วา เอวํ เต อโหสิ – ‘จิรวาสิมาตุยา ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“村主よ、どう思うか。あなたがチラヴァーシーの母をまだ見ず、聞いたこともなかったとき、彼女に対して欲や貪りや愛情があっただろうか。”“いいえ、世尊よ。”“村主よ、では、見ることや聞くことによって、彼女に対して欲や貪りや愛情が生じたのか。”“その通りです、世尊よ。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, จิรวาสิมาตุยา เต วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘จิรวาสิมาตุยา เม, ภนฺเต, วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ชีวิตสฺสปิ สิยา อญฺญถตฺตํ, กึ ปน เม นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ! ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, คามณิ, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ – ‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’’’ติ. เอกาทสมํ.

“村主よ、どう思うか。チラヴァーシーの母が殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されることによって、あなたに悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じるだろうか。”“世尊よ、チラヴァーシーの母が殺され、縛られ、財を失い、あるいは非難されるなら、私の命さえも危うくなるでしょう。どうして私に悲しみ、嘆き、苦しみ、憂い、悶えが生じないことがありましょうか。”“村主よ、この理由によっても、次のことを知るべきである。‘いかなる苦しみが生じようとも、すべては欲を根本とし、欲を原因としている。実に、欲こそが苦しみの根本である’と。 第十一（の経）。”

๑๒. ราสิยสุตฺตํ

12. ラーシヤ経

๓๖๔. อถ [Pg.513] โข ราสิโย คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราสิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’ติ. เย เต, ภนฺเต, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’ติ, กจฺจิ เต, ภนฺเต, ภควโต วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ? ‘‘เย เต, คามณิ, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’ติ, น เม เต วุตฺตวาทิโน, อพฺภาจิกฺขนฺติ จ ปน มํ เต อสตา ตุจฺฉา อภูเตน’’.

364. その時、ラーシヤという名の村長が世尊のもとへ参じた。参じて世尊を礼拝し、一方に座った。一方に座ったラーシヤ村長は、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、私はこのように聞いております。‘沙門ゴータマはすべての苦行を非難し、粗末な生活を送るすべての苦行者を一律に誹謗し、責め立てている’と。世尊よ、このように言う人々は、世尊の説かれた通りに語っているのでしょうか。世尊を事実無根のことで中傷してはいないでしょうか。法にかなった説明をしており、法にかなった反論として非難される余地はないでしょうか。”世尊は答えられた。“村長よ、そのように言う人々は、私の説いた通りに語っているのではない。彼らは、事実ではない、虚偽の、根拠のない言葉で私を中傷しているのである。”

‘‘ทฺเวเม, คามณิ, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา – โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, โย จายํ อตฺตกิลมถานุโยโค ทุกฺโข อนริโย อนตฺถสํหิโต. เอเต เต, คามณิ, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา – จกฺขุกรณี ญาณกรณี อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ. กตมา จ สา, คามณิ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา – จกฺขุกรณี ญาณกรณี อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อยํ โข สา, คามณิ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา – จกฺขุกรณี ญาณกรณี อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ.

“村長よ、出家者が親しんではならない二つの極端がある。一つは、諸々の欲において、卑俗で、世俗的で、凡夫の、聖ならざる、無益な、欲楽への耽溺にふけることである。もう一つは、苦しく、聖ならざる、無益な、自己をさいなむ苦行にふけることである。村長よ、これら二つの極端に近づくことなく、如来によって悟られた中道がある。それは眼を開き、知を生じ、寂静、直知、正覚、涅槃へと導くものである。村長よ、如来によって悟られた、眼を開き、知を生じ、寂静、直知、正覚、涅槃へと導く中道とは何か。それは、この聖なる八支正道である。すなわち、正見……（中略）……正定である。村長よ、これが如来によって悟られた、眼を開き、知を生じ、寂静、直知、正覚、涅槃へと導く中道である。”

‘‘ตโย โข เม, คามณิ, กามโภคิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ, สาหเสน อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ น ปีเณติ น สํวิภชติ น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน. อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ [Pg.514] สาหเสน. อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ.

“村長よ、世の中には三種の欲を楽しむ者が存在する。どのような三種か。村長よ、ここに、ある欲を楽しむ者は、非道に、暴力によって財を求める。非道に、暴力によって財を求めて、自分を喜ばせず、満足させず、分け与えず、功徳を積まない。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、非道に、暴力によって財を求める。非道に、暴力によって財を求めて、自分を喜ばせ、満足させるが、分け与えず、功徳を積まない。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、非道に、暴力によって財を求める。非道に、暴力によって財を求めて、自分を喜ばせ、満足させ、分け与え、功徳を積む。”

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ. ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ. ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ, สาหเสนปิ อสาหเสนปิ. ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ.

“村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道と非道の両方によって、暴力と非暴力の両方によって財を求める。正道と非道の両方によって、暴力と非暴力の両方によって財を求めて、自分を喜ばせず、満足させず、分け与えず、功徳を積まない。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道と非道の両方によって、暴力と非暴力の両方によって財を求める。正道と非道の両方によって、暴力と非暴力の両方によって財を求めて、自分を喜ばせ、満足させるが、分け与えず、功徳を積まない。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道と非道の両方によって、暴力と非暴力の両方によって財を求める。正道と非道の両方によって、暴力と非暴力の両方によって財を求めて、自分を喜ばせ、満足させ、分け与え、功徳を積む。”

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. เต จ โภเค คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. เต จ โภเค อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ.

“村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道によって、暴力によらずに財を求める。正道によって、暴力によらずに財を求めて、自分を喜ばせず、満足させず、分け与えず、功徳を積まない。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道によって、暴力によらずに財を求める。正道によって、暴力によらずに財を求めて、自分を喜ばせ、満足させるが、分け与えず、功徳を積まない。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道によって、暴力によらずに財を求める。正道によって、暴力によらずに財を求めて、自分を喜ばせ、満足させ、分け与え、功徳を積む。しかし、その財に執着し、溺れ、耽溺し、過失を見ず、解脱の智慧なくして享受する。村長よ、またここに、ある欲を楽しむ者は、正道によって、暴力によらずに財を求める。正道によって、暴力によらずに財を求めて、自分を喜ばせ、満足させ、分け与え、功徳を積む。そして、その財に執着せず、溺れず、耽溺せず、過失を見極め、解脱の智慧をもって享受するのである。”

‘‘ตตฺร[Pg.515], คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น อตฺตานํ สุเขติ น ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

“村長よ、その中で、ある欲を享受する者は、非法によって、強引に財を求めます。非法によって、強引に財を求めて、自らを幸せにせず、満足させず、分かち合わず、功徳を積みません。村長よ、この欲を享受する者は、三つの理由によって非難されるべきです。どのような三つの理由によって非難されるべきでしょうか。第一に‘非法によって、強引に財を求める’という理由によって非難されるべきです。第二に‘自らを幸せにせず、満足させない’という理由によって非難されるべきです。第三に‘分かち合わず、功徳を積まない’という理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら三つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส.

“村長よ、その中で、ある欲を享受する者は、非法によって、強引に財を求めます。非法によって、強引に財を求めて、自らを幸せにし、満足させますが、分かち合わず、功徳を積みません。村長よ、この欲を享受する者は、二つの理由によって非難されるべきであり、一つの理由によって称賛されるべきです。どのような二つの理由によって非難されるべきでしょうか。第一に‘非法によって、強引に財を求める’という理由によって非難されるべきです。第二に‘分かち合わず、功徳を積まない’という理由によって非難されるべきです。どのような一つの理由によって称賛されるべきでしょうか。‘自らを幸せにし、満足させる’という理由によって称賛されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら二つの理由によって非難されるべきであり、この一つの理由によって称賛されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, กามโภคี, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส.

“村長よ、その中で、ある欲を享受する者は、非法によって、強引に財を求めます。非法によって、強引に財を求めて、自らを幸せにし、満足させ、分かち合い、功徳を積みます。村長よ、この欲を享受する者は、一つの理由によって非難されるべきであり、二つの理由によって称賛されるべきです。どのような一つの理由によって非難されるべきでしょうか。‘非法によって、強引に財を求める’という理由によって非難されるべきです。どのような二つの理由によって称賛されるべきでしょうか。第一に‘自らを幸せにし、満足させる’という理由によって称賛されるべきです。第二に‘分かち合い、功徳を積む’という理由によって称賛されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、この一つの理由によって非難されるべきであり、これら二つの理由によって称賛されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ, ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น [Pg.516] ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

“村長よ、その中で、ある欲を享受する者は、法と非法の両方によって、強引に、あるいは強引ではなく財を求めます。法と非法の両方によって、強引に、あるいは強引ではなく財を求めて、自らを幸せにせず、満足させず、分かち合わず、功徳を積みません。村長よ、この欲を享受する者は、一つの理由によって称賛されるべきであり、三つの理由によって非難されるべきです。どのような一つの理由によって称賛されるべきでしょうか。‘法によって、強引ではなく財を求める’という理由によって称賛されるべきです。どのような三つの理由によって非難されるべきでしょうか。第一に‘非法によって、強引に財を求める’という理由によって非難されるべきです。第二に‘自らを幸せにせず、満足させない’という理由によって非難されるべきです。第三に‘分かち合わず、功徳を積まない’という理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、この一つの理由によって称賛されるべきであり、これら三つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ, ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

“村長よ、その中で、ある欲を享受する者は、法と非法の両方によって、強引に、あるいは強引ではなく財を求めます。法と非法の両方によって、強引に、あるいは強引ではなく財を求めて、自らを幸せにし、満足させますが、分かち合わず、功徳を積みません。村長よ、この欲を享受する者は、二つの理由によって称賛されるべきであり、二つの理由によって非難されるべきです。どのような二つの理由によって称賛されるべきでしょうか。第一に‘法によって、強引ではなく財を求める’という理由によって称賛されるべきです。第二に‘自らを幸せにし、満足させる’という理由によって称賛されるべきです。どのような二つの理由によって非難されるべきでしょうか。第一に‘非法によって、強引に財を求める’という理由によって非難されるべきです。第二に‘分かち合わず、功徳を積まない’という理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら二つの理由によって称賛されるべきであり、これら二つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ, ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ[Pg.517], อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห.

“村長よ、その中で、ある欲を享受する者は、法と非法の両方によって、強引に、あるいは強引ではなく財を求めます。法と非法の両方によって、強引に、あるいは強引ではなく財を求めて、自らを幸せにし、満足させ、分かち合い、功徳を積みます。村長よ、この欲を享受する者は、三つの理由によって称賛されるべきであり、一つの理由によって非難されるべきです。どのような三つの理由によって称賛されるべきでしょうか。第一に‘法によって、強引ではなく財を求める’という理由によって称賛されるべきです。第二に‘自らを幸せにし、満足させる’という理由によって称賛されるべきです。第三に‘分かち合い、功徳を積む’という理由によって称賛されるべきです。どのような一つの理由によって非難されるべきでしょうか。‘非法によって、強引に財を求める’という理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら三つの理由によって称賛されるべきであり、この一つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน, น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

“村長よ、それらの中で、ある欲を享受する者は、法にかない、強引な手段によらずに財を求めます。法にかない、強引な手段によらずに財を求めた後、自分自身を喜ばせず、満足させず、また（他者と）分かち合わず、功徳を積みません。村長よ、この欲を享受する者は、一つの理由によって称賛されるべきであり、二つの理由によって非難されるべきです。どのような一つの理由によって称賛されるべきなのでしょうか。‘法にかない、強引な手段によらずに財を求める’という、この一つの理由によって称賛されるべきです。どのような二つの理由によって非難されるべきなのでしょうか。‘自分自身を喜ばせず、満足させない’という、この第一の理由によって非難されるべきです。‘分かち合わず、功徳を積まない’という、この第二の理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、この一つの理由によって称賛されるべきであり、これら二つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห.

“村長よ、それらの中で、ある欲を享受する者は、法にかない、強引な手段によらずに財を求めます。法にかない、強引な手段によらずに財を求めた後、自分自身を喜ばせ、満足させますが、分かち合わず、功徳を積みません。村長よ、この欲を享受する者は、二つの理由によって称賛されるべきであり、一つの理由によって非難されるべきです。どのような二つの理由によって称賛されるべきなのでしょうか。‘法にかない、強引な手段によらずに財を求める’という、この第一の理由によって称賛されるべきです。‘自分自身を喜ばせ、満足させる’という、この第二の理由によって称賛されるべきです。どのような一つの理由によって非難されるべきなのでしょうか。‘分かち合わず、功徳を積まない’という、この一つの理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら二つの理由によって称賛されるべきであり、この一つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ, เต จ โภเค คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน ปาสํโส[Pg.518]. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? เต จ โภเค คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห.

“村長よ、それらの中で、ある欲を享受する者は、法にかない、強引な手段によらずに財を求めます。法にかない、強引な手段によらずに財を求めた後、自分自身を喜ばせ、満足させ、また分かち合い、功徳を積みます。しかし、それらの財に執着し、溺れ、耽溺し、過失を見ることなく、出離の智慧なく享受します。村長よ、この欲を享受する者は、三つの理由によって称賛されるべきであり、一つの理由によって非難されるべきです。どのような三つの理由によって称賛されるべきなのでしょうか。‘法にかない、強引な手段によらずに財を求める’という、この第一の理由によって称賛されるべきです。‘自分自身を喜ばせ、満足させる’という、この第二の理由によって称賛されるべきです。‘分かち合い、功徳を積む’という、この第三の理由によって称賛されるべきです。どのような一つの理由によって非難されるべきなのでしょうか。‘それらの財に執着し、溺れ、耽溺し、過失を見ることなく、出離の智慧なく享受する’という、この一つの理由によって非難されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら三つの理由によって称賛されるべきであり、この一つの理由によって非難されるべきです。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. เต จ โภเค อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี จตูหิ ฐาเนหิ ปาสํโส. กตเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน ปาสํโส. เต จ โภเค อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ, อิมินา จตุตฺเถน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปาสํโส.

“村長よ、それらの中で、ある欲を享受する者は、法にかない、強引な手段によらずに財を求めます。法にかない、強引な手段によらずに財を求めた後、自分自身を喜ばせ、満足させ、また分かち合い、功徳を積みます。そして、それらの財に執着せず、溺れず、耽溺せず、過失を見、出離の智慧を持って享受します。村長よ、この欲を享受する者は、四つの理由によって称賛されるべきです。どのような四つの理由によって称賛されるべきなのでしょうか。‘法にかない、強引な手段によらずに財を求める’という、この第一の理由によって称賛されるべきです。‘自分自身を喜ばせ、満足させる’という、この第二の理由によって称賛されるべきです。‘分かち合い、功徳を積む’という、この第三の理由によって称賛されるべきです。‘それらの財に執着せず、溺れず、耽溺せず、過失を見、出離の智慧を持って享受する’という、この第四の理由によって称賛されるべきです。村長よ、この欲を享受する者は、これら四つの理由によって称賛されるべきです。”

‘‘ตโยเม, คามณิ, ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ – ‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’นฺติ. โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ.

“村長よ、世の中には、苦行に励み粗末な生活を送る三種の者が存在します。どのような三種でしょうか。村長よ、ここに、ある苦行者で粗末な生活を送る者がいて、信仰によって家を出て、家なき（出家の）状態に入ります。‘願わくは善法を体得せん。願わくは人間の法を超えた、聖なるに足る殊勝な知見を現証せん’と考えてのことです。彼は自分自身を苦しめ、焼き焦がしますが、善法を体得せず、人間の法を超えた、聖なるに足る殊勝な知見を現証することもありません。”

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ – ‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’นฺติ. โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺหิ โข ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ.

“村長よ、またここに、ある苦行者で粗末な生活を送る者がいて、信仰によって家を出て、家なき（出家の）状態に入ります。‘願わくは善法を体得せん。願わくは人間の法を超えた、聖なるに足る殊勝な知見を現証せん’と考えてのことです。彼は自分自身を苦しめ、焼き焦がし、善法を体得はしますが、人間の法を超えた、聖なるに足る殊勝な知見を現証することはありません。”

‘‘อิธ [Pg.519] ปน, คามณิ, เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ – ‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’นฺติ. โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกโรติ.

“村長よ、またここに、ある苦行者で粗末な生活を送る者がいて、信仰によって家を出て、家なき（出家の）状態に入ります。‘願わくは善法を体得せん。願わくは人間の法を超えた、聖なるに足る殊勝な知見を現証せん’と考えてのことです。彼は自分自身を苦しめ、焼き焦がし、善法を体得し、人間の法を超えた、聖なるに足る殊勝な知見をも現証します。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ ตปสฺสี ลูขชีวี อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี, อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

“村主よ、その中で、苦行者にして粗末な生活を送り、自らを苦しめ、焼き焦がし、善法を得ることもなく、人間の法を超えた聖なる知見の卓越した境地を現証することもない者がいる。村主よ、この苦行者にして粗末な生活を送る者は、三つの理由によって非難されるべきである。いかなる三つの理由によって非難されるべきか。第一に、‘自らを苦しめ、焼き焦がす’という理由によって非難されるべきである。第二に、‘善法を得ることがない’という理由によって非難されるべきである。第三に、‘人間の法を超えた聖なる知見の卓越した境地を現証することがない’という理由によって非難されるべきである。村主よ、この苦行者にして粗末な生活を送る者は、これら三つの理由によって非難されるべきである。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ ตปสฺสี ลูขชีวี อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺหิ โข ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? กุสลญฺหิ โข ธมฺมํ อธิคจฺฉตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส.

“村主よ、その中で、苦行者にして粗末な生活を送り、自らを苦しめ、焼き焦がすが、善法を得ることはあり、しかし人間の法を超えた聖なる知見の卓越した境地を現証することはない者がいる。村主よ、この苦行者にして粗末な生活を送る者は、二つの理由によって非難されるべきであり、一つの理由によって称賛されるべきである。いかなる二つの理由によって非難されるべきか。第一に、‘自らを苦しめ、焼き焦がす’という理由によって非難されるべきである。第二に、‘人間の法を超えた聖なる知見の卓越した境地を現証することがない’という理由によって非難されるべきである。いかなる一つの理由によって称賛されるべきか。‘善法を得る’という理由によって称賛されるべきである。村主よ、この苦行者にして粗末な生活を送る者は、これら二つの理由によって非難されるべきであり、この一つの理由によって称賛されるべきである。”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ ตปสฺสี ลูขชีวี อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกโรติ. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? กุสลญฺจ ธมฺมํ อธิคจฺฉตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส[Pg.520]. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส.

“村主よ、その中で、苦行者にして粗末な生活を送り、自らを苦しめ、焼き焦がすが、善法を得ることもあり、人間の法を超えた聖なる知見の卓越した境地を現証することもある者がいる。村主よ、この苦行者にして粗末な生活を送る者は、一つの理由によって非難されるべきであり、二つの理由によって称賛されるべきである。いかなる一つの理由によって非難されるべきか。‘自らを苦しめ、焼き焦がす’という理由によって非難されるべきである。いかなる二つの理由によって称賛されるべきか。第一に、‘善法を得る’という理由によって称賛されるべきである。第二に、‘人間の法を超えた聖なる知見の卓越した境地を現証する’という理由によって称賛されるべきである。村主よ、この苦行者にして粗末な生活を送る者は、この一つの理由によって非難されるべきであり、これら二つの理由によって称賛されるべきである。”

‘‘ติสฺโส อิมา, คามณิ, สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. กตมา ติสฺโส? ยํ รตฺโต ราคาธิกรณํ อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. ราเค ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ. สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. ยํ ทุฏฺโฐ โทสาธิกรณํ อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. โทเส ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ. สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. ยํ มูฬฺโห โมหาธิกรณํ อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. โมเห ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ. สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. อิมา โข, คามณิ, ติสฺโส สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหี’’ติ.

“村主よ、これら三つのものは、現世で利益があり、煩悩を滅尽し、時を置かず、来れば見ることができ、涅槃へと導き、智者によって自ら知られるべきものである。いかなる三つか。貪欲に染まった者は、貪欲を原因として、自らを害することを企て、他者を害することを企て、自他ともに害することを企てる。貪欲が捨てられたとき、自らを害することを企てることもなく、他者を害することを企てることもなく、自他ともに害することを企てることもない。これは現世で利益があり、煩悩を滅尽し、時を置かず、来れば見ることができ、涅槃へと導き、智者によって自ら知られるべきものである。怒りに染まった者は、怒りを原因として、自らを害することを企て、他者を害することを企て、自他ともに害することを企てる。怒りが捨てられたとき、自らを害することを企てることもなく、他者を害することを企てることもなく、自他ともに害することを企てることもない。これは現世で利益があり、煩悩を滅尽し、時を置かず、来れば見ることができ、涅槃へと導き、智者によって自ら知られるべきものである。愚痴に染まった者は、愚痴を原因として、自らを害することを企て、他者を害することを企て、自他ともに害することを企てる。愚痴が捨てられたとき、自らを害することを企てることもなく、他者を害することを企てることもなく、自他ともに害することを企てることもない。これは現世で利益があり、煩悩を滅尽し、時を置かず、来れば見ることができ、涅槃へと導き、智者によって自ら知られるべきものである。村主よ、これら三つのものは、現世で利益があり、煩悩を滅尽し、時を置かず、来れば見ることができ、涅槃へと導き、智者によって自ら知られるべきものである。”

เอวํ วุตฺเต, ราสิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ทฺวาทสมํ.

“このように説かれたとき、ラーシヤ村主は世尊にこのように申し上げた。‘素晴らしいことです、世尊よ。……（中略）……世尊よ、私を、今日より命ある限り帰依した在家信者として受け入れてください’と。第十二（の経）が終わった。”

๑๓. ปาฏลิยสุตฺตํ

13. “パータリヤ経”

๓๖๕. เอกํ สมยํ ภควา โกลิเยสุ วิหรติ อุตฺตรํ นาม โกลิยานํ นิคโม. อถ โข ปาฏลิโย คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ปาฏลิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตี’ติ. เย เต, ภนฺเต, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตี’ติ, กจฺจิ เต, ภนฺเต, ภควโต [Pg.521] วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ? อนพฺภาจิกฺขิตุกามา หิ มยํ, ภนฺเต, ภควนฺต’’นฺติ. ‘‘เย เต, คามณิ, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตี’ติ, วุตฺตวาทิโน เจว เม, เต น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตีติ, สจฺจํเยว กิร, โภ, มยํ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ น สทฺทหาม – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตีติ, สมโณ ขลุ โภ โคตโม มายาวี’ติ. โย นุ โข, คามณิ, เอวํ วเทติ – ‘อหํ มายํ ชานามี’ติ, โส เอวํ วเทติ – ‘อหํ มายาวี’ติ. ตเถว ตํ ภควา โหติ, ตเถว ตํ สุคต โหตี’’ติ. เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ; ยถา เต ขเมยฺย, ตถา ตํ พฺยากเรยฺยาสิ –

365. ある時、世尊はコーリヤ国のウッタラという名のコーリヤ人の町に滞在しておられた。その時、パータリヤ村長が世尊のおられる所に近づき、世尊を敬礼して一方に座った。一方に座ったパータリヤ村長は、世尊にこのように申し上げた。“尊師よ、私はこのように聞いております。‘沙門ゴータマは手品（欺瞞の術）を知っている’と。尊師よ、‘沙門ゴータマは手品を知っている’と言う人々は、世尊の説かれた通りに語っているのでしょうか。世尊を事実でないことで誹謗してはいないでしょうか。法にかなった通りに説明しているでしょうか。また、法にかなったいかなる反論も、非難されるべき点に至ることはないでしょうか。尊師よ、私たちは世尊を誹謗したくないのです。”“村長よ、‘沙門ゴータマは手品を知っている’と言う人々は、私の説いた通りに語っているのであり、私を事実でないことで誹謗してはおらず、法にかなった通りに説明しており、法にかなったいかなる反論も、非難されるべき点に至ることはない。しかし、村長よ、ある人々は‘私たちはそれらの沙門・バラモンたちの言葉を信じない。沙門ゴータマは手品を知っているというのは本当だが、実に沙門ゴータマは手品師（欺瞞者）である’と言う。村長よ、あなたはどう思うか。‘私は手品を知っている’と言う者は、それだけで‘私は手品師である’と言っていることになるのか。”“世尊よ、その通りです。善逝よ、その通りです。”“それならば、村長よ、この点についてあなたに問い返そう。あなたが納得するように答えなさい。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, ชานาสิ ตฺวํ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ’’ติ? ‘‘ชานามหํ, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, กิมตฺถิยา โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา’’ติ? ‘‘เย จ, ภนฺเต, โกลิยานํ โจรา เต จ ปฏิเสเธตุํ, ยานิ จ โกลิยานํ ทูเตยฺยานิ ตานิ จ วหาตุํ, เอตทตฺถิยา, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, ชานาสิ ตฺวํ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ สีลวนฺเต วา เต ทุสฺสีเล วา’’ติ? ‘‘ชานามหํ, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ ทุสฺสีเล ปาปธมฺเม; เย จ โลเก ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา เตสํ อญฺญตรา’’ติ. ‘‘โย นุ โข, คามณิ, เอวํ วเทยฺย – ‘ปาฏลิโย คามณิ ชานาติ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ ทุสฺสีเล ปาปธมฺเม, ปาฏลิโยปิ คามณิ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม’ติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต! อญฺเญ, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา, อญฺโญหมสฺมิ. อญฺญถาธมฺมา โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา, อญฺญถาธมฺโมหมสฺมี’’ติ. ‘‘ตฺวญฺหิ นาม, คามณิ, ลจฺฉสิ – ‘ปาฏลิโย คามณิ ชานาติ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ ทุสฺสีเล ปาปธมฺเม, น จ ปาฏลิโย คามณิ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม’ติ, กสฺมา ตถาคโต น ลจฺฉติ – ‘ตถาคโต มายํ ชานาติ, น จ ตถาคโต มายาวี’ติ? มายํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, มายาย [Pg.522] จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ มายาวี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ’’.

“村長よ、あなたはどう思うか。あなたはコーリヤ人のランバチューラカという名の兵士たちを知っているか。”“尊師よ、私はコーリヤ人のランバチューラカという兵士たちを知っております。”“村長よ、あなたはどう思うか。コーリヤ人のランバチューラカという兵士たちは、何のためにいるのか。”“尊師よ、コーリヤ人の盗賊たちを防ぐため、またコーリヤ人の使者の務めを果たすため、そのためにコーリヤ人のランバチューラカという兵士たちはいるのです。”“村長よ、あなたはどう思うか。あなたはコーリヤ人のランバチューラカという兵士たちが、戒を保つ者たちであるか、あるいは戒を破る者たちであるかを知っているか。”“尊師よ、私はコーリヤ人のランバチューラカという兵士たちが、戒を破る悪徳な者たちであることを知っております。世の中に戒を破る悪徳な者たちがいるならば、コーリヤ人のランバチューラカという兵士たちはその中の一員です。”“村長よ、もし誰かがこのように言ったとしたらどうだろうか。‘パータリヤ村長は、コーリヤ人のランバチューラカという兵士たちが戒を破る悪徳な者たちであることを知っている。ゆえに、パータリヤ村長もまた戒を破る悪徳な者である’と。そのように言う者は、正しく語っていると言えるだろうか。”“尊師よ、そうではありません。コーリヤ人のランバチューラカという兵士たちは別の人々であり、私は別の人です。彼らはそのような性質の者たちですが、私は異なる性質の者です。”“村長よ、あなたについて‘パータリヤ村長は、コーリヤ人のランバチューラカという兵士たちが戒を破る悪徳な者たちであることを知っているが、パータリヤ村長自身は戒を破る悪徳な者ではない’ということが成り立つのであれば、なぜ如来について‘如来は手品を知っているが、如来自身は手品師（欺瞞者）ではない’ということが成り立たないことがあろうか。村長よ、私は手品（欺瞞）を熟知しており、手品の報いをも熟知している。また、手品師がどのように振る舞い、身体が崩壊して死んだ後、不幸な境遇、悪趣、破滅、地獄に生まれるかをも熟知しているのである。”

‘‘ปาณาติปาตํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, ปาณาติปาตสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ ปาณาติปาตี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. อทินฺนาทานํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, อทินฺนาทานสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ อทินฺนาทายี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. กาเมสุมิจฺฉาจารํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, กาเมสุมิจฺฉาจารสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ กาเมสุมิจฺฉาจารี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. มุสาวาทํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, มุสาวาทสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ มุสาวาที กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. ปิสุณวาจํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, ปิสุณวาจาย จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ ปิสุณวาโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. ผรุสวาจํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, ผรุสวาจาย จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ ผรุสวาโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. สมฺผปฺปลาปํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, สมฺผปฺปลาปสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ สมฺผปฺปลาปี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. อภิชฺฌํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, อภิชฺฌาย จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ อภิชฺฌาลุ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. พฺยาปาทปโทสํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, พฺยาปาทปโทสสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ พฺยาปนฺนจิตฺโต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. มิจฺฉาทิฏฺฐึ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ.

“村主よ、私は殺生を知り、殺生の報いを知り、殺生を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は偸盗を知り、偸盗の報いを知り、偸盗を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は邪淫を知り、邪淫の報いを知り、邪淫を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は妄語を知り、妄語の報いを知り、妄語を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は両舌を知り、両舌の報いを知り、両舌を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は悪口を知り、悪口の報いを知り、悪口を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は綺語を知り、綺語の報いを知り、綺語を行う者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は貪欲を知り、貪欲の報いを知り、貪欲な者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は瞋恚を知り、瞋恚の報いを知り、怒りに満ちた者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。村主よ、私は邪見を知り、邪見の報いを知り、邪見を持つ者が身体の崩壊後、死後に、下界、悪趣、堕処、地獄に生まれることも知っている。”

‘‘สนฺติ หิ, คามณิ, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม [Pg.523] ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’’’ติ.

“村主よ、ある沙門・バラモンたちは、このように説き、このような見解を持っています。‘誰であれ生き物を殺す者は、皆、現世において苦しみと憂いを経験する。誰であれ与えられていないものを取る者は、皆、現世において苦しみと憂いを経験する。誰であれ邪な淫らな行いをする者は、皆、現世において苦しみと憂いを経験する。誰であれ偽りを言う者は、皆、現世において苦しみと憂いを経験する’と。”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส รญฺโญ ปจฺจตฺถิกํ ปสยฺห ชีวิตา โวโรเปสิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“村主よ、しかし、この世において、ある者が花飾りをつけ、耳飾りをつけ、よく入浴し、香油を塗り、髪と髭を整え、王のように女性たちと五欲を楽しんでいるのが見られます。人々は彼についてこう言います。‘ああ、この男は何をしたので、花飾りをつけ、耳飾りをつけ、よく入浴し、香油を塗り、髪と髭を整え、王のように女性たちと五欲を楽しんでいるのか’と。人々は彼についてこう答えます。‘ああ、この男は王の敵を力ずくで制圧し、命を奪った。王は満足して彼に褒美を与えた。それゆえ、この男は花飾りをつけ、耳飾りをつけ、よく入浴し、香油を塗り、髪と髭を整え、王のように女性たちと五欲を楽しんでいるのだ’と。”

‘‘ทิสฺสติ โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา, ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา, ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ, ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส ราชเวรี อิตฺถึ วา ปุริสํ วา ชีวิตา โวโรเปสิ, เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’’’ติ.

“村主よ、しかし、この世において、ある者が強い縄で後ろ手にきつく縛られ、頭を剃られ、騒々しい太鼓の音とともに通りから通りへ、辻から辻へと引き回され、南門から出されて、町の南で首をはねられるのが見られます。人々は彼についてこう言います。‘ああ、この男は何をしたので、強い縄で後ろ手にきつく縛られ、頭を剃られ、騒々しい太鼓の音とともに通りから通りへ、辻から辻へと引き回され、南門から出されて、町の南で首をはねられるのか’と。人々は彼についてこう答えます。‘ああ、この男は王の敵であり、女あるいは男の命を奪った。それゆえ、王たちは彼を捕らえ、このような刑罰を科しているのだ’と。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน, ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วา’’ติ? ‘‘มุสา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ตุจฺฉํ มุสา วิลปนฺติ, สีลวนฺโต วา เต ทุสฺสีลา วา’’ติ? ‘‘ทุสฺสีลา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ทุสฺสีลา [Pg.524] ปาปธมฺมา มิจฺฉาปฏิปนฺนา วา เต สมฺมาปฏิปนฺนา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาปฏิปนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วา เต สมฺมาทิฏฺฐิกา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“村長よ、あなたはどう思うか。あなたはこのようなことを見たり聞いたりしたことがあるか？”“世尊よ、私たちは見ましたし、聞きました。これからも聞くことになるでしょう。”“村長よ、その点について、‘誰であれ生き物を殺す者は、すべて現世において苦しみと憂いを経験する’という説や見解を持つ沙門・バラモンたちがいるが、彼らは真実を言っているのか、それとも偽りを言っているのか？”“世尊よ、偽りを言っています。”“では、空虚な偽りを語る者たちは、戒ある者か、それとも破戒の者か？”“世尊よ、破戒の者です。”“破戒で悪しき法の、邪行の者か、それとも正行の者か？”“世尊よ、邪行の者です。”“邪行で邪見の者か、それとも正見の者か？”“世尊よ、邪見の者です。”“邪見の者たちを信奉することは、ふさわしいことか？”“いいえ、世尊よ、それはふさわしくありません。”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส รญฺโญ ปจฺจตฺถิกสฺส ปสยฺห รตนํ อหาสิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“村長よ、この世において、ある者が花飾りをつけ、耳飾りをつけ、（中略）女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるのが見られる。人々はその者についてこう言う。‘おい、この男は何をしたのだ。花飾りをつけ、耳飾りをつけ、（中略）女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるではないか’と。すると人々はこう言う。‘おい、この男は王の敵を力ずくで制圧して財宝を奪ってきたのだ。王は満足して彼に褒美を与えた。それゆえ、この男は花飾りをつけ、耳飾りをつけ、（中略）女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるのだ’と。”

‘‘ทิสฺสติ โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส คามา วา อรญฺญา วา อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ อาทิยิ. เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน, ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วาติ…เป… กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“村長よ、この世において、ある者が頑丈な紐で縛られ、（中略）町の南で首を撥ねられているのが見られる。人々はその者についてこう言う。‘おい、この男は何をしたのだ。頑丈な紐で縛られ、（中略）町の南で首を撥ねられているではないか’と。すると人々はこう言う。‘おい、この男は村や森から、与えられていないものを盗みの心で取ったのだ。それゆえ、王たちは彼を捕らえて、このような刑罰を与えているのだ’と。村長よ、あなたはどう思うか。あなたはこのようなことを見たり聞いたりしたことがあるか？”“世尊よ、私たちは見ましたし、聞きました。これからも聞くことになるでしょう。”“村長よ、その点について、‘誰であれ盗みをする者は、すべて現世において苦しみと憂いを経験する’という説や見解を持つ沙門・バラモンたちがいるが、彼らは真実を言っているのか、それとも偽りを言っているのか？（中略）彼らを信奉することはふさわしいか？”“いいえ、世尊よ、それはふさわしくありません。”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส รญฺโญ ปจฺจตฺถิกสฺส ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“村長よ、この世において、ある者が花飾りをつけ、耳飾りをつけ、（中略）女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるのが見られる。人々はその者についてこう言う。‘おい、この男は何をしたのだ。花飾りをつけ、耳飾りをつけ、（中略）女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるではないか’と。すると人々はこう言う。‘おい、この男は王の敵の妻たちと不適切な関係を持ったのだ。王は満足して彼に褒美を与えた。それゆえ、この男は花飾りをつけ、耳飾りをつけ、（中略）女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるのだ’と。”

‘‘ทิสฺสติ [Pg.525] โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กุลิตฺถีสุ กุลกุมารีสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิ, เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน, ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วาติ…เป… กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“村長よ、この世において、ある者が頑丈な紐で縛られ、（中略）町の南で首を撥ねられているのが見られる。人々はその者についてこう言う。‘おい、この男は何をしたのだ。頑丈な紐で縛られ、（中略）町の南で首を撥ねられているではないか’と。すると人々はこう言う。‘おい、この男は良家の婦人や良家の娘たちと不適切な関係を持ったのだ。それゆえ、王たちは彼を捕らえて、このような刑罰を与えているのだ’と。村長よ、あなたはどう思うか。あなたはこのようなことを見たり聞いたりしたことがあるか？”“世尊よ、私たちは見ましたし、聞きました。これからも聞くことになるでしょう。”“村長よ、その点について、‘誰であれ邪淫を行う者は、すべて現世において苦しみと憂いを経験する’という説や見解を持つ沙門・バラモンたちがいるが、彼らは真実を言っているのか、それとも偽りを言っているのか？（中略）彼らを信奉することはふさわしいか？”“いいえ、世尊よ、それはふさわしくありません。”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส ราชานํ มุสาวาเทน หาเสสิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“村長よ、この世において、ある者が花飾りをつけ、耳飾りをつけ、よく入浴し、香油を塗り、髪と髭を整え、女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるのが見られる。人々はその者についてこう言う。‘おい、この男は何をしたのだ。花飾りをつけ、耳飾りをつけ、よく入浴し、香油を塗り、髪と髭を整え、女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるではないか’と。すると人々はこう言う。‘おい、この男は嘘によって王を笑わせ（喜ばせ）たのだ。王は満足して彼に褒美を与えた。それゆえ、この男は花飾りをつけ、耳飾りをつけ、よく入浴し、香油を塗り、髪と髭を整え、女たちとの欲楽によって、あたかも王のように楽しんでいるのだ’と。”

‘‘ทิสฺสติ โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา, ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา, ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส คหปติสฺส วา คหปติปุตฺตสฺส วา มุสาวาเทน อตฺถํ ภญฺชิ, เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน[Pg.526], ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วา’’ติ? ‘‘มุสา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ตุจฺฉํ มุสา วิลปนฺติ สีลวนฺโต วา เต ทุสฺสีลา วา’’ติ? ‘‘ทุสฺสีลา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา มิจฺฉาปฏิปนฺนา วา เต สมฺมาปฏิปนฺนา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาปฏิปนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วา เต สมฺมาทิฏฺฐิกา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“村長よ、この世において、ある者が頑丈な紐で後ろ手にきつく縛られ、剃刀で頭を剃り上げられ、耳障りな音の太鼓を鳴らしながら、通りから通りへ、辻から辻へと引き回され、南門から連れ出されて、町の南で首を撥ねられるのが見られる。人々は彼についてこう言う。‘おい、この男は何をしたのだ？（頑丈な紐で後ろ手に縛られ……町の南で首を撥ねられるとは）’。人々は彼についてこう言う。‘おい、この男は家主やその息子に対して嘘をついて利益を損なったのだ。それゆえ、王たちは彼を捕らえて、このような刑罰を受けさせているのだ’と。村長よ、あなたはどう思うか。このようなことを見たり聞いたりしたことがあるか”。“尊師よ、私たちはそれを見ましたし、聞きましたし、これからも聞くことになるでしょう”。“村長よ、その点について、‘嘘をつく者は誰でも、現世において苦しみと憂いを受ける’という説を持ち、そのような見解を持つ沙門やバラモンたちは、真実を言っているのか、それとも偽りを言っているのか”。“尊師よ、偽りを言っています”。“では、虚偽の嘘を並べる者たちは、戒律のある者か、それとも戒律のない者か”。“尊師よ、戒律のない者です”。“戒律がなく、悪しき法を持ち、誤った行いをする者は、正しく行っている者か、それとも誤って行っている者か”。“尊師よ、誤って行っている者です”。“誤って行っている者、邪見の者は、正見の者か、それとも邪見の者か”。“尊師よ、邪見の者です”。“邪見の者たちに対して、清らかな信を抱くことは適切だろうか”。“いいえ、尊師よ、適切ではありません”

‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! อตฺถิ เม, ภนฺเต, อาวสถาคารํ. ตตฺถ อตฺถิ มญฺจกานิ, อตฺถิ อาสนานิ, อตฺถิ อุทกมณิโก, อตฺถิ เตลปฺปทีโป. ตตฺถ โย สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา วาสํ อุเปติ, เตนาหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชามิ. ภูตปุพฺพํ, ภนฺเต, จตฺตาโร สตฺถาโร นานาทิฏฺฐิกา นานาขนฺติกา นานารุจิกา, ตสฺมึ อาวสถาคาเร วาสํ อุปคจฺฉุํ’’.

“驚くべきことです、尊師よ。未曾有のことです、尊師よ。尊師よ、私には宿泊所があります。そこには寝台があり、座席があり、水瓶があり、油灯があります。そこに沙門やバラモンが宿泊に来れば、私は自分の能力と力に応じて分かち与えます。尊師よ、かつて、異なる見解、異なる忍、異なる好みを抱く四人の師たちが、その宿泊所に泊まりに来たことがありました”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก. นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’’ติ.

“一人の師はこのような説を持ち、このような見解でした。‘布施（の果報）はない。献供はない。供犠はない。善悪の行為の報い（果報）はない。この世はない。あの世はない。母（への義務や報い）はない。父はない。化生（けしょう）の衆生はない。この世において、正しく歩み、正しく行い、自ら高い知恵によってこの世とあの世を悟って説き示す沙門やバラモンは存在しない’と”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา, เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’’ติ.

“（もう）一人の師はこのような説を持ち、このような見解でした。‘布施はある。献供はある。供犠はある。善悪の行為の報い（果報）はある。この世はある。あの世はある。母はある。父はある。化生の衆生はある。この世において、正しく歩み、正しく行い、自ら高い知恵によってこの世とあの世を悟って説き示す沙門やバラモンは存在する’と”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ [Pg.527] กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’’ติ.

“（また）一人の師はこのような説を持ち、このような見解でした。‘自ら行い、他に行わせ、自ら切り、他に切らせ、自ら責め、他に責めさせ、自ら憂え、他に憂えさせ、自ら疲れ、他に疲れさせ、自ら震え、他に震えさせ、生き物を殺し、与えられていないものを盗み、家に押し入り、略奪し、一軒家を襲い、道端で待ち伏せし、他人の妻と通じ、嘘をついても、それを行う者に罪（悪）は生じない。たとえ剃刀の刃のような円輪で、この大地の生き物を一つの肉の塊、一つの肉の山にしたとしても、それによる罪はなく、罪の報いもない。たとえガンジス川の南岸へ行き、殺し、殺させ、切り、切らせ、責め、責めさせたとしても、それによる罪はなく、罪の報いもない。たとえガンジス川の北岸へ行き、与え、与えさせ、供え、供えさせたとしても、それによる功徳はなく、功徳の報いもない。布施、自己抑制、節制、真実を語ることによっても、功徳はなく、功徳の報いもない’と”}]```

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’’ติ.

“ある師は次のような説と見解を持っています。‘自ら行い、他に行わせ、切り刻み、切り刻ませ、火で焼き、焼かせ、悲しませ、悲しませ、苦しめ、苦しめ、震えさせ、震えさせ、生命を奪い、与えられていないものを取り、壁に穴を開け、略奪し、一軒家を襲い、路上で待ち伏せし、他人の妻を犯し、嘘をついても、それを行う者に罪は生じない。たとえ剃刀の刃のような鋭い輪（チャクラ）で、この大地の生き物たちを一つの肉の塊、肉の山にしたとしても、それによる罪はなく、罪の報いもない。ガンジス川の南岸に行き、殺し、殺させ、切り刻み、切り刻ませ、焼き、焼かせたとしても、それによる罪はなく、罪の報いもない。また、ガンジス川の北岸に行き、布施を行い、行わせ、供養を行い、行わせたとしても、それによる功徳はなく、功徳の報いもない。布施、自己制御、節制、真実を語ることによっても、功徳はなく、功徳の報いもない’と。”

‘‘ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, อหุเทว กงฺขา, อหุ วิจิกิจฺฉา – ‘โกสุ นาม อิเมสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ สจฺจํ อาห, โก มุสา’’’ติ?

“世尊よ、そのような私には、‘これら諸々の沙門・バラモンたちのうち、いったい誰が真実を語り、誰が偽りを語っているのだろうか’という疑念が生じ、惑いが生じました。”

‘‘อลญฺหิ เต, คามณิ, กงฺขิตุํ, อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ. กงฺขนีเย จ ปน เต ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา’’ติ. ‘‘เอวํ ปสนฺโนหํ, ภนฺเต, ภควติ. ปโหติ เม ภควา ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ ยถาหํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺย’’นฺติ.

“ガマニよ、あなたが疑いを持つのは当然であり、惑うのも当然である。疑うべき事柄において、あなたに惑いが生じたのだ。”“世尊よ、私はそのように世尊を信奉しております。世尊は、私がこの疑念という法を捨て去ることができるように、そのように法を説くことがおできになります。”

‘‘อตฺถิ, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ. เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ. กตโม จ, คามณิ, ธมฺมสมาธิ? อิธ, คามณิ, อริยสาวโก ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต [Pg.528] โหติ, อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ, อภิชฺฌํ ปหาย อนภิชฺฌาลุ โหติ, พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ.

“ガマニよ、‘法の三昧’がある。もしあなたがそこで‘心の三昧’を得るならば、そのようにしてあなたはこの疑念という法を捨てるであろう。ガマニよ、法の三昧とはどのようなものか。ガマニよ、ここに聖なる弟子がいて、殺生を捨てて殺生から離れ、盗みを捨てて盗みから離れ、邪淫を捨てて邪淫から離れ、嘘を捨てて嘘から離れ、離間語を捨てて離間語から離れ、粗悪語を捨てて粗悪語から離れ、戯論を捨てて戯論から離れ、貪欲を捨てて無貪欲となり、瞋恚を捨てて不害の心を持ち、邪見を捨てて正見を持つのである。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา, สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“ガマニよ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、瞋恚を離れ、迷いなく、正知・正念をもって、慈しみに満ちた心で一つの方向を満たして住み、同様に第二、第三、第四の方向も、また上下、横、すべての場所、すべてを自分自身のように、全世界を、広大で、崇高で、無量で、怨みなく、苦しみのない慈しみに満ちた心で満たして住む。彼は次のように省察する。‘“布施はなく、供養はなく、献身的な施しはなく、善悪の業の果報もなく、この世もなく、あの世もなく、母もなく、父もなく、化生の衆生もなく、この世において、自ら高い知恵で悟り、この世とあの世を証得して説く、正しく行き正しく実践する沙門・バラモンもいない”という説と見解を持つ師がいる。もし、その尊い師の言葉が真実であるならば、生きているものも、とどまっているものも、何一つ害することのない私にとって、それは過ちのない道となる。もし、私は身を慎み、言葉を慎み、意を慎んでいるので、身体が崩壊して死んだ後、幸福な境遇、天界に生まれるであろう。このように、どちらの場合でも勝利を得る’と。彼に歓喜が生じる。歓喜した者に喜悦が生じる。喜悦した心の者の身体は軽安を得る。身体が軽安となった者は楽を感じる。楽がある者の心は三昧に入る。ガマニよ、これが法の三昧である。もしあなたがそこで心の三昧を得るならば、そのようにしてあなたはこの疑念という法を捨てるであろう。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา [Pg.529] จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา, สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“村主（ガマニ）よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わず、正知を保ち、正念（気づき）をもって、慈しみを伴った心で一つの方向を満たして住み、同様に二つ目、三つ目、四つ目の方向も（満たして住む）。このように、上、下、横、すべての場所において、すべての衆生を自分自身のように慈しみ、全世界を、広大で、すぐれた、無量の、怨みのない、苦悩のない、慈しみを伴った心で満たして住むのである。彼は次のように熟考する。‘“布施はある、供儀はある、献供はある、善悪の行いの報い（果報）はある。この世はある、あの世はある、母はある、父はある、化生（けしょう）の衆生はいる。この世とあの世を自ら特別な知恵で悟り、明らかにして説く、正しく歩み、正しく実践する沙門・バラモンは世の中にいる”と、このように説き、このような見解を持つ師がいる’と。彼はさらに考える。‘もし、その尊い師の言葉が真実であるならば、いかなる揺れ動く衆生（凡夫）も泰然とした衆生（聖者）も害することのない私にとって、この実践は間違いのない（安全な）ものとなる。ここで、身口意において慎み深くあり、身体が崩壊して死んだ後に、善き所である天界に生まれ変わるという、これら二つの勝利（確実な成果）を私は得ているのだ’と。彼には歓喜が生じる。歓喜した者に喜びが生じる。心が喜びに満ちた者の身体は軽安（静まり）を得る。身体が軽安となった者は楽を感じる。楽がある者の心は定まる（三昧に入る）。村主よ、これが‘法の三昧（法定）’である。もし、そこであなたが‘心の三昧（心定）’を得るならば、あなたはこの疑念という法を捨てるであろう”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ [Pg.530] ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“村主（ガマニ）よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わず、正知を保ち、正念（気づき）をもって、慈しみを伴った心で一つの方向を満たして住み、同様に二つ目、三つ目、四つ目の方向も（満たして住む）。このように、上、下、横、すべての場所において、すべての衆生を自分自身のように慈しみ、全世界を、広大で、すぐれた、無量の、怨みのない、苦悩のない、慈しみを伴った心で満たして住むのである。彼は次のように熟考する。‘“自ら行い、行わせ、切り刻み、切り刻ませ、打ち叩き、打ち叩かせ、憂え、憂えさせ、疲れ、疲れさせ、震え、震えさせ、殺生をし、盗みを働き、家に押し入り、略奪をし、一軒家を襲い、待ち伏せをし、他人の妻を侵し、嘘をつく者がいたとしても、その者は悪を行っていることにはならず、悪はなされない。たとえ鋭い円盤で、この地の生き物を一つの肉の塊、肉の山にしたとしても、それを原因とする悪はなく、悪が及ぶこともない。ガンジス川の南岸に行って、殺し、殺させ、切り刻み、切り刻ませ、打ち叩き、打ち叩かせたとしても、それを原因とする悪はなく、悪が及ぶこともない。また、ガンジス川の北岸に行って、施し、施させ、供養し、供養させたとしても、それを原因とする功徳はなく、功徳が及ぶこともない。布施、自己制御、抑制、真実を語ることによっても、功徳はなく、功徳が及ぶことはない”と、このように説き、このような見解を持つ師がいる’と。彼はさらに考える。‘もし、その尊い師の言葉が真実であるならば（悪も功徳もないとしても）、いかなる衆生も害することのない私にとって、この実践は間違いのない（安全な）ものとなる。ここで、身口意において慎み深くあり、身体が崩壊して死んだ後に、善き所である天界に生まれ変わるという（もし来世があるならば得られるであろう成果を含めた）、これら二つの勝利を私は得ているのだ’と。彼には歓喜が生じる。歓喜した者に喜びが生じる。心が喜びに満ちた者の身体は軽安を得る。身体が軽安となった者は楽を感じる。楽がある者の心は定まる。村主よ、これが‘法の三昧’である。もし、そこであなたが‘心の三昧’を得るならば、あなたはこの疑念という法を捨てるであろう”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ [Pg.531] ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโมติ. สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“村長よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わされることなく、正知にして正念を保ち、慈しみに満ちた心をもって、一方の方向を遍く満たして住む。同様に第二、第三、第四の方向も。このように、上へ、下へ、横へと、すべての場所において、すべてを自己と等しく、全世界を、広大で、優れた、無量で、怨みなく、害意のない、慈しみに満ちた心をもって、遍く満たして住むのである。彼はこのように思惟する。‘“自ら行い、他に行わせ、切り、切らせ、焼き、焼かせ、悲しませ、悲しませ、疲れさせ、疲れさせ、震えさせ、震えさせ、殺生し、盗み、壁に穴を開け、略奪し、一軒の家に押し入り、道で待ち伏せし、他人の妻と通じ、嘘をつく。これらを行う者に、悪はなされない。たとえ剃刀の刃を持つ円輪によって、この大地の生き物たちを一塊の肉、一山の肉としたとしても、それを原因とする悪はなく、悪の生じることもない。ガンジス川の南岸へ行き、殺し、殺させ、切り、切らせ、焼き、焼かせたとしても、それを原因とする悪はなく、悪の生じることもない。ガンジス川の北岸へ行き、施し、施させ、供養し、供養させたとしても、それを原因とする功徳はなく、功徳の生じることもない。布施や、自制、禁欲、真実を語ることによって、功徳はなく、功徳の生じることもない”という説をなし、そのような見解を持つ師がいるとする。もしその尊き師の言葉が真実であるならば、動くものであれ動かぬものであれ、何一つ害することのない私にとって、この実践は確実なもの（誤りのないもの）となる。ここには二重の勝利がある。すなわち、私が身・口・意において慎んでいること、そして、身体が壊れ死んだ後に、幸福な行く末である天界に生まれるであろうことである’と。彼には歓喜が生じる。歓喜した者に喜びが生じる。喜びある心の者の身体は静まり、身体が静まった者は楽を感じる。楽ある者の心は定まる。村長よ、これが“法の三昧”である。もし汝がその中で“心の三昧”を得るならば、汝はこの疑念を捨てるであろう。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต กรุณาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป….

“村長よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わされることなく、正知にして正念を保ち、憐れみ（悲）に満ちた心をもって、一方の方向を遍く満たして住む……（中略）……共に喜ぶ心（喜）をもって、一方の方向を遍く満たして住む……（中略）……。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ [Pg.532] โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“村長よ、その聖なる弟子は、このように貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わされることなく、正知にして正念を保ち、憍りなき心（捨）をもって、一方の方向を遍く満たして住む。同様に第二、第三、第四の方向も。このように、上へ、下へ、横へと、すべての場所において、すべてを自己と等しく、全世界を、広大で、優れた、無量で、怨みなく、害意のない、憍りなき心をもって、遍く満たして住むのである。彼はこのように思惟する。‘“布施はなく、供儀はなく、献物はない。善悪の行為の報いとしての果実（異熟）はない。この世はなく、あの世はない。母（への恩義務）はなく、父（への恩義務）はない。化生の生き物はいない。この世において、正しく歩み、正しく実践し、この世とあの世を自ら知恵で知り、悟って伝えるような沙門やバラモンはいない”という説をなし、そのような見解を持つ師がいるとする。もしその尊き師の言葉が真実であるならば、動くものであれ動かぬものであれ、何一つ害することのない私にとって、この実践は確実なものとなる。ここには二重の勝利がある。すなわち、私が身・口・意において慎んでいること、そして、身体が壊れ死んだ後に、幸福な行く末である天界に生まれるであろうことである’と。彼には歓喜が生じる。歓喜した者に喜びが生じる。喜びある心の者の身体は静まり、身体が静まった者は楽を感じる。楽ある者の心は定まる。村長よ、これが“法の三昧”である。もし汝がその中で“心の三昧”を得るならば、汝はこの疑念を捨てるであろう。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา อตฺถิ ปิตา อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“村長よ、その聖なる弟子はこのように、貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わされることなく、正知・正念をもって、捨（ウペッカー）を伴う心によって、一つの方向を遍満して住み、同様に第二、第三、第四の方向も、また上、下、横、すべての場所において、すべてを自分自身のように、全世界を、広大で、勝れた、無量の、怨みのない、苦しみのない、捨を伴う心によって遍満して住む。彼はこのように省察する。‘“布施には報いがあり、供養には報いがあり、献物には報いがある。善行と悪行にはその果報と異熟がある。この世があり、あの世がある。母があり、父がある。化生の衆生がある。この世において、正しく行き、正しく実践し、この世とあの世を自ら知恵によって悟り、明らかにして説く沙門やバラモンたちが存在する”という、このように説き、このような見解を持つ師がいる。もしその尊い師の言葉が真実であるならば、何もの（動くものも動かぬものも）をも害さない私にとって、この実践は確実な（間違いのない）ものとなる。ここで二重の勝利が得られる。すなわち、私が身・口・意において慎んでいること、そして身体が崩壊して死んだ後、善趣・天界に生まれ変わるであろうということである’と。彼に歓喜が生じる。歓喜した者に喜悦が生じる。喜悦した心の者の身体は軽安となる。身体が軽安となった者は幸福を感じる。幸福な者の心は定まる（三昧に入る）。村長よ、これが“法の三昧”である。もしあなたがそこで“心の三昧”を得るならば、あなたはこの疑いの法を捨てるであろう。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, เฉทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ [Pg.533] กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“村長よ、その聖なる弟子はこのように、貪欲を離れ、悪意を離れ、惑わされることなく、正知・正念をもって、捨（ウペッカー）を伴う心によって、一つの方向を遍満して住み、同様に第二、第三、第四の方向も、また上、下、横、すべての場所において、すべてを自分自身のように、全世界を、広大で、勝れた、無量の、怨みのない、苦しみのない、捨を伴う心によって遍満して住む。彼はこのように省察する。‘“自らなし、他になさせ、切り、切らせ、苦しめ、苦しめさせ、悲しみ、悲しませ、疲れ、疲れさせ、震え、震えさせ、生命を奪い、与えられていないものを奪い、家に押し入り、略奪し、追いはぎをし、道で待ち伏せし、他人の妻を犯し、嘘をついても、なす者に悪はなされない（罪とはならない）。たとえ剃刀の刃のような鋭い輪で、この大地の生き物たちを一つの肉の塊、肉の山にしたとしても、それに起因する悪はなく、悪の報いもない。ガンジス川の南岸へ行き、殺し、殺させ、切り、切らせ、苦しめ、苦しめさせても、それに起因する悪はなく、悪の報いもない。また、ガンジス川の北岸へ行き、施し、施させ、供養し、供養させても、それに起因する功徳はなく、功徳の報いもない。布施、自制、慎み、真実の言葉によっても功徳はなく、功徳の報いもない”という、このように説き、このような見解を持つ師がいる。もしその尊い師の言葉が真実であるならば、何ものをも害さない私にとって、この実践は確実な（間違いのない）ものとなる。ここで二重の勝利が得られる。すなわち、私が身・口・意において慎んでいること、そして身体が崩壊して死んだ後、善趣・天界に生まれ変わるであろうということである’と。彼に歓喜が生じる。歓喜した者に喜悦が生じる。喜悦した心の者の身体は軽安となる。身体が軽安となった者は幸福を感じる。幸福な者の心は定まる（三昧に入る）。村長よ、これが“法の三昧”である。もしあなたがそこで“心の三昧”を得るならば、あなたはこの疑いの法を捨てるであろう。”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต [Pg.534] ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสี’’ติ.

“村主よ、その聖なる弟子はこのように、貪欲を離れ、瞋恚を離れ、惑わされることなく、正知にして正念であり、捨（ウペッカー）を伴う心をもって、一つの方向を満たして住む。同様に第二の方向、同様に第三の方向、同様に第四の方向も。このように、上、下、横、すべての場所において、すべてを自分自身のように、全世界を、捨を伴う心、広大で、崇高で、無量で、怨みなく、苦悩のない心をもって満たして住む。彼は次のように思惟する。‘ここに、このように説き、このような見解を持つ師がいる。“自ら行い、他に行わせ、自ら切り、他に切らせ、自ら煮、他に煮させ、自ら悲しみ、他に悲しませ、自ら疲れ、他に疲れさせ、自ら震え、他に震えさせ、生命を奪い、与えられていないものを取り、家に押し入り、略奪し、一軒家を襲い、待ち伏せし、他人の妻を犯し、嘘をつく者、その行う者に悪はなされない。たとえ剃刀のように鋭い輪（チャッカ）によって、この大地の生命ある者たちを一つの肉の塊、一つの肉の山にしたとしても、そのことによる悪はなく、悪の報いもない。たとえガンジス川の南岸に行き、殺し、殺させ、切り、切らせ、煮、煮させても、そのことによる悪はなく、悪の報いもない。また、たとえガンジス川の北岸に行き、施し、施させ、供養し、供養させても、そのことによる功徳はなく、功徳の報いもない。布施、調伏、自制、真実の言葉によっても、功徳はなく、功徳の報いもない”と。もし、その尊い師の言葉が真実であるならば、何ら（生命ある者を）害することのない私にとって、この実践は間違いのないものである。私は身において慎み、口において慎み、意において慎んでいる。身が壊れ死んだ後、善き所、天界に生まれ変わるであろう。このように、私は両方の見解において勝利を得ている’と。彼に歓喜が生じる。歓喜した者に喜びが生じる。心に喜びがある者の身体は軽安となる。身体が軽安となった者は、楽を感じる。楽がある者の心は定まる。村主よ、これが法の三摩地（法定）である。もし汝がその中で心の三摩地（心定）を得るならば、このように汝はこの疑いの法を捨てるであろう。”

เอวํ วุตฺเต, ปาฏลิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. เตรสมํ.

このように説かれたとき、パータリ村主は世尊に次のように申し上げた。“素晴らしい、世尊よ、素晴らしい、世尊よ。……今日より命ある限り、帰依した優婆塞として私を認めてください。”第十三（パータリ村主経）。

คามณิสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

村主相応（ガマニ・サンユッタ）が完結した。

ตสฺสุทฺทานํ –

その目録（ウダーナ）は以下の通りである。

จณฺโฑ ปุโฏ โยธาชีโว, หตฺถสฺโส อสิพนฺธโก;

เทสนา สงฺขกุลํ มณิจูฬํ, ภทฺรราสิยปาฏลีติ.

チャンタ、プタ、ヨータジーヴァ、ハッティ、アッサ、アシバンダカ、説法、サンカ、クラ、マニチューラ、バドラ、ラーシヤ、パータリである。

๙. อสงฺขตสํยุตฺตํ

9. 無為相応（アサンカタ・サンユッタ）

๑. ปฐมวคฺโค

1. 第一品

๑. กายคตาสติสุตฺตํ

1. 身至念経

๓๖๖. สาวตฺถินิทานํ[Pg.535]. ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? กายคตาสติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค’’.

366. 舎衛城での縁起。“比丘たちよ、汝らに無為（アサンカタ）と、無為に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無為とは何か。比丘たちよ、貪の滅尽、瞋の滅尽、痴の滅尽、これが無為と呼ばれる。比丘たちよ、無為に至る道とは何か。それは身至念（カヤガターサティ）である。比丘たちよ、これが無為に至る道と呼ばれる。”

‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. ปฐมํ.

“比丘たちよ、このように私は汝らに無為を説き、無為に至る道を説いた。比丘たちよ、弟子たちの利益を願い、憐れみを持つ師が、憐れみをもってなすべきことを、私は汝らになした。比丘たちよ、これらが樹下の足元であり、これらが空き家である。比丘たちよ、禅定せよ。怠慢であってはならない。後になって悔いてはならない。これが汝らへの我々の教誡である。”第一（の経）。

๒. สมถวิปสฺสนาสุตฺตํ

2. 止観経

๓๖๗. ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ทุติยํ.

367. “比丘たちよ、汝らに無為と、無為に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無為とは何か。比丘たちよ、貪の滅尽、瞋の滅尽、痴の滅尽、これが無為と呼ばれる。比丘たちよ、無為に至る道とは何か。それは止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）である。比丘たちよ、これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第二（の経）。

๓. สวิตกฺกสวิจารสุตฺตํ

3. 有尋有伺経

๓๖๘. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ตติยํ.

368. “比丘たちよ、無為に至る道とは何か。有尋有伺の三摩地、無尋唯伺の三摩地、無尋無伺の三摩地、これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第三（の経）。

๔. สุญฺญตสมาธิสุตฺตํ

4. 空三摩地経

๓๖๙. ‘‘กตโม [Pg.536] จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สุญฺญโต สมาธิ, อนิมิตฺโต สมาธิ, อปฺปณิหิโต สมาธิ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. จตุตฺถํ.

369. “比丘たちよ、無為に至る道とは何か。空三摩地、無相三摩地、無願三摩地、これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第四（の経）。

๕. สติปฏฺฐานสุตฺตํ

5. 念処経

๓๗๐. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ปญฺจมํ.

370. “比丘たちよ、無為に至る道とは何か。四念処である。これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第五（の経）。

๖. สมฺมปฺปธานสุตฺตํ

6. 正勤経

๓๗๑. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ฉฏฺฐํ.

371. “比丘たちよ、無為に至る道とは何か。四正勤である。これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第六（の経）。

๗. อิทฺธิปาทสุตฺตํ

7. 神足経

๓๗๒. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? จตฺตาโร อิทฺธิปาทา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. สตฺตมํ.

372. “比丘たちよ、無為に至る道とは何か。四神足である。これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第七（の経）。

๘. อินฺทฺริยสุตฺตํ

8. 根経

๓๗๓. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? ปญฺจินฺทฺริยานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. อฏฺฐมํ.

373. “比丘たちよ、無為に至る道とは何か。五根である。これが無為に至る道と呼ばれる。……（中略）……”第八（の経）。

๙. พลสุตฺตํ

9. 力経

๓๗๔. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? ปญฺจ พลานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. นวมํ.

374. “比丘たちよ、無為（アサンカタ）へと至る道とは何であるか。五力である。比丘たちよ、これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……。第九（の経）。”

๑๐. โพชฺฌงฺคสุตฺตํ

10. 覚支経

๓๗๕. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สตฺต โพชฺฌงฺคา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ทสมํ.

375. “比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。七覚支である。比丘たちよ、これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……。第十（の経）。”

๑๑. มคฺคงฺคสุตฺตํ

11. 道支経

๓๗๖. ‘‘กตโม [Pg.537] จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. เอกาทสมํ.

376. “比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。聖なる八支の道（八正道）である。比丘たちよ、これが無為へと至る道と言われる。比丘たちよ、このように、私はあなた方に無為を説き、無為へと至る道を説いた。比丘たちよ、弟子の利益を願い、憐れみ深い師が、憐れみをもってなすべきことを、私はあなた方になした。比丘たちよ、これらが樹下であり、これらが空き家である。比丘たちよ、瞑想せよ。放逸であってはならない。後になって悔いてはならない。これがあなた方に対する私たちの教誡である。第十一（の経）。”

ปฐโม วคฺโค.

第一品（が終了した）。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（要約）は以下の通りである。

กาโย สมโถ สวิตกฺโก, สุญฺญโต สติปฏฺฐานา;

สมฺมปฺปธานา อิทฺธิปาทา, อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคา;

มคฺเคน เอกาทสมํ, ตสฺสุทฺทานํ ปวุจฺจติ.

“身（身至念）、止、有尋、空、念処、正勤、神足、根、力、覚支、そして道をもって第十一とする。これがその摂頌と言われる。”

๒. ทุติยวคฺโค

2. 第二品

๑. อสงฺขตสุตฺตํ

1. 無為経

๓๗๗. ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สมโถ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ.

377. “比丘たちよ、あなた方に無為と、無為へと至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無為とは何であるか。比丘たちよ、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、これが無為と言われる。比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。止（サマタ）である。これが無為へと至る道と言われる。比丘たちよ、このように、私はあなた方に無為を説き、無為へと至る道を説いた。比丘たちよ、弟子の利益を願い、憐れみ深い師が、憐れみをもってなすべきことを、私はあなた方になした。比丘たちよ、これらが樹下であり、これらが空き家である。比丘たちよ、瞑想せよ。放逸であってはならない。後になって悔いてはならない。これがあなた方に対する私たちの教誡である。”

‘‘อสงฺขตญฺจ [Pg.538] โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? วิปสฺสนา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ…เป… อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ.

“比丘たちよ、あなた方に無為と、無為へと至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無為とは何であるか。比丘たちよ、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、これが無為と言われる。比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。観（ヴィパッサナー）である。これが無為へと至る道と言われる。比丘たちよ、このように、私はあなた方に無為を説き……（中略）……これがあなた方に対する私たちの教誡である。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。有尋有伺の三昧（定）である。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。無尋唯伺の三昧である。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。無尋無伺の三昧である。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สุญฺญโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อนิมิตฺโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อปฺปณิหิโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。空三昧である。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。無相三昧である。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。無願三昧である。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。比丘たちよ、ここに比丘が、身において身を観じ、熱心に、正知をもち、正念をもって、世における貪欲と憂いを除いて住む。これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。比丘たちよ、ここに比丘が、受において受を観じて住む。……（中略）……これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。比丘たちよ、ここに比丘が、心において心を観じて住む。……（中略）……これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何であるか。比丘たちよ、ここに比丘が、法において法を観じて住む。……（中略）……これが無為へと至る道と言われる。……（中略）……。”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุปฺปนฺนานํ [Pg.539] ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為（アサンカタ）へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、未だ生じていない悪しき不善の諸法を生じさせないために、意欲を生じさせ、精励し、精進を開始し、心を鼓舞し、励むのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、既に生じた悪しき不善の諸法を捨断するために、意欲を生じさせ、精励し、精進を開始し、心を鼓舞し、励むのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、未だ生じていない善なる諸法を生じさせるために、意欲を生じさせ、精励し、精進を開始し、心を鼓舞し、励むのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、既に生じた善なる諸法を維持し、忘失させず、倍増させ、広大にし、修習によって円満させるために、意欲を生じさせ、精励し、精進を開始し、心を鼓舞し、励むのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค …เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จิตฺตสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีมํสสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、意欲による三昧と努力の行を具えた神足を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、精進による三昧と努力の行を具えた神足を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、心による三昧と努力の行を具えた神足を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、観法による三昧と努力の行を具えた神足を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีริยินฺทฺริยํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมาธินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺญินฺทฺริยํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ [Pg.540] นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、遠離に依り、離欲に依り、滅尽に依り、譲渡へと向かう信根を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、精進根を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、念根を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、定根を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、遠離に依り、離欲に依り、滅尽に依り、譲渡へと向かう慧根を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธาพลํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีริยพลํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สติพลํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมาธิพลํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺญาพลํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、遠離に依る……（中略）……信力を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、精進力を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、念力を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、定力を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、遠離に依り、離欲に依り、滅尽に依り、譲渡へと向かう慧力を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… วีริยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

“比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、念覚支を修習するのです。……（中略）……比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為へと至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、択法覚支を修習し、精進覚支を修習し、喜覚支を修習し、軽安覚支を修習し、定覚支を修習し、遠離に依り、離欲に依り、滅尽に依り、譲渡へと向かう捨覚支を修習するのです。比丘たちよ、これが無為へと至る道と呼ばれます。……（中略）……”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาสงฺกปฺปํ ภาเวติ …เป… สมฺมาวาจํ ภาเวติ…เป… สมฺมากมฺมนฺตํ ภาเวติ…เป… สมฺมาอาชีวํ ภาเวติ…เป… สมฺมาวายามํ ภาเวติ…เป… สมฺมาสตึ ภาเวติ…เป… อสงฺขตญฺจ โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ…เป…? กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาสมาธึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ[Pg.541]. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. ปฐมํ.

“比丘たちよ、無為（アサンカタ）に至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、遠離に依り、離欲に依り、滅に依り、譲棄へと向かう正見を修習します。比丘たちよ、これが無為に至る道と呼ばれます。……（中略）……比丘たちよ、無為に至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、正思惟を修習し……正語を修習し……正業を修習し……正命を修習し……正精進を修習し……正念を修習します。……比丘たちよ、私はあなた方に無為と、無為に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無為とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、無為に至る道とは何でしょうか。比丘たちよ、ここに比丘が、遠離に依り、離欲に依り、滅に依り、譲棄へと向かう正定を修習します。比丘たちよ、これが無為に至る道と呼ばれます。比丘たちよ、このように、私はあなた方に無為を説き、無為に至る道を説きました。比丘たちよ、弟子たちの利益を願い、憐れみを持つ師が、憐れみをもってなすべきことを、私はあなた方のためになしました。比丘たちよ、これらは樹下であり、これらは空屋です。比丘たちよ、禅定しなさい。放逸であってはなりません。後になって悔いてはなりません。これがあなた方への私たちの教誡です。”第一。

๒. อนตสุตฺตํ

2. “アナタ経（無屈曲経）”

๓๗๘. ‘‘อนตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, อนตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนตํ…เป…’’. (ยถา อสงฺขตํ ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ). ทุติยํ.

378. “比丘たちよ、私はあなた方に無屈曲（アナタ）と、無屈曲に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無屈曲とは何でしょうか。……（中略）……（無為の箇所と同様に詳しく説かれるべきである）。”第二。

๓-๓๒. อนาสวาทิสุตฺตํ

“3-32. 無漏経など”

๓๗๙-๔๐๘. ‘‘อนาสวญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนาสวคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนาสวํ…เป… สจฺจญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สจฺจคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สจฺจํ…เป… ปารญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปารคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปารํ…เป… นิปุณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ นิปุณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิปุณํ…เป… สุทุทฺทสญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สุทุทฺทสคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สุทุทฺทสํ…เป… อชชฺชรญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อชชฺชรคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อชชฺชรํ…เป… ธุวญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ธุวคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ธุวํ…เป… อปโลกิตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปโลกิตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อปโลกิตํ…เป… อนิทสฺสนญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนิทสฺสนคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนิทสฺสนํ…เป… นิปฺปปญฺจญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ นิปฺปปญฺจคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิปฺปปญฺจํ…เป…?

379-408. “比丘たちよ、私はあなた方に無漏（アナーサヴァ）と、無漏に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無漏とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に真実（サッチャ）と、真実に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、真実とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に彼岸（パーラ）と、彼岸に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、彼岸とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に微妙（ニプナ）と、微妙に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、微妙とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に甚難見（スドゥッダサ）と、甚難見に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、甚難見とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に不朽（アジャッジャラ）と、不朽に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、不朽とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に恒久（ドゥヴァ）と、恒久に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、恒久とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に不壊（アパローキタ）と、不壊に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、不壊とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に無見（アニダッサナ）と、無見に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無見とは何でしょうか。……（中略）……無見に至る道を……比丘たちよ、私はあなた方に無戯論（ニッパパンチャ）と、無戯論に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無戯論とは何でしょうか。……（中略）……”

‘‘สนฺตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สนฺตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สนฺตํ…เป… อมตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อมตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อมตํ…เป… ปณีตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปณีตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปณีตํ…เป… สิวญฺจ โว, ภิกฺขเว[Pg.542], เทเสสฺสามิ สิวคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สิวํ…เป… เขมญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ เขมคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, เขมํ…เป… ตณฺหากฺขยญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ตณฺหากฺขยคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ตณฺหากฺขยํ…เป…?

“比丘たちよ、私はあなた方に寂静（サンタ）と、寂静に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、寂静とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に不死（アマタ）と、不死に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、不死とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に殊勝（パニータ）と、殊勝に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、殊勝とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に吉祥（シヴァ）と、吉祥に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、吉祥とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に安穏（ケーマ）と、安穏に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、安穏とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に愛尽（タンハッハヤ）と、愛尽に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、愛尽とは何でしょうか。……（中略）……”

‘‘อจฺฉริยญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อจฺฉริยคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อจฺฉริยํ…เป… อพฺภุตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อพฺภุตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อพฺภุตํ…เป… อนีติกญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนีติกคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนีติกํ…เป… อนีติกธมฺมญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนีติกธมฺมคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนีติกธมฺมํ…เป… นิพฺพานญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ นิพฺพานคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิพฺพานํ…เป… อพฺยาปชฺฌญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อพฺยาปชฺฌคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อพฺยาปชฺฌํ…เป… วิราคญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ วิราคคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, วิราโค…เป…?

“比丘たちよ、私はあなた方に希有（アッチャリヤ）と、希有に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、希有とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に未曾有（アッブータ）と、未曾有に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、未曾有とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に無災（アニーティカ）と、無災に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無災とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に無災法（アニーティカダンマ）と、無災法に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無災法とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に涅槃（ニッバーナ）と、涅槃に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、涅槃とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に無苦（アッビャーパッジャ）と、無苦に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、無苦とは何でしょうか。……（中略）……比丘たちよ、私はあなた方に離欲（ヴィラーガ）と、離欲に至る道を説きましょう。それを聞きなさい。比丘たちよ、離欲とは何でしょうか。……（中略）……”

‘‘สุทฺธิญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สุทฺธิคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมา จ, ภิกฺขเว, สุทฺธิ…เป… มุตฺติญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ มุตฺติคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมา จ, ภิกฺขเว, มุตฺติ…เป… อนาลยญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนาลยคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อนาลโย…เป… ทีปญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ทีปคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ทีปํ…เป… เลณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ เลณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, เลณํ…เป… ตาณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ตาณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ตาณํ…เป… สรณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สรณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สรณํ…เป…อนุสาสนี’’ติ? พาตฺตึสติมํ.

“比丘たちよ、汝らに清浄（suddhi）と、清浄に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、清浄とは何か。……（中略）……比丘たちよ、汝らに解脱（mutti）と、解脱に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、解脱とは何か。……比丘たちよ、汝らに執着なき所（anālaya）と、執着なき所に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、執着なき所とは何か。……比丘たちよ、汝らに島（dīpa）と、島に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、島とは何か。……比丘たちよ、汝らに隠れ家（leṇa）と、隠れ家に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、隠れ家とは何か。……比丘たちよ、汝らに保護（tāṇa）と、保護に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、保護とは何か。……比丘たちよ、汝らに帰依処（saraṇa）と、帰依処に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、帰依処とは何か。……（これらが）教えである。”第三十二。

๓๓. ปรายนสุตฺตํ

33. 帰趨経（パラーヤナ・スッタ）

๔๐๙. ‘‘ปรายนญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปรายนคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปรายนํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย [Pg.543] โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปรายนํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, ปรายนคามี มคฺโค? กายคตาสติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปรายนคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา ปรายนํ, เทสิโต ปรายนคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. (ยถา อสงฺขตํ ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ). เตตฺตึสติมํ.

409. “比丘たちよ、汝らに帰趨（きすう、parāyana）と、帰趨に至る道を説こう。それを聞きなさい。比丘たちよ、帰趨とは何か。比丘たちよ、貪欲の滅尽、瞋恚の滅尽、愚痴の滅尽、これが帰趨と呼ばれる。比丘たちよ、帰趨に至る道とは何か。身至念（kāyagatāsati）である。これが帰趨に至る道と呼ばれる。比丘たちよ、このように私は汝らに帰趨を説き、帰趨に至る道を説いた。比丘たちよ、弟子の利益を願い、憐れみを持つ師が、憐れみをもってなすべきことを、私は汝らになした。比丘たちよ、これらは樹下であり、これらは空き家である。比丘たちよ、瞑想しなさい。放逸であってはならない。後で悔いてはならない。これが汝らへの我々の教えである。”（無為の章と同様に詳しく説くべきである）。第三十三。

ทุติโย วคฺโค.

第二節（第二品）終わる。

ตสฺสุทฺทานํ –

その要旨（摂頌）は以下の通りである。

อสงฺขตํ อนตํ อนาสวํ, สจฺจญฺจ ปารํ นิปุณํ สุทุทฺทสํ;

อชชฺชรํ ธุวํ อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ นิปฺปปญฺจ สนฺตํ.

無為、無屈（無渇愛）、無漏、真理、彼岸、微妙、至難見、不老、恒久、無壊、無見、無戯論、寂静。

อมตํ ปณีตญฺจ สิวญฺจ เขมํ, ตณฺหากฺขโย อจฺฉริยญฺจ อพฺภุตํ;

อนีติกํ อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ.

不死、勝妙、吉祥、安穏、渇愛の滅尽、希有、未曾有、無災、無災の法。これが善逝（ブッダ）によって説かれた涅槃である。

อพฺยาปชฺโฌ วิราโค จ, สุทฺธิ มุตฺติ อนาลโย;

ทีโป เลณญฺจ ตาณญฺจ, สรณญฺจ ปรายนนฺติ.

無害、離欲、清浄、解脱、無執着、島、隠れ家、保護、帰依処、そして帰趨である。

อสงฺขตสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

無為相応（アサンカタ・サンユッタ）完了。

๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตํ

10. 無記相応（アヴィヤーカタ・サンユッタ）

๑. เขมาสุตฺตํ

1. ケーマー経

๔๑๐. เอกํ [Pg.544] สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน เขมา ภิกฺขุนี โกสเลสุ จาริกํ จรมานา อนฺตรา จ สาวตฺถึ อนฺตรา จ สาเกตํ โตรณวตฺถุสฺมึ วาสํ อุปคตา โหติ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล สาเกตา สาวตฺถึ คจฺฉนฺโต, อนฺตรา จ สาเกตํ อนฺตรา จ สาวตฺถึ โตรณวตฺถุสฺมึ เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, อมฺโภ ปุริส, โตรณวตฺถุสฺมึ ตถารูปํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ชาน ยมหํ อชฺช ปยิรุปาเสยฺย’’นฺติ.

410. ある時、世尊は舎衛城（サーヴァッティー）のジェータ林、給孤独園（アナータピンディカ園）に滞在しておられた。その時、ケーマー比丘尼はコーサラ国を遊行しており、舎衛城と舎ーけータ（サーケータ）の間にあるトーラナヴァットゥという場所に滞在していた。その時、パセーナディ・コーサラ王はサーケータから舎衛城へ向かう途中で、サーケータと舎衛城の間にあるトーラナヴァットゥに一晩滞在した。そこでパセーナディ・コーサラ王はある男を呼び、“これへ来なさい。今日、私が仕えるにふさわしい沙門（サマナ）か婆羅門（バラモン）がトーラナヴァットゥにいないか調べてきなさい”と言った。

‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข โส ปุริโส รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เกวลกปฺปํ โตรณวตฺถุํ อาหิณฺฑนฺโต นาทฺทส ตถารูปํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ยํ ราชา ปเสนทิ โกสโล ปยิรุปาเสยฺย. อทฺทสา โข โส ปุริโส เขมํ ภิกฺขุนึ โตรณวตฺถุสฺมึ วาสํ อุปคตํ. ทิสฺวาน เยน ราชา ปเสนทิ โกสโล เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ เอตทโวจ –

“承知いたしました、王よ”とその男はパセーナディ・コーサラ王に答え、トーラナヴァットゥの全域を歩き回ったが、パセーナディ・コーサラ王が仕えるにふさわしい沙門や婆羅門を見つけることができなかった。しかし、その男はケーマー比丘尼がトーラナヴァットゥに滞在しているのを見かけた。それを見て、パセーナディ・コーサラ王のところへ行き、王にこう言った。

‘‘นตฺถิ โข, เทว, โตรณวตฺถุสฺมึ ตถารูโป สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ยํ เทโว ปยิรุปาเสยฺย. อตฺถิ จ โข, เทว, เขมา นาม ภิกฺขุนี, ตสฺส ภควโต สาวิกา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ตสฺสา โข ปน อยฺยาย เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘ปณฺฑิตา, วิยตฺตา เมธาวินี พหุสฺสุตา จิตฺตกถา กลฺยาณปฏิภานา’ติ. ตํ เทโว ปยิรุปาสตู’’ติ.

“王よ、トーラナヴァットゥには王が仕えるにふさわしい沙門や婆羅門はおりません。しかしながら、王よ、ケーマーという名の比丘尼がおります。彼女は、かの世尊、阿羅漢、正等覚者の弟子です。その尊師（アイヤー）については、このような素晴らしい評判が広まっております。‘賢明であり、熟達しており、聡明であり、博識であり、巧みに語り、優れた弁才を持っている’と。王よ、彼女を訪ねられるのがよろしいでしょう。”

อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล เยน เขมา ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เขมํ ภิกฺขุนึ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ [Pg.545] นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา ปเสนทิ โกสโล เขมํ ภิกฺขุนึ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนยฺเย, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนยฺเย, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ. ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

そこでパセーナディ・コーサラ王はケーマー比丘尼のところへ行き、彼女に礼拝して、一方に座った。一方に座ったパセーナディ・コーサラ王は、ケーマー比丘尼にこう尋ねた。“尊師よ、如来は死後、存在するのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在するということは、世尊によって明言（無記）されておりません。”“では尊師よ、如来は死後、存在しないのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在しないということもまた、世尊によって明言されておりません。”“では尊師よ、如来は死後、存在し、かつ存在しないのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在し、かつ存在しないということは、世尊によって明言されておりません。”“では尊師よ、如来は死後、存在するのではなく、かつ存在しないのでもないのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在するのではなく、かつ存在しないのでもないということもまた、世尊によって明言されておりません。”

‘‘‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปนยฺเย, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปนยฺเย, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘โก นุ โข, อยฺเย, เหตุ, โก ปจฺจโย เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’’ติ?

“聖者よ、‘如来は死後に存在するのか’と問われたとき、あなたは‘大王よ、それは世尊によって説き明かされていません（無記です）。如来は死後に存在する、ということは’と言われました。‘聖者よ、では如来は死後に存在しないのか’と問われたとき、あなたは‘大王よ、それもまた世尊によって説き明かされていません。如来は死後に存在しない、ということは’と言われました。‘聖者よ、如来は死後に存在し、かつ存在しないのか’と問われたとき、あなたは‘大王よ、それは世尊によって説き明かされていません。如来は死後に存在し、かつ存在しない、ということは’と言われました。‘聖者よ、では如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもないのか’と問われたとき、あなたは‘大王よ、それもまた世尊によって説き明かされていません。如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない、ということは’と言われました。聖者よ、世尊がそれを説き明かされなかった理由は何であり、縁は何であるのでしょうか”

‘‘เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อตฺถิ เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ คงฺคาย วาลุกํ คเณตุํ – เอตฺตกา วาลุกา อิติ วา, เอตฺตกานิ วาลุกสตานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ วาลุกสหสฺสานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ วาลุกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อยฺเย’’. ‘‘อตฺถิ ปน เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ มหาสมุทฺเท [Pg.546] อุทกํ คเณตุํ – เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อยฺเย’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘มหายฺเย, สมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, เยน รูเป ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. รูปสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ.

“大王よ、それならば、このことについてあなたに問い返しましょう。あなたの思うところに従って、それに答えなさい。大王よ、あなたはどう思いますか。ガンジス川の砂を、‘砂はこれほどある’とか、‘砂は数百、数千、数十万ある’と数え上げることができる計算士や記録士、あるいは統計士があなたのもとにいるでしょうか”“聖者よ、いいえ、いません”“大王よ、では、大海の水を、‘水はこれほどのアーラカ（量）である’とか、‘水は数百、数千、数十万アーラカである’と数え上げることができる計算士や記録士、あるいは統計士があなたのもとにいるでしょうか”“聖者よ、いいえ、いません”“それはなぜですか”“聖者よ、大海は深く、計り知れず、底知れないからです”“大王よ、それと同じように、如来を指し示す根拠となる‘色（物質的形態）’を、如来は捨て去り、根絶し、根を断たれたタラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来にわたって生じないものとされました。大王よ、如来は‘色’という名称から解き放たれ、大海のように深く、計り知れず、底知れないのです。‘如来は死後に存在する’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という言葉も当てはまりません”

‘‘ยาย เวทนาย ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, สา เวทนา ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เวทนาสงฺขายวิมุตฺโต, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ.

“如来を指し示す根拠となる‘受（感受作用）’を、如来は捨て去り、根絶し、根を断たれたタラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来にわたって生じないものとされました。大王よ、如来は‘受’という名称から解き放たれ、大海のように深く、計り知れず、底知れないのです。‘如来は死後に存在する’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という言葉も当てはまりません”

‘‘ยาย สญฺญา ตถาคตํ…เป… เยหิ สงฺขาเรหิ ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, เต สงฺขารา ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. สงฺขารสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ.

“如来を指し示す根拠となる‘想（表象作用）’……（中略）……如来を指し示す根拠となる‘行（意志的形成作用）’を、如来は捨て去り、根絶し、根を断たれたタラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来にわたって生じないものとされました。大王よ、如来は‘行’という名称から解き放たれ、大海のように深く、計り知れず、底知れないのです。‘如来は死後に存在する’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という言葉も当てはまりません”

‘‘เยน วิญฺญาเณ ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย ตํ วิญฺญาณํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ [Pg.547] อนุปฺปาทธมฺมํ. วิญฺญาณสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปตี’’ติ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล เขมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เขมํ ภิกฺขุนึ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

“如来を指し示す根拠となる‘識（識別作用）’を、如来は捨て去り、根絶し、根を断たれたタラ樹の切り株のようにし、存在しないものとし、将来にわたって生じないものとされました。大王よ、如来は‘識’という名称から解き放たれ、大海のように深く、計り知れず、底知れないのです。‘如来は死後に存在する’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という言葉も当てはまりません”。このように（比丘尼クヘーマーは）語った。そこで、コーサラ国のパセーナディ王は、比丘尼クヘーマーの説法を歓喜し、随喜して、座から立ち上がると、比丘尼クヘーマーに礼拝し、右繞をして、立ち去った。

อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล อปเรน สมเยน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, มยา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ มยา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, มยา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ มยา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, มยา – โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ…เป…. ‘‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ มยา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ?

その時、コーサラ国のパセーナディ王は、後にある時、世尊がおられる場所に近づきました。近づいてから、世尊に礼拝し、一方に座りました。一方に座ったコーサラ国のパセーナディ王は、世尊にこのように申し上げました。“尊師よ、如来は死後、存在するのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在するということは、私によって説かれていない（無記である）。”“尊師よ、では、如来は死後、存在しないのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在しないということも、私によって説かれていない。”“尊師よ、では、如来は死後、存在し、かつ存在しないのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在し、かつ存在しないということも、私によって説かれていない。”“尊師よ、では、如来は死後、存在するのでもなく、存在しないのでもないのでしょうか？”“大王よ、如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもないということも、私によって説かれていない。”“尊師よ、‘如来は死後、存在するのでしょうか？’と問われた時、‘大王よ、如来は死後存在するということは、私によって説かれていない’と仰いました。……（中略）……‘如来は死後、存在するのでもなく、存在しないのでもないのでしょうか？’と問われた時、‘大王よ、如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもないということは、私によって説かれていない’と仰いました。尊師よ、世尊によってそれが説かれていない理由は何でしょうか、原因は何でしょうか？”

‘‘เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อตฺถิ เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ คงฺคาย วาลุกํ คเณตุํ [Pg.548] – เอตฺตกา วาลุกา อิติ วา…เป… เอตฺตกานิ วาลุกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อตฺถิ ปน เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ มหาสมุทฺเท อุทกํ คเณตุํ – เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานิ อิติ วา…เป… เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘มหา, ภนฺเต, สมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห. เอวเมว โข, มหาราช, เยน รูเปน ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. รูปสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ. ยาย เวทนาย…เป… ยาย สญฺญาย…เป… เยหิ สงฺขาเรหิ…เป…’’.

“大王よ、それならば、この点についてあなたに問い返しましょう。あなたが納得するように、それに答えなさい。大王よ、あなたはどう思いますか。ガンジス川の砂について、‘砂はこれほどある’とか、……（中略）……‘砂は何十万粒ある’と数えることができる計算官や、指算家や、統計家があなたに誰かいるでしょうか？”“尊師よ、いいえ、おりません。”“では、大王よ、大海の水を、‘水は何アーラカ（升）ある’とか、……（中略）……‘水は何十万アーラカある’と数えることができる計算官や、指算家や、統計家があなたに誰かいるでしょうか？”“尊師よ、いいえ、おりません。”“それはなぜでしょうか？”“尊師よ、大海は広大で、深く、測り知れず、底知れないからです。”“大王よ、それと同じように、如来を定義しようとする際に対象となる‘色（身体的形態）’を、如来は捨て去り、根絶し、根を断たれた椰子の木の切り株のようにし、存在しないものとし、将来二度と生じないものとしました。大王よ、如来は‘色’という概念から解き放たれ、大海のように深く、測り知れず、底知れないのです。大海がそうであるように。‘如来は死後、存在する’という言葉も当てはまりません。……（中略）……‘如来は死後、存在するのでもなく、存在しないのでもない’という言葉も当てはまりません。受（感受作用）についても……想（表象作用）についても……行（形成作用）についても……”

‘‘เยน วิญฺญาเณน ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตํ วิญฺญาณํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. วิญฺญาณสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปตี’’ติ.

“如来を定義しようとする際に対象となる‘識（認識作用）’を、如来は捨て去り、根絶し、根を断たれた椰子の木の切り株のようにし、存在しないものとし、将来二度と生じないものとしました。大王よ、如来は‘識’という概念から解き放たれ、大海のように深く、測り知れず、底知れないのです。大海がそうであるように。‘如来は死後、存在する’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後、存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後、存在し、かつ存在しない’という言葉も当てはまらず、‘如来は死後、存在するのでもなく、存在しないのでもない’という言葉も当てはまりません。”

‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ เจว สาวิกาย จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ, สเมสฺสติ, น วิโรธยิสฺสติ ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เขมํ ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อปุจฺฉึ. สาปิ เม อยฺยา เอเตหิ ปเทหิ เอเตหิ พฺยญฺชเนหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ, เสยฺยถาปิ ภควา. อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ เจว สาวิกาย จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ, สเมสฺสติ, น วิโรธยิสฺสติ ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. หนฺท ทานิ มยํ, ภนฺเต, คจฺฉาม. พหุกิจฺจา มยํ พหุกรณียา’’ติ. ‘‘ยสฺส ทานิ ตฺวํ, มหาราช, กาลํ มญฺญสี’’ติ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควโต [Pg.549] ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ. ปฐมํ.

“尊師よ、驚くべきことです。尊師よ、未曾有のことです。この至高の教えにおいて、師と弟子の間で、意味と意味、文言と文言が一致し、適合し、矛盾しないとは。尊師よ、私はかつてある時、ケマ比丘尼のもとを訪ねて、このことを尋ねたことがあります。その聖者もまた、世尊と同じように、これらの文言とこれらの表現によって、このことを私に説明してくれました。尊師よ、驚くべきことです。尊師よ、未曾有のことです。この至高の教えにおいて、師と弟子の間で、意味と意味、文言と文言が一致し、適合し、矛盾しないとは。尊師よ、では、私たちはこれで失礼いたします。私たちは多忙で、なすべきことがたくさんあります。”“大王よ、今はあなたの望むようにしなさい。”そこで、コーサラ国のパセーナディ王は、世尊の説かれたことを歓喜し、随喜して、座から立ち上がり、世尊に礼拝し、右回りに回って立ち去りました。第一（の経）。

๒. อนุราธสุตฺตํ

2. アヌラーダ・スッタ（アヌラーダ経）

๔๑๑. เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อนุราโธ ภควโต อวิทูเร อรญฺญกุฏิกายํ วิหรติ. อถ โข สมฺพหุลา อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เยนายสฺมา อนุราโธ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อนุราเธน สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ – ‘‘โย โส, อาวุโส อนุราธ, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ? ‘‘โย โส, อาวุโส, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อญฺญตฺร อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ – ‘‘โส จายํ ภิกฺขุ นโว ภวิสฺสติ อจิรปพฺพชิโต, เถโร วา ปน พาโล อพฺยตฺโต’’ติ. อถ โข เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ นววาเทน จ พาลวาเทน จ อปสาเทตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ.

411. ある時、世尊はヴェーサーリーの、大林（マハーヴァナ）にある重閣講堂に滞在しておられた。その時、尊者アヌラーダは、世尊から遠くない森の小屋に滞在していた。すると、多くの異学の遊行者たちが尊者アヌラーダのところへやって来た。やって来ると、尊者アヌラーダと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座った異学の遊行者たちは、尊者アヌラーダに次のように言った。“友アヌラーダよ、最高の人であり、至上の人であり、至高の境地に達した人である如来は、これら四つの立場において規定されるのでしょうか。‘如来は死後に存在する’、あるいは‘如来は死後に存在しない’、あるいは‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’、あるいは‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’のいずれかでしょうか”。“友らよ、最高の人であり、至上の人であり、至高の境地に達した人である如来は、これら四つの立場以外において規定されます。‘如来は死後に存在する’、あるいは‘如来は死後に存在しない’、あるいは‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’、あるいは‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’のいずれでもありません”。このように言われると、異学の遊行者たちは尊者アヌラーダに次のように言った。“この比丘は新参で出家して間もないか、あるいは長老であっても愚かで無知なのだろう”。そこで、異学の遊行者たちは尊者アヌラーダを新参者だ、愚か者だと罵って、席から立ち去って行った。

อถ โข อายสฺมโต อนุราธสฺส อจิรปกฺกนฺเตสุ อญฺญติตฺถิเยสุ ปริพฺพาชเกสุ เอตทโหสิ – ‘‘สเจ โข มํ เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อุตฺตรึ ปุจฺเฉยฺยุํ, กถํ พฺยากรมาโน นุ ขฺวาหํ เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ วุตฺตวาที เจว ภควโต อสฺสํ, น [Pg.550] จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺเขยฺยํ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยํ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ? อถ โข อายสฺมา อนุราโธ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อนุราโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, ภควโต อวิทูเร อรญฺญกุฏิกายํ วิหรามิ. อถ โข, ภนฺเต, สมฺพหุลา อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เยนาหํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา มยา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา มํ เอตทโวจุํ – ‘‘โย โส, อาวุโส อนุราธ, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ? เอวํ วุตฺตาหํ, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิเย ปริพฺพาชเก เอตทโวจํ – ‘‘โย โส, อาวุโส, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อญฺญตฺร อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา มํ เอตทโวจุํ – ‘‘โส จายํ ภิกฺขุ นโว ภวิสฺสติ อจิรปพฺพชิโต เถโร วา ปน พาโล อพฺยตฺโต’’ติ. อถ โข มํ, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา นววาเทน จ พาลวาเทน จ อปสาเทตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ อญฺญติตฺถิเยสุ ปริพฺพาชเกสุ เอตทโหสิ – ‘‘สเจ โข มํ เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อุตฺตรึ ปุจฺเฉยฺยุํ, กถํ พฺยากรมาโน นุ ขฺวาหํ เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ วุตฺตวาที เจว ภควโต อสฺสํ, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺเขยฺยํ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยํ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ?

異学の遊行者たちが立ち去って間もなく、尊者アヌラーダに次のような思いが生じた。“もし、あの異学の遊行者たちがさらに私に問いを重ねてきたら、どのように答えれば、世尊の説かれた通りに語ることになり、世尊を事実でないことで誹謗せず、法にかなった説明をし、法にかなった反論が非難されることがないだろうか”。そこで、尊者アヌラーダは世尊のおられるところへ向かった。到着すると、世尊を礼拝して一方に座った。一方に座った尊者アヌラーダは、世尊に次のように申し上げた。“世尊よ、私は世尊から遠くない森の小屋に滞在しておりました。すると、多くの異学の遊行者たちが私のところへやって来ました。やって来ると、私と親しく挨拶を交わしました。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座りました。一方に座った異学の遊行者たちは、私に次のように言いました。‘友アヌラーダよ、最高の人であり、至上の人であり、至高の境地に達した人である如来は、これら四つの立場において規定されるのでしょうか。“如来は死後に存在する”……（中略）……“如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない”のいずれかでしょうか’。世尊よ、このように言われた私は、異学の遊行者たちに次のように答えました。‘友らよ、最高の人であり、至上の人であり、至高의境地に達した人である如来は、これら四つの立場以外において規定されます。“如来は死後に存在する”……（中略）……“如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない”のいずれでもありません’。世尊よ、このように言うと、異学の遊行者たちは私に次のように言いました。‘この比丘は新参で出家して間もないか、あるいは長老であっても愚かで無知なのだろう’。世尊よ、そこで異学の遊行者たちは私を新参者だ、愚か者だと罵って、席から立ち去って行きました。世尊よ、異学の遊行者たちが立ち去って間もなく、私に次のような思いが生じました。‘もし、あの異学の遊行者たちがさらに私に問いを重ねてきたら、どのように答えれば、世尊の説かれた通りに語ることになり、世尊を事実でないことで誹謗せず、法にかなった説明をし、法にかなった反論が非難されることがないだろうか’”。

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“アヌラーダよ、あなたはどう思うか。色は常住か、それとも無常か”。

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、それとも楽であるか”。

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我である’と見なすのは適当だろうか”。

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“そうではありません、世尊”。

‘‘เวทนา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?…เป… สญฺญา [Pg.551] …เป… สงฺขารา…เป… ‘‘วิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“受は常住か、それとも無常か。……（中略）……想は……行は……識は常住か、それとも無常か”。

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“無常です、世尊”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“では、無常であるものは、苦であるか、それとも楽であるか”。

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“苦です、世尊”。

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“では、無常であり、苦であり、変りゆく性質のものであるものを、‘これは私のもの、これは私である、これは私の我である’と見なすのは適当だろうか”。

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“尊師よ、それはあり得ません（そのようではありません）。”

‘‘ตสฺมาติห, อนุราธ, ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. ยา กาจิ เวทนา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา…เป… ยา กาจิ สญฺญา…เป… เย เกจิ สงฺขารา…เป… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ วิญฺญาณํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, อนุราธ, สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ.

“それゆえ、アヌラーダよ、およそいかなる色（物質的形態）であれ、過去・未来・現在のもの、内なるもの、外なるもの、粗大なもの、微細なもの、卑しいもの、勝れたもの、遠くにあるもの、近くにあるもの、そのすべての色を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我（アートマン）ではない’と、このようにあるがままに、正しい智慧をもって見るべきである。いかなる受であれ……（中略）……いかなる想であれ……（中略）……いかなる行であれ……（中略）……およそいかなる識であれ、過去・未来・現在のもの、内なるもの、外なるもの、粗大なもの、微細なもの、卑しいもの、勝れたもの、遠くにあるもの、近くにあるもの、そのすべての識を、‘これは私のものではない、これは私ではない、これは私の我ではない’と、このようにあるがままに、正しい智慧をもって見るべきである。アヌラーダよ、このように見る、よく学んだ聖なる弟子は、色に倦厭し、受に倦厭し、想に倦厭し、行に倦厭し、識に倦厭する。倦厭すれば離欲し、離欲によって解脱する。解脱したとき、‘解脱した’という知が生じる。‘生は尽きた。梵行は成し遂げられた。なすべきことはなされた。もはや、この状態に（戻る）ことはない’と知るのである。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เวทนํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สญฺญํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สงฺขาเร ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘วิญฺญาณํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปสฺมึ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อญฺญตฺร รูปา ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เวทนาย…เป… อญฺญตฺร เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… อญฺญตฺร สญฺญาย…เป… สงฺขาเรสุ…เป… อญฺญตฺร สงฺขาเรหิ…เป… วิญฺญาณสฺมึ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อญฺญตฺร วิญฺญาณา ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“アヌラーダよ、あなたはどう思うか。色（からだ）を如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“受を如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“想を如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“行を如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“識を如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“アヌラーダよ、あなたはどう思うか。色のうちに如来があると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“色の外（別）に如来があると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“受のうちに……（中略）……受の外に……想のうちに……想の外に……行のうちに……行の外に……識のうちに如来があると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“識の外に如来があると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปํ, เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, อยํ โส อรูปี อเวทโน อสญฺญี อสงฺขาโร อวิญฺญาโณ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอตฺถ จ เต, อนุราธ, ทิฏฺเฐว [Pg.552] ธมฺเม สจฺจโต เถตโต ตถาคเต อนุปลพฺภิยมาเน กลฺลํ นุ เต ตํ เวยฺยากรณํ – โย โส, อาวุโส, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อญฺญตฺร อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ สาธุ, อนุราธ! ปุพฺเพ จาหํ, อนุราธ, เอตรหิ จ ทุกฺขญฺเจว ปญฺญาเปมิ ทุกฺขสฺส จ นิโรธ’’นฺติ. ทุติยํ.

“アヌラーダよ、あなたはどう思うか。色、受、想、行、識（の五蘊すべて）を如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“アヌラーダよ、あなたはどう思うか。色もなく、受もなく、想もなく、行もなく、識もない、そのような者が如来であると見なすだろうか。”“尊師よ、そうではありません。”“アヌラーダよ、このように、この現世において如来が真実として、確実なものとして見いだしがたいのであれば、あなたが‘友よ、至高の人であり、最上の人であり、最高の境地に達した者である如来は、これら四つのあり方以外で説明される’と言ったことは適切だろうか。”“いいえ、尊師よ、適切ではありません。”“よろしい、アヌラーダよ。私は以前も今も、苦しみと、苦しみの滅尽のみを説くのである。”（第二）

๓. ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

3. 第三：第一・サーリプッタ・コッティカ経

๔๑๒. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

412. ある時、尊者サーリプッタと尊者マハ・ーコッティカは、バラナシのイシパタナ、ミガダーヤ（鹿野苑）に住んでいた。その時、尊者マハ・ーコッティカは、夕刻の一人の瞑想から立ち上がり、尊者サーリプッタのところへ赴いた。赴いてから、尊者サーリプッタと親しく挨拶を交わした。喜びと記憶に留めるべき挨拶を交わした後、一方に座った。一方に座った尊者マハ・ーコッティカは、尊者サーリプッタに次のように言った。

‘‘กึ นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, อาวุโส, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนาวุโส, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, อาวุโส, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนาวุโส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“サーリプッタ友よ、如来は死後、存在するのでしょうか。”“友よ、‘如来は死後、存在する’ということは、世尊（ブッダ）によって明かされていません。”“では、友よ、如来は死後、存在しないのでしょうか。”“友よ、‘如来は死後、存在しない’ということもまた、世尊によって明かされていません。”“サーリプッタ友よ、如来は死後、存在し、かつ存在しないのでしょうか。”“友よ、‘如来は死後、存在し、かつ存在しない’ということは、世尊によって明かされていません。”“では、友よ、如来は死後、存在するでもなく、存在しないでもないのでしょうか。”“友よ、‘如来は死後、存在するでもなく、存在しないでもない’ということもまた、世尊によって明かされていません。”

‘‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน, ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, อาวุโส, ภควตา – โหติ ตถาคโต [Pg.553] ปรํ มรณา’ติ วเทสิ…เป… ‘กึ ปนาวุโส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ, โก ปจฺจโย เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ?

“‘サーリプッタ友よ、如来は死後、存在するのでしょうか’と問われたとき、あなたは‘友よ、それは世尊によって明かされていません’と言いました……（中略）……‘如来は死後、存在するでもなく、存在しないでもないのでしょうか’と問われたとき、あなたは‘友よ、それは世尊によって明かされていません’と言いました。友よ、世尊によってそれが明かされていない理由は何であり、条件は何でしょうか。”

‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, รูปคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, รูปคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, รูปคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, รูปคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, เวทนาคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, เวทนาคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, เวทนาคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, เวทนาคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, สญฺญาคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สญฺญาคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สญฺญาคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สญฺญาคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, สงฺขารคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สงฺขารคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สงฺขารคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สงฺขารคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, วิญฺญาณคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, วิญฺญาณคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, วิญฺญาณคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, วิญฺญาณคตเมตํ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ. ตติยํ.

“友よ、‘如来は死後に存在する’というこの[見解]は、色（しき）に属することです。‘如来は死後に存在しない’ということも、色に属することです。‘如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない’ということも、色に属することです。‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’ということも、色に属することです。友よ、‘如来は死後に存在する’というこの[見解]は、受（じゅ）に属することです。‘如来は死後に存在しない’ということも、受に属することです。‘如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない’ということも、受に属することです。‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’ということも、受に属することです。友よ、‘如来は死後に存在する’というこの[見解]は、想（そう）に属することです。‘如来は死後に存在しない’ということも、想に属することです。‘如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない’ということも、想に属することです。‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’ということも、想に属することです。友よ、‘如来は死後に存在する’というこの[見解]は、行（ぎょう）に属することです。‘如来は死後に存在しない’ということも、行に属することです。‘如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない’ということも、行に属することです。‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’ということも、行に属することです。友よ、‘如来は死後に存在する’というこの[見解]は、識（しき）に属することです。‘如来は死後に存在しない’ということも、識に属することです。‘如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない’ということも、識に属することです。‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’ということも、識に属することです。友よ、これが、世尊によってこのことが明言されなかった理由であり、原因なのです。第三（の経）。”

๔. ทุติยสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

4. 第二舎利弗摩訶拘絺羅経

๔๑๓. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย…เป… (สาเยว [Pg.554] ปุจฺฉา) ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘รูปํ โข, อาวุโส, อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปสมุทยํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณสมุทยํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติปิสฺส โหติ.

413. “ある時、尊者舎利弗と尊者摩訶拘絺羅は、バラナシのイシパタナにある鹿野苑に滞在していた。……（中略）……（同じ質問）‘友よ、世尊によってこのことが明言されなかったのは、どのような理由、どのような原因によるのでしょうか’。‘友よ、色（しき）をありのままに知らず、見ず、色の生起をありのままに知らず、見ず、色の滅尽をありのままに知らず、見ず、色の滅尽に至る道をありのままに知らず、見ない者には、“如来は死後に存在する”という[見解]が生じます。“如来は死後に存在しない”という[見解]が生じます。“如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない”という[見解]が生じます。“如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない”という[見解]が生じます。受……想……行……識をありのままに知らず、見ず、識の生起をありのままに知らず、見ず、識の滅尽をありのままに知らず、見ず、識の滅尽に至る道をありのままに知らず、見ない者には、“如来は死後に存在する”という[見解]が生じ、“如来は死後に存在しない”という[見解]が生じ、“如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない”という[見解]が生じ、“如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない”という[見解]が生じるのです’。”

‘‘รูปญฺจ โข, อาวุโส, ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปสมุทยํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณสมุทยํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ. จตุตฺถํ.

“‘しかし友よ、色をありのままに知り、見、色の生起をありのままに知り、見、色の滅尽をありのままに知り、見、色の滅尽に至る道をありのままに知り、見る者には、“如来は死後に存在する”という[見解]は生じません。……（中略）……“如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない”という[見解]は生じません。受……想……行……識をありのままに知り、見、識の生起をありのままに知り、見、識の滅尽をありのままに知り、見、識の滅尽に至る道をありのままに知り、見る者には、“如来は死後に存在する”という[見解]は生じず、“如来は死後に存在しない”という[見解]は生じず、“如来は死後に存在し、かつ存在しないわけではない”という[見解]は生じず、“如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない”という[見解]は生じません。友よ、これが、世尊によってこのことが明言されなかった理由であり、原因なのです’。第四（の経）。”

๕. ตติยสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

5. 第三舎利弗摩訶拘絺羅経

๔๑๔. เอกํ [Pg.555] สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย…เป… (สาเยว ปุจฺฉา) ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘รูเป โข, อาวุโส, อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส อวิคตตณฺหสฺส ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรสุ…เป… วิญฺญาเณ อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส อวิคตตณฺหสฺส ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. รูเป จ โข, อาวุโส, วิคตราคสฺส…เป… เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรสุ…เป… วิญฺญาเณ วิคตราคสฺส วิคตจฺฉนฺทสฺส วิคตเปมสฺส วิคตปิปาสสฺส วิคตปริฬาหสฺส วิคตตณฺหสฺส ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ, อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ. ปญฺจมํ.

414. ある時、尊者サーリプッタと尊者マハーコーッティカは、バラナシのイシパタナ、ミガダーヤ（鹿野苑）に滞在していた。……（中略）……“友よ、世尊がこれを明言されなかった理由は何であり、縁は何でしょうか”。“友よ、色（しき）に対して貪欲を離れず、欲求を離れず、愛着を離れず、渇愛を離れず、熱悩を離れず、渇きを離れていない者には、‘如来は死後も存在する’という思いが生じ……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いが生じます。受（じゅ）……想（そう）……行（ぎょう）……識（しき）に対して貪欲を離れず、欲求を離れず、愛着を離れず、渇愛を離れず、熱悩を離れず、渇きを離れていない者には、‘如来は死後も存在する’という思いが生じ……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いが生じます。しかし、友よ、色に対して貪欲を離れ……（中略）……受……想……行……識に対して貪欲を離れ、欲求を離れ、愛着を離れ、渇愛を離れ、熱悩を離れ、渇きを離れている者には、‘如来は死後も存在する’という思いは生じず……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いも生じません。友よ、これが、世尊がこれを明言されなかった理由であり、縁なのです”。第五。

๖. จตุตฺถสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

6. 第四 サーリプッタ・コーッティカ経

๔๑๕. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโกฏฺฐิเกน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ เอตทโวจ – ‘‘‘กึ นุ โข, อาวุโส โกฏฺฐิก, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ…เป… ‘กึ ปนาวุโส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต [Pg.556] ปรํ มรณา’ติ วเทสิ’’. ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ?

415. ある時、尊者サーリプッタと尊者マハーコーッティカは、バラナシのイシパタナ、ミガダーヤに滞在していた。その時、尊者サーリプッタは夕刻に独坐から立ち上がり、尊者マハーコーッティカのもとへ赴いた。赴いて、尊者マハーコーッティカと親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき会話を終えて、一方に座った。一方に座った尊者サーリプッタは、尊者マハーコーッティカにこう言った。“友よコーッティカ、‘如来は死後も存在するのか’……（中略）……‘友よ、如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもないのか’と問われると、あなたは‘友よ、如来は死後、存在するわけ負でもなく、存在しないわけでもない、ということも世尊によって明言されていません’と言われます。友よ、世尊がこれを明言されなかった理由は何であり、縁は何でしょうか”。

‘‘รูปารามสฺส โข, อาวุโส, รูปรตสฺส รูปสมฺมุทิตสฺส รูปนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. เวทนารามสฺส โข, อาวุโส, เวทนารตสฺส เวทนาสมฺมุทิตสฺส, เวทนานิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… สญฺญารามสฺส โข, อาวุโส…เป… สงฺขารารามสฺส โข อาวุโส…เป… วิญฺญาณารามสฺส โข, อาวุโส, วิญฺญาณรตสฺส วิญฺญาณสมฺมุทิตสฺส วิญฺญาณนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ’’.

“友よ、色（しき）を楽しみ、色を愛し、色を喜び、色の滅（めつ）をありのままに知らず、見ない者には、‘如来は死後も存在する’という思いが生じ、‘如来は死後、存在しない’という思いが生じ、‘如来は死後、存在し、かつ存在しない’という思いが生じ、‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いが生じます。友よ、受（じゅ）を楽しみ、受を愛し、受を喜び、受の滅をありのままに知らず、見ない者には、‘如来は死後も存在する’という思いが生じ……（中略）……想（そう）を楽しみ……行（ぎょう）を楽しみ……友よ、識（しき）を楽しみ、識を愛し、識を喜び、識の滅をありのままに知らず、見ない者には、‘如来は死後も存在する’という思いが生じ……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いが生じます”。

‘‘น รูปารามสฺส โข, อาวุโส, น รูปรตสฺส น รูปสมฺมุทิตสฺส, รูปนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. น เวทนารามสฺส โข, อาวุโส…เป… น สญฺญารามสฺส โข, อาวุโส…เป… น สงฺขารารามสฺส โข, อาวุโส…เป… น วิญฺญาณารามสฺส โข, อาวุโส, น วิญฺญาณรตสฺส น วิญฺญาณสมฺมุทิตสฺส, วิญฺญาณนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ, อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“友よ、色を楽しまず、色を愛さず、色を喜ばず、色の滅をありのままに知り、見る者には、‘如来は死後も存在する’という思いは生じず……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いも生じません。受を楽しまず……想を楽しまず……行を楽しまず……友よ、識を楽しまず、識を愛さず、識を喜ばず、識の滅をありのままに知り、見る者には、‘如来は死後も存在する’という思いは生じず……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いも生じません。友よ、これが、世尊がこれを明言されなかった理由であり、縁なのです”。

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สิยา, อาวุโส. ภวารามสฺส โข, อาวุโส, ภวรตสฺส ภวสมฺมุทิตสฺส, ภวนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. น [Pg.557] ภวารามสฺส โข, อาวุโส, น ภวรตสฺส น ภวสมฺมุทิตสฺส, ภวนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยมฺปิ โข, อาวุโส, ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“友よ、世尊がこれを明言されなかった理由は、他にもあるのでしょうか”。“友よ、あります。友よ、有（う：存在）を楽しみ、有を愛し、有を喜び、有の滅をありのままに知らず、見ない者には、‘如来は死後も存在する’という思いが生じ……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いが生じます。友よ、有を楽しまず、有を愛さず、有を喜ばず、有の滅をありのままに知り、見る者には、‘如来は死後も存在する’という思いは生じず……（中略）……‘如来は死後、存在するわけでもなく、存在しないわけでもない’という思いも生じません。友よ、これもまた、世尊がこれを明言されなかった理由（教説の門）なのです”。

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สิยา, อาวุโส. อุปาทานารามสฺส โข, อาวุโส, อุปาทานรตสฺส อุปาทานสมฺมุทิตสฺส, อุปาทานนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. น อุปาทานารามสฺส โข, อาวุโส, น อุปาทานรตสฺส น อุปาทานสมฺมุทิตสฺส, อุปาทานนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว, โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยมฺปิ โข อาวุโส, ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“友よ、世尊がこれを明言されなかったことについて、別の理由（法門）があるのでしょうか。”“友よ、あります。友よ、執着（取）を楽しみ、執着を喜び、執着に満足し、執着の滅尽をありのままに知らず、見ない者には、‘如来は死後に存在する’という考えが生じます。……（中略）……‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という考えが生じます。友よ、執着を楽しまず、執着を喜ばず、執着に満足せず、執着の滅尽をありのままに知り、見る者には、‘如来は死後に存在する’という考えは生じません。……（中略）……‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という考えは生じません。友よ、これもまた、世尊がこれを明言されなかった理由なのです。”

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สิยา, อาวุโส. ตณฺหารามสฺส โข, อาวุโส, ตณฺหารตสฺส ตณฺหาสมฺมุทิตสฺส, ตณฺหานิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. น ตณฺหารามสฺส โข, อาวุโส, น ตณฺหารตสฺส น ตณฺหาสมฺมุทิตสฺส, ตณฺหานิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป. … ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยมฺปิ โข, อาวุโส, ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“友よ、世尊がこれを明言されなかったことについて、別の理由があるのでしょうか。”“友よ、あります。友よ、渇愛を楽しみ、渇愛を喜び、渇愛に満足し、渇愛の滅尽をありのままに知らず、見ない者には、‘如来は死後に存在する’という考えが生じます。……（中略）……‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という考えが生じます。友よ、渇愛を楽しまず、渇愛を喜ばず、渇愛に満足せず、渇愛の滅尽をありのままに知り、見る者には、‘如来は死後に存在する’という考えは生じません。……（中略）……‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’という考えは生じません。友よ、これもまた、世尊がこれを明言されなかった理由なのです。”

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘เอตฺถ ทานิ, อาวุโส สาริปุตฺต, อิโต อุตฺตริ กึ อิจฺฉสิ? ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตสฺส, อาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุโน วฏฺฏํ นตฺถิ ปญฺญาปนายา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“友よ、世尊がこれを明言されなかったことについて、別の理由があるのでしょうか。”“友よ、サーリプッタよ、今ここで、これ以上に何を望むのですか。友よ、サーリプッタよ、渇愛の滅尽によって解脱した比丘には、もはや（生死の）輪廻を記述すべき根拠はないのです。”第六（の経）。

๗. โมคฺคลฺลานสุตฺตํ

7. モッガラーナ・スッタ（目連経）

๔๑๖. อถ [Pg.558] โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ –

416. その時、遊行者ヴァッチャゴッタは、尊者マハーモッガラーナがおられる場所に近づいた。近づいてから、尊者マハーモッガラーナと親しく挨拶を交わした。喜ばしく、心に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、尊者マハーモッガラーナに次のように言った。

‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, สสฺสโต โลโก’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘สสฺสโต โลโก’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, อสสฺสโต โลโก’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘อสสฺสโต โลโก’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, อนฺตวา โลโก’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘อนฺตวา โลโก’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, อนนฺตวา โลโก’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘อนนฺตวา โลโก’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’’นฺติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’’นฺติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“尊者モッガラーナよ、世界は常住（永遠）でしょうか。”“ヴァッチャよ、‘世界は常住である’ということは、世尊によって明言されていません。”“では、尊者モッガラーナよ、世界は無常でしょうか。”“ヴァッチャよ、それもまた、世尊によって明言されていません。‘世界は無常である’ということは。”“尊者モッガラーナよ、世界は有限でしょうか。”“ヴァッチャよ、‘世界は有限である’ということは、世尊によって明言されていません。”“では、尊者モッガラーナよ、世界は無限でしょうか。”“ヴァッチャよ、それもまた、世尊によって明言されていません。‘世界は無限である’ということは。”“尊者モッガラーナよ、命（霊魂）と体は同一でしょうか。”“ヴァッチャよ、‘命と体は同一である’ということは、世尊によって明言されていません。”“では、尊者モッガラーナよ、命と体は別々でしょうか。”“ヴァッチャよ、それもまた、世尊によって明言されていません。‘命と体は別々である’ということは。”“尊者モッガラーナよ、如来は死後に存在するのでしょうか。”“ヴァッチャよ、‘如来は死後に存在する’ということは、世尊によって明言されていません。”“では、尊者モッガラーナよ、如来は死後に存在しないのでしょうか。”“ヴァッチャよ、それもまた、世尊によって明言されていません。‘如来は死後に存在しない’ということは。”“尊者モッガラーナよ、如来は死後に存在し、かつ存在しないのでしょうか。”“ヴァッチャよ、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’ということは、世尊によって明言されていません。”“では、尊者モッガラーナよ、如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもないのでしょうか。”“ヴァッチャよ、それもまた、世尊によって明言されていません。‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’ということは。”

‘‘โก นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ [Pg.559] มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา? โก ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน สมณสฺส โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติปิ, อสสฺสโต โลโกติปิ, อนฺตวา โลโกติปิ, อนนฺตวา โลโกติปิ, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติปิ, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติปิ, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปิ, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปิ, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปิ, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปี’’ติ?

“尊者モッガラーナよ、どのような原因、どのような理由によって、他の教えを信じる遊行者たちは、このように問われたとき、‘世界は常住である’とか、‘世界は無常である’とか、‘世界は有限である’とか、‘世界は無限である’とか、‘命と体は同一である’とか、‘命と体は別々である’とか、‘如来は死後に存在する’とか、‘如来は死後に存在しない’とか、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’とか、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’というように回答するのでしょうか。また、尊者モッガラーナよ、どのような原因、どのような理由によって、沙門ゴータマは、このように問われたとき、‘世界は常住である’とも、‘世界は無常である’とも、‘世界は有限である’とも、‘世界は無限である’とも、‘命と体は同一である’とも、‘命と体は別々である’とも、‘如来は死後に存在する’とも、‘如来は死後に存在しない’とも、‘如来は死後に存在し、かつ存在しない’とも、‘如来は死後に存在するのでもなく、存在しないのでもない’というようには回答されないのでしょうか。”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา จกฺขุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… ชิวฺหํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… มนํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติ วา…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ จกฺขุํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… ชิวฺหํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… มนํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติปิ…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปี’’ติ.

“ヴァッチャよ、異学の遊行者たちは、眼を‘これは私のもの、これは私である、これは私の我（アートマン）である’と観る。……舌を……意（こころ）を‘これは私のもの、これは私である、これは私の我である’と観る。それゆえ、異学の遊行者たちは、そのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、……‘如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない’といったように答えるのである。しかし、ヴァッチャよ、阿羅漢であり正自覚者である如来は、眼を‘これは私のものに非ず、これは私に非ず、これは私の我に非ず’と観る。……舌を……意を‘これは私のものに非ず、これは私に非ず、これは私の我に非ず’と観る。それゆえ、如来はそのように問われても、‘世界は常住である’とか、……‘如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない’といったようには答えないのである。”

อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก’’ติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, มยา – ‘สสฺสโต โลโก’ติ…เป…. ‘‘กึ ปน, โภ โคตม, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ มยา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“そのとき、遊行者ヴァッチャゴッタは座から立ち上がり、世尊のもとへと近づいた。近づいて、世尊と親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、世尊に次のように言った。‘尊師ゴータマよ、世界は常住でしょうか？’‘ヴァッチャよ、“世界は常住である”ということは、私によって明言（無記）されていない。’……‘では、尊師ゴータマよ、如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもないのでしょうか？’‘ヴァッチャよ、“如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない”ということもまた、私によって明言されていない。’

‘‘โก [Pg.560] นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา? โก ปน, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน โภโต โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ?

“尊師ゴータマよ、異学の遊行者たちがそのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、……‘如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない’といったように答えるのは、どのような原因、どのような理由によるのでしょうか？ また、尊師ゴータマがそのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、……‘如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない’といったように答えないのは、どのような原因、どのような理由によるのでしょうか？”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา จกฺขุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… ชิวฺหํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… มนํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ จกฺขุํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… ชิวฺหํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… มนํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อสสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘อนนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติปิ, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติปิ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ.

“ヴァッチャよ、異学の遊行者たちは、眼を‘これは私のもの、これは私である、これは私の我である’と観る。……舌を……意を‘これは私のもの、これは私である、これは私の我である’と観る。それゆえ、異学の遊行者たちは、そのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、……‘如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない’といったように答えるのである。しかし、ヴァッチャよ、阿羅漢であり正自覚者である如来は、眼を‘これは私のものに非ず、これは私に非ず、これは私の我に非ず’と観る。……舌を……意を‘これは私のものに非ず、これは私に非ず、これは私の我に非ず’と観る。それゆえ、如来はそのように問われても、‘世界は常住である’とも、‘世界は無常である’とも、‘世界は有限である’とも、‘世界は無限である’とも、‘命（霊魂）と身体は同一である’とも、‘命と身体は別異である’とも、‘如来は死後存在する’とも、‘如来は死後存在しない’とも、‘如来は死後存在し、かつ存在しない’とも、‘如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない’とも、そのようには答えないのである。”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตม, อพฺภุตํ, โภ โคตม! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. อิทานาหํ, โภ โคตม, สมณํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อปุจฺฉึ. สมโณปิ เม โมคฺคลฺลาโน เอเตหิ ปเทหิ เอเตหิ พฺยญฺชเนหิ ตมตฺถํ พฺยากาสิ, เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม. อจฺฉริยํ, โภ โคตม, อพฺภุตํ, โภ โคตม[Pg.561]! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมิ’’นฺติ. สตฺตมํ.

“驚くべきことです、尊師ゴータマよ。未曾有のことです、尊師ゴータマよ。師と弟子の間で、最高の教えにおいて、意味と意味が、文句と文句が、このように一致し、適合し、矛盾しないとは。尊師ゴータマよ、私は今、沙門マハーモッガラーナのもとへ行って、この意味を問いました。沙門モッガラーナもまた、これらの文句とこれらの表現によって、尊師ゴータマが説かれたのと全く同じように、この意味を答えました。驚くべきことです、尊師ゴータマよ。未曾有のことです、尊師ゴータマよ。師と弟子の間で、最高の教えにおいて、意味と意味が、文句と文句が、このように一致し、適合し、矛盾しないとは。第七（の経）。”

๘. วจฺฉโคตฺตสุตฺตํ

8. “ヴァッチャゴッタ・スッタ（ヴァッチャゴッタ経）”

๔๑๗. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก’’ติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, มยา – ‘สสฺสโต โลโก’ติ…เป…. ‘‘กึ ปน, โภ โคตม, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ มยา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

417. “そのとき、遊行者ヴァッチャゴッタは世尊のもとへと近づいた。近づいて、世尊と親しく挨拶を交わした。喜ばしく記憶に留めるべき挨拶を終えて、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、世尊に次のように言った。‘尊師ゴータマよ、世界は常住でしょうか？’‘ヴァッチャよ、“世界は常住である”ということは、私によって明言されていない。’……‘では、尊師ゴータマよ、如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもないのでしょうか？’‘ヴァッチャよ、“如来は死後、存在するのではない、存在しないのでもない”ということもまた、私によって明言されていない。’”}]```of_thought_content: 1. Analyze the Request: The user wants a translation of specific Pali texts (IDs 1798-1804) into Modern Japanese, based on provided Myanmar Nissaya and Myanmar translations. The output must be a single parseable JSON array of objects, each containing `id` and `translation`. No extra text or comments. Double quotes for strings. No control tokens like ` ` or ` `. Use the provided schema. Use standard Buddhist terminology. Use the Myanmar Nissaya and Myanmar Reference Translation as authoritative guides. Use the Commentary for context. 2. Translate ID 1798: Pali: `Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā cakkhuṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti…pe… jivhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti…pe… manaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti. Tasmā aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā. Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṃ sammāsambuddho cakkhuṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… jivhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… manaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tasmā tathāgatassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – sassato lokotipi…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇātipī’’ti.` Nissaya/Myanmar Translation Analysis: Other sect wanderers see the eye, tongue, and mind as

‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา? โก ปน, โภ โคตม, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน โภโต โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ?

“尊師ゴータマよ、どのような理由、どのような原因によって、他の教えを信じる遊行者たちは、このように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えるのでしょうか。また、尊師ゴータマよ、どのような理由、どのような原因によって、尊師ゴータマはこのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えないのでしょうか。”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา รูปํ, น รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. น เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… น สญฺญํ…เป… น สงฺขาเร…เป… น วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น [Pg.562] วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, น วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ.

“ヴァッチャよ、他の教えを信じる遊行者たちは、色（物質的形態）を自己であると見なし、あるいは自己が色を伴うと見なし、あるいは自己の中に色がある、あるいは色の中に自己があると見なします。受（感受作用）を自己であると見なし……想（表象作用）を……行（形成作用）を……識（認識作用）を自己であると見なし、あるいは自己が識を伴うと見なし、あるいは自己の中に識がある、あるいは識の中に自己があると見なします。それゆえ、他の教えを信じる遊行者たちは、このように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えるのです。しかし、ヴァッチャよ、阿羅漢であり正自覚者である如来は、色を自己であると見なさず、自己が色を伴うとも、自己の中に色があるとも、色の中に自己があるとも見なしません。受を自己であると見なさず……想を……行を……識を自己であると見なさず、自己が識を伴うとも、自己の中に識があるとも、識の中に自己があるとも見なしません。それゆえ、如来はこのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えないのです。”

อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อุฏฺฐายาสนา เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, สสฺสโต โลโก’’ติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘สสฺสโต โลโก’ติ…เป…. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

そこで、遊行者ヴァッチャゴッタは座から立ち上がり、尊者マハーモッガラーナのところへ向かった。近づいて、尊者マハーモッガラーナと親しく挨拶を交わした。喜ばしく心に留めるべき会話を終えて、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、尊者マハーモッガラーナに次のように言った。“モッガラーナよ、世界は常住でしょうか。”“ヴァッチャよ、‘世界は常住である’ということは、世尊によって明言されていません。”……“では、モッガラーナよ、‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’のでしょうか。”“ヴァッチャよ、‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’ということもまた、世尊によって明言されていません。”

‘‘โก นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา? โก ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน สมณสฺส โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ?

“モッガラーナよ、どのような理由、どのような原因によって、他の教えを信じる遊行者たちは、このように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えるのでしょうか。また、モッガラーナよ、どのような理由、どのような原因によって、沙門ゴータマはこのように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えないのでしょうか。”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา รูปํ, น รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. น เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… น [Pg.563] สญฺญํ…เป… น สงฺขาเร…เป… น วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, น วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อสสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘อนนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติปิ, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติปิ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ.

“ヴァッチャよ、他の教えを信じる遊行者たちは、色を自己であると見なし、あるいは自己が色を伴うと見なし、あるいは自己の中に色がある、あるいは色の中に自己があると見なします。受を自己であると見なし……想を……行を……識を自己であると見なし、あるいは自己が識を伴うと見なし、あるいは自己の中に識がある、あるいは識の中に自己があると見なします。それゆえ、他の教えを信じる遊行者たちは、このように問われたとき、‘世界は常住である’とか、あるいは……‘如来は死後、存在するのではないし、存在しないのでもない’というように答えるのです。ヴァッチャよ、阿羅漢であり正自覚者である如来は、色を自己であると見なさず、自己が色を伴うとも、自己の中に色があるとも、色の中に自己があるとも見なしません。受を自己であると見なさず……想を……行を……識を自己であると見なさず、自己が識を伴うとも、自己の中に識があるとも、識の中に自己があるとも見なしません。それゆえ、如来はこのように問われたとき、‘世界は常住である’とも、‘世界は無常である’とも、‘世界は有限である’とも、‘世界は無限である’とも、‘命（霊魂）と身体は同一である’とも、‘命と身体は別異である’とも、‘如来は死後存在する’とも、‘如来は死後存在しない’とも、‘如来は死後存在し、かつ存在しない’とも、‘如来は死後存在するのではないし、存在しないのでもない’とも答えないのです。”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ โมคฺคลฺลาน, อพฺภุตํ, โภ โมคฺคลฺลาน! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ, สเมสฺสติ, น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. อิทานาหํ, โภ โมคฺคลฺลาน, สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อปุจฺฉึ. สมโณปิ เม โคตโม เอเตหิ ปเทหิ เอเตหิ พฺยญฺชเนหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ, เสยฺยถาปิ ภวํ โมคฺคลฺลาโน. อจฺฉริยํ, โภ โมคฺคลฺลาน, อพฺภุตํ, โภ โมคฺคลฺลาน! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมิ’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

“驚くべきことです、モッガラーナよ。未曾有のことです、モッガラーナよ。師と弟子の間で、この最高の教えにおいて、意味と意味、文句と文句が、このように一致し、適合し、矛盾しないとは。モッガラーナよ、私は今しがた、沙門ゴータマのところへ行って、この意味を尋ねました。沙門ゴータマもまた、これらの文句、これらの表現によって、ちょうど尊者モッガラーナが答えられたのと同じように、この意味を答えられました。驚くべきことです、モッガラーナよ。未曾有のことです、モッガラーナよ。師と弟子の間で、この最高の教えにおいて、意味と意味、文句と文句が、このように一致し、適合し、矛盾しないとは。”第八（の経）。

๙. กุตูหลสาลาสุตฺตํ

9. クトゥーハラサーラー経

๔๑๘. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ –

418. その時、遊行者ヴァッチャゴッタは世尊のおられる所へ近づいた。近づいてから、世尊と親しく挨拶を交わした。喜ばしく心に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、世尊に次のように申し上げた。

‘‘ปุริมานิ, โภ โคตม, ทิวสานิ ปุริมตรานิ สมฺพหุลานํ นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ ปริพฺพาชกานํ กุตูหลสาลายํ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘อยํ โข ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส. โสปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. โยปิสฺส [Pg.564] สาวโก อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต ตมฺปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’’’ติ.

“尊師ゴータマよ、数日前、あるいはそれ以前のことですが、多くの異学の沙門・バラモン・遊行者たちが論議堂（クトゥーハラ・サーラー）に集まり、共に座っていた時に、このような話が起こりました。‘このプーラナ・カッサパは、会衆を率い、一派を率い、一派の師であり、名高く、名声があり、教祖であり、多くの人々に聖者と認められている。彼は、世を去り亡くなった弟子について、その転生先を“あの者はあそこに生まれ、この者はあそこに生まれた”と予言する。また、彼の弟子の中で、最上の人、最高の人、最高の境地に達した者であっても、その世を去り亡くなった弟子について、その転生先を“あの者はあそこに生まれ、この者はあそこに生まれた”と予言する’と。

‘‘อยมฺปิ โข มกฺขลิ โคสาโล…เป… อยมฺปิ โข นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต…เป… อยมฺปิ โข สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต…เป… อยมฺปิ โข ปกุโธ กจฺจาโน…เป… อยมฺปิ โข อชิโต เกสกมฺพโล สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส. โสปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. โยปิสฺส สาวโก อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต ตมฺปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’’’ติ.

“また、このマッカリ・ゴーサーラも……（中略）……このニガンダ・ナータプッタも……（中略）……このサンジャヤ・ベーラッティプッタも……（中略）……このパクダ・カッチャーヤナも……（中略）……このアジタ・ケーサカンバラも、会衆を率い、一派を率い、一派の師であり、名高く、名声があり、教祖であり、多くの人々に聖者と認められています。彼もまた、世を去り亡くなった弟子について、その転生先を‘あの者はあそこに生まれ、この者はあそこに生まれた’と予言します。また、彼の弟子の中で、最上の人、最高の人、最高の境地に達した者であっても、その世を去り亡くなった弟子について、その転生先を‘あの者はあそこに生まれ、この者はあそこに生まれた’と予言します。”

‘‘อยมฺปิ โข สมโณ โคตโม สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส. โสปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. โยปิสฺส สาวโก อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต ตญฺจ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ น พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. อปิ จ โข นํ เอวํ พฺยากโรติ – ‘อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’ติ. ตสฺส มยฺหํ, โภ โคตม, อหุ เทว กงฺขา, อหุ วิจิกิจฺฉา – ‘กถํ นาม สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺโม อภิญฺเญยฺโย’’’ติ ?

“また、この沙門ゴータマも、会衆を率い、一派を率い、一派の師であり、名高く、名声があり、教祖であり、多くの人々に聖者と認められています。彼もまた、世を去り亡くなった弟子について、その転生先を‘あの者はあそこに生まれ、この者はあそこに生まれた’と予言します。しかし、彼の弟子の中で、最上の人、最高の人、最高の境地に達した者については、その世を去り亡くなった弟子について、その転生先を‘あの者はあそこに生まれ、この者はあそこに生まれた’とは予言しません。むしろ、彼についてはこのように予言します。‘渇愛を断ち切り、結縛（サンヨージャナ）を脱し、正しく慢を乗り越えることによって、苦しみの終焉をもたらした’と。尊師ゴータマよ、それについて私には疑念が生じ、惑いが生じました。‘いったいどのようにして、沙門ゴータマの教えを理解すべきなのだろうか’と。”

‘‘อลญฺหิ เต, วจฺฉ, กงฺขิตุํ, อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ. กงฺขนีเย จ ปน เต ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา. สอุปาทานสฺส ขฺวาหํ, วจฺฉ, อุปปตฺตึ ปญฺญาเปมิ โน อนุปาทานสฺส. เสยฺยถาปิ, วจฺฉ, อคฺคิ สอุปาทาโน ชลติ, โน อนุปาทาโน; เอวเมว ขฺวาหํ, วจฺฉ, สอุปาทานสฺส อุปปตฺตึ ปญฺญาเปมิ, โน อนุปาทานสฺสา’’ติ.

“ヴァッチャよ、あなたが疑いを持つのは当然であり、惑うのも当然である。疑念を抱くべき箇所において、あなたに惑いが生じたのだ。ヴァッチャよ、私は執着（取）のある者に転生を説くのであって、執着のない者には説かない。ヴァッチャよ、例えば、火は燃料（取）があるから燃えるのであって、燃料がなければ燃えない。ヴァッチャよ、それと同じように、私は執着のある者に転生を説くのであって、執着のない者には説かないのである。”

‘‘ยสฺมึ[Pg.565], โภ โคตม, สมเย อจฺจิ วาเตน ขิตฺตา ทูรมฺปิ คจฺฉติ, อิมสฺส ปน ภวํ โคตโม กึ อุปาทานสฺมึ ปญฺญาเปตี’’ติ? ‘‘ยสฺมึ โข, วจฺฉ, สมเย อจฺจิ วาเตน ขิตฺตา ทูรมฺปิ คจฺฉติ, ตมหํ วาตูปาทานํ ปญฺญาเปมิ. วาโต หิสฺส, วจฺฉ, ตสฺมึ สมเย อุปาทานํ โหตี’’ติ. ‘‘ยสฺมิญฺจ ปน, โภ โคตม, สมเย อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปติ, สตฺโต จ อญฺญตรํ กายํ อนุปปนฺโน โหติ, อิมสฺส ปน ภวํ โคตโม กึ อุปาทานสฺมึ ปญฺญาเปตี’’ติ? ‘‘ยสฺมึ โข, วจฺฉ, สมเย อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปติ, สตฺโต จ อญฺญตรํ กายํ อนุปปนฺโน โหติ, ตมหํ ตณฺหูปาทานํ วทามิ. ตณฺหา หิสฺส, วจฺฉ, ตสฺมึ สมเย อุปาทานํ โหตี’’ติ. นวมํ.

“尊師ゴータマよ、火炎が風に飛ばされて遠くまで行く時、それについて尊師ゴータマは何を燃料（取）であると説かれますか？”“ヴァッチャよ、火炎が風に飛ばされて遠くまで行く時、私はそれを、風を燃料（取）とするものと説く。ヴァッチャよ、その時、風がその火の燃料となるからである。”“尊師ゴータマよ、また、この身体を捨てて、まだ他の身体に転生していない時、それについて尊師ゴータマは何を執着（取）であると説かれますか？”“ヴァッチャよ、この身体を捨てて、まだ他の身体に転生していない時、私はそれを、渇愛を執着（取）とするものと言う。ヴァッチャよ、その時、渇愛がその衆生の執着となるからである。”（第九）

๑๐. อานนฺทสุตฺตํ

10. アーナンダ・スッタ（アーナンダ経）

๔๑๙. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, อตฺถตฺตา’’ติ? เอวํ วุตฺเต, ภควา ตุณฺหี อโหสิ. ‘‘กึ ปน, โภ โคตม, นตฺถตฺตา’’ติ? ทุติยมฺปิ โข ภควา ตุณฺหี อโหสิ. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

419. その時、遊行者ヴァッチャゴッタは世尊のおられる所へ近づいた。近づいてから、世尊と親しく挨拶を交わした。喜ばしく心に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、世尊に次のように申し上げた。“尊師ゴータマよ、我（アートマン）は存在するのでしょうか？”このように問われた時、世尊は沈黙された。“それでは、尊師ゴータマよ、我は存在しないのでしょうか？”二度目もまた、世尊は沈黙された。そこで、遊行者ヴァッチャゴッタは席から立ち上がって去って行った。

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อจิรปกฺกนฺเต วจฺฉโคตฺเต ปริพฺพาชเก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, ภควา วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากาสี’’ติ? ‘‘อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ‘อตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘อตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, เย เต, อานนฺท, สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺส. อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ‘นตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘นตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, เย เต, อานนฺท, สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺส. อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ‘อตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘อตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, อปิ นุ เม ตํ, อานนฺท, อนุโลมํ อภวิสฺส ญาณสฺส อุปฺปาทาย – ‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส [Pg.566] ‘นตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘นตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, สมฺมูฬฺหสฺส, อานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ภิยฺโย สมฺโมหาย อภวิสฺส – ‘อหุวา เม นูน ปุพฺเพ อตฺตา, โส เอตรหิ นตฺถี’’’ติ. ทสมํ.

その時、尊者アーナンダは、遊行者ヴァッチャゴッタが去って間もなく、世尊にこのように申し上げた。“世尊よ、なぜ世尊は、遊行者ヴァッチャゴッタの問いに対して答えられなかったのですか”。“アーナンダよ、もし私が遊行者ヴァッチャゴッタに‘我（アートマン）はあるか’と問われて、‘我はある’と答えたならば、それはアーナンダよ、常住論者である沙門・バラモンたちの説に同調することになったであろう。アーナンダよ、もし私が遊行者ヴァッチャゴッタに‘我はないのか’と問われて、‘我はない’と答えたならば、それはアーナンダよ、断滅論者である沙門・バラモンたちの説に同調することになったであろう。アーナンダよ、もし私が遊行者ヴァッチャゴッタに‘我はある’と問われて、‘我はある’と答えたならば、それはアーナンダよ、‘すべての諸法は無我である’という智慧が生じることに対して、随順することになったであろうか”。“いいえ、世尊よ、そうではありません”。“アーナンダよ、もし私が遊行者ヴァッチャゴッタに‘我はない’と問われて、‘我はない’と答えたならば、すでに困惑している遊行者ヴァッチャゴッタを、さらに困惑させることになったであろう。‘かつて私には我があったが、今はそれがないのだ’と”。第十。

๑๑. สภิยกจฺจานสุตฺตํ

11. サビヤ・カッチャーナ経

๔๒๐. เอกํ สมยํ อายสฺมา สภิโย กจฺจาโน ญาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา สภิโย กจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สภิเยน กจฺจาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สภิยํ กจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข โภ, กจฺจาน, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

420. ある時、尊者サビヤ・カッチャーナは、ニャーティカの煉瓦の精舎に住まわれていた。その時、遊行者ヴァッチャゴッタは、尊者サビヤ・カッチャーナがおられる所に近づいた。近づいて、尊者サビヤ・カッチャーナと共に、喜ばしい挨拶を交わした。心に留めるべき挨拶の言葉を交わした後、一方に座った。一方に座った遊行者ヴァッチャゴッタは、尊者サビヤ・カッチャーナにこのように言った。“カッチャーナさん、如来は死後、存在するのでしょうか”。“ヴァッチャよ、如来は死後、存在するということは、世尊によって明かされていません”。“では、カッチャーナさん、如来は死後、存在しないのでしょうか”。“ヴァッチャよ、如来は死後、存在しないということも、世尊によって明かされていません”。

‘‘กึ นุ โข, โภ กจฺจาน, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“では、カッチャーナさん、如来は死後、存在し、かつ存在しないのでしょうか”。“ヴァッチャよ、如来は死後、存在し、かつ存在しないということは、世尊によって明かされていません”。“では、カッチャーナさん、如来は死後、存在するのではなく、かつ存在しないのでもないのでしょうか”。“ヴァッチャよ、如来は死後、存在するのではなく、かつ存在しないのでもないということも、世尊によって明かされていません”。

‘‘‘กึ นุ โข, โภ กจฺจาน, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ นุ โข, โภ กจฺจาน, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น [Pg.567] น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. โก นุ โข, โภ กจฺจาน, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ สมเณน โคตเมนา’’ติ? ‘‘โย จ, วจฺฉ, เหตุ, โย จ ปจฺจโย ปญฺญาปนาย รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย. เกน นํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา’’ติ. ‘‘กีวจิรํ ปพฺพชิโตสิ, โภ กจฺจานา’’ติ? ‘‘นจิรํ, อาวุโส, ตีณิ วสฺสานี’’ติ. ‘‘ยสฺสป’สฺส, อาวุโส, เอตเมตฺตเกน เอตฺตกเมว ตํป’สฺส พหุ, โก ปน วาโท เอวํ อภิกฺกนฺเต’’ติ! เอกาทสมํ.

“‘カッチャーナさん、如来は死後、存在するのでしょうか’と問われると、‘ヴァッチャよ、如来は死後、存在するということは、世尊によって明かされていません’と言われます。‘では、カッチャーナさん、如来は死後、存在しないのでしょうか’と問われると、‘ヴァッチャよ、如来は死後、存在しないということは、世尊によって明かされていません’と言われます。‘では、カッチャーナさん、如来は死後、存在し、かつ存在しないのでしょうか’と問われると、‘ヴァッチャよ、如来は死後、存在し、かつ存在しないということは、世尊によって明かされていません’と言われます。‘では、カッチャーナさん、如来は死後、存在するのではなく、かつ存在しないのでもないのでしょうか’と問われると、‘ヴァッチャよ、如来は死後、存在するのではなく、かつ存在しないのでもないということも、世尊によって明かされていません’と言われます。カッチャーナさん、沙門ゴータマによって、それが明かされなかった理由は何であり、縁は何でしょうか”。“ヴァッチャよ、‘色（形）がある’とか、‘色がない’とか、‘想がある’とか、‘想がない’とか、‘想があるのでもなく、ないのでもない’と規定するための理由や縁があるならば、その理由や縁が、すべてにおいて、あらゆる面で、余すところなく滅したならば、何をもって、それを‘色がある’とか、‘色がない’とか、‘想がある’とか、‘想がない’とか、‘想があるのでもなく、ないのでもない’と規定できるでしょうか”。“カッチャーナさん、あなたが出家されてから、どれくらいになりますか”。“友よ、長くはありません。三年です”。“友よ、これほど（短い）期間で、これほど（深い）この法門を理解したことは、あなたにとって多大なことです。ましてや、このように（修行が）進んだ者については、何を言う必要があるでしょうか”。第十一。

อพฺยากตสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

無記相応（アビヤーカタ・サンユッタ）終わる。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（目次）：

เขมาเถรี อนุราโธ, สาริปุตฺโตติ โกฏฺฐิโก;

โมคฺคลฺลาโน จ วจฺโฉ จ, กุตูหลสาลานนฺโท;

สภิโย เอกาทสมนฺติ;

クセーマー長老尼、アヌラーダ、サーリプッタ、コッティカ、モッガッラーナ、ヴァッチャ、クドゥーハラサーラー、アーナンダ、サビヤの十一（の経）である。

สฬายตนวคฺโค จตุตฺโถ.

六処篇、第四。

ตสฺสุทฺทานํ –

その摂頌（目次）：

สฬายตนเวทนา, มาตุคาโม ชมฺพุขาทโก;

สามณฺฑโก โมคฺคลฺลาโน, จิตฺโต คามณิ สงฺขตํ;

อพฺยากตนฺติ ทสธาติ.

六処、受、女人、ジャンブカーダカ、サーマンダカ、モッガッラーナ、チッタ、村主、有為、無記の十種である。

สฬายตนวคฺคสํยุตฺตปาฬิ นิฏฺฐิตา.

六処篇相応パーリ、完結。