นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

สํยุตฺตนิกาโย

The Connected Discourses

สฬายตนวคฺโค

The Chapter on the Six Sense Bases

๑. สฬายตนสํยุตฺตํ

1. The Connected Discourses on the Six Sense Bases

๑. อนิจฺจวคฺโค

1. The Chapter on Impermanence

๑. อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตํ

1. The Discourse on Internal Impermanence

๑. เอวํ [Pg.236] เม สุตํ. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

1. Thus have I heard. At one time the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s Park. There, the Blessed One addressed the monks: “Monks!” “Venerable sir,” those monks replied to the Blessed One. The Blessed One said this:

‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. โสตํ อนิจฺจํ. ยทนิจฺจํ…เป… ฆานํ อนิจฺจํ. ยทนิจฺจํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. กาโย อนิจฺโจ. ยทนิจฺจํ…เป… มโน อนิจฺโจ. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ฆานสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, กายสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ[Pg.237], มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

“Monks, the eye is impermanent. What is impermanent is suffering; what is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ The ear is impermanent… The nose is impermanent… The tongue is impermanent. What is impermanent is suffering; what is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ The body is impermanent… The mind is impermanent. What is impermanent is suffering; what is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus, monks, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, becomes disenchanted with the ear, becomes disenchanted with the nose, becomes disenchanted with the tongue, becomes disenchanted with the body, and becomes disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises, ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’” The first.

๒. อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตํ

2. The Discourse on Internal Suffering

๒. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา; ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. โสตํ ทุกฺขํ…เป… ฆานํ ทุกฺขํ… ชิวฺหา ทุกฺขา… กาโย ทุกฺโข… มโน ทุกฺโข. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา; ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ทุติยํ.

2. “Monks, the eye is suffering. What is suffering is not-self; what is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ The ear is suffering… the nose is suffering… the tongue is suffering… the body is suffering… the mind is suffering. What is suffering is not-self; what is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘…there is no more for this state of being.’” The second.

๓. อชฺฌตฺตานตฺตสุตฺตํ

3. The Discourse on Internal Not-Self

๓. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. โสตํ อนตฺตา…เป… ฆานํ อนตฺตา… ชิวฺหา อนตฺตา… กาโย อนตฺตา… มโน อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ตติยํ.

3. “Monks, the eye is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ The ear is not-self… the nose is not-self… the tongue is not-self… the body is not-self… the mind is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘…there is no more for this state of being.’” The third.

๔. พาหิรานิจฺจสุตฺตํ

4. The Discourse on External Impermanence

๔. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ; ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, สทฺเทสุปิ นิพฺพินฺทติ, คนฺเธสุปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ, โผฏฺฐพฺเพสุปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. จตุตฺถํ.

4. “Monks, forms are impermanent. What is impermanent is suffering; what is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Sounds… smells… tastes… tangibles… mental objects are impermanent. What is impermanent is suffering; what is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus, monks, the learned noble disciple becomes disenchanted with forms, disenchanted with sounds, disenchanted with smells, disenchanted with tastes, disenchanted with tangibles, and disenchanted with mental objects. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’” The fourth.

๕. พาหิรทุกฺขสุตฺตํ

5. The Discourse on External Suffering

๕. ‘‘รูปา[Pg.238], ภิกฺขเว, ทุกฺขา. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา; ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ปญฺจมํ.

5. “Monks, forms are suffering. What is suffering is not-self; what is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Sounds… smells… tastes… tangibles… mental objects are suffering. What is suffering is not-self; what is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘…there is no more for this state of being.’” The fifth.

๖. พาหิรานตฺตสุตฺตํ

6. The Discourse on External Not-Self

๖. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

6. “Monks, forms are not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Sounds… smells… tastes… tangibles… mental objects are not-self. What is not-self should be seen as it truly is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘…there is no more for this state of being.’” The sixth.

๗. อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตํ

7. The Discourse on the Impermanence of the Internal in the Past and Future

๗. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อตีตานาคตํ; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ จกฺขุสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ จกฺขุํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โสตํ อนิจฺจํ… ฆานํ อนิจฺจํ… ชิวฺหา อนิจฺจา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนาย! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตาย ชิวฺหาย อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ ชิวฺหํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนาย ชิวฺหาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. กาโย อนิจฺโจ…เป… มโน อนิจฺโจ อตีตานาคโต; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ มนสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ มนํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส มนสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. สตฺตมํ.

7. “Bhikkhus, the past and future eye is impermanent; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past eye, does not delight in the future eye, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present eye. The ear is impermanent… the nose is impermanent… the past and future tongue is impermanent; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past tongue, does not delight in the future tongue, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present tongue. The body is impermanent… the past and future mind is impermanent; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past mind, does not delight in the future mind, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present mind.” Seventh.

๘. อชฺฌตฺตทุกฺขาตีตานาคตสุตฺตํ

8. Discourse on the Internal, Suffering, Past and Future

๘. ‘‘จกฺขุํ[Pg.239], ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อตีตานาคตํ; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ จกฺขุสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ จกฺขุํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โสตํ ทุกฺขํ…เป… ฆานํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนาย! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตาย ชิวฺหาย อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ ชิวฺหํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนาย ชิวฺหาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. กาโย ทุกฺโข…เป… มโน ทุกฺโข อตีตานาคโต; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ มนสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ มนํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส มนสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

8. “Bhikkhus, the past and future eye is suffering; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past eye, does not delight in the future eye, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present eye. The ear is suffering… The nose is suffering… The past and future tongue is suffering; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past tongue, does not delight in the future tongue, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present tongue. The body is suffering… The past and future mind is suffering; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past mind, does not delight in the future mind, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present mind.” Eighth.

๙. อชฺฌตฺตานตฺตาตีตานาคตสุตฺตํ

9. Discourse on the Internal, Not-Self, Past and Future

๙. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตานาคตํ; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ จกฺขุสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ จกฺขุํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โสตํ อนตฺตา…เป… ฆานํ อนตฺตา…เป… ชิวฺหา อนตฺตา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนาย! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตาย ชิวฺหาย อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ ชิวฺหํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนาย ชิวฺหาย นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. กาโย อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา อตีตานาคโต; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนสฺส! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีตสฺมึ มนสฺมึ อนเปกฺโข โหติ; อนาคตํ มนํ นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนสฺส มนสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. นวมํ.

9. “Bhikkhus, the past and future eye is not-self; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past eye, does not delight in the future eye, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present eye. The ear is not-self… The nose is not-self… The past and future tongue is not-self; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past tongue, does not delight in the future tongue, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present tongue. The body is not-self… The past and future mind is not-self; what then is to be said of the present? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with the past mind, does not delight in the future mind, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of the present mind.” Ninth.

๑๐. พาหิรานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตํ

10. Discourse on the External, Impermanence, Past and Future

๑๐. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ รูเปสุ [Pg.240] อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต รูเป นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ รูปานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ ธมฺเมสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต ธมฺเม นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. ทสมํ.

10. “Bhikkhus, past and future forms are impermanent; what then is to be said of present ones? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with past forms, does not delight in future forms, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of present forms. Sounds… smells… tastes… touches… past and future mental phenomena are impermanent; what then is to be said of present ones? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with past mental phenomena, does not delight in future mental phenomena, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of present mental phenomena.” Tenth.

๑๑. พาหิรทุกฺขาตีตานาคตสุตฺตํ

11. Discourse on the External, Suffering, Past and Future

๑๑. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ รูเปสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต รูเป นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ รูปานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ…เป. …. เอกาทสมํ.

11. “Bhikkhus, past and future forms are suffering; what then is to be said of present ones? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with past forms, does not delight in future forms, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of present forms… and so on.” Eleventh.

๑๒. พาหิรานตฺตาตีตานาคตสุตฺตํ

12. Discourse on the External, Not-Self, Past and Future

๑๒. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ รูเปสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต รูเป นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ รูปานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา อตีตานาคตา; โก ปน วาโท ปจฺจุปฺปนฺนานํ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อตีเตสุ ธมฺเมสุ อนเปกฺโข โหติ; อนาคเต ธมฺเม นาภินนฺทติ; ปจฺจุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

12. “Bhikkhus, past and future forms are not-self; what then is to be said of present ones? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with past forms, does not delight in future forms, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of present forms. Sounds… smells… tastes… touches… past and future mental phenomena are not-self; what then is to be said of present ones? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple is unconcerned with past mental phenomena, does not delight in future mental phenomena, and practices for disenchantment, for dispassion, for the cessation of present mental phenomena.” Twelfth.

อนิจฺจวคฺโค ปฐโม.

The First Chapter on Impermanence.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary:

อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา จ, ตโย อชฺฌตฺตพาหิรา;

ยทนิจฺเจน ตโย วุตฺตา, เต เต อชฺฌตฺตพาหิราติ.

Impermanence, Suffering, and Not-self—three internal and external. By ‘Whatever is impermanent,’ three are taught; those very ones are internal and external.

๒. ยมกวคฺโค

2. 2. The Chapter of Pairs

๑. ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตํ

1. 1. The First Discourse on Prior to Awakening

๑๓. สาวตฺถินิทานํ[Pg.241]. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข จกฺขุสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก โสตสฺส…เป… โก ฆานสฺส… โก ชิวฺหาย… โก กายสฺส… โก มนสฺส อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข จกฺขุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ จกฺขุสฺส อสฺสาโท. ยํ จกฺขุํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อยํ จกฺขุสฺส อาทีนโว. โย จกฺขุสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ. ยํ โสตํ…เป… ยํ ฆานํ…เป… ยํ ชิวฺหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ชิวฺหาย อสฺสาโท. ยํ ชิวฺหา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ชิวฺหาย อาทีนโว. โย ชิวฺหาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ชิวฺหาย นิสฺสรณํ. ยํ กายํ…เป… ยํ มนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ มนสฺส อสฺสาโท. ยํ มโน อนิจฺโจ ทุกฺโข วิปริณามธมฺโม, อยํ มนสฺส อาทีนโว. โย มนสฺมึ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ มนสฺส นิสฺสรณ’’’นฺติ.

13. At Sāvatthī. “Monks, before my awakening, while I was still an unawakened Bodhisatta, this thought occurred to me: ‘What, I wonder, is the gratification in the eye, what is the danger, what is the escape? What is the gratification in the ear… nose… tongue… body… mind, what is the danger, what is the escape?’ Then, monks, this thought occurred to me: ‘The pleasure and joy that arise in dependence on the eye—this is the gratification in the eye. That the eye is impermanent, suffering, and subject to change—this is the danger in the eye. The removal of desire and lust, the abandonment of desire and lust for the eye—this is the escape from the eye. The pleasure and joy that arise in dependence on the ear… nose… tongue… this is the gratification in the tongue. That the tongue is impermanent, suffering, and subject to change—this is the danger in the tongue. The removal of desire and lust, the abandonment of desire and lust for the tongue—this is the escape from the tongue. The pleasure and joy that arise in dependence on the body… mind… this is the gratification in the mind. That the mind is impermanent, suffering, and subject to change—this is the danger in the mind. The removal of desire and lust, the abandonment of desire and lust for the mind—this is the escape from the mind.’”

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ปฐมํ.

“Monks, for as long as I did not directly know these six internal sense bases in this way, as they really are—the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape—for so long, monks, I did not claim to have fully awakened to the unsurpassed perfect enlightenment in this world with its devas, its Māras, and its Brahmās, in this generation with its ascetics and brahmins, with its devas and humans. But when, monks, I did directly know these six internal sense bases in this way, as they really are—the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape—then, monks, I claimed to have fully awakened to the unsurpassed perfect enlightenment in this world with its devas, its Māras, and its Brahmās, in this generation with its ascetics and brahmins, with its devas and humans. And knowledge and vision arose in me: ‘Unshakable is my liberation of mind. This is the final birth. Now there is no further becoming.’” The first.

๒. ทุติยปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตํ

2. The Second Discourse on What Preceded Enlightenment

๑๔. ‘‘ปุพฺเพว [Pg.242] เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘โก นุ โข รูปานํ อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณํ? โก สทฺทานํ…เป… โก คนฺธานํ… โก รสานํ… โก โผฏฺฐพฺพานํ… โก ธมฺมานํ อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ยํ โข รูเป ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ รูปานํ อสฺสาโท. ยํ รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ รูปานํ อาทีนโว. โย รูเปสุ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ รูปานํ นิสฺสรณํ. ยํ สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ยํ ธมฺเม ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ธมฺมานํ อสฺสาโท. ยํ ธมฺมา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ธมฺมานํ อาทีนโว. โย ธมฺเมสุ ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ ธมฺมานํ นิสฺสรณ’’’นฺติ.

14. “Bhikkhus, before my enlightenment, while I was still an unenlightened Bodhisatta, this thought occurred to me: ‘What, I wonder, is the gratification in forms, what is the danger, what is the escape? What is the gratification in sounds… in odors… in tastes… in tangibles… What is the gratification in mental phenomena, what is the danger, what is the escape?’ Then, Bhikkhus, this thought occurred to me: ‘The pleasure and joy that arise in dependence on forms—this is the gratification in forms. That forms are impermanent, suffering, and subject to change—this is the danger in forms. The removal of desire and lust, the abandonment of desire and lust for forms—this is the escape from forms. The pleasure and joy that arise in dependence on sounds… odors… tastes… tangibles… The pleasure and joy that arise in dependence on mental phenomena—this is the gratification in mental phenomena. That mental phenomena are impermanent, suffering, and subject to change—this is the danger in mental phenomena. The removal of desire and lust, the abandonment of desire and lust for mental phenomena—this is the escape from mental phenomena.’”

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ, เนว ตาวาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ยโต จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ เอวํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญาสึ, อถาหํ, ภิกฺขเว, สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย ‘อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’ติ ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ทุติยํ.

“Bhikkhus, for as long as I did not directly know these six external sense bases in this way, as they really are—the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape—for so long, Bhikkhus, I did not claim to have fully awakened to the unsurpassed perfect enlightenment in this world with its devas, its Māra, and its Brahmā, in this generation with its ascetics and brahmins, with its devas and humans. But when, Bhikkhus, I did directly know these six external sense bases in this way, as they really are—the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape—then, Bhikkhus, I claimed to have fully awakened to the unsurpassed perfect enlightenment in this world with its devas, its Māra, and its Brahmā, in this generation with its ascetics and brahmins, with its devas and humans. And knowledge and vision arose in me: ‘Unshakable is my liberation of mind. This is the final birth. Now there is no further becoming.’”

๓. ปฐมอสฺสาทปริเยสนสุตฺตํ

3. The First Discourse on the Search for Gratification

๑๕. ‘‘จกฺขุสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย จกฺขุสฺส อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา จกฺขุสฺส อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. จกฺขุสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย จกฺขุสฺส อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา จกฺขุสฺส อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. จกฺขุสฺสาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. โสตสฺสาหํ[Pg.243], ภิกฺขเว… ฆานสฺสาหํ, ภิกฺขเว… ชิวฺหายาหํ ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย ชิวฺหาย อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ชิวฺหาย อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ชิวฺหายาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย ชิวฺหาย อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ชิวฺหาย อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ชิวฺหายาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ ชิวฺหาย นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ชิวฺหาย นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. มนสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย มนสฺส อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา มนสฺส อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. มนสฺสาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย มนสฺส อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา มนสฺส อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. มนสฺสาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ มนสฺส นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา มนสฺส นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ.

15. “Bhikkhus, I undertook the search for the gratification in the eye. Whatever gratification there is in the eye, that I found. To whatever extent there is gratification in the eye, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the danger in the eye. Whatever danger there is in the eye, that I found. To whatever extent there is danger in the eye, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the escape from the eye. Whatever escape there is from the eye, that I found. To whatever extent there is escape from the eye, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I… for the ear… Bhikkhus, I… for the nose… Bhikkhus, I undertook the search for the gratification in the tongue. Whatever gratification there is in the tongue, that I found. To whatever extent there is gratification in the tongue, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the danger in the tongue. Whatever danger there is in the tongue, that I found. To whatever extent there is danger in the tongue, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the escape from the tongue. Whatever escape there is from the tongue, that I found. To whatever extent there is escape from the tongue, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the gratification in the mind. Whatever gratification there is in the mind, that I found. To whatever extent there is gratification in the mind, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the danger in the mind. Whatever danger there is in the mind, that I found. To whatever extent there is danger in the mind, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the escape from the mind. Whatever escape there is from the mind, that I found. To whatever extent there is escape from the mind, that has been well seen by me with wisdom.”

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ…เป… ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. ตติยํ.

“Bhikkhus, for as long as I did not yet directly know, as it really is, the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape in these six internal sense bases… I declared it. And knowledge and vision arose in me: ‘My liberation of mind is unshakable; this is the final birth; now there is no more renewed existence.’” The Third.

๔. ทุติยอสฺสาทปริเยสนสุตฺตํ

4. The Second Discourse on the Search for Gratification

๑๖. ‘‘รูปานาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย รูปานํ อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปานํ อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. รูปานาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย รูปานํ อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปานํ อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. รูปานาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ รูปานํ นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา รูปานํ นิสฺสรณํ, ปญฺญาย เม ตํ สุทิฏฺฐํ. สทฺทานาหํ, ภิกฺขเว… คนฺธานาหํ, ภิกฺขเว… รสานาหํ, ภิกฺขเว… โผฏฺฐพฺพานาหํ, ภิกฺขเว… ธมฺมานาหํ, ภิกฺขเว, อสฺสาทปริเยสนํ อจรึ. โย ธมฺมานํ อสฺสาโท ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ธมฺมานํ อสฺสาโท ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ธมฺมานาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวปริเยสนํ อจรึ. โย ธมฺมานํ อาทีนโว ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ธมฺมานํ อาทีนโว ปญฺญาย เม โส สุทิฏฺโฐ. ธมฺมานาหํ, ภิกฺขเว, นิสฺสรณปริเยสนํ อจรึ. ยํ ธมฺมานํ นิสฺสรณํ ตทชฺฌคมํ. ยาวตา ธมฺมานํ นิสฺสรณํ, ปญฺญาย [Pg.244] เม ตํ สุทิฏฺฐํ.

16. “Bhikkhus, I undertook the search for the gratification in forms. Whatever gratification there is in forms, that I found. To whatever extent there is gratification in forms, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the danger in forms. Whatever danger there is in forms, that I found. To whatever extent there is danger in forms, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the escape from forms. Whatever escape there is from forms, that I found. To whatever extent there is escape from forms, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I… in sounds… Bhikkhus, I… in odors… Bhikkhus, I… in tastes… Bhikkhus, I… in tactile objects… Bhikkhus, I undertook the search for the gratification in mental phenomena. Whatever gratification there is in mental phenomena, that I found. To whatever extent there is gratification in mental phenomena, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the danger in mental phenomena. Whatever danger there is in mental phenomena, that I found. To whatever extent there is danger in mental phenomena, that has been well seen by me with wisdom. Bhikkhus, I undertook the search for the escape from mental phenomena. Whatever escape there is from mental phenomena, that I found. To whatever extent there is escape from mental phenomena, that has been well seen by me with wisdom.”

‘‘ยาวกีวญฺจาหํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ…เป… ปจฺจญฺญาสึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ – ‘อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’’ติ. จตุตฺถํ.

“Bhikkhus, for as long as I did not yet directly know, as it really is, the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape in these six external sense bases… I declared it. And knowledge and vision arose in me: ‘My liberation of mind is unshakable. This is my final birth. Now there is no more renewed existence.’” The Fourth.

๕. ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตํ

5. The First Discourse on ‘If There Were No Gratification’

๑๗. ‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา จกฺขุสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ จกฺขุสฺส อสฺสาโท ตสฺมา สตฺตา จกฺขุสฺมึ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา จกฺขุสฺมึ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ จกฺขุสฺส อาทีนโว ตสฺมา สตฺตา จกฺขุสฺมึ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา จกฺขุสฺมา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ จกฺขุสฺส นิสฺสรณํ ตสฺมา สตฺตา จกฺขุสฺมา นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, โสตสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส… โน เจทํ, ภิกฺขเว, ฆานสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส… โน เจทํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ชิวฺหาย สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ชิวฺหาย อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา ชิวฺหาย สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ชิวฺหาย นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ชิวฺหาย อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา ชิวฺหาย นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ชิวฺหาย นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ชิวฺหาย นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา ชิวฺหาย นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, กายสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส… โน เจทํ, ภิกฺขเว, มนสฺส อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา มนสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ มนสฺส อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา มนสฺมึ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, มนสฺส อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา มนสฺมึ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ มนสฺส อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา มนสฺมึ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, มนสฺส นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา มนสฺมา นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ มนสฺส นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา มนสฺมา นิสฺสรนฺติ.

17. “Bhikkhus, if there were no gratification in the eye, beings would not be attached to the eye. But because there is gratification in the eye, beings are attached to the eye. Bhikkhus, if there were no danger in the eye, beings would not become disenchanted with the eye. But because there is danger in the eye, beings become disenchanted with the eye. Bhikkhus, if there were no escape from the eye, beings would not escape from the eye. But because there is an escape from the eye, beings escape from the eye. Bhikkhus, if there were no gratification in the ear… Bhikkhus, if there were no gratification in the nose… Bhikkhus, if there were no gratification in the tongue, beings would not be attached to the tongue. But because there is gratification in the tongue, beings are attached to the tongue. Bhikkhus, if there were no danger in the tongue, beings would not become disenchanted with the tongue. But because there is danger in the tongue, beings become disenchanted with the tongue. Bhikkhus, if there were no escape from the tongue, beings would not escape from the tongue. But because there is an escape from the tongue, beings escape from the tongue. Bhikkhus, if there were no gratification in the body… Bhikkhus, if there were no gratification in the mind, beings would not be attached to the mind. But because there is gratification in the mind, beings are attached to the mind. Bhikkhus, if there were no danger in the mind, beings would not become disenchanted with the mind. But because there is danger in the mind, beings become disenchanted with the mind. Bhikkhus, if there were no escape from the mind, beings would not escape from the mind. But because there is an escape from the mind, beings escape from the mind.”

‘‘ยาวกีวญฺจ, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ [Pg.245] อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญํสุ, เนว ตาว, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรึสุ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญํสุ, อถ, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“Bhikkhus, for as long as beings did not directly know, as it really is, the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape in these six internal sense bases, for so long, bhikkhus, beings did not dwell released, disjoined, and liberated, with a mind that has overcome the boundaries, from this world with its devas, Māra, and Brahmā, from this generation with its ascetics and brahmins, with its devas and humans. But when, bhikkhus, beings directly knew, as it really is, the gratification as gratification, the danger as danger, and the escape as escape in these six internal sense bases, then, bhikkhus, beings dwell released, disjoined, and liberated, with a mind that has overcome the boundaries, from this world with its devas, Māra, and Brahmā, from this generation with its ascetics and brahmins, with its devas and humans.”

๖. ทุติยโนเจอสฺสาทสุตฺตํ

6. The Second Discourse on 'If There Were No Gratification'

๑๘. ‘‘โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปานํ อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา รูเปสุ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปานํ อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา รูเปสุ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปานํ อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา รูเปสุ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปานํ อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา รูเปสุ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, รูปานํ นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา รูเปหิ นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ รูปานํ นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา รูเปหิ นิสฺสรนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, สทฺทานํ… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานํ… ธมฺมานํ อสฺสาโท อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ธมฺเมสุ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ธมฺมานํ อสฺสาโท, ตสฺมา สตฺตา ธมฺเมสุ สารชฺชนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ อาทีนโว อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ธมฺเมสุ นิพฺพินฺเทยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ธมฺมานํ อาทีนโว, ตสฺมา สตฺตา ธมฺเมสุ นิพฺพินฺทนฺติ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ นิสฺสรณํ อภวิสฺส, นยิทํ สตฺตา ธมฺเมหิ นิสฺสเรยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อตฺถิ ธมฺมานํ นิสฺสรณํ, ตสฺมา สตฺตา ธมฺเมหิ นิสฺสรนฺติ.

18. “Bhikkhus, if there were no gratification in forms, beings would not be attached to forms. But because there is gratification in forms, beings are attached to forms. If there were no danger in forms, beings would not become disenchanted with forms. But because there is danger in forms, beings become disenchanted with forms. If there were no escape from forms, beings would not escape from forms. But because there is an escape from forms, beings escape from forms. If there were no gratification in sounds… aromas… flavors… tactile sensations… mental phenomena, beings would not be attached to mental phenomena. But because there is gratification in mental phenomena, beings are attached to mental phenomena. If there were no danger in mental phenomena, beings would not become disenchanted with mental phenomena. But because there is danger in mental phenomena, beings become disenchanted with mental phenomena. If there were no escape from mental phenomena, beings would not escape from mental phenomena. But because there is an escape from mental phenomena, beings escape from mental phenomena.”

‘‘ยาวกีวญฺจ, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ นาพฺภญฺญํสุ, เนว ตาว, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา [Pg.246] ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรึสุ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สตฺตา อิเมสํ ฉนฺนํ พาหิรานํ อายตนานํ อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโต, อาทีนวญฺจ อาทีนวโต, นิสฺสรณญฺจ นิสฺสรณโต ยถาภูตํ อพฺภญฺญํสุ, อถ, ภิกฺขเว, สตฺตา สเทวกา โลกา สมารกา สพฺรหฺมกา สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย นิสฺสฏา วิสญฺญุตฺตา วิปฺปมุตฺตา วิมริยาทีกเตน เจตสา วิหรนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

For as long as, bhikkhus, beings had not truly understood the gratification in these six external sense bases as gratification, the danger as danger, and the escape as escape, for so long, bhikkhus, beings in the world with its devas, Māra, and Brahmā, in this generation with its ascetics and brahmins, its devas and humans, had not yet escaped, were not disjoined, were not liberated, and did not dwell with a mind without boundaries. But when, bhikkhus, beings had truly understood the gratification in these six external sense bases as gratification, the danger as danger, and the escape as escape, then, bhikkhus, beings in the world with its devas, Māra, and Brahmā, in this generation with its ascetics and brahmins, its devas and humans, have escaped, are disjoined, are liberated, and dwell with a mind without boundaries.

๗. ปฐมาภินนฺทสุตฺตํ

7. The First Discourse on Delighting

๑๙. ‘‘โย, ภิกฺขเว, จกฺขุํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย โสตํ…เป… โย ฆานํ…เป… โย ชิวฺหํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย กายํ…เป… โย มนํ อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ.

19. Bhikkhus, whoever delights in the eye delights in suffering. Whoever delights in suffering, I say, is not released from suffering. Whoever delights in the ear... the nose... the tongue delights in suffering. Whoever delights in suffering, I say, is not released from suffering. Whoever delights in the body... the mind delights in suffering. Whoever delights in suffering, I say, is not released from suffering.

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย โสตํ…เป… โย ฆานํ…เป… โย ชิวฺหํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย กายํ…เป… โย มนํ นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ. สตฺตมํ.

But, bhikkhus, whoever does not delight in the eye does not delight in suffering. Whoever does not delight in suffering, I say, is released from suffering. Whoever does not delight in the ear... the nose... the tongue does not delight in suffering. Whoever does not delight in suffering, I say, is released from suffering. Whoever does not delight in the body... the mind does not delight in suffering. Whoever does not delight in suffering, I say, is released from suffering.

๘. ทุติยาภินนฺทสุตฺตํ

8. The Second Discourse on Delighting

๒๐. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูเป อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส อภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ อภินนฺทติ, อปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ.

20. Bhikkhus, whoever delights in visible forms, delights in suffering. Whoever delights in suffering, I say, is not freed from suffering. Whoever delights in sounds… in odors… in tastes… in tangibles… in mental objects, delights in suffering. Whoever delights in suffering, I say, is not freed from suffering.

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, รูเป นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. โย สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม นาภินนฺทติ, ทุกฺขํ โส นาภินนฺทติ. โย ทุกฺขํ นาภินนฺทติ, ปริมุตฺโต โส ทุกฺขสฺมา’’ติ วทามิ. อฏฺฐมํ.

But, bhikkhus, whoever does not delight in visible forms does not delight in suffering. Whoever does not delight in suffering, I say, is freed from suffering. Whoever does not delight in sounds… in odors… in tastes… in tangibles… in mental objects does not delight in suffering. Whoever does not delight in suffering, I say, is freed from suffering.

๙. ปฐมทุกฺขุปฺปาทสุตฺตํ

9. The First Discourse on the Arising of Suffering

๒๑. ‘‘โย[Pg.247], ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย โสตสฺส…เป… โย ฆานสฺส… โย ชิวฺหาย… โย กายสฺส… โย มนสฺส อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว.

21. Bhikkhus, whatever is the arising, persistence, reproduction, and manifestation of the eye, that is the arising of suffering, the persistence of diseases, and the manifestation of aging and death. Whatever is the arising, persistence, reproduction, and manifestation of the ear… of the nose… of the tongue… of the body… of the mind, that is the arising of suffering, the persistence of diseases, and the manifestation of aging and death.

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม. โย โสตสฺส… โย ฆานสฺส… โย ชิวฺหาย… โย กายสฺส… โย มนสฺส นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. นวมํ.

Furthermore, bhikkhus, whatever is the cessation, pacification, and disappearance of the eye, that is the cessation of suffering, the pacification of diseases, and the disappearance of aging and death. Whatever is the cessation, pacification, and disappearance of the ear… of the nose… of the tongue… of the body… of the mind, that is the cessation of suffering, the pacification of diseases, and the disappearance of aging and death.

๑๐. ทุติยทุกฺขุปฺปาทสุตฺตํ

10. The Second Discourse on the Arising of Suffering

๒๒. ‘‘โย, ภิกฺขเว, รูปานํ อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว. โย สทฺทานํ…เป… โย คนฺธานํ… โย รสานํ… โย โผฏฺฐพฺพานํ… โย ธมฺมานํ อุปฺปาโท ฐิติ อภินิพฺพตฺติ ปาตุภาโว, ทุกฺขสฺเสโส อุปฺปาโท, โรคานํ ฐิติ, ชรามรณสฺส ปาตุภาโว.

22. Bhikkhus, whatever is the arising, persistence, reproduction, and manifestation of visible forms, that is the arising of suffering, the persistence of diseases, and the manifestation of aging and death. So it is for sounds… odors… tastes… tangibles… and for mental objects, their arising, persistence, reproduction, and manifestation is the arising of suffering, the persistence of diseases, and the manifestation of aging and death.

‘‘โย จ โข, ภิกฺขเว, รูปานํ นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม. โย สทฺทานํ…เป… โย คนฺธานํ… โย รสานํ… โย โผฏฺฐพฺพานํ… โย ธมฺมานํ นิโรโธ วูปสโม อตฺถงฺคโม, ทุกฺขสฺเสโส นิโรโธ, โรคานํ วูปสโม, ชรามรณสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. ทสมํ.

Furthermore, bhikkhus, whatever is the cessation, pacification, and disappearance of visible forms, that is the cessation of suffering, the pacification of diseases, and the disappearance of aging and death. So it is for sounds… odors… tastes… tangibles… and for mental objects, their cessation, pacification, and disappearance is the cessation of suffering, the pacification of diseases, and the disappearance of aging and death.

ยมกวคฺโค ทุติโย.

The Second Chapter of Pairs.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this chapter:

สมฺโพเธน ทุเว วุตฺตา, อสฺสาเทน อปเร ทุเว;

โน เจเตน ทุเว วุตฺตา, อภินนฺเทน อปเร ทุเว;

อุปฺปาเทน ทุเว วุตฺตา, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

Two were taught on enlightenment, and another two on gratification; two were taught with ‘If not for this,’ and another two on delight; two were taught on arising; for that reason, it is called a chapter.

๓. สพฺพวคฺโค

3. The Chapter on the All

๑. สพฺพสุตฺตํ

1. The Discourse on the All

๒๓. สาวตฺถินิทานํ[Pg.248]. ‘‘สพฺพํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ? จกฺขุญฺเจว รูปา จ, โสตญฺจ สทฺทา จ, ฆานญฺจ คนฺธา จ, ชิวฺหา จ รสา จ, กาโย จ โผฏฺฐพฺพา จ, มโน จ ธมฺมา จ – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สพฺพํ. โย, ภิกฺขเว, เอวํ วเทยฺย – ‘อหเมตํ สพฺพํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ สพฺพํ ปญฺญาเปสฺสามี’ติ, ตสฺส วาจาวตฺถุกเมวสฺส ; ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺย, อุตฺตริญฺจ วิฆาตํ อาปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมิ’’นฺติ. ปฐมํ.

23. At Sāvatthī. “Bhikkhus, I will teach you the All. Listen to that. And what, bhikkhus, is the All? The eye and forms, the ear and sounds, the nose and odors, the tongue and tastes, the body and tangible objects, the mind and mental objects—this is called the All, bhikkhus. If anyone, bhikkhus, should say thus: ‘Having rejected this All, I will declare another All,’ for him it would be a matter of words only. When questioned, he would not be able to answer, and further, he would come to vexation. For what reason? Because, bhikkhus, it is beyond his domain.”

๒. ปหานสุตฺตํ

2. The Discourse on Abandonment

๒๔. ‘‘สพฺพปฺปหานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพปฺปหานาย ธมฺโม? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพํ, รูปา ปหาตพฺพา, จกฺขุวิญฺญาณํ ปหาตพฺพํ, จกฺขุสมฺผสฺโส ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ…เป… ยมฺปิทํ โสตสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ… ยมฺปิทํ ฆานสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ. ชิวฺหา ปหาตพฺพา, รสา ปหาตพฺพา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปหาตพฺพํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ. กาโย ปหาตพฺโพ… มโน ปหาตพฺโพ, ธมฺมา ปหาตพฺพา, มโนวิญฺญาณํ ปหาตพฺพํ, มโนสมฺผสฺโส ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปหาตพฺพํ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพปฺปหานาย ธมฺโม’’ติ. ทุติยํ.

24. “Bhikkhus, I will teach you the Dhamma for the abandoning of all. Listen to it. And what, bhikkhus, is the Dhamma for the abandoning of all? The eye, bhikkhus, is to be abandoned. Forms are to be abandoned. Eye-consciousness is to be abandoned. Eye-contact is to be abandoned. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be abandoned. … The ear is to be abandoned… The nose is to be abandoned… The tongue is to be abandoned; tastes are to be abandoned; tongue-consciousness is to be abandoned; tongue-contact is to be abandoned; and whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be abandoned. The body is to be abandoned… The mind is to be abandoned; mental objects are to be abandoned; mind-consciousness is to be abandoned; mind-contact is to be abandoned; and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be abandoned. This, indeed, bhikkhus, is the Dhamma for the abandoning of all.” Second.

๓. อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตํ

3. The Discourse on Abandoning through Direct Knowledge and Full Understanding

๒๕. ‘‘สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานาย ธมฺโม? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, รูปา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา[Pg.249], จกฺขุวิญฺญาณํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ…เป… ชิวฺหา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา, รสา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ. กาโย อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ… มโน อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ธมฺมา อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพา, มโนวิญฺญาณํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ, มโนสมฺผสฺโส อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺโพ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหาตพฺพํ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิญฺญา ปริญฺญา ปหานาย ธมฺโม’’ติ. ตติยํ.

25. “Bhikkhus, I will teach you the Dhamma for abandoning all through direct knowledge and full understanding. Listen to it. And what, bhikkhus, is the Dhamma for abandoning all through direct knowledge and full understanding? The eye, bhikkhus, is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Forms are to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Eye-consciousness is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Eye-contact is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. … The tongue is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Tastes are to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Tongue-consciousness is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Tongue-contact is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. And whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. The body is to be abandoned through direct knowledge and full understanding… The mind is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Mental objects are to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Mind-consciousness is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. Mind-contact is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is to be abandoned through direct knowledge and full understanding. This, bhikkhus, is the Dhamma for abandoning all through direct knowledge and full understanding.” Third.

๔. ปฐมอปริชานนสุตฺตํ

4. The First Discourse on Not Fully Comprehending

๒๖. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูเป อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุวิญฺญาณํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุสมฺผสฺสํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย…เป… ชิวฺหํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รเส…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กายํ…เป… มนํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ธมฺเม…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ [Pg.250] อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย.

26. “Bhikkhus, by not directly knowing all, not fully comprehending all, not becoming dispassionate towards all, and not abandoning all, one is incapable of the destruction of suffering. And what, bhikkhus, is the all that, by not directly knowing, not fully comprehending, not becoming dispassionate towards, and not abandoning, one is incapable of the destruction of suffering? Bhikkhus, by not directly knowing the eye, not fully comprehending it, not becoming dispassionate towards it, and not abandoning it, one is incapable of the destruction of suffering. By not directly knowing forms… one is incapable of the destruction of suffering. By not directly knowing eye-consciousness… one is incapable of the destruction of suffering. By not directly knowing eye-contact… one is incapable of the destruction of suffering. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—by not directly knowing that too, not fully comprehending it, not becoming dispassionate towards it, and not abandoning it, one is incapable of the destruction of suffering. … By not directly knowing the tongue… one is incapable of the destruction of suffering. Tastes… Tongue-consciousness… Tongue-contact… And whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—by not directly knowing that too, not fully comprehending it, not becoming dispassionate towards it, and not abandoning it, one is incapable of the destruction of suffering. The body… By not directly knowing the mind... one is incapable of the destruction of suffering. Mental objects… Mind-consciousness… Mind-contact… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—by not directly knowing that too, not fully comprehending it, not becoming dispassionate towards it, and not abandoning it, one is incapable of the destruction of suffering. This, indeed, bhikkhus, is the all that, by not directly knowing, not fully comprehending, not becoming dispassionate towards, and not abandoning, one is incapable of the destruction of suffering.”

‘‘สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูเป อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุวิญฺญาณํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุสมฺผสฺสํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย…เป… ชิวฺหํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รเส…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กายํ…เป… มนํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. ธมฺเม…เป… มโนวิญฺญาณํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. จตุตฺถํ.

“And Bhikkhus, by directly knowing the all, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, one is capable of ending suffering. And what, Bhikkhus, is the all that, by directly knowing, fully comprehending, developing dispassion for, and abandoning, one is capable of ending suffering? Bhikkhus, by directly knowing the eye, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, one is capable of ending suffering. By directly knowing forms… one is capable of ending suffering. By directly knowing eye-consciousness… one is capable of ending suffering. By directly knowing eye-contact… one is capable of ending suffering. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—by directly knowing that too, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, one is capable of ending suffering. … By directly knowing the tongue… one is capable of ending suffering. Tastes… Tongue-consciousness… Tongue-contact… And whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—by directly knowing that too, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, one is capable of ending suffering. The body… By directly knowing the mind... one is capable of ending suffering. Mental objects… Mind-consciousness… Mind-contact… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—by directly knowing that too, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, one is capable of ending suffering. Bhikkhus, it is by directly knowing this all, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, that one is capable of ending suffering.”

๕. ทุติยอปริชานนสุตฺตํ

5. The Second Discourse on Not Fully Comprehending

๒๗. ‘‘สพฺพํ[Pg.251], ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? ยญฺจ, ภิกฺขเว, จกฺขุ, เย จ รูปา, ยญฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ, เย จ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา…เป… ยา จ ชิวฺหา, เย จ รสา, ยญฺจ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, เย จ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ กาโย, เย จ โผฏฺฐพฺพา, ยญฺจ กายวิญฺญาณํ, เย จ กายวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ มโน, เย จ ธมฺมา, ยญฺจ มโนวิญฺญาณํ, เย จ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา – อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย.

27. “Bhikkhus, by not directly knowing the all, not fully comprehending it, not developing dispassion for it, and not abandoning it, one is incapable of the exhaustion of suffering. And what, Bhikkhus, is the all that, by not directly knowing, not fully comprehending, not developing dispassion for, and not abandoning, one is incapable of the exhaustion of suffering? The eye, Bhikkhus, and forms, and eye-consciousness, and those dhammas cognizable by eye-consciousness… the tongue, and tastes, and tongue-consciousness, and those dhammas cognizable by tongue-consciousness; the body, and tangible objects, and body-consciousness, and those dhammas cognizable by body-consciousness; the mind, and mental objects, and mind-consciousness, and those dhammas cognizable by mind-consciousness. Bhikkhus, it is by not directly knowing this all, not fully comprehending it, not developing dispassion for it, and not abandoning it, that one is incapable of the exhaustion of suffering.”

‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย? ยญฺจ, ภิกฺขเว, จกฺขุ, เย จ รูปา, ยญฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ, เย จ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา…เป… ยา จ ชิวฺหา, เย จ รสา, ยญฺจ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, เย จ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ กาโย, เย จ โผฏฺฐพฺพา, ยญฺจ กายวิญฺญาณํ, เย จ กายวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา; โย จ มโน, เย จ ธมฺมา, ยญฺจ มโนวิญฺญาณํ, เย จ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา – อิทํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. ปญฺจมํ.

“Bhikkhus, by directly knowing the all, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, one is capable of the exhaustion of suffering. And what, Bhikkhus, is the all that, by directly knowing, fully comprehending, developing dispassion for, and abandoning, one is capable of the exhaustion of suffering? The eye, Bhikkhus, and forms, and eye-consciousness, and those dhammas cognizable by eye-consciousness… the tongue, and tastes, and tongue-consciousness, and those dhammas cognizable by tongue-consciousness; the body, and tangible objects, and body-consciousness, and those dhammas cognizable by body-consciousness; the mind, and mental objects, and mind-consciousness, and those dhammas cognizable by mind-consciousness. Bhikkhus, it is by directly knowing this all, fully comprehending it, developing dispassion for it, and abandoning it, that one is capable of the exhaustion of suffering.” The fifth.

๖. อาทิตฺตสุตฺตํ

6. The Discourse on the Burning

๒๘. เอกํ สมยํ ภควา คยายํ วิหรติ คยาสีเส สทฺธึ ภิกฺขุสหสฺเสน. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อาทิตฺตํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อาทิตฺโต. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ…เป… ชิวฺหา อาทิตฺตา, รสา อาทิตฺตา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อาทิตฺโต. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ…เป… มโน อาทิตฺโต, ธมฺมา อาทิตฺตา, มโนวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, มโนสมฺผสฺโส อาทิตฺโต. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา, โทสคฺคินา, โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ [Pg.252] เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ …เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุํ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ตสฺส ภิกฺขุสหสฺสสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตานิ วิมุจฺจึสูติ. ฉฏฺฐํ.

28. At one time the Blessed One was dwelling at Gayā, on Gayā Head, together with a thousand bhikkhus. There the Blessed One addressed the bhikkhus: “Bhikkhus, the all is burning. And what, bhikkhus, is the all that is burning? The eye, bhikkhus, is burning; forms are burning; eye-consciousness is burning; eye-contact is burning. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is burning. Burning with what? It is burning with the fire of lust, with the fire of hatred, with the fire of delusion. It is burning with birth, aging, and death; with sorrows, lamentations, pains, griefs, and despairs, I say. ... The tongue is burning; tastes are burning; tongue-consciousness is burning; tongue-contact is burning. And whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is burning. Burning with what? It is burning with the fire of lust, with the fire of hatred, with the fire of delusion. It is burning with birth, aging, and death; with sorrows, lamentations, pains, griefs, and despairs, I say. ... The mind is burning; mental objects are burning; mind-consciousness is burning; mind-contact is burning. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is burning. Burning with what? It is burning with the fire of lust, with the fire of hatred, with the fire of delusion. It is burning with birth, aging, and death; with sorrows, lamentations, pains, griefs, and despairs, I say. Seeing thus, bhikkhus, the instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that too he becomes disenchanted. ... And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that too he becomes disenchanted. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’” This is what the Blessed One said. Delighted, those bhikkhus rejoiced in the Blessed One’s words. And while this exposition was being spoken, the minds of that thousand of bhikkhus were liberated from the taints through non-clinging. The sixth.

๗. อทฺธภูตสุตฺตํ

7. The Sutta on the Afflicted

๒๙. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อทฺธภูตํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อทฺธภูตํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อทฺธภูตํ, รูปา อทฺธภูตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อทฺธภูตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อทฺธภูโต, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อทฺธภูตํ. เกน อทฺธภูตํ? ‘ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อทฺธภูต’นฺติ วทามิ…เป… ชิวฺหา อทฺธภูตา, รสา อทฺธภูตา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อทฺธภูตํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อทฺธภูโต, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อทฺธภูตํ. เกน อทฺธภูตํ? ‘ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อทฺธภูต’นฺติ วทามิ. กาโย อทฺธภูโต…เป… มโน อทฺธภูโต, ธมฺมา อทฺธภูตา, มโนวิญฺญาณํ อทฺธภูตํ, มโนสมฺผสฺโส อทฺธภูโต, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อทฺธภูตํ. เกน อทฺธภูตํ? ‘ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อทฺธภูต’นฺติ วทามิ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ[Pg.253], วิราคา วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ ‘วิมุตฺต’มิติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

29. Thus have I heard. At one time the Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Ground. There the Blessed One addressed the bhikkhus: “Bhikkhus, the all is afflicted. And what, bhikkhus, is the all that is afflicted? The eye, bhikkhus, is afflicted; forms are afflicted; eye-consciousness is afflicted; eye-contact is afflicted; and whatever feeling arises with eye-contact as condition—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is afflicted. By what is it afflicted? ‘It is afflicted by birth, by aging, by death, by sorrow, by lamentation, by pain, by displeasure, and by despair,’ I say. ... The tongue is afflicted; tastes are afflicted; tongue-consciousness is afflicted; tongue-contact is afflicted; and whatever feeling arises with tongue-contact as condition—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is afflicted. By what is it afflicted? ‘It is afflicted by birth, by aging, by death, by sorrow, by lamentation, by pain, by displeasure, and by despair,’ I say. The body is afflicted. ... The mind is afflicted; mental phenomena are afflicted; mind-consciousness is afflicted; mind-contact is afflicted; and whatever feeling arises with mind-contact as condition—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is afflicted. By what is it afflicted? ‘It is afflicted by birth, by aging, by death, by sorrow, by lamentation, by pain, by displeasure, and by despair,’ I say. Seeing thus, bhikkhus, a well-taught noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact. ... And with whatever feeling arises with mind-contact as condition—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that too he becomes disenchanted. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’” Seventh.

๘. สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตํ

8. The Sutta on What is Suitable for Uprooting

๓๐. ‘‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามีติ. กตมา จ สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ น มญฺญติ, จกฺขุสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุโต น มญฺญติ, จกฺขุํ เมติ น มญฺญติ. รูเป น มญฺญติ, รูเปสุ น มญฺญติ, รูปโต น มญฺญติ, รูปา เมติ น มญฺญติ. จกฺขุวิญฺญาณํ น มญฺญติ, จกฺขุวิญฺญาณสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุวิญฺญาณโต น มญฺญติ, จกฺขุวิญฺญาณํ เมติ น มญฺญติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺสโต น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺโส เมติ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ…เป… ชิวฺหํ น มญฺญติ, ชิวฺหาย น มญฺญติ, ชิวฺหาโต น มญฺญติ, ชิวฺหา เมติ น มญฺญติ. รเส น มญฺญติ, รเสสุ น มญฺญติ, รสโต น มญฺญติ, รสา เมติ น มญฺญติ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ น มญฺญติ, ชิวฺหาวิญฺญาณสฺมึ น มญฺญติ, ชิวฺหาวิญฺญาณโต น มญฺญติ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ เมติ น มญฺญติ. ชิวฺหาสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺสโต น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส เมติ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ…เป… มนํ น มญฺญติ, มนสฺมึ น มญฺญติ, มนโต น มญฺญติ, มโน เมติ น มญฺญติ. ธมฺเม น มญฺญติ, ธมฺเมสุ น มญฺญติ, ธมฺมโต น มญฺญติ, ธมฺมา เมติ น มญฺญติ. มโนวิญฺญาณํ น มญฺญติ, มโนวิญฺญาณสฺมึ น มญฺญติ, มโนวิญฺญาณโต น มญฺญติ, มโนวิญฺญาณํ เมติ น มญฺญติ. มโนสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺสโต น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺโส เมติ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. สพฺพํ น มญฺญติ, สพฺพสฺมึ น มญฺญติ, สพฺพโต น มญฺญติ, สพฺพํ เมติ น มญฺญติ. โส เอวํ อมญฺญมาโน [Pg.254] น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปา ปฏิปทา’’ติ. อฏฺฐมํ.

30. “Bhikkhus, I will teach you the practice suitable for uprooting all conceivings. Listen to that, attend carefully, and I will speak.” “And what, bhikkhus, is that practice suitable for uprooting all conceivings? Here, bhikkhus, a bhikkhu does not conceive the eye, does not conceive in the eye, does not conceive from the eye, does not conceive, ‘The eye is mine.’ He does not conceive forms, does not conceive in forms, does not conceive from forms, does not conceive, ‘Forms are mine.’ He does not conceive eye-consciousness, does not conceive in eye-consciousness, does not conceive from eye-consciousness, does not conceive, ‘Eye-consciousness is mine.’ He does not conceive eye-contact, does not conceive in eye-contact, does not conceive from eye-contact, does not conceive, ‘Eye-contact is mine.’ He does not conceive whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—does not conceive in it, does not conceive from it, does not conceive, ‘That is mine.’ … He does not conceive the tongue, does not conceive in the tongue, does not conceive from the tongue, does not conceive, ‘The tongue is mine.’ He does not conceive tastes, does not conceive in tastes, does not conceive from tastes, does not conceive, ‘Tastes are mine.’ He does not conceive tongue-consciousness, does not conceive in tongue-consciousness, does not conceive from tongue-consciousness, does not conceive, ‘Tongue-consciousness is mine.’ He does not conceive tongue-contact, does not conceive in tongue-contact, does not conceive from tongue-contact, does not conceive, ‘Tongue-contact is mine.’ He does not conceive whatever feeling arises with tongue-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—does not conceive in it, does not conceive from it, does not conceive, ‘That is mine.’ … He does not conceive the mind, does not conceive in the mind, does not conceive from the mind, does not conceive, ‘The mind is mine.’ He does not conceive mental phenomena, does not conceive in mental phenomena, does not conceive from mental phenomena, does not conceive, ‘Mental phenomena are mine.’ He does not conceive mind-consciousness, does not conceive in mind-consciousness, does not conceive from mind-consciousness, does not conceive, ‘Mind-consciousness is mine.’ He does not conceive mind-contact, does not conceive in mind-contact, does not conceive from mind-contact, does not conceive, ‘Mind-contact is mine.’ He does not conceive whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—does not conceive in it, does not conceive from it, does not conceive, ‘That is mine.’ He does not conceive the all, does not conceive in the all, does not conceive from the all, does not conceive, ‘The all is mine.’ Not conceiving thus, he does not cling to anything in the world. Not clinging, he is not agitated. Being unagitated, he personally attains Nibbāna. He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’ This, bhikkhus, is that practice suitable for uprooting all conceivings.” Eighth.

๙. ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตํ

9. The First Discourse on What Is Conducive to Uprooting

๓๑. ‘‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตมา จ สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ น มญฺญติ, จกฺขุสฺมึ น มญฺญติ, จกฺขุโต น มญฺญติ, จกฺขุํ เมติ น มญฺญติ. รูเป น มญฺญติ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ น มญฺญติ, จกฺขุสมฺผสฺสํ น มญฺญติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทติ…เป… ชิวฺหํ น มญฺญติ, ชิวฺหาย น มญฺญติ, ชิวฺหาโต น มญฺญติ, ชิวฺหา เมติ น มญฺญติ. รเส น มญฺญติ…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ น มญฺญติ, ชิวฺหาสมฺผสฺสํ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทติ…เป… มนํ น มญฺญติ, มนสฺมึ น มญฺญติ, มนโต น มญฺญติ, มโน เมติ น มญฺญติ. ธมฺเม น มญฺญติ…เป… มโนวิญฺญาณํ น มญฺญติ, มโนสมฺผสฺสํ น มญฺญติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมวาภินนฺทติ. ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนํ ตมฺปิ น มญฺญติ, ตสฺมิมฺปิ น มญฺญติ, ตโตปิ น มญฺญติ, ตํ เมติ น มญฺญติ. โส เอวํ อมญฺญมาโน น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ[Pg.255]. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. นวมํ.

31. “Bhikkhus, I will teach you the practice conducive to the uprooting of all conceiving. Listen to it. And what, bhikkhus, is that practice conducive to the uprooting of all conceiving? Here, bhikkhus, a bhikkhu does not conceive the eye, does not conceive in the eye, does not conceive from the eye, does not conceive ‘the eye is mine.’ He does not conceive forms… he does not conceive eye-consciousness, he does not conceive eye-contact, and whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he does not conceive that, does not conceive in that, does not conceive from that, does not conceive ‘that is mine.’ For, bhikkhus, whatever one conceives, in whatever one conceives, from whatever one conceives, whatever one conceives as ‘mine’—from that it becomes otherwise. The world, which is subject to becoming otherwise and attached to existence, delights only in existence.… He does not conceive the tongue, he does not conceive in the tongue, he does not conceive from the tongue, he does not conceive ‘the tongue is mine.’ He does not conceive tastes… he does not conceive tongue-consciousness, he does not conceive tongue-contact. And whatever feeling arises with tongue-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he does not conceive that, does not conceive in that, does not conceive from that, he does not conceive ‘that is mine.’ For, bhikkhus, whatever one conceives, in whatever one conceives, from whatever one conceives, whatever one conceives as ‘mine’—from that it becomes otherwise. The world, which is subject to becoming otherwise and attached to existence, delights only in existence.… He does not conceive the mind, he does not conceive in the mind, he does not conceive from the mind, he does not conceive ‘the mind is mine.’ He does not conceive mental objects… he does not conceive mind-consciousness, he does not conceive mind-contact. And whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he does not conceive that, does not conceive in that, does not conceive from that, he does not conceive ‘that is mine.’ For, bhikkhus, whatever one conceives, in whatever one conceives, from whatever one conceives, whatever one conceives as ‘mine’—from that it becomes otherwise. The world, which is subject to becoming otherwise and attached to existence, delights only in existence. As far, bhikkhus, as the aggregates, elements, and sense bases extend, he does not conceive that, does not conceive in that, does not conceive from that, he does not conceive ‘that is mine.’ Not conceiving thus, he does not cling to anything in the world. Not clinging, he is not agitated. Being unagitated, he personally attains Parinibbāna. He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’ This, bhikkhus, is that practice conducive to the uprooting of all conceiving.”

๑๐. ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตํ

10. The Second Discourse Conducive to Uprooting

๓๒. ‘‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตมา จ สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา?

32. “Bhikkhus, I will teach you the practice conducive to the uprooting of all conceiving. Listen to it. And what, bhikkhus, is that practice conducive to the uprooting of all conceiving?

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think, bhikkhus, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it proper to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’.

“Indeed not, venerable sir.”

‘‘รูปา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Are forms… eye-consciousness… eye-contact permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”…

‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“And whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it proper to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“Indeed not, venerable sir.”…

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Is the tongue permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”…

‘‘รสา… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Are tastes… tongue-consciousness… tongue-contact… and whatever feeling arises with tongue-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วาติ?

“Impermanent, venerable sir.”… “Are mental objects… mind-consciousness… mind-contact permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“And whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it proper to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed not, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ[Pg.256]. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ทสมํ.

“Seeing thus, monks, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, and disenchanted with eye-contact. Whatever feeling arises dependent on eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he becomes disenchanted with that too. … He becomes disenchanted with the tongue, disenchanted with tastes… Whatever feeling arises dependent on tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he becomes disenchanted with that too. He becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental objects, disenchanted with mind-consciousness, and disenchanted with mind-contact. Whatever feeling arises dependent on mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he becomes disenchanted with that too. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ This, monks, is the practice suitable for the uprooting of all conceiving.” The Tenth.

สพฺพวคฺโค ตติโย.

The Third Chapter on the All.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of this is:

สพฺพญฺจ ทฺเวปิ ปหานา, ปริชานาปเร ทุเว;

อาทิตฺตํ อทฺธภูตญฺจ, สารุปฺปา ทฺเว จ สปฺปายา;

วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

The All, and two on Abandoning; two further on Full Understanding; The Burning, and Addhabhūta; one on Suitability, and two on Conduciveness; therefore it is called a chapter.

๔. ชาติธมฺมวคฺโค

4. 4. The Chapter on the Nature of Birth

๑-๑๐. ชาติธมฺมาทิสุตฺตทสกํ

1-10. The Ten Suttas on the Nature of Birth, etc.

๓๓. สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข…เป… ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ชาติธมฺมํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ ชาติธมฺมํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ชาติธมฺมํ. รูปา… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส ชาติธมฺโม. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ชาติธมฺมํ…เป… ชิวฺหา… รสา… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ชาติธมฺมํ. กาโย…เป... มโน ชาติธมฺโม, ธมฺมา ชาติธมฺมา, มโนวิญฺญาณํ ชาติธมฺมํ, มโนสมฺผสฺโส ชาติธมฺโม. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ชาติธมฺมํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ… จกฺขุวิญฺญาเณปิ… จกฺขุสมฺผสฺเสปิ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

33. At Sāvatthī. There… “Monks, the all is subject to birth. And what, monks, is the all that is subject to birth? The eye, monks, is subject to birth. Forms… eye-consciousness… eye-contact is subject to birth. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is subject to birth. … The tongue… tastes… tongue-consciousness… tongue-contact… and whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is subject to birth. The body… The mind is subject to birth, mental objects are subject to birth, mind-consciousness is subject to birth, mind-contact is subject to birth. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is subject to birth. Seeing thus, monks, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, with forms, with eye-consciousness, with eye-contact… and understands: ‘…there is nothing further for this state of being.’” The First.

๓๔. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ชราธมฺมํ…เป… สํขิตฺตํ. ทุติยํ.

34. “Monks, the all is subject to aging… (in brief). The Second.

๓๕. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, พฺยาธิธมฺมํ…เป…. ตติยํ.

35. “Monks, the all is subject to sickness… (in brief). The Third.

๓๖. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, มรณธมฺมํ…เป…. จตุตฺถํ.

36. “Monks, the all is subject to death… (in brief). The Fourth.

๓๗. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, โสกธมฺมํ…เป…. ปญฺจมํ.

37. “Monks, the all is subject to sorrow… (in brief). The Fifth.

๓๘. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, สํกิเลสิกธมฺมํ…เป…. ฉฏฺฐํ.

38. “Monks, the all is subject to defilement… (in brief). The Sixth.

๓๙. ‘‘สพฺพํ[Pg.257], ภิกฺขเว, ขยธมฺมํ…เป…. สตฺตมํ.

39. “Monks, the all is subject to destruction… (in brief). The Seventh.

๔๐. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, วยธมฺมํ…เป…. อฏฺฐมํ.

40. “Monks, the all is subject to passing away… (in brief). The Eighth.

๔๑. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, สมุทยธมฺมํ…เป…. นวมํ.

41. “Monks, the all is subject to arising… (in brief). The Ninth.

๔๒. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, นิโรธธมฺมํ…เป…. ทสมํ.

42. “Monks, the all is subject to cessation… (in brief). The Tenth.

ชาติธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

The Fourth Chapter on the Nature of Birth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of this is:

ชาติชราพฺยาธิมรณํ, โสโก จ สํกิเลสิกํ;

ขยวยสมุทยํ, นิโรธธมฺเมน เต ทสาติ.

Birth, aging, sickness, death, sorrow, and defilement; destruction, passing away, arising, and with the nature of cessation, these are the ten.

๕. สพฺพอนิจฺจวคฺโค

5. 5. The Chapter on the All as Impermanent

๑-๙. อนิจฺจาทิสุตฺตนวกํ

1-9. The Nine Suttas on Impermanence, etc.

๔๓. สาวตฺถินิทานํ. ตตฺร โข…เป… ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา, รสา อนิจฺจา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. กาโย อนิจฺโจ…เป… มโน อนิจฺโจ, ธมฺมา อนิจฺจา, มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ [Pg.258] ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปฐมํ.

43. At Sāvatthī. There... “Monks, the all is impermanent. And what, monks, is the all that is impermanent? The eye, monks, is impermanent. Forms are impermanent. Eye-consciousness is impermanent. Eye-contact is impermanent. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent. ... The tongue is impermanent. Tastes are impermanent. Tongue-consciousness is impermanent. Tongue-contact is impermanent. And whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent. The body is impermanent... The mind is impermanent. Mental objects are impermanent. Mind-consciousness is impermanent. Mind-contact is impermanent. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent. Seeing thus, monks, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he becomes disenchanted with that too. ... He becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental objects, disenchanted with mind-consciousness, disenchanted with mind-contact. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he becomes disenchanted with that too. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When he is liberated, the knowledge arises, ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’” The First.

๔๔. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ…เป…. ทุติยํ.

44. “Monks, the all is suffering… (in brief). The Second.

๔๕. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนตฺตา…เป…. ตติยํ.

45. “Monks, the all is not-self… (in brief). The Third.

๔๖. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺยํ…เป…. จตุตฺถํ.

46. “Monks, the all is to be directly known… (in brief). The Fourth.

๔๗. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ปริญฺเญยฺยํ…เป…. ปญฺจมํ.

47. “Monks, the all is to be fully comprehended… (in brief). The Fifth.

๔๘. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพํ…เป…. ฉฏฺฐํ.

48. “Bhikkhus, the all is to be abandoned…” The sixth.

๔๙. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, สจฺฉิกาตพฺพํ…เป…. สตฺตมํ.

49. “Bhikkhus, the all is to be realized…” The seventh.

๕๐. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺญาปริญฺเญยฺยํ…เป…. อฏฺฐมํ.

50. “Bhikkhus, the all is to be fully comprehended with direct knowledge…” The eighth.

๕๑. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อุปทฺทุตํ…เป…. นวมํ.

51. “Bhikkhus, the all is afflicted…” The ninth.

๑๐. อุปสฺสฏฺฐสุตฺตํ

10. The Sutta on Being Beset

๕๒. ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อุปสฺสฏฺฐํ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อุปสฺสฏฺฐํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อุปสฺสฏฺฐํ, รูปา อุปสฺสฏฺฐา, จกฺขุวิญฺญาณํ อุปสฺสฏฺฐํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อุปสฺสฏฺโฐ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อุปสฺสฏฺฐํ…เป… ชิวฺหา อุปสฺสฏฺฐา, รสา อุปสฺสฏฺฐา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปสฺสฏฺฐํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อุปสฺสฏฺโฐ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อุปสฺสฏฺฐํ. กาโย อุปสฺสฏฺโฐ… มโน อุปสฺสฏฺโฐ, ธมฺมา อุปสฺสฏฺฐา, มโนวิญฺญาณํ อุปสฺสฏฺฐํ, มโนสมฺผสฺโส อุปสฺสฏฺโฐ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อุปสฺสฏฺฐํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ[Pg.259]. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทสมํ.

52. “Bhikkhus, the all is beset. And what, bhikkhus, is the all that is beset? The eye, bhikkhus, is beset; forms are beset; eye-consciousness is beset; eye-contact is beset. Whatever feeling arises dependent on eye-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is beset… The tongue is beset; flavors are beset; tongue-consciousness is beset; tongue-contact is beset. Whatever feeling arises dependent on tongue-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is beset. The body is beset… The mind is beset; mental objects are beset; mind-consciousness is beset; mind-contact is beset. Whatever feeling arises dependent on mind-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is beset. Seeing thus, bhikkhus, a learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, and disenchanted with eye-contact. Whatever feeling arises dependent on eye-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that too he becomes disenchanted… He becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental objects, disenchanted with mind-consciousness, and disenchanted with mind-contact. Whatever feeling arises dependent on mind-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that too he becomes disenchanted. Being disenchanted, he becomes dispassionate; through dispassion, he is liberated. When liberated, there is the knowledge: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’” The Tenth.

สพฺพอนิจฺจวคฺโค ปญฺจโม.

The Fifth Chapter on the All and Impermanence.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this chapter:

อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, อภิญฺเญยฺยํ ปริญฺเญยฺยํ;

ปหาตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ, อภิญฺเญยฺยปริญฺเญยฺยํ ;

อุปทฺทุตํ อุปสฺสฏฺฐํ, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

“Impermanent, Suffering, and Not-self; To Be Directly Known, and To Be Fully Understood; To Be Abandoned, and To Be Realized; To Be Directly Known and Fully Understood; Afflicted, and Beset. By these, it is called a chapter.”

สฬายตนวคฺเค ปฐมปณฺณาสโก สมตฺโต.

The first fifty discourses in the Book of the Six Sense Bases is completed.

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

The summary verse for its chapters:

อนิจฺจวคฺคํ ยมกํ, สพฺพํ วคฺคํ ชาติธมฺมํ;

อนิจฺจวคฺเคน ปญฺญาสํ, ปญฺจโม เตน ปวุจฺจตีติ.

“The Chapter on Impermanence, the Chapter of Pairs, the Chapter on the All, the Chapter on the Nature of Birth; with the Chapter on Impermanence, there are fifty. Therefore, it is called the fifth.”

๖. อวิชฺชาวคฺโค

6. The Chapter on Ignorance

๑. อวิชฺชาปหานสุตฺตํ

1. The Sutta on the Abandonment of Ignorance

๕๓. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

53. At Sāvatthī. Then a certain bhikkhu approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Seated to one side, that bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable Sir, for one who knows in what way, for one who sees in what way, is ignorance abandoned and knowledge arises?”

‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. รูเป อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ธมฺเม [Pg.260]… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ. ปฐมํ.

“Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as impermanent, ignorance is abandoned and knowledge arises. For one who knows and sees forms as impermanent, ignorance is abandoned and knowledge arises. For one who knows and sees eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—as impermanent, for him, too, ignorance is abandoned and knowledge arises. For one who knows and sees the ear… the nose… the tongue… the body… the mind as impermanent, ignorance is abandoned and knowledge arises. For one who knows and sees mental objects… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—as impermanent, for him, too, ignorance is abandoned and knowledge arises. In this way, bhikkhu, for one who knows thus and sees thus, ignorance is abandoned and knowledge arises.” The first.

๒. สํโยชนปหานสุตฺตํ

2. The Sutta on the Abandonment of Fetters

๕๔. ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต, สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺติ. รูเป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺติ. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ… ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

54. “Venerable Sir, for one who knows in what way, for one who sees in what way, are the fetters abandoned?” “Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as impermanent, the fetters are abandoned. For one who knows and sees forms… eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—as impermanent, for him, too, the fetters are abandoned. For one who knows and sees the ear… the nose… the tongue… the body… the mind… mental objects… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—as impermanent, for him, too, the fetters are abandoned. In this way, bhikkhu, for one who knows thus and sees thus, the fetters are abandoned.” The second.

๓. สํโยชนสมุคฺฆาตสุตฺตํ

3. The Sutta on the Eradication of Fetters

๕๕. ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. รูเป อนตฺตโต… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ… ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต สํโยชนา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ. ตติยํ.

55. “Venerable sir, for one who knows how, and sees how, are the fetters eradicated?” “Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as not-self, the fetters are eradicated. For one who knows and sees forms as not-self… eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises conditioned by eye-contact—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as not-self, the fetters are eradicated. For one who knows and sees the ear… the nose… the tongue… the body… the mind… mental objects… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as not-self, the fetters are eradicated. It is in this way, bhikkhu, for one who knows thus and sees thus, that the fetters are eradicated.”

๔. อาสวปหานสุตฺตํ

4. The Discourse on the Abandoning of Taints

๕๖. ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต อาสวา ปหียนฺตี’’ติ…เป…. จตุตฺถํ.

56. “Venerable sir, for one who knows how, and sees how, are the taints abandoned?”…

๕. อาสวสมุคฺฆาตสุตฺตํ

5. The Discourse on the Eradication of Taints

๕๗. ‘‘กถํ [Pg.261] นุ โข, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต อาสวา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ…เป…. ปญฺจมํ.

57. “Venerable sir, for one who knows how, and sees how, are the taints eradicated?”…

๖. อนุสยปหานสุตฺตํ

6. The Discourse on the Abandoning of Underlying Tendencies

๕๘. ‘‘กถํ นุ โข…เป… อนุสยา ปหียนฺตี’’ติ…เป…. ฉฏฺฐํ.

58. “Venerable sir, for one who knows how… are the underlying tendencies abandoned?”…

๗. อนุสยสมุคฺฆาตสุตฺตํ

7. The Discourse on the Eradication of Underlying Tendencies

๕๙. ‘‘กถํ นุ โข…เป… อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ…เป… โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ… ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตี’’ติ. สตฺตมํ.

59. “Venerable sir, for one who knows how… are the underlying tendencies eradicated?” “Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as not-self, the underlying tendencies are eradicated… the ear… the nose… the tongue… the body… the mind… mental objects… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as not-self, the underlying tendencies are eradicated. It is in this way, bhikkhu, for one who knows thus and sees thus, that the underlying tendencies are eradicated.”

๘. สพฺพุปาทานปริญฺญาสุตฺตํ

8. The Discourse on the Full Understanding of All Clinging

๖๐. ‘‘สพฺพุปาทานปริญฺญาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริญฺญาย ธมฺโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริญฺญาตํ เม อุปาทาน’นฺติ ปชานาติ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ… ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธ จ… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ… กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพ จ… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริญฺญาตํ เม อุปาทาน’นฺติ [Pg.262] ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริญฺญาย ธมฺโม’’ติ. อฏฺฐมํ.

60. “Bhikkhus, I will teach you the Dhamma for the full understanding of all clinging. Listen to it. And what, bhikkhus, is the Dhamma for the full understanding of all clinging? Conditioned by the eye and forms, eye-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises. Seeing thus, bhikkhus, an instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact, and disenchanted with feeling. Being disenchanted, he becomes dispassionate; through dispassion, he is liberated. Upon liberation, he knows: ‘My clinging has been fully understood.’ Conditioned by the ear and sounds… conditioned by the nose and odors… conditioned by the tongue and tastes… conditioned by the body and tangibles… conditioned by the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises. Seeing thus, bhikkhus, an instructed noble disciple becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental objects, disenchanted with mind-consciousness, disenchanted with mind-contact, and disenchanted with feeling. Being disenchanted, he becomes dispassionate; through dispassion, he is liberated. Upon liberation, he knows: ‘My clinging has been fully understood.’ This, bhikkhus, is the Dhamma for the full understanding of all clinging.”

๙. ปฐมสพฺพุปาทานปริยาทานสุตฺตํ

9. The First Discourse on the Complete Exhaustion of All Clinging

๖๑. ‘‘สพฺพุปาทานปริยาทานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริยาทินฺนํ เม อุปาทาน’นฺติ ปชานาติ…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิโมกฺขา ‘ปริยาทินฺนํ เม อุปาทาน’นฺติ ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม’’ติ. นวมํ.

61. “Bhikkhus, I will teach you the Dhamma for the complete exhaustion of all clinging. Listen to it. And what, bhikkhus, is the Dhamma for the complete exhaustion of all clinging? Conditioned by the eye and forms, eye-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises. Seeing thus, bhikkhus, an instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact, and disenchanted with feeling. Being disenchanted, he becomes dispassionate; through dispassion, he is liberated. Upon liberation, he knows: ‘My clinging has been completely exhausted.’… Conditioned by the tongue and tastes, tongue-consciousness arises… Conditioned by the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises. Seeing thus, bhikkhus, an instructed noble disciple becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental objects, disenchanted with mind-consciousness, disenchanted with mind-contact, and disenchanted with feeling. Being disenchanted, he becomes dispassionate; through dispassion, he is liberated. Upon liberation, he knows: ‘My clinging has been completely exhausted.’ This, bhikkhus, is the Dhamma for the complete exhaustion of all clinging.”

๑๐. ทุติยสพฺพุปาทานปริยาทานสุตฺตํ

10. The Second Discourse on the Complete Exhaustion of All Clinging

๖๒. ‘‘สพฺพุปาทานปริยาทานาย โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม’’?

62. “Bhikkhus, I will teach you the Dhamma for the complete exhaustion of all clinging. Listen to it. And what, bhikkhus, is the Dhamma for the complete exhaustion of all clinging?”

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think, bhikkhus, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it fitting to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Certainly not, venerable sir.”

‘‘รูปา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Forms… eye-consciousness—is it permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”…

‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is eye-contact permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“And whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“The ear … the nose … the tongue … the body … the mind … mental phenomena … mind-consciousness … mind-contact … and whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ[Pg.263], ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it fitting to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“No, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, สพฺพุปาทานปริยาทานาย ธมฺโม’’ติ. ทสมํ.

“Seeing thus, monks, a well-instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact, and also with whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant… He becomes disenchanted with the tongue, disenchanted with flavors, disenchanted with tongue-consciousness, disenchanted with tongue-contact, and also with whatever feeling arises with tongue-contact as condition… He becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental phenomena, disenchanted with mind-consciousness, disenchanted with mind-contact, and also with whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When he is liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ This, monks, is the Dhamma for the complete exhaustion of all clinging.” The tenth.

อวิชฺชาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

The Chapter on Ignorance, the Sixth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary:

อวิชฺชา สํโยชนา ทฺเว, อาสเวน ทุเว วุตฺตา;

อนุสยา อปเร ทฺเว, ปริญฺญา ทฺเว ปริยาทินฺนํ;

วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

Ignorance and Fetters are two; two are stated on Taints; two others on Latent Tendencies; two on Full Comprehension, and Exhaustion. By these, the chapter is proclaimed.

๗. มิคชาลวคฺโค

7. The Chapter on Migajāla

๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตํ

1. The First Discourse on Migajāla

๖๓. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อายสฺมา มิคชาโล เยน ภควา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มิคชาโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘เอกวิหารี, เอกวิหารี’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, เอกวิหารี โหติ, กิตฺตาวตา จ ปน สทุติยวิหารี โหตี’’ติ?

63. At Sāvatthī. Then the Venerable Migajāla approached the Blessed One… and sat down to one side. Having sat down to one side, the Venerable Migajāla said to the Blessed One: “‘One who dwells alone, one who dwells alone,’ it is said, venerable sir. To what extent, venerable sir, is one a solitary dweller, and to what extent is one a dweller with a companion?”

‘‘สนฺติ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย [Pg.264] ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิยา สติ สาราโค โหติ; สาราเค สติ สํโยโค โหติ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ สทุติยวิหารีติ วุจฺจติ. สนฺติ…เป… สนฺติ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิยา สติ สาราโค โหติ; สาราเค สติ สํโยโค โหติ. นนฺทิสํโยชนสํยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ สทุติยวิหารีติ วุจฺจติ. เอวํวิหารี จ, มิคชาล, ภิกฺขุ กิญฺจาปิ อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวติ อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานิ วิชนวาตานิ มนุสฺสราหสฺเสยฺยกานิ ปฏิสลฺลานสารุปฺปานิ; อถ โข สทุติยวิหารีติ วุจฺจติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตณฺหา หิสฺส ทุติยา, สาสฺส อปฺปหีนา. ตสฺมา สทุติยวิหารี’’ติ วุจฺจติ.

“Migajāla, there are forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains engrossed in them, delight arises in him. When there is delight, there is passion; when there is passion, there is yoking. A bhikkhu yoked by the fetter of delight, Migajāla, is called one who dwells with a companion. … There are, Migajāla, flavors cognizable by the tongue—desirable, agreeable, pleasing, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains engrossed in them, delight arises in him. When there is delight, there is passion; when there is passion, there is yoking. A bhikkhu yoked by the fetter of delight, Migajāla, is called one who dwells with a companion. Even if such a bhikkhu, Migajāla, resorts to remote lodgings in the forest and woodland—with little sound and little noise, free from the bustle of people, suitable for privacy, and fit for solitary retreat—he is still called one who dwells with a companion. For what reason? Because craving is his companion, and it has not been abandoned by him. Therefore, he is called one who dwells with a companion.”

‘‘สนฺติ จ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทิยา อสติ สาราโค น โหติ; สาราเค อสติ สํโยโค น โหติ. นนฺทิสํโยชนวิสํยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ เอกวิหารีติ วุจฺจติ…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทิยา อสติ สาราโค น โหติ; สาราเค อสติ สํโยโค น โหติ. นนฺทิสํโยชนวิปฺปยุตฺโต โข, มิคชาล, ภิกฺขุ เอกวิหารีติ วุจฺจติ. เอวํวิหารี จ, มิคชาล, ภิกฺขุ กิญฺจาปิ คามนฺเต วิหรติ อากิณฺโณ ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ อุปาสเกหิ อุปาสิกาหิ ราชูหิ ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ. อถ โข เอกวิหารีติ วุจฺจติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตณฺหา หิสฺส ทุติยา, สาสฺส ปหีนา. ตสฺมา เอกวิหารีติ วุจฺจตี’’ติ. ปฐมํ.

“There are, Migajāla, forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain engrossed in them, then for him who does not delight in them, does not welcome them, and does not remain engrossed in them, delight ceases. When delight is absent, there is no passion; when passion is absent, there is no yoking. A bhikkhu disjoined from the fetter of delight, Migajāla, is called a solitary dweller. … There are, Migajāla, flavors cognizable by the tongue… There are, Migajāla, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain engrossed in them, then for him who does not delight in them, does not welcome them, and does not remain engrossed in them, delight ceases. When delight is absent, there is no passion; when passion is absent, there is no yoking. A bhikkhu disjoined from the fetter of delight, Migajāla, is called a solitary dweller. Even if such a bhikkhu, Migajāla, dwells near a village, crowded with bhikkhus, bhikkhunīs, male and female lay followers, kings, royal ministers, sectarians, and their disciples, he is still called a solitary dweller. For what reason? Because craving, his companion, has been abandoned by him. Therefore, he is called a solitary dweller.” The First.

๒. ทุติยมิคชาลสุตฺตํ

2. The Second Discourse on Migajāla.

๖๔. อถ [Pg.265] โข อายสฺมา มิคชาโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มิคชาโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

64. Then the Venerable Migajāla approached the Blessed One... and so on... Seated to one side, the Venerable Migajāla said this to the Blessed One: “Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute.”

‘‘สนฺติ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, มิคชาลาติ วทามิ…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, มิคชาลาติ วทามิ.

“Migajāla, there are forms cognizable by the eye that are desirable, agreeable, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and arousing of passion. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains clinging to them, then for him who delights in them, welcomes them, and remains clinging to them, delight arises. From the arising of delight, there is the arising of suffering, I say, Migajāla... and so on... There are tastes cognizable by the tongue... and so on... There are mental phenomena cognizable by the mind that are desirable, agreeable, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and arousing of passion. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains clinging to them, then for him who delights in them, welcomes them, and remains clinging to them, delight arises. From the arising of delight, there is the arising of suffering, I say, Migajāla.”

‘‘สนฺติ จ โข, มิคชาล, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, มิคชาลาติ วทามิ…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อิฏฺฐา กนฺตา…เป… สนฺติ จ โข, มิคชาล, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นนฺที นิรุชฺฌติ. นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, มิคชาลาติ วทามี’’ติ.

“And Migajāla, there are forms cognizable by the eye that are desirable, agreeable, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and arousing of passion. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain clinging to them, then for him who does not delight in them, does not welcome them, and does not remain clinging to them, delight ceases. From the cessation of delight, there is the cessation of suffering, I say, Migajāla... and so on... There are tastes cognizable by the tongue that are desirable... and so on... And Migajāla, there are mental phenomena cognizable by the mind that are desirable, agreeable, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and arousing of passion. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain clinging to them, then for him who does not delight in them, does not welcome them, and does not remain clinging to them, delight ceases. From the cessation of delight, there is the cessation of suffering, I say.”

อถ โข อายสฺมา มิคชาโล ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา มิคชาโล เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว [Pg.266] ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา มิคชาโล อรหตํ อโหสีติ. ทุติยํ.

Then the Venerable Migajāla, having delighted in and rejoiced at the Blessed One’s statement, rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him clockwise, and departed. Then, while dwelling alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute, the Venerable Migajāla, before long, realized for himself with direct knowledge in this very life that unsurpassed consummation of the holy life for the sake of which sons of good family rightly go forth from the household life into homelessness, and having attained it, he dwelt therein. He understood: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ And the Venerable Migajāla became one of the Arahants. The second.

๓. ปฐมสมิทฺธิมารปญฺหาสุตฺตํ

3. The First Discourse on Samiddhi’s Question about Māra

๖๕. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข อายสฺมา สมิทฺธิ เยน ภควา…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘มาโร, มาโร’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, มาโร วา อสฺส มารปญฺญตฺติ วา’’ติ?

65. At one time the Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Bamboo Grove, the Squirrel Sanctuary. Then the Venerable Samiddhi approached the Blessed One… and so on… and said this to the Blessed One: “‘Māra, Māra,’ venerable sir, it is said. To what extent, venerable sir, is there Māra, or the designation ‘Māra’?”

‘‘ยตฺถ โข, สมิทฺธิ, อตฺถิ จกฺขุ, อตฺถิ รูปา, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ โสตํ, อตฺถิ สทฺทา, อตฺถิ โสตวิญฺญาณํ, อตฺถิ โสตวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ ฆานํ, อตฺถิ คนฺธา, อตฺถิ ฆานวิญฺญาณํ, อตฺถิ ฆานวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ ชิวฺหา, อตฺถิ รสา, อตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, อตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ กาโย, อตฺถิ โผฏฺฐพฺพา, อตฺถิ กายวิญฺญาณํ, อตฺถิ กายวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. อตฺถิ มโน, อตฺถิ ธมฺมา, อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, อตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา.

“Samiddhi, where there is the eye, there are forms, there is eye-consciousness, and there are phenomena cognizable by eye-consciousness, there, there is Māra or the designation ‘Māra’. Where there is the ear, there are sounds, there is ear-consciousness, and there are phenomena cognizable by ear-consciousness, there, there is Māra or the designation ‘Māra’. Where there is the nose, there are odors, there is nose-consciousness, and there are phenomena cognizable by nose-consciousness, there, there is Māra or the designation ‘Māra’. Where there is the tongue, there are tastes, there is tongue-consciousness, and there are phenomena cognizable by tongue-consciousness, there, there is Māra or the designation ‘Māra’. Where there is the body, there are tangibles, there is body-consciousness, and there are phenomena cognizable by body-consciousness, there, there is Māra or the designation ‘Māra’. Where there is the mind, there are mental objects, there is mind-consciousness, and there are phenomena cognizable by mind-consciousness, there, there is Māra or the designation ‘Māra’.”

‘‘ยตฺถ จ โข, สมิทฺธิ, นตฺถิ จกฺขุ, นตฺถิ รูปา, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. นตฺถิ โสตํ…เป… นตฺถิ ฆานํ…เป… นตฺถิ ชิวฺหา, นตฺถิ รสา, นตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, นตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา. นตฺถิ กาโย…เป…. นตฺถิ มโน, นตฺถิ ธมฺมา, นตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, นตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ มาโร วา มารปญฺญตฺติ วา’’ติ. ตติยํ.

“But where, Samiddhi, there is no eye, no forms, no eye-consciousness, and no phenomena cognizable by eye-consciousness, there, there is no Māra or the designation ‘Māra’. Where there is no ear, no sounds, no ear-consciousness, and no phenomena cognizable by ear-consciousness, there, there is no Māra or the designation ‘Māra’. Where there is no nose, no odors, no nose-consciousness, and no phenomena cognizable by nose-consciousness, there, there is no Māra or the designation ‘Māra’. Where there is no tongue, no tastes, no tongue-consciousness, and no phenomena cognizable by tongue-consciousness, there, there is no Māra or the designation ‘Māra’. Where there is no body, no tangibles, no body-consciousness, and no phenomena cognizable by body-consciousness, there, there is no Māra or the designation ‘Māra’. Where there is no mind, no mental objects, no mind-consciousness, and no phenomena cognizable by mind-consciousness, there, there is no Māra or the designation ‘Māra’.” Third.

๔. สมิทฺธิสตฺตปญฺหาสุตฺตํ

4. The Discourse on Samiddhi’s Question about a Being

๖๖. ‘‘‘สตฺโต, สตฺโต’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สตฺโต วา อสฺส สตฺตปญฺญตฺติ วา’’ติ…เป…. จตุตฺถํ.

66. “Venerable sir, it is said, ‘a being, a being.’ To what extent, venerable sir, might there be a being or the designation ‘a being’?”… and so on… The Fourth.

๕. สมิทฺธิทุกฺขปญฺหาสุตฺตํ

5. The Discourse on Samiddhi’s Question about Suffering

๖๗. ‘‘‘ทุกฺขํ[Pg.267], ทุกฺข’นฺติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ทุกฺขํ วา อสฺส ทุกฺขปญฺญตฺติ วา’’ติ…เป…. ปญฺจมํ.

67. “Venerable sir, it is said, ‘suffering, suffering.’ To what extent, venerable sir, might there be suffering or the designation ‘suffering’?”… and so on… The Fifth.

๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตํ

6. The Discourse on Samiddhi’s Question about the World

๖๘. ‘‘‘โลโก, โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโก วา อสฺส โลกปญฺญตฺติ วา’’ติ? ยตฺถ โข, สมิทฺธิ, อตฺถิ จกฺขุ, อตฺถิ รูปา, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วาติ…เป… อตฺถิ ชิวฺหา…เป… อตฺถิ มโน, อตฺถิ ธมฺมา, อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, อตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, อตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วา.

68. “Venerable sir, it is said, ‘the world, the world.’ To what extent, venerable sir, might there be a world or the designation ‘world’?” “Samiddhi, where there is the eye, there are forms, there is eye-consciousness, there are phenomena cognizable by eye-consciousness—there, there is a world or the designation ‘world.’ … Where there is the tongue … Where there is the mind, there are mental objects, there is mind-consciousness, there are phenomena cognizable by mind-consciousness—there, there is a world or the designation ‘world.’”

‘‘ยตฺถ จ โข, สมิทฺธิ, นตฺถิ จกฺขุ, นตฺถิ รูปา, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ, นตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วา…เป… นตฺถิ ชิวฺหา…เป… นตฺถิ มโน, นตฺถิ ธมฺมา, นตฺถิ มโนวิญฺญาณํ, นตฺถิ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา, นตฺถิ ตตฺถ โลโก วา โลกปญฺญตฺติ วา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“And Samiddhi, where there is no eye, no forms, no eye-consciousness, no phenomena cognizable by eye-consciousness—there, there is no world or the designation ‘world.’ … Where there is no tongue … Where there is no mind, no mental objects, no mind-consciousness, no phenomena cognizable by mind-consciousness—there, there is no world or the designation ‘world.’” The Sixth.

๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตํ

7. The Discourse on Upasena and the Venomous Snake

๖๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ อุปเสโน ราชคเห วิหรนฺติ สีตวเน สปฺปโสณฺฑิกปพฺภาเร. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต อุปเสนสฺส กาเย อาสีวิโส ปติโต โหติ. อถ โข อายสฺมา อุปเสโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘เอถ เม, อาวุโส, อิมํ กายํ มญฺจกํ อาโรเปตฺวา พหิทฺธา นีหรถ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรติ; เสยฺยถาปิ ภุสมุฏฺฐี’’ติ.

69. On one occasion, the Venerable Sāriputta and the Venerable Upasena were dwelling at Rājagaha in the Cool Wood, in the Sappasoṇḍika ravine. Now at that time, a venomous snake had fallen on the Venerable Upasena’s body. Then the Venerable Upasena addressed the monks: “Come, friends, place this body of mine on a small couch and carry it outside before this body disintegrates right here like a handful of chaff.”

เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมนฺตํ อุปเสนํ เอตทโวจ – ‘‘น โข ปน มยํ ปสฺสาม อายสฺมโต อุปเสนสฺส กายสฺส วา อญฺญถตฺตํ อินฺทฺริยานํ วา วิปริณามํ. อถ จ ปนายสฺมา อุปเสโน เอวมาห – ‘เอถ เม, อาวุโส, อิมํ กายํ มญฺจกํ อาโรเปตฺวา พหิทฺธา นีหรถ. ปุรายํ กาโย อิเธว วิกิรติ; เสยฺยถาปิ ภุสมุฏฺฐี’’’ติ. ‘‘ยสฺส นูน, อาวุโส สาริปุตฺต, เอวมสฺส – ‘อหํ จกฺขูติ วา มม จกฺขูติ วา…เป… อหํ ชิวฺหาติ วา มม [Pg.268] ชิวฺหาติ วา… อหํ มโนติ วา มม มโนติ วา’. ตสฺส, อาวุโส สาริปุตฺต, สิยา กายสฺส วา อญฺญถตฺตํ อินฺทฺริยานํ วา วิปริณาโม. มยฺหญฺจ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, น เอวํ โหติ – ‘อหํ จกฺขูติ วา มม จกฺขูติ วา…เป… อหํ ชิวฺหาติ วา มม ชิวฺหาติ วา…เป… อหํ มโนติ วา มม มโนติ วา’. ตสฺส มยฺหญฺจ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, กึ กายสฺส วา อญฺญถตฺตํ ภวิสฺสติ, อินฺทฺริยานํ วา วิปริณาโม’’ติ!

When this was said, the Venerable Sāriputta said this to the Venerable Upasena: “We do not see any alteration in the Venerable Upasena’s body or any change in his faculties. And yet the Venerable Upasena says: ‘Come, friends, place this body of mine on a small couch and carry it outside before this body disintegrates right here like a handful of chaff.’” “Friend Sāriputta, for one for whom it might be thus: ‘I am the eye,’ or ‘The eye is mine’… or ‘I am the tongue,’ or ‘The tongue is mine’… or ‘I am the mind,’ or ‘The mind is mine’—for such a one, friend Sāriputta, there might be an alteration of the body or a change of the faculties. But for me, friend Sāriputta, it is not so: ‘I am the eye,’ or ‘The eye is mine’… or ‘I am the tongue,’ or ‘The tongue is mine’… or ‘I am the mind,’ or ‘The mind is mine.’ For me, friend Sāriputta, how could there be an alteration of the body or a change of the faculties?”

‘‘ตถา หิ ปนายสฺมโต อุปเสนสฺส ทีฆรตฺตํ อหงฺการมมงฺการมานานุสโย สุสมูหโต. ตสฺมา อายสฺมโต อุปเสนสฺส น เอวํ โหติ – ‘อหํ จกฺขูติ วา มม จกฺขูติ วา…เป… อหํ ชิวฺหาติ วา มม ชิวฺหาติ วา…เป… อหํ มโนติ วา มม มโนติ วา’’’ติ. อถ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อุปเสนสฺส กายํ มญฺจกํ อาโรเปตฺวา พหิทฺธา นีหรึสุ. อถ โข อายสฺมโต อุปเสนสฺส กาโย ตตฺเถว วิกิริ; เสยฺยถาปิ ภุสมุฏฺฐีติ. สตฺตมํ.

Indeed, in the Venerable Upasena the underlying tendency to the conceit of ‘I-making’ and ‘mine-making’ had been well uprooted for a long time. Therefore, it was not so for the Venerable Upasena: ‘I am the eye,’ or ‘The eye is mine’… or ‘I am the tongue,’ or ‘The tongue is mine’… or ‘I am the mind,’ or ‘The mind is mine.’ Then those monks, having placed the Venerable Upasena’s body on a small couch, carried it outside. Then the Venerable Upasena’s body disintegrated right there, just like a handful of chaff. The Seventh.

๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตํ

8. The Discourse to Upavāṇa on What is Directly Visible

๗๐. อถ โข อายสฺมา อุปวาโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อุปวาโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ, อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ?

70. Then the Venerable Upavāṇa approached the Blessed One…and sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Upavāṇa said to the Blessed One: “‘The Dhamma is directly visible, the Dhamma is directly visible,’ it is said, venerable sir. To what extent, venerable sir, is the Dhamma directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading inward, to be personally realized by the wise?”

‘‘อิธ ปน, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวที จ โหติ รูปราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวที จ โหติ รูปราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“Here, Upavāṇa, a bhikkhu, having seen a form with the eye, both experiences the form and experiences lust for the form. There being internal lust for forms, he knows distinctly: ‘There is internal lust for forms in me.’ When that bhikkhu, Upavāṇa, having seen a form with the eye, both experiences the form and experiences lust for the form, and there being internal lust for forms, he knows distinctly: ‘There is internal lust for forms in me’—in this way too, Upavāṇa, the Dhamma is directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading inward, to be personally realized by the wise.”…

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา รสปฺปฏิสํเวที จ โหติ รสราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา รสปฺปฏิสํเวที จ โหติ รสราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รเสสุ [Pg.269] ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“Furthermore, Upavāṇa, a bhikkhu, having tasted a flavor with the tongue, both experiences the flavor and experiences lust for the flavor. There being internal lust for flavors, he knows distinctly: ‘There is internal lust for flavors in me.’ When that bhikkhu, Upavāṇa, having tasted a flavor with the tongue, both experiences the flavor and experiences lust for the flavor, and there being internal lust for flavors, he knows distinctly: ‘There is internal lust for flavors in me’—in this way too, Upavāṇa, the Dhamma is directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading inward, to be personally realized by the wise.”…

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวที จ โหติ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที จ. สนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“Furthermore, Upavāṇa, a bhikkhu, having known a mental object with the mind, both experiences the mental object and experiences lust for the mental object. There being internal lust for mental objects, he knows distinctly: ‘There is internal lust for mental objects in me.’ When that bhikkhu, Upavāṇa, having known a mental object with the mind, both experiences the mental object and experiences lust for the mental object, and there being internal lust for mental objects, he knows distinctly: ‘There is internal lust for mental objects in me’—in this way too, Upavāṇa, the Dhamma is directly visible… to be personally realized by the wise.”…

‘‘อิธ ปน, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวที จ โหติ, โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา รูปปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ รูปราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ, อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ…เป….

“Here, Upavāṇa, a bhikkhu, having seen a form with the eye, is one who experiences the form, but not one who experiences lust for the form. There being no internal lust for forms, he knows distinctly: ‘There is no internal lust for forms in me.’ When that bhikkhu, Upavāṇa, having seen a form with the eye, experiences only the form and does not experience lust for the form, and, there being no internal lust for forms, he knows distinctly: ‘There is no internal lust for forms in me’—in this way too, Upavāṇa, the Dhamma is directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading inward, to be personally realized by the wise.”…pe….

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา รสปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ รสราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รเสสุ ราโค’ติ ปชานาติ…เป….

“Furthermore, Upavāṇa, a bhikkhu, having tasted a flavor with the tongue, experiences only the flavor, but does not experience lust for the flavor. There being no internal lust for flavors, he knows distinctly: ‘There is no internal lust for flavors in me.’…pe….

‘‘ปุน จปรํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. ยํ ตํ, อุปวาณ, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ธมฺมปฺปฏิสํเวทีหิ โข โหติ, โน จ ธมฺมราคปฺปฏิสํเวที. อสนฺตญฺจ อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ ราโค’ติ ปชานาติ. เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ, อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Furthermore, Upavāṇa, a bhikkhu, having known a mental object with the mind, experiences only the mental object, but does not experience lust for the mental object. There being no internal lust for mental objects, he knows distinctly: ‘There is no internal lust for mental objects in me.’ When that bhikkhu, Upavāṇa, having known a mental object with the mind, experiences only the mental object and does not experience lust for the mental object, and, there being no internal lust for mental objects, he knows distinctly: ‘There is no internal lust for mental objects in me’—in this way too, Upavāṇa, the Dhamma is directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading inward, to be personally realized by the wise.” The Eighth.

๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตํ

9. The First Discourse on the Six Bases for Contact

๗๑. ‘‘โย หิ โกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อวุสิตํ [Pg.270] เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ.

71. “Bhikkhus, whatever bhikkhu does not discern as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape in the case of the six bases for contact, by him the holy life has not been lived; he is far from this Dhamma and Discipline.”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสํ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามี’’ติ.

When this was said, a certain bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable sir, in this matter I am undone. For I, venerable sir, do not discern as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape in the case of the six bases for contact.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“What do you think, bhikkhu? Do you regard the eye as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed not, venerable sir.”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, จกฺขุ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส…เป… ชิวฺหํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“Good, bhikkhu. Here, bhikkhu, the eye will be well seen by you with right wisdom as it really is: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ This itself is the end of suffering…pe… Do you regard the tongue as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed not, venerable sir.”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, ชิวฺหา ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส…เป… มนํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“Good, bhikkhu. Here, bhikkhu, the tongue will be well seen by you with right wisdom as it really is: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ This itself is the end of suffering…pe… Do you regard the mind as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed not, venerable sir.”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, มโน ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ. นวมํ.

“Good, bhikkhu. Here, bhikkhu, the mind will be well seen by you with right wisdom as it really is: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ This itself is the end of suffering.” The Ninth.

๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตํ

10. The Second Discourse on the Six Bases for Contact

๗๒. ‘‘โย หิ โกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อวุสิตํ เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ.

72. “Bhikkhus, whatever bhikkhu does not discern as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape in the case of the six bases for contact, by him the holy life has not been lived; he is far from this Dhamma and Discipline.”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสํ ปนสฺสสํ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามี’’ติ.

When this was said, a certain bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable sir, in this matter I am undone, utterly undone. For I, venerable sir, do not discern as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape in the case of the six bases for contact.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“What do you think, bhikkhu? Do you regard the eye as: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self’?”

‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“Even so, venerable sir.”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, จกฺขุ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอวํ เต เอตํ ปฐมํ ผสฺสายตนํ ปหีนํ ภวิสฺสติ [Pg.271] อายตึ อปุนพฺภวาย…เป….

“Good, bhikkhu. Here, bhikkhu, the eye will be well seen by you with right wisdom as it really is: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Thus this first base for contact will be abandoned by you for the sake of no future re-becoming…pe….

‘‘ชิวฺหํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“Do you regard the tongue as: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self’?”

‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“Even so, venerable sir.”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, ชิวฺหา ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอวํ เต เอตํ จตุตฺถํ ผสฺสายตนํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อายตึ อปุนพฺภวาย…เป….

“Good, bhikkhu. Here, bhikkhu, the tongue will be well seen by you with right wisdom as it really is: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Thus this fourth base for contact will be abandoned by you for the sake of no future re-becoming…pe….

‘‘มนํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“Do you regard the mind as: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self’?”

‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“Even so, venerable sir.”

‘‘สาธุ, ภิกฺขุ, เอตฺถ จ เต, ภิกฺขุ, มโน ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ภวิสฺสติ. เอวํ เต เอตํ ฉฏฺฐํ ผสฺสายตนํ ปหีนํ ภวิสฺสติ อายตึ อปุนพฺภวายา’’ติ. ทสมํ.

“Good, bhikkhu. Here, bhikkhu, the mind will be well seen by you with right wisdom as it really is: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Thus this sixth base for contact will be abandoned by you for the sake of no future re-becoming.” The Tenth.

๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตํ

11. The Third Discourse on the Six Bases for Contact

๗๓. ‘‘โย หิ โกจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อวุสิตํ เตน พฺรหฺมจริยํ, อารกา โส อิมสฺมา ธมฺมวินยา’’ติ.

73. “Bhikkhus, whatever bhikkhu does not know distinctly as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape in regard to the six bases for contact, by him the holy life has not been lived; he is far from this Dhamma and Discipline.”

เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตฺถาหํ, ภนฺเต, อนสฺสสํ ปนสฺสสํ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานามี’’ติ.

When this was said, a certain bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable Sir, in this I am undone. Indeed, Venerable Sir, I do not know distinctly as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape in regard to the six bases for contact.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think of this, bhikkhu, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it fitting to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed, it is not, Venerable Sir.”

‘‘โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is the ear… the nose… the tongue… the body… the mind permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But is it fitting to regard that which is impermanent, suffering, and subject to change thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed, it is not, Venerable Sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขุ, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ฆานสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, กายสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. เอกาทสมํ.

“Seeing thus, bhikkhu, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with the ear, disenchanted with the nose, disenchanted with the tongue, disenchanted with the body, and disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When he is liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He knows distinctly: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

มิคชาลวคฺโค สตฺตโม.

The Migajāla Chapter, the Seventh.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of this is:

มิคชาเลน [Pg.272] ทฺเว วุตฺตา, จตฺตาโร จ สมิทฺธินา;

อุปเสโน อุปวาโณ, ฉผสฺสายตนิกา ตโยติ.

Two were spoken by Migajāla, and four by Samiddhi; Upasena, Upavāṇa, and three on the six bases for contact.

๘. คิลานวคฺโค

8. The Chapter on the Sick

๑. ปฐมคิลานสุตฺตํ

1. The First Discourse on the Sick

๗๔. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อมุกสฺมึ, ภนฺเต, วิหาเร อญฺญตโร ภิกฺขุ นโว อปฺปญฺญาโต อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ.

74. At Sāvatthī. Then a certain bhikkhu approached the Blessed One… and sitting to one side, that bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable sir, in such-and-such a monastery there is a certain bhikkhu who is new, unknown, sick, suffering, and gravely ill. It would be good, venerable sir, if the Blessed One would approach that bhikkhu out of compassion.”

อถ โข ภควา นววาทญฺจ สุตฺวา คิลานวาทญฺจ, ‘‘อปฺปญฺญาโต ภิกฺขู’’ติ อิติ วิทิตฺวา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ. อทฺทสา โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. ทิสฺวาน มญฺจเก สมโธสิ. อถ โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อลํ, ภิกฺขุ, มา ตฺวํ มญฺจเก สมโธสิ. สนฺติมานิ อาสนานิ ปญฺญตฺตานิ, ตตฺถาหํ นิสีทิสฺสามี’’ติ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. นิสชฺช โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ เต, ภิกฺขุ, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ?

Then the Blessed One, having heard the words about the new and sick bhikkhu, and knowing, “This is an unknown bhikkhu,” approached that bhikkhu. That bhikkhu saw the Blessed One coming from afar. Seeing him, he made to rise from his cot. Then the Blessed One said to that bhikkhu: “Enough, bhikkhu, do not rise from your cot. These seats are prepared; I shall sit there.” The Blessed One sat down on the prepared seat. Having sat down, the Blessed One said to that bhikkhu: “I hope you are enduring, bhikkhu, I hope you are managing. I hope your painful feelings are subsiding and not increasing, and that their subsiding is apparent and not their increasing.”

‘‘น เม, ภนฺเต, ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม’’ติ.

“Venerable sir, I am not enduring, I am not managing. My strong painful feelings are increasing, not subsiding. Their increase is apparent, not their subsiding.”

‘‘กจฺจิ เต, ภิกฺขุ, น กิญฺจิ กุกฺกุจฺจํ, น โกจิ วิปฺปฏิสาโร’’ติ?

“I hope, bhikkhu, you have no worry, no remorse.”

‘‘ตคฺฆ เม, ภนฺเต, อนปฺปกํ กุกฺกุจฺจํ, อนปฺปโก วิปฺปฏิสาโร’’ติ.

“Indeed, venerable sir, my worry is not small, and my remorse is not small.”

‘‘กจฺจิ ปน ตํ, ภิกฺขุ, อตฺตา สีลโต อุปวทตี’’ติ?

“But, bhikkhu, does your self reproach you with regard to virtue?”

‘‘น โข มํ, ภนฺเต, อตฺตา สีลโต อุปวทตี’’ติ.

“Venerable sir, my self does not reproach me with regard to virtue.”

‘‘โน เจ กิร เต, ภิกฺขุ, อตฺตา สีลโต อุปวทติ, อถ กิญฺจ เต กุกฺกุจฺจํ โก จ วิปฺปฏิสาโร’’ติ?

“If, bhikkhu, your self does not reproach you with regard to virtue, then what is your worry and what is your remorse?”

‘‘น ขฺวาหํ, ภนฺเต, สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ[Pg.273].

“Venerable sir, I do not understand the Dhamma taught by the Blessed One to be for the purpose of the purification of virtue.”

‘‘โน เจ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลวิสุทฺธตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ, อถ กิมตฺถํ จรหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสี’’ติ?

“If, bhikkhu, you do not understand the Dhamma taught by me to be for the purpose of the purification of virtue, then for what purpose do you understand the Dhamma taught by me?”

‘‘ราควิราคตฺถํ ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ.

“Venerable sir, I understand the Dhamma taught by the Blessed One to be for the purpose of the fading away of passion.”

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, ราควิราคตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ. ราควิราคตฺโถ หิ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺโม เทสิโต. ตํ กึ มญฺญสิ ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Good, good, bhikkhu! It is good, bhikkhu, that you understand the Dhamma taught by me to be for the purpose of the fading away of passion. For the fading away of passion, bhikkhu, the Dhamma has been taught by me. What do you think, bhikkhu, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ…เป… โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“…the ear… the nose… the tongue… the body… the mind—is it permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“And that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Certainly not, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขุ, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, โสตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“Seeing thus, bhikkhu, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with the ear… disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When he is liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He knows distinctly: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ตสฺส ภิกฺขุโน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. ปฐมํ.

The Blessed One said this. Delighted, that bhikkhu rejoiced in the Blessed One’s words. And while this exposition was being spoken, the dust-free, stainless Dhamma-eye arose in that bhikkhu: “Whatever has the nature to arise, all that has the nature to cease.”

๒. ทุติยคิลานสุตฺตํ

2. The Second Discourse on the Sick

๗๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อมุกสฺมึ, ภนฺเต, วิหาเร อญฺญตโร ภิกฺขุ นโว อปฺปญฺญาโต อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ.

75. Then a certain bhikkhu…pe… approached the Blessed One and said this: “Venerable sir, in such-and-such a monastery there is a certain bhikkhu who is new, unknown, afflicted, suffering, and gravely ill. It would be good, venerable sir, if the Blessed One would visit that bhikkhu out of compassion.”

อถ โข ภควา นววาทญฺจ สุตฺวา คิลานวาทญฺจ, ‘‘อปฺปญฺญาโต ภิกฺขู’’ติ อิติ วิทิตฺวา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ. อทฺทสา โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. ทิสฺวาน มญฺจเก สมโธสิ. อถ โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อลํ, ภิกฺขุ, มา ตฺวํ มญฺจเก สมโธสิ. สนฺติมานิ อาสนานิ ปญฺญตฺตานิ, ตตฺถาหํ นิสีทิสฺสามี’’ติ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. นิสชฺช โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ เต, ภิกฺขุ, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ [Pg.274] ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ?

Then the Blessed One, having heard the word about the new one and the word about the sick one, and knowing, “The bhikkhu is unknown,” approached that bhikkhu. That bhikkhu saw the Blessed One coming from afar. Having seen him, he stirred on his couch. Then the Blessed One said this to that bhikkhu: “Enough, bhikkhu, do not stir on your couch. These seats are prepared; I will sit there.” The Blessed One sat down on the prepared seat. Having sat down, the Blessed One said this to that bhikkhu: “Are you enduring, bhikkhu? Are you managing? Are your painful feelings subsiding and not increasing? Is their subsiding apparent, and not their increase?”

‘‘น เม, ภนฺเต, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… น โข มํ, ภนฺเต, อตฺตา สีลโต อุปวทตี’’ติ.

“Venerable sir, it is not endurable for me, it is not manageable…pe… Venerable sir, my self does not reproach me with regard to virtue.”

‘‘โน เจ กิร เต, ภิกฺขุ, อตฺตา สีลโต อุปวทติ, อถ กิญฺจ เต กุกฺกุจฺจํ โก จ วิปฺปฏิสาโร’’ติ?

“If indeed, bhikkhu, your self does not reproach you with regard to virtue, then what is your worry, and what is your remorse?”

‘‘น ขฺวาหํ, ภนฺเต, สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ.

“Venerable sir, I do not understand the Dhamma taught by the Blessed One to be for the purpose of the purification of virtue.”

‘‘โน เจ กิร ตฺวํ, ภิกฺขุ, สีลวิสุทฺธตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ, อถ กิมตฺถํ จรหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสี’’ติ?

“If indeed, bhikkhu, you do not understand the Dhamma taught by me to be for the purpose of the purification of virtue, then for what purpose, bhikkhu, do you understand the Dhamma taught by me?”

‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติ.

“Venerable sir, I understand the Dhamma taught by the Blessed One to be for the purpose of final Nibbāna without clinging.”

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! สาธุ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ มยา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ. อนุปาทาปรินิพฺพานตฺโถ หิ, ภิกฺขุ, มยา ธมฺโม เทสิโต.

“Excellent, excellent, bhikkhu! It is indeed good, bhikkhu, that you understand the Dhamma taught by me to be for the purpose of final Nibbāna without clinging. For the Dhamma taught by me is indeed for the purpose of final Nibbāna without clinging.

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภิกฺขุ, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think of this, bhikkhu: is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ…เป… โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหา… กาโย… มโน… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“…pe… the ear… the nose… the tongue… the body… the mind… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that arises conditioned by mind-contact, is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“Now, that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“Now, that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed, it is not, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขุ, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ… มโนวิญฺญาเณปิ… มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“Seeing thus, bhikkhu, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye…pe… with the mind… with mind-consciousness… with mind-contact. He becomes disenchanted also with whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that arises conditioned by mind-contact. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When he is liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more of this state of being.’”

อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โส ภิกฺขุ ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ตสฺส ภิกฺขุสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจีติ. ทุติยํ.

The Blessed One said this. Delighted, that bhikkhu rejoiced in the Blessed One’s utterance. And while this exposition was being delivered, the mind of that bhikkhu was liberated from the taints through non-clinging.

๓. ราธอนิจฺจสุตฺตํ

3. The Discourse to Rādha on Impermanence

๗๖. อถ โข อายสฺมา ราโธ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ราโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ[Pg.275], ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ. ‘‘ยํ โข, ราธ, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ราธ, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ? จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา, จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา… กาโย… มโน อนิจฺโจ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, ราธ, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. ตติยํ.

76. Then the Venerable Rādha…pe… sat to one side and said to the Blessed One: “Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma briefly, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, secluded, diligent, ardent, and resolute.” “Rādha, whatever is impermanent, you should abandon desire for it. And what, Rādha, is impermanent, that you should abandon desire for? The eye is impermanent, forms are impermanent, eye-consciousness… eye-contact… whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent. You should abandon desire for it…pe… the tongue… the body… the mind is impermanent. You should abandon desire for it. Mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent. You should abandon desire for it. Rādha, whatever is impermanent, you should abandon desire for it.”

๔. ราธทุกฺขสุตฺตํ

4. The Discourse to Rādha on Suffering

๗๗. ‘‘ยํ โข, ราธ, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ราธ, ทุกฺขํ? จกฺขุ โข, ราธ, ทุกฺขํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺส…เป… อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน ทุกฺโข… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, ราธ, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. จตุตฺถํ.

77. “Rādha, whatever is suffering, there your desire should be abandoned. And what, Rādha, is suffering? The eye, Rādha, is suffering. There your desire should be abandoned. Forms… eye-consciousness… eye-contact… whatever feeling arises conditioned by eye-contact—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering. There your desire should be abandoned… The mind is suffering… mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… whatever feeling arises conditioned by mind-contact—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering. There your desire should be abandoned. Rādha, whatever is suffering, there your desire should be abandoned.” The fourth.

๕. ราธอนตฺตสุตฺตํ

5. The Discourse to Rādha on Not-self

๗๘. ‘‘โย โข, ราธ, อนตฺตา ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โก จ, ราธ, อนตฺตา? จกฺขุ โข, ราธ, อนตฺตา. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา…เป… มโน อนตฺตา… ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตา. ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โย โข, ราธ, อนตฺตา ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. ปญฺจมํ.

78. “Rādha, whatever is not-self, you should abandon desire for it. And what, Rādha, is not-self? The eye, Rādha, is not-self. You should abandon desire for it. Forms… eye-consciousness… eye-contact… whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not-self. You should abandon desire for it. … The mind is not-self… mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not-self. You should abandon desire for it. Rādha, whatever is not-self, you should abandon desire for it.” The fifth.

๖. ปฐมอวิชฺชาปหานสุตฺตํ

6. The First Discourse on the Abandonment of Ignorance

๗๙. อถ [Pg.276] โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

79. Then a certain monk approached the Blessed One… Having sat down to one side, that monk said to the Blessed One: “Venerable sir, is there one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises?”

‘‘อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“Monk, there is one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises.”

‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“But, venerable sir, what is that one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises?”

‘‘อวิชฺชา โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“Monk, ignorance is that one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises.”

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“But, venerable sir, for a monk knowing in what way, seeing in what way, is ignorance abandoned and does true knowledge arise?”

‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. รูเป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ, จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ…เป… มนํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“Monk, for a monk knowing and seeing the eye as impermanent, ignorance is abandoned and true knowledge arises. Forms… eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for a monk knowing and seeing that too as impermanent, ignorance is abandoned and true knowledge arises… The mind… for a monk knowing and seeing it as impermanent, ignorance is abandoned and true knowledge arises. Mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for a monk knowing and seeing that too as impermanent, ignorance is abandoned and true knowledge arises. Thus, monk, for a monk knowing in this way and seeing in this way, ignorance is abandoned and true knowledge arises.” The sixth.

๗. ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตํ

7. The Second Discourse on the Abandonment of Ignorance

๘๐. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

80. Then a certain monk… said to the Blessed One: “Venerable sir, is there one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises?”

‘‘อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“Monk, there is one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises.”

‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“But, venerable sir, what is that one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises?”

‘‘อวิชฺชา โข, ภิกฺขุ, เอโก ธมฺโม ยสฺส ปหานา ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

“Ignorance, monk, is that one thing, by the abandoning of which ignorance is abandoned in a monk and true knowledge arises.”

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, ชานโต, กถํ ปสฺสโต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ?

“But, venerable sir, for a monk knowing in what way, seeing in what way, is ignorance abandoned and does true knowledge arise?”

‘‘อิธ, ภิกฺขุ, ภิกฺขุโน สุตํ โหติ – ‘สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสายา’ติ. เอวญฺเจตํ, ภิกฺขุ, ภิกฺขุโน สุตํ โหติ – ‘สพฺเพ ธมฺมา [Pg.277] นาลํ อภินิเวสายา’ติ. โส สพฺพํ ธมฺมํ อภิชานาติ, สพฺพํ ธมฺมํ อภิญฺญาย สพฺพํ ธมฺมํ ปริชานาติ, สพฺพํ ธมฺมํ ปริญฺญาย สพฺพนิมิตฺตานิ อญฺญโต ปสฺสติ, จกฺขุํ อญฺญโต ปสฺสติ, รูเป… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อญฺญโต ปสฺสติ…เป… มนํ อญฺญโต ปสฺสติ, ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อญฺญโต ปสฺสติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต ภิกฺขุโน อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ.

“Here, monk, a monk has heard: ‘All phenomena are not to be clung to.’ And when a monk has heard this, monk—that ‘All phenomena are not to be clung to’—he directly knows every phenomenon. Having directly known every phenomenon, he fully comprehends every phenomenon. Having fully comprehended every phenomenon, he sees all signs as other. He sees the eye as other, forms… eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as other… He sees the mind as other, mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as other. Thus, monk, for a monk knowing in this way and seeing in this way, ignorance is abandoned and true knowledge arises.” The seventh.

๘. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตํ

8. The Discourse to Many Monks

๘๑. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อิธ โน, ภนฺเต, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อมฺเห เอวํ ปุจฺฉนฺติ – ‘กิมตฺถิยํ, อาวุโส, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา มยํ, ภนฺเต, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากโรม – ‘ทุกฺขสฺส โข, อาวุโส, ปริญฺญตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. กจฺจิ มยํ, ภนฺเต, เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากรมานา วุตฺตวาทิโน เจว ภควโต โหม, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขาม, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรม, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ?

81. Then many monks approached the Blessed One… and sat down to one side. Seated there, those monks said to the Blessed One: “Venerable sir, here wanderers of other sects ask us: ‘For what purpose, friends, is the holy life lived under the ascetic Gotama?’ When asked thus, venerable sir, we answer those wanderers of other sects: ‘Friends, it is for the full understanding of suffering that the holy life is lived under the Blessed One.’ When we answer thus, venerable sir, are we stating what has been said by the Blessed One, and not misrepresenting the Blessed One with what is untrue? Do we explain in accordance with the Dhamma, so that no legitimate, consequential statement gives grounds for censure?”

‘‘ตคฺฆ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากรมานา วุตฺตวาทิโน เจว เม โหถ, น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขถ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรถ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ. ทุกฺขสฺส หิ, ภิกฺขเว, ปริญฺญตฺถํ มยิ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. สเจ ปน โว, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตมํ ปน ตํ, อาวุโส, ทุกฺขํ, ยสฺส ปริญฺญาย สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ – ‘จกฺขุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ, ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. รูปา…เป… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ…เป… มโน ทุกฺโข…เป… ยมฺปิทํ [Pg.278] มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ. ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. อิทํ โข ตํ, อาวุโส, ทุกฺขํ, ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถา’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Indeed, monks, when you are asked thus and answer thus, you are stating what has been said by me, and not misrepresenting me with what is untrue. You explain in accordance with the Dhamma, and no legitimate, consequential statement gives grounds for censure. For, monks, it is for the full understanding of suffering that the holy life is lived under me. But if, monks, wanderers of other sects should ask you: ‘And what, friends, is that suffering for the full understanding of which the holy life is lived under the ascetic Gotama?’—being asked thus, monks, you should answer those wanderers of other sects thus: ‘The eye, friends, is suffering; it is for the full understanding of this that the holy life is lived under the Blessed One. Forms… Whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering. It is for the full understanding of this that the holy life is lived under the Blessed One… The mind is suffering… Whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering. It is for the full understanding of this that the holy life is lived under the Blessed One. This, friends, is that suffering for the full understanding of which the holy life is lived under the Blessed One.’ Being asked thus, monks, you should answer those wanderers of other sects in this way.”

๙. โลกปญฺหาสุตฺตํ

9. The Discourse on the Question about the World

๘๒. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

82. Then a certain monk approached the Blessed One… and sat down to one side. Seated there, that monk said to the Blessed One:

‘‘‘โลโก, โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘‘ลุชฺชตี’ติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ ลุชฺชติ? จกฺขุ โข, ภิกฺขุ, ลุชฺชติ. รูปา ลุชฺชนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณํ ลุชฺชติ, จกฺขุสมฺผสฺโส ลุชฺชติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ…เป… ชิวฺหา ลุชฺชติ…เป… มโน ลุชฺชติ, ธมฺมา ลุชฺชนฺติ, มโนวิญฺญาณํ ลุชฺชติ, มโนสมฺผสฺโส ลุชฺชติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ลุชฺชติ. ลุชฺชตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. นวมํ.

“‘The world, the world,’ venerable sir, it is said. To what extent, venerable sir, is it called ‘the world’?” “It perishes, monk, therefore it is called ‘the world.’ And what perishes? The eye, monk, perishes. Forms perish, eye-consciousness perishes, eye-contact perishes, and whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too perishes… The tongue perishes… The mind perishes, mental objects perish, mind-consciousness perishes, mind-contact perishes, and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too perishes. It perishes, monk, therefore it is called ‘the world.’”

๑๐. ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตํ

10. The Discourse on Phagguna's Question

๘๓. อถ โข อายสฺมา ผคฺคุโน…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ผคฺคุโน ภควนฺตํ เอตทโวจ –

83. Then the Venerable Phagguna approached the Blessed One... and sat down to one side. Seated there, the Venerable Phagguna said this to the Blessed One:

‘‘อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, ตํ จกฺขุ, เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย…เป… อตฺถิ นุ โข, ภนฺเต, สา ชิวฺหา, ยาย ชิวฺหาย อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย…เป… อตฺถิ นุ โข โส, ภนฺเต, มโน, เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยา’’ติ?

“Venerable sir, is there that eye by which one could make known the Buddhas of the past who have attained final Nibbāna, who have cut off mental proliferation, severed the round of kamma, whose round of suffering is exhausted, and have transcended all suffering? ... Is there, venerable sir, that tongue...? ... Is there, venerable sir, that mind...?”

‘‘นตฺถิ โข ตํ, ผคฺคุน, จกฺขุ, เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย [Pg.279] …เป… นตฺถิ โข สา, ผคฺคุน, ชิวฺหา, ยาย ชิวฺหาย อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย…เป… นตฺถิ โข โส, ผคฺคุน, มโน, เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวฏฺเฏ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยา’’ติ. ทสมํ.

“There is no such eye, Phagguna, by which one could make known the Buddhas of the past who have attained final Nibbāna, who have cut off mental proliferation, severed the round of kamma, whose round of suffering is exhausted, and have transcended all suffering. ... There is no such tongue, Phagguna... ... There is no such mind, Phagguna...”

คิลานวคฺโค อฏฺฐโม.

The Chapter on the Sick, the Eighth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this chapter:

คิลาเนน ทุเว วุตฺตา, ราเธน อปเร ตโย;

อวิชฺชาย จ ทฺเว วุตฺตา, ภิกฺขุ โลโก จ ผคฺคุโนติ.

Two suttas were spoken concerning the sick, and three others concerning Rādhā; two were also spoken on ignorance, and also the suttas on the Bhikkhu, the World, and Phagguna.

๙. ฉนฺนวคฺโค

9. The Chapter on Channa

๑. ปโลกธมฺมสุตฺตํ

1. The Discourse on What Is Subject to Dissolution

๘๔. สาวตฺถินิทานํ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ –

84. At Sāvatthī. Then the Venerable Ānanda approached the Blessed One... and sat down to one side. Seated there, the Venerable Ānanda said this to the Blessed One:

‘‘‘โลโก, โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยํ โข, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ, อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก. กิญฺจ, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ? จกฺขุ โข, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ, รูปา ปโลกธมฺมา, จกฺขุวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ, จกฺขุสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา…เป… ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ…เป… ชิวฺหา ปโลกธมฺมา, รสา ปโลกธมฺมา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา…เป… ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ…เป… มโน ปโลกธมฺโม, ธมฺมา ปโลกธมฺมา, มโนวิญฺญาณํ ปโลกธมฺมํ, มโนสมฺผสฺโส ปโลกธมฺโม, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ปโลกธมฺมํ. ยํ โข, อานนฺท, ปโลกธมฺมํ, อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก’’ติ. ปฐมํ.

“‘The world, the world,’ it is said, venerable sir. To what extent, venerable sir, is it called ‘the world’?” “That which is subject to dissolution, Ānanda, is called ‘the world’ in the Noble One’s Discipline. And what, Ānanda, is subject to dissolution? The eye, Ānanda, is subject to dissolution; forms are subject to dissolution; eye-consciousness is subject to dissolution; eye-contact is subject to dissolution; and whatever feeling arises dependent on eye-contact… that too is subject to dissolution.… The tongue is subject to dissolution; flavors are subject to dissolution; tongue-consciousness is subject to dissolution; tongue-contact is subject to dissolution; and whatever feeling arises dependent on tongue-contact… that too is subject to dissolution.… The mind is subject to dissolution; mental objects are subject to dissolution; mind-consciousness is subject to dissolution; mind-contact is subject to dissolution; and whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—arises dependent on mind-contact, that too is subject to dissolution. That which is subject to dissolution, Ānanda, is called ‘the world’ in the Noble One’s Discipline.”

๒. สุญฺญตโลกสุตฺตํ

2. The Discourse on the Empty World

๘๕. อถ [Pg.280] โข อายสฺมา อานนฺโท…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สุญฺโญ โลโก, สุญฺโญ โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจติ. กิญฺจ, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา? จกฺขุ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. รูปา สุญฺญา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ยสฺมา จ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตี’’ติ. ทุติยํ.

85. Then the Venerable Ānanda… addressed the Blessed One, saying: “‘Empty is the world, empty is the world,’ it is said, venerable sir. To what extent, venerable sir, is the world said to be empty?” “Because, Ānanda, it is empty of self or of what belongs to self, therefore it is said, ‘The world is empty.’ And what, Ānanda, is empty of self or of what belongs to self? The eye, Ānanda, is empty of self or of what belongs to self. Forms are empty of self or of what belongs to self. Eye-consciousness is empty of self or of what belongs to self. Eye-contact is empty of self or of what belongs to self.… Whatever feeling arises dependent on mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is empty of self or of what belongs to self. Because, Ānanda, it is empty of self or of what belongs to self, therefore it is said, ‘The world is empty.’” The Second.

๓. สํขิตฺตธมฺมสุตฺตํ

3. The Discourse on the Dhamma in Brief

๘๖. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

86. Having sat down to one side, the Venerable Ānanda said this to the Blessed One: ‘Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute.’

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อานนฺท, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think, Ānanda, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Surely not, venerable sir.”

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Are forms permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”…

‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Eye-consciousness… and whatever feeling arises dependent on eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that too permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส [Pg.281] เม อตฺตา’’’ติ?

“But that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“Surely not, venerable sir.”…

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Is the tongue permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”…

‘‘ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Tongue-consciousness… tongue-contact… and whatever feeling arises dependent on mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that too permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“But that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“Surely not, venerable sir.”…

‘‘เอวํ ปสฺสํ, อานนฺท, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ตติยํ.

“Seeing thus, Ānanda, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye… becomes disenchanted with eye-contact… becomes disenchanted with whatever feeling arises dependent on mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant. Being disenchanted, one becomes dispassionate. Through dispassion, one is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘Liberated!’ One understands: ‘Destroyed is birth, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’” The Third.

๔. ฉนฺนสุตฺตํ

4. The Discourse to Channa

๘๗. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท อายสฺมา จ ฉนฺโน คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต วิหรนฺติ. เตน โข ปน สมเยน เยน อายสฺมา ฉนฺโน อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหาจุนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาจุนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘อายามาวุโส จุนฺท, เยนายสฺมา ฉนฺโน เตนุปสงฺกมิสฺสาม คิลานปุจฺฉกา’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข อายสฺมา มหาจุนฺโท อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสิ.

87. At one time the Blessed One was dwelling at Rājagaha, in the Veḷuvana, the Squirrels' Feeding Place. Now at that time, the Venerable Sāriputta, the Venerable Mahācunda, and the Venerable Channa were dwelling on the mountain Gijjhakūṭa. At that time, the Venerable Channa was afflicted, suffering, and gravely ill. Then, in the evening, the Venerable Sāriputta arose from solitary abiding and approached the Venerable Mahācunda. Having approached, he said this to the Venerable Mahācunda: “Come, friend Cunda, let us go to the Venerable Channa to inquire about his illness.” “So be it, friend,” the Venerable Mahācunda replied in assent to the Venerable Sāriputta.

อถ โข อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท เยนายสฺมา ฉนฺโน เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ. นิสชฺช โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ เต, อาวุโส ฉนฺน, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ โน อภิกฺกมนฺติ, ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน อภิกฺกโม’’ติ?

Then the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahācunda approached the Venerable Channa; having approached, they sat down on a seat that had been prepared. Having sat down, the Venerable Sāriputta said this to the Venerable Channa: 'Friend Channa, are you enduring? Are you managing? Are your painful feelings receding and not increasing? Is their subsiding apparent, and not their increasing?'

‘‘น เม, อาวุโส สาริปุตฺต, ขมนียํ น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, พลวา ปุริโส ติณฺเหน สิขเรน มุทฺธนิ อภิมตฺเถยฺย ; เอวเมว โข, อาวุโส, อธิมตฺตา วาตา มุทฺธนิ อูหนนฺติ. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ[Pg.282], อาวุโส, พลวา ปุริโส ทฬฺเหน วรตฺตกฺขณฺเฑน สีเส สีสเวฐํ ทเทยฺย; เอวเมว โข, อาวุโส, อธิมตฺตา สีเส สีสเวทนา. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา ติณฺเหน โควิกนฺตเนน กุจฺฉึ ปริกนฺเตยฺย; เอวเมว โข อธิมตฺตา วาตา กุจฺฉึ ปริกนฺตนฺติ. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ…เป… โน ปฏิกฺกโม. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา ทุพฺพลตรํ ปุริสํ นานาพาหาสุ คเหตฺวา องฺคารกาสุยา สนฺตาเปยฺยุํ สมฺปริตาเปยฺยุํ; เอวเมว โข, อาวุโส, อธิมตฺโต กายสฺมึ ฑาโห. น เม, อาวุโส, ขมนียํ, น ยาปนียํ, พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ โน ปฏิกฺกมนฺติ, อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ โน ปฏิกฺกโม. สตฺถํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อาหริสฺสามิ, นาวกงฺขามิ ชีวิต’’นฺติ.

“Friend Sāriputta, I am not enduring, I am not managing. My severe painful feelings are increasing, not receding; their increase is apparent, not their receding. Friend, just as if a strong man were to cleave the head with a sharp sword, even so, exceedingly severe winds pierce my head. I am not enduring, I am not managing... their receding is not apparent. Friend, just as if a strong man were to apply a headband with a stout leather strap, even so, there are exceedingly severe headaches in my head. I am not enduring, I am not managing... their receding is not apparent. Friend, just as if a skilled butcher or a butcher's apprentice were to carve the belly with a sharp butcher's knife, even so, exceedingly severe winds carve my belly. I am not enduring, I am not managing... their receding is not apparent. Friend, just as if two strong men, having seized a weaker man by the arms, were to heat and scorch him over a pit of embers, even so, there is an exceedingly severe burning in my body. I am not enduring, I am not managing. My severe painful feelings are increasing, not receding; their increase is apparent, not their receding. Friend Sāriputta, I shall take up the knife; I have no desire for this life.”

‘‘มา อายสฺมา ฉนฺโน สตฺถํ อาหเรสิ. ยาเปตายสฺมา ฉนฺโน, ยาเปนฺตํ มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิจฺฉาม. สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ สปฺปายานิ โภชนานิ, อหํ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส สปฺปายานิ โภชนานิ ปริเยสิสฺสามิ. สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, อหํ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส สปฺปายานิ เภสชฺชานิ ปริเยสิสฺสามิ. สเจ อายสฺมโต ฉนฺนสฺส นตฺถิ ปติรูปา อุปฏฺฐากา, อหํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อุปฏฺฐหิสฺสามิ. มา อายสฺมา ฉนฺโน สตฺถํ อาหเรสิ. ยาเปตายสฺมา ฉนฺโน, ยาเปนฺตํ มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิจฺฉามา’’ติ.

“Let the Venerable Channa not take up the knife. Let the Venerable Channa live on; we wish for the Venerable Channa to live on. If the Venerable Channa has no suitable foods, I will search for suitable foods for the Venerable Channa. If the Venerable Channa has no suitable medicines, I will search for suitable medicines for the Venerable Channa. If the Venerable Channa has no suitable attendants, I will attend upon the Venerable Channa. Let the Venerable Channa not take up the knife. Let the Venerable Channa live on; we wish for the Venerable Channa to live on.”

‘‘น เม, อาวุโส สาริปุตฺต, นตฺถิ สปฺปายานิ โภชนานิ; อตฺถิ เม สปฺปายานิ โภชนานิ. นปิ เม นตฺถิ สปฺปายานิ เภสชฺชานิ; อตฺถิ เม สปฺปายานิ เภสชฺชานิ. นปิ เม นตฺถิ ปติรูปา อุปฏฺฐากา; อตฺถิ เม ปติรูปา อุปฏฺฐากา. อปิ จ เม, อาวุโส, สตฺถา ปริจิณฺโณ ทีฆรตฺตํ มนาเปเนว, โน อมนาเปน. เอตญฺหิ, อาวุโส, สาวกสฺส ปติรูปํ ยํ สตฺถารํ ปริจเรยฺย มนาเปเนว, โน อมนาเปน. ‘อนุปวชฺชํ ฉนฺโน ภิกฺขุ สตฺถํ อาหริสฺสตี’ติ – เอวเมตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ธาเรหี’’ติ.

“Friend Sāriputta, it is not that I have no suitable foods; I do have suitable foods. It is not that I have no suitable medicines; I do have suitable medicines. It is not that I have no suitable attendants; I do have suitable attendants. Moreover, Friend, the Teacher has been served by me for a long time with what is pleasing, not with what is displeasing. For this, Friend, is fitting for a disciple: that he should serve the Teacher with what is pleasing, not with what is displeasing. ‘The monk Channa will take up the knife blamelessly’—thus, Friend Sāriputta, should you bear this in mind.”

‘‘ปุจฺเฉยฺยาม [Pg.283] มยํ อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ กญฺจิเทว เทสํ, สเจ อายสฺมา ฉนฺโน โอกาสํ กโรติ ปญฺหสฺส เวยฺยากรณายา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉาวุโส สาริปุตฺต, สุตฺวา เวทิสฺสามา’’ติ.

“We would ask the Venerable Channa a certain question, if the Venerable Channa would grant an opportunity for the answering of a question.” “Ask, Friend Sāriputta; having heard, we shall know.”

‘‘จกฺขุํ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ…เป… ชิวฺหํ, อาวุโส ฉนฺน, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ…เป… มนํ, อาวุโส ฉนฺน, มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“Friend Channa, do you regard the eye, eye-consciousness, and phenomena cognizable by eye-consciousness thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’? … Do you regard the tongue, tongue-consciousness, and phenomena cognizable by tongue-consciousness thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’? … Do you regard the mind, mind-consciousness, and phenomena cognizable by mind-consciousness thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘จกฺขุํ, อาวุโส สาริปุตฺต, จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามิ…เป… ชิวฺหํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามิ…เป… มนํ, อาวุโส สาริปุตฺต, มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามี’’ติ.

“Friend Sāriputta, I regard the eye, eye-consciousness, and phenomena cognizable by eye-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ … I regard the tongue, tongue-consciousness, and phenomena cognizable by tongue-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ … I regard the mind, mind-consciousness, and phenomena cognizable by mind-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’”

‘‘จกฺขุสฺมึ, อาวุโส ฉนฺน, จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ กึ ทิสฺวา กึ อภิญฺญาย จกฺขุํ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ… ชิวฺหาย, อาวุโส ฉนฺน, ชิวฺหาวิญฺญาเณ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ กึ ทิสฺวา กึ อภิญฺญาย ชิวฺหํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสิ… มนสฺมึ, อาวุโส ฉนฺน, มโนวิญฺญาเณ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ กึ ทิสฺวา กึ อภิญฺญาย มนํ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสสี’’ติ?

“Friend Channa, in the eye, in eye-consciousness, and in phenomena cognizable by eye-consciousness, seeing what, directly knowing what, do you regard the eye, eye-consciousness, and phenomena cognizable by eye-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self’? … In the tongue, Friend Channa, in tongue-consciousness, and in phenomena cognizable by tongue-consciousness, seeing what, directly knowing what, do you regard the tongue, tongue-consciousness, and phenomena cognizable by tongue-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self’? … In the mind, Friend Channa, in mind-consciousness, and in phenomena cognizable by mind-consciousness, seeing what, directly knowing what, do you regard the mind, mind-consciousness, and phenomena cognizable by mind-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self’?”

‘‘จกฺขุสฺมึ, อาวุโส สาริปุตฺต, จกฺขุวิญฺญาเณ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิโรธํ ทิสฺวา นิโรธํ อภิญฺญาย จกฺขุํ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ [Pg.284] สมนุปสฺสามิ…เป… ชิวฺหาย, อาวุโส สาริปุตฺต, ชิวฺหาวิญฺญาเณ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิโรธํ ทิสฺวา นิโรธํ อภิญฺญาย ชิวฺหํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามิ…เป… มนสฺมึ, อาวุโส สาริปุตฺต, มโนวิญฺญาเณ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิโรธํ ทิสฺวา นิโรธํ อภิญฺญาย มนํ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณวิญฺญาตพฺเพ ธมฺเม ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสามี’’ติ.

“Friend Sāriputta, in the eye, in eye-consciousness, and in phenomena cognizable by eye-consciousness, seeing cessation, directly knowing cessation, I regard the eye, eye-consciousness, and phenomena cognizable by eye-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ … In the tongue, friend Sāriputta, in tongue-consciousness, and in phenomena cognizable by tongue-consciousness, seeing cessation, directly knowing cessation, I regard the tongue, tongue-consciousness, and phenomena cognizable by tongue-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ … In the mind, friend Sāriputta, in mind-consciousness, and in phenomena cognizable by mind-consciousness, seeing cessation, directly knowing cessation, I regard the mind, mind-consciousness, and phenomena cognizable by mind-consciousness thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’”

เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา มหาจุนฺโท อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ เอตทโวจ – ‘‘ตสฺมาติห, อาวุโส ฉนฺน, อิทมฺปิ ตสฺส ภควโต สาสนํ นิจฺจกปฺปํ สาธุกํ มนสิ กาตพฺพํ – ‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถิ. จลิเต อสติ ปสฺสทฺธิ โหติ. ปสฺสทฺธิยา สติ นติ น โหติ. นติยา อสติ อาคติคติ น โหติ. อาคติคติยา อสติ จุตูปปาโต น โหติ. จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น หุรํ น อุภยมนฺตเรน. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

When this was said, the Venerable Mahācunda said this to the Venerable Channa: “Therefore, friend Channa, this instruction of the Blessed One should be constantly and carefully borne in mind here: ‘For one who is dependent, there is agitation; for one who is independent, there is no agitation. When there is no agitation, there is tranquility. When there is tranquility, there is no inclination. When there is no inclination, there is no coming and going. When there is no coming and going, there is no passing away and reappearing. When there is no passing away and reappearing, there is neither here, nor hereafter, nor in between the two. This itself is the end of suffering.’”

อถ โข อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาจุนฺโท อายสฺมนฺตํ ฉนฺนํ อิมินา โอวาเทน โอวทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อถ โข อายสฺมา ฉนฺโน อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ อายสฺมนฺเตสุ สตฺถํ อาหเรสิ.

Then the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahācunda, having instructed the Venerable Channa with this admonition, rose from their seats and departed. Then, not long after those venerable ones had departed, the Venerable Channa took up a knife.

อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อายสฺมตา, ภนฺเต, ฉนฺเนน สตฺถํ อาหริตํ. ตสฺส กา คติ โก อภิสมฺปราโย’’ติ? ‘‘นนุ เต, สาริปุตฺต, ฉนฺเนน ภิกฺขุนา สมฺมุขาเยว อนุปวชฺชตา พฺยากตา’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, ปุพฺพวิชฺชนํ นาม วชฺชิคาโม. ตตฺถายสฺมโต ฉนฺนสฺส มิตฺตกุลานิ สุหชฺชกุลานิ อุปวชฺชกุลานี’’ติ. ‘‘โหนฺติ เหเต, สาริปุตฺต, ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน มิตฺตกุลานิ สุหชฺชกุลานิ อุปวชฺชกุลานิ. น โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, เอตฺตาวตา สอุปวชฺโชติ วทามิ. โย โข, สาริปุตฺต, ตญฺจ กายํ นิกฺขิปติ, อญฺญญฺจ กายํ อุปาทิยติ, ตมหํ สอุปวชฺโชติ วทามิ. ตํ ฉนฺนสฺส ภิกฺขุโน นตฺถิ. ‘อนุปวชฺชํ ฉนฺเนน ภิกฺขุนา สตฺถํ อาหริต’นฺติ – เอวเมตํ, สาริปุตฺต, ธาเรหี’’ติ. จตุตฺถํ.

Then the Venerable Sāriputta approached the Blessed One, and having approached, paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Sāriputta said this to the Blessed One: “Venerable sir, the Venerable Channa has taken up a knife. What is his destination? What is his future course?” “Sāriputta, was it not declared by the monk Channa in your presence that he is without a basis for rebirth?” “Venerable sir, there is a Vajjian village named Pubbavijjana. There the Venerable Channa has friendly families, cordial families, and families that may be visited.” “Sāriputta, the monk Channa does indeed have these friendly families, cordial families, and families that may be visited. However, Sāriputta, I do not say that one has a basis for rebirth to that extent. Sāriputta, whoever lays down this body and grasps another body, him I call one with a basis for rebirth. That does not exist for the monk Channa. The monk Channa, being without a basis for rebirth, took up the knife. Thus, Sāriputta, should you remember this.”

๕. ปุณฺณสุตฺตํ

5. The Discourse to Puṇṇa

๘๘. อถ [Pg.285] โข อายสฺมา ปุณฺโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา ปุณฺโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

88. Then the Venerable Puṇṇa approached the Blessed One; having approached, he sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Puṇṇa said to the Blessed One: “Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, withdrawn, heedful, ardent, and resolute.”

‘‘สนฺติ โข, ปุณฺณ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. ‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, ปุณฺณา’ติ วทามิ…เป… สนฺติ โข, ปุณฺณ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, ปุณฺณ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชติ นนฺที. ‘นนฺทิสมุทยา ทุกฺขสมุทโย, ปุณฺณา’ติ วทามิ.

“Puṇṇa, there are forms cognizable by eye-consciousness that are desirable, agreeable, pleasing, lovely, connected with sensual pleasure, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains attached to them, delight arises in him. ‘From the arising of delight, Puṇṇa, comes the arising of suffering,’ I say… There are tastes cognizable by the tongue… There are mental objects cognizable by the mind that are desirable, agreeable, pleasing, lovely, connected with sensual pleasure, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains attached to them, delight arises in him. ‘From the arising of delight, Puṇṇa, comes the arising of suffering,’ I say.”

‘‘สนฺติ โข, ปุณฺณ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นิรุชฺฌติ นนฺที. ‘นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, ปุณฺณา’ติ วทามิ…เป… สนฺติ โข, ปุณฺณ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต นิรุชฺฌติ นนฺที. ‘นนฺทินิโรธา ทุกฺขนิโรโธ, ปุณฺณา’ติ วทามิ.

“Puṇṇa, there are forms cognizable by eye-consciousness that are desirable, agreeable, pleasing, lovely, connected with sensual pleasure, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, then for him who does not delight in, welcome, or remain attached to them, delight ceases. ‘From the cessation of delight, Puṇṇa, comes the cessation of suffering,’ I say… There are mental objects cognizable by the mind that are desirable, agreeable, pleasing, lovely, connected with sensual pleasure, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, then for him who does not delight in, welcome, or remain attached to them, delight ceases. ‘From the cessation of delight, Puṇṇa, comes the cessation of suffering,’ I say.”

‘‘อิมินา ตฺวํ, ปุณฺณ, มยา สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทิโต กตมสฺมึ ชนปเท วิหริสฺสสี’’ติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, สุนาปรนฺโต นาม ชนปโท, ตตฺถาหํ วิหริสฺสามี’’ติ.

“Puṇṇa, having been instructed by me with this brief instruction, in which country will you dwell?” “Venerable sir, there is a country named Sunāparanta. I will dwell there.”

‘‘จณฺฑา โข, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา; ผรุสา โข, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา. สเจ ตํ, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺร เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“Puṇṇa, the people of Sunāparanta are fierce; Puṇṇa, the people of Sunāparanta are harsh. If, Puṇṇa, the people of Sunāparanta were to abuse and revile you, how would it be for you then?”

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา [Pg.286] มนุสฺสา อกฺโกสิสฺสนฺติ ปริภาสิสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ปาณินา ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“If, venerable sir, the people of Sunāparanta were to abuse and revile me, then it would occur to me: ‘Truly, these people of Sunāparanta are good, truly, these people of Sunāparanta are very good, in that they do not strike me with their hands.’ That is how it would be for me then, Blessed One; that is how it would be for me then, Sugata.”

‘‘สเจ ปน เต, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ปาณินา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“But if, Puṇṇa, the people of Sunāparanta were to strike you with their hands, what would you think then?”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ปาณินา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม เลฑฺฑุนา ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“If, venerable sir, the people of Sunāparanta were to strike me with their hands, then it would occur to me: ‘Truly, these people of Sunāparanta are good, truly, these people of Sunāparanta are very good, in that they do not strike me with a clod.’ That is how it would be for me then, Blessed One; that is how it would be for me then, Sugata.”

‘‘สเจ ปน เต, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา เลฑฺฑุนา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“But if, Puṇṇa, the people of Sunāparanta were to strike you with a clod, what would you think then?”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา เลฑฺฑุนา ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม ทณฺเฑน ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“If, venerable sir, the people of Sunāparanta were to strike me with a clod, then it would occur to me: ‘Truly, these people of Sunāparanta are good, truly, these people of Sunāparanta are very good, in that they do not strike me with a stick.’ That is how it would be for me then, Blessed One; that is how it would be for me then, Sugata.”

‘‘สเจ ปน ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ทณฺเฑน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“But if, Puṇṇa, the people of Sunāparanta were to strike you with a stick, what would you think then?”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ทณฺเฑน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ เม นยิเม สตฺเถน ปหารํ เทนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“If, venerable sir, the people of Sunāparanta were to strike me with a stick, then it would occur to me: ‘Truly, these people of Sunāparanta are good, truly, these people of Sunāparanta are very good, in that they do not strike me with a weapon.’ That is how it would be for me then, Blessed One; that is how it would be for me then, Sugata.”

‘‘สเจ ปน เต, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา สตฺเถน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“But if, Puṇṇa, the people of Sunāparanta were to strike you with a weapon, what would you think then?”

‘‘สเจ เม, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา สตฺเถน ปหารํ ทสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘ภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, สุภทฺทกา วติเม สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา, ยํ มํ นยิเม ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปนฺตี’ติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“If, venerable sir, the people of Sunāparanta were to strike me with a weapon, then it would occur to me: ‘Truly, these people of Sunāparanta are good, truly, these people of Sunāparanta are very good, in that they do not deprive me of life with a sharp weapon.’ That is how it would be for me then, Blessed One; that is how it would be for me then, Sugata.”

‘‘สเจ [Pg.287] ปน ตํ, ปุณฺณ, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปสฺสนฺติ, ตตฺร ปน เต, ปุณฺณ, กินฺติ ภวิสฺสตี’’ติ?

“But if, Puṇṇa, the people of Sunāparanta were to deprive you of life with a sharp weapon, what would you think then?”

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, สุนาปรนฺตกา มนุสฺสา ติณฺเหน สตฺเถน ชีวิตา โวโรเปสฺสนฺติ, ตตฺร เม เอวํ ภวิสฺสติ – ‘สนฺติ โข ตสฺส ภควโต สาวกา กาเยน จ ชีวิเตน จ อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา สตฺถหารกํ ปริเยสนฺติ, ตํ เม อิทํ อปริยิฏฺฐญฺเญว สตฺถหารกํ ลทฺธ’นฺติ. เอวเมตฺถ, ภควา, ภวิสฺสติ; เอวเมตฺถ, สุคต, ภวิสฺสตี’’ติ.

“Venerable sir, if the people of Sunāparanta were to deprive me of life with a sharp weapon, this thought would occur to me: ‘There are disciples of the Blessed One who, being weary of, ashamed of, and disgusted with the body and with life, seek a life-taking weapon. I have obtained this life-taking weapon without having sought it.’ Thus it will be for me in this matter, Blessed One; thus it will be for me in this matter, Sugata.”

‘‘สาธุ สาธุ, ปุณฺณ! สกฺขิสฺสสิ โข ตฺวํ, ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมน สมนฺนาคโต สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปเท วตฺถุํ. ยสฺส ทานิ ตฺวํ, ปุณฺณ, กาลํ มญฺญสี’’ติ.

“Good, good, Puṇṇa! Being endowed with this self-control and calm, you will be able, Puṇṇa, to dwell in the Sunāparanta country. Now, Puṇṇa, you may do that for which you deem it is time.”

อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ ภควโต วจนํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน สุนาปรนฺโต ชนปโท เตน จาริกํ ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน เยน สุนาปรนฺโต ชนปโท ตทวสริ. ตตฺร สุทํ อายสฺมา ปุณฺโณ สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปเท วิหรติ. อถ โข อายสฺมา ปุณฺโณ เตเนวนฺตรวสฺเสน ปญฺจมตฺตานิ อุปาสกสตานิ ปฏิเวเทสิ. เตเนวนฺตรวสฺเสน ปญฺจมตฺตานิ อุปาสิกาสตานิ ปฏิเวเทสิ. เตเนวนฺตรวสฺเสน ติสฺโส วิชฺชา สจฺฉากาสิ. เตเนวนฺตรวสฺเสน ปรินิพฺพายิ.

Then the Venerable Puṇṇa, having delighted in and rejoiced at the Blessed One’s words, rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, set his lodging in order, took his bowl and robe, and set out on a journey to the Sunāparanta country. Traveling stage by stage, he arrived at the Sunāparanta country. There the Venerable Puṇṇa dwelled in the Sunāparanta country. And the Venerable Puṇṇa, within that same rains-retreat, caused five hundred male lay followers to understand the truth. Within that same rains-retreat, he caused five hundred female lay followers to understand the truth. Within that same rains-retreat, he realized the three true knowledges. Within that same rains-retreat, he attained final Nibbāna.

อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุณฺโณ นาม กุลปุตฺโต ภควตา สํขิตฺเตน โอวาเทน โอวทิโต, โส กาลงฺกโต. ตสฺส กา คติ โก อภิสมฺปราโย’’ติ?

Then a number of bhikkhus approached the Blessed One... Seated to one side, those bhikkhus said to the Blessed One: “Venerable sir, that clansman named Puṇṇa, who was admonished by the Blessed One with a brief instruction, has passed away. What is his destination? What is his future state?”

‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, ปุณฺโณ กุลปุตฺโต, ปจฺจปาทิ ธมฺมสฺสานุธมฺมํ, น จ มํ ธมฺมาธิกรณํ วิเหเสสิ. ปรินิพฺพุโต, ภิกฺขเว, ปุณฺโณ กุลปุตฺโต’’ติ. ปญฺจมํ.

“Bhikkhus, the clansman Puṇṇa was wise. He practiced the Dhamma in accordance with the Dhamma, and he did not trouble me on account of matters of the Dhamma. The clansman Puṇṇa, bhikkhus, has attained final Nibbāna.”

๖. พาหิยสุตฺตํ

6. The Discourse on Bāhiya

๘๙. อถ [Pg.288] โข อายสฺมา พาหิโย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา พาหิโย ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

89. Then the Venerable Bāhiya approached the Blessed One… Seated to one side, the Venerable Bāhiya said to the Blessed One: “Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, พาหิย, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think, Bāhiya: is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“And that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And that which is impermanent, suffering, and of a nature to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

Indeed not, venerable sir.

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

Are forms permanent or impermanent?

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Impermanent, venerable sir.” … “Is eye-consciousness … is eye-contact … and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

Impermanent, venerable sir.

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

And that which is impermanent, is it suffering or happiness?

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

Suffering, venerable sir.

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

And that which is impermanent, suffering, and of a nature to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

Indeed not, venerable sir.

‘‘เอวํ ปสฺสํ, พาหิย, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

Seeing thus, Bāhiya, the instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact… and with whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that also one becomes disenchanted. Being disenchanted, one becomes dispassionate. Through dispassion, one is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ One understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

อถ โข อายสฺมา พาหิโย ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา พาหิโย เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา พาหิโย อรหตํ อโหสีติ. ฉฏฺฐํ.

Then the Venerable Bāhiya, having rejoiced and delighted in the Blessed One’s words, rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, and departed. Then the Venerable Bāhiya, dwelling alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute, before long, in this very life, realized for himself with higher knowledge and attained that supreme culmination of the holy life for which clansmen rightly go forth from the household life into homelessness. He understood: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ And the Venerable Bāhiya became one of the arahants. The sixth.

๗. ปฐมเอชาสุตฺตํ

7. The First Discourse on Agitation

๙๐. ‘‘เอชา[Pg.289], ภิกฺขเว, โรโค, เอชา คณฺโฑ, เอชา สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเนโช วิหรติ วีตสลฺโล. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย ‘อเนโช วิหเรยฺยํ วีตสลฺโล’ติ, จกฺขุํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุ เมติ น มญฺเญยฺย; รูเป น มญฺเญยฺย, รูเปสุ น มญฺเญยฺย, รูปโต น มญฺเญยฺย, รูปา เมติ น มญฺเญยฺย; จกฺขุวิญฺญาณํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุวิญฺญาณสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุวิญฺญาณโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุวิญฺญาณํ เมติ น มญฺเญยฺย; จกฺขุสมฺผสฺสํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสมฺผสฺสสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสมฺผสฺสโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุสมฺผสฺโส เมติ น มญฺเญยฺย. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย.

90. “Bhikkhus, agitation is a disease, agitation is a boil, agitation is a dart. Therefore, bhikkhus, the Tathāgata dwells without agitation, with the dart removed. Therefore, bhikkhus, if a bhikkhu should wish, ‘May I dwell without agitation, with the dart removed,’ he should not conceive the eye, he should not conceive in the eye, he should not conceive from the eye, he should not conceive, ‘The eye is mine.’ He should not conceive forms, he should not conceive in forms, he should not conceive from forms, he should not conceive, ‘Forms are mine.’ He should not conceive eye-consciousness, he should not conceive in eye-consciousness, he should not conceive from eye-consciousness, he should not conceive, ‘Eye-consciousness is mine.’ He should not conceive eye-contact, he should not conceive in eye-contact, he should not conceive from eye-contact, he should not conceive, ‘Eye-contact is mine.’ And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he should not conceive that, he should not conceive in that, he should not conceive from that, he should not conceive, ‘That is mine.’”

‘‘โสตํ น มญฺเญยฺย…เป… ฆานํ น มญฺเญยฺย…เป… ชิวฺหํ น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาย น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาโต น มญฺเญยฺย, ชิวฺหา เมติ น มญฺเญยฺย; รเส น มญฺเญยฺย…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ น มญฺเญยฺย…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ น มญฺเญยฺย…เป… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย.

“He should not conceive the ear… and so on… He should not conceive the nose… and so on… He should not conceive the tongue, he should not conceive in the tongue, he should not conceive from the tongue, he should not conceive, ‘The tongue is mine.’ He should not conceive tastes… and so on… He should not conceive tongue-consciousness… and so on… He should not conceive tongue-contact… and so on… And whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he should not conceive that, he should not conceive in that, he should not conceive from that, he should not conceive, ‘That is mine.’”

‘‘กายํ น มญฺเญยฺย…เป… มนํ น มญฺเญยฺย, มนสฺมึ น มญฺเญยฺย, มนโต น มญฺเญยฺย, มโน เมติ น มญฺเญยฺย; ธมฺเม น มญฺเญยฺย…เป… มโน วิญฺญาณํ…เป… มโนสมฺผสฺสํ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย; สพฺพํ น มญฺเญยฺย, สพฺพสฺมึ น มญฺเญยฺย, สพฺพโต น มญฺเญยฺย, สพฺพํ เมติ น มญฺเญยฺย.

“He should not conceive the body… and so on… He should not conceive the mind, he should not conceive in the mind, he should not conceive from the mind, he should not conceive, ‘The mind is mine.’ He should not conceive mental phenomena… and so on… He should not conceive mind-consciousness… and so on… He should not conceive mind-contact… and so on… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he should not conceive that, he should not conceive in that, he should not conceive from that, he should not conceive, ‘That is mine.’ He should not conceive the all, he should not conceive in the all, he should not conceive from the all, he should not conceive, ‘The all is mine.’”

‘‘โส เอวํ อมญฺญมาโน น กิญฺจิปิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

“Not conceiving thus, he does not cling to anything in the world. Not clinging, he is not agitated. Being unagitated, he personally attains Nibbāna. He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’” Seventh.

๘. ทุติยเอชาสุตฺตํ

8. The Second Discourse on Agitation

๙๑. ‘‘เอชา[Pg.290], ภิกฺขเว, โรโค, เอชา คณฺโฑ, เอชา สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเนโช วิหรติ วีตสลฺโล. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย ‘อเนโช วิหเรยฺยํ วีตสลฺโล’ติ, จกฺขุํ น มญฺเญยฺย, จกฺขุสฺมึ น มญฺเญยฺย, จกฺขุโต น มญฺเญยฺย, จกฺขุ เมติ น มญฺเญยฺย; รูเป น มญฺเญยฺย… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมว อภินนฺทติ…เป….

91. “Agitation, bhikkhus, is a disease, agitation is a boil, agitation is a dart. Therefore, bhikkhus, the Tathāgata dwells without agitation, with the dart removed. Therefore, bhikkhus, if a bhikkhu should wish, ‘May I dwell without agitation, with the dart removed,’ he should not conceive the eye, should not conceive in the eye, should not conceive from the eye, he should not conceive, ‘The eye is mine.’ He should not conceive forms… eye-consciousness… eye-contact… and whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—he should not conceive that, should not conceive in that, should not conceive from that, he should not conceive, ‘That is mine.’ For, bhikkhus, whatever one conceives, whatever one conceives in, whatever one conceives from, whatever one conceives as ‘mine’—that becomes otherwise. The world, attached to becoming and subject to becoming otherwise, delights only in becoming… and so on…”

‘‘ชิวฺหํ น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาย น มญฺเญยฺย, ชิวฺหาโต น มญฺเญยฺย, ชิวฺหา เมติ น มญฺเญยฺย; รเส น มญฺเญยฺย… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… ชิวฺหาสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมว อภินนฺทติ…เป….

“He should not conceive the tongue, should not conceive in the tongue, should not conceive from the tongue, should not conceive, ‘The tongue is mine.’ He should not conceive tastes… tongue-consciousness… tongue-contact… and whatever feeling arises with tongue-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither pleasant nor painful—he should not conceive that, should not conceive in that, should not conceive from that, should not conceive, ‘That is mine.’ For, Bhikkhus, whatever one conceives, whatever one conceives in, whatever one conceives from, whatever one conceives as ‘mine’—that becomes otherwise. The world, attached to becoming and subject to becoming otherwise, delights only in becoming…and so on….”

‘‘มนํ น มญฺเญยฺย, มนสฺมึ น มญฺเญยฺย, มนโต น มญฺเญยฺย, มโน เมติ น มญฺเญยฺย… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. ยญฺหิ, ภิกฺขเว, มญฺญติ, ยสฺมึ มญฺญติ, ยโต มญฺญติ, ยํ เมติ มญฺญติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา. อญฺญถาภาวี ภวสตฺโต โลโก ภวเมว อภินนฺทติ.

“He should not conceive the mind, should not conceive in the mind, should not conceive from the mind, should not conceive, ‘Mind is mine.’… mind-consciousness… mind-contact… and whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither pleasant nor painful—he should not conceive that, should not conceive in that, should not conceive from that, should not conceive, ‘That is mine.’ For, Bhikkhus, whatever one conceives, whatever one conceives in, whatever one conceives from, whatever one conceives as ‘mine’—that becomes otherwise. The world, attached to becoming and subject to becoming otherwise, delights only in becoming.”

‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ขนฺธธาตุอายตนา ตมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตสฺมิมฺปิ น มญฺเญยฺย, ตโตปิ น มญฺเญยฺย, ตํ เมติ น มญฺเญยฺย. โส เอวํ อมญฺญมาโน น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Bhikkhus, whatever aggregates, elements, and sense bases there are, he should not conceive them, should not conceive in them, should not conceive from them, should not conceive, ‘They are mine.’ Not conceiving thus, he does not cling to anything in the world. Not clinging, he is not agitated. Being unagitated, he personally attains Parinibbāna. He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’” The Eighth.

๙. ปฐมทฺวยสุตฺตํ

9. The First Discourse on the Pair

๙๒. ‘‘ทฺวยํ [Pg.291] โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ทฺวยํ? จกฺขุญฺเจว รูปา จ, โสตญฺเจว สทฺทา จ, ฆานญฺเจว คนฺธา จ, ชิวฺหา เจว รสา จ, กาโย เจว โผฏฺฐพฺพา จ, มโน เจว ธมฺมา จ – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ทฺวยํ.

92. “Bhikkhus, I shall teach you the pair. Listen to that. And what, bhikkhus, is the pair? The eye and forms, the ear and sounds, the nose and odors, the tongue and tastes, the body and tangibles, the mind and mental objects—this, bhikkhus, is called the pair.”

‘‘โย, ภิกฺขเว, เอวํ วเทยฺย – ‘อหเมตํ ทฺวยํ ปจฺจกฺขาย อญฺญํ ทฺวยํ ปญฺญเปสฺสามี’ติ, ตสฺส วาจาวตฺถุกเมวสฺส. ปุฏฺโฐ จ น สมฺปาเยยฺย. อุตฺตริญฺจ วิฆาตํ อาปชฺเชยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมิ’’นฺติ. นวมํ.

“Bhikkhus, if anyone should say: ‘Having rejected this pair, I shall declare another pair,’ for him that would be a mere matter of speech. And when questioned, he would not be able to answer, and further, he would come to vexation. For what reason? Because, bhikkhus, it would be outside his domain.” The Ninth.

๑๐. ทุติยทฺวยสุตฺตํ

10. The Second Discourse on the Pair

๙๓. ‘‘ทฺวยํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ วิญฺญาณํ สมฺโภติ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ทฺวยํ ปฏิจฺจ วิญฺญาณํ สมฺโภติ? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. รูปา อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ จกฺขุวิญฺญาณํ กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ! ยา โข, ภิกฺขเว, อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโย, อยํ วุจฺจติ จกฺขุสมฺผสฺโส. จกฺขุสมฺผสฺโสปิ อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน จกฺขุสมฺผสฺโส กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ. อิตฺเถเตปิ ธมฺมา จลา เจว พฺยถา จ อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. โสตํ…เป….

93. “Bhikkhus, consciousness arises in dependence on a pair. And how, bhikkhus, does consciousness arise in dependence on a pair? In dependence on the eye and forms, eye-consciousness arises. The eye is impermanent, subject to change, becoming otherwise. Forms are impermanent, subject to change, becoming otherwise. Thus this pair is agitated and afflicted, impermanent, subject to change, becoming otherwise. Eye-consciousness is impermanent, subject to change, becoming otherwise. Whatever cause and condition there is for the arising of eye-consciousness, that cause and that condition are also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Bhikkhus, eye-consciousness having arisen in dependence on an impermanent condition, how could it be permanent? Bhikkhus, the meeting, concurrence, and convergence of these three phenomena is called eye-contact. Eye-contact is also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Whatever cause and condition there is for the arising of eye-contact, that cause and that condition are also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Bhikkhus, eye-contact having arisen in dependence on an impermanent condition, how could it be permanent? Having been contacted, bhikkhus, one feels; having been contacted, one intends; having been contacted, one perceives. Thus these phenomena too are agitated and afflicted, impermanent, subject to change, becoming otherwise. The ear…and so on….”

‘‘ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ. ชิวฺหา อนิจฺจา วิปริณามี อญฺญถาภาวี. รสา อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย[Pg.292], โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ! ยา โข, ภิกฺขเว, อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโย, อยํ วุจฺจติ ชิวฺหาสมฺผสฺโส. ชิวฺหาสมฺผสฺโสปิ อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน ชิวฺหาสมฺผสฺโส, กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ. อิตฺเถเตปิ ธมฺมา จลา เจว พฺยถา จ อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. กายํ…เป….

“In dependence on the tongue and tastes, tongue-consciousness arises. The tongue is impermanent, subject to change, becoming otherwise. Tastes are impermanent, subject to change, becoming otherwise. Thus this pair is agitated and afflicted, impermanent, subject to change, becoming otherwise. Tongue-consciousness is impermanent, subject to change, becoming otherwise. Whatever cause and condition there is for the arising of tongue-consciousness, that cause and that condition are also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Bhikkhus, tongue-consciousness having arisen in dependence on an impermanent condition, how could it be permanent? Bhikkhus, the meeting, concurrence, and convergence of these three phenomena is called tongue-contact. Tongue-contact is also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Whatever cause and condition there is for the arising of tongue-contact, that cause and that condition are also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Bhikkhus, tongue-contact having arisen in dependence on an impermanent condition, how could it be permanent? Having been contacted, bhikkhus, one feels; having been contacted, one intends; having been contacted, one perceives. Thus these phenomena too are agitated and afflicted, impermanent, subject to change, becoming otherwise. The body…and so on….”

‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. มโน อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. ธมฺมา อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. อิตฺเถตํ ทฺวยํ จลญฺเจว พฺยถญฺจ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ วิปริณามิ อญฺญถาภาวิ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนํ มโนวิญฺญาณํ, กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ! ยา โข, ภิกฺขเว, อิเมสํ ติณฺณํ ธมฺมานํ สงฺคติ สนฺนิปาโต สมวาโย, อยํ วุจฺจติ มโนสมฺผสฺโส. มโนสมฺผสฺโสปิ อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มโนสมฺผสฺสสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ เหตุ โสปิ ปจฺจโย อนิจฺโจ วิปริณามี อญฺญถาภาวี. อนิจฺจํ โข ปน, ภิกฺขเว, ปจฺจยํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺโน มโนสมฺผสฺโส, กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ เจเตติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ. อิตฺเถเตปิ ธมฺมา จลา เจว พฺยถา จ อนิจฺจา วิปริณามิโน อญฺญถาภาวิโน. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวยํ ปฏิจฺจ วิญฺญาณํ สมฺโภตี’’ติ. ทสมํ.

“In dependence on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The mind is impermanent, subject to change, becoming otherwise. Mental objects are impermanent, subject to change, becoming otherwise. Thus this pair is agitated and afflicted, impermanent, subject to change, becoming otherwise. Mind-consciousness is impermanent, subject to change, becoming otherwise. Whatever cause and condition there is for the arising of mind-consciousness, that cause and that condition are also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Bhikkhus, mind-consciousness having arisen in dependence on an impermanent condition, how could it be permanent? Bhikkhus, the meeting, concurrence, and convergence of these three phenomena is called mind-contact. Mind-contact is also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Whatever cause and condition there is for the arising of mind-contact, that cause and that condition are also impermanent, subject to change, becoming otherwise. Bhikkhus, mind-contact having arisen in dependence on an impermanent condition, how could it be permanent? Having been contacted, bhikkhus, one feels; having been contacted, one intends; having been contacted, one perceives. Thus these phenomena too are agitated and afflicted, impermanent, subject to change, becoming otherwise. It is in this way, bhikkhus, that consciousness arises in dependence on a pair.” The Tenth.

ฉนฺนวคฺโค นวโม.

The Channa Chapter, the Ninth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary for this chapter:

ปโลกสุญฺญา สํขิตฺตํ, ฉนฺโน ปุณฺโณ จ พาหิโย;

เอเชน จ ทุเว วุตฺตา, ทฺวเยหิ อปเร ทุเวติ.

Paloka and Suñña, Saṃkhitta, Channa, Puṇṇa, and Bāhiya; two were taught regarding Agitation, and two others regarding the Pair.

๑๐. สฬวคฺโค

10. The Chapter on the Six

๑. อทนฺตอคุตฺตสุตฺตํ

1. The Untamed and Unguarded Discourse

๙๔. สาวตฺถินิทานํ[Pg.293]. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนา อทนฺตา อคุตฺตา อรกฺขิตา อสํวุตา ทุกฺขาธิวาหา โหนฺติ. กตเม ฉ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ ทุกฺขาธิวาหํ โหติ…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ ทุกฺขาธิวาหํ โหติ…เป… มโน, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ ทุกฺขาธิวาหํ โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนา อทนฺตา อคุตฺตา อรกฺขิตา อสํวุตา ทุกฺขาธิวาหา โหนฺติ’’.

94. At Sāvatthī. “Bhikkhus, these six bases for contact, when untamed, unguarded, unprotected, and unrestrained, bring suffering. Which six? The eye, bhikkhus, as a base for contact, when untamed, unguarded, unprotected, and unrestrained, brings suffering… The tongue, bhikkhus, as a base for contact, when untamed, unguarded, unprotected, and unrestrained, brings suffering… The mind, bhikkhus, as a base for contact, when untamed, unguarded, unprotected, and unrestrained, brings suffering. These, bhikkhus, are the six bases for contact that, when untamed, unguarded, unprotected, and unrestrained, bring suffering.”

‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนา สุทนฺตา สุคุตฺตา สุรกฺขิตา สุสํวุตา สุขาธิวาหา โหนฺติ. กตเม ฉ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ สุทนฺตํ สุคุตฺตํ สุรกฺขิตํ สุสํวุตํ สุขาธิวาหํ โหติ…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ สุทนฺตํ สุคุตฺตํ สุรกฺขิตํ สุสํวุตํ สุขาธิวาหํ โหติ…เป… มโน, ภิกฺขเว, ผสฺสายตนํ สุทนฺตํ สุคุตฺตํ สุรกฺขิตํ สุสํวุตํ สุขาธิวาหํ โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนา สุทนฺตา สุคุตฺตา สุรกฺขิตา สุสํวุตา สุขาธิวาหา โหนฺตี’’ติ. อิทมโวจ ภควา…เป… เอตทโวจ สตฺถา –

“Bhikkhus, these six bases for contact, when well-tamed, well-guarded, well-protected, and well-restrained, bring happiness. Which six? The eye, bhikkhus, as a base for contact, when well-tamed, well-guarded, well-protected, and well-restrained, brings happiness… The tongue, bhikkhus, as a base for contact, when well-tamed, well-guarded, well-protected, and well-restrained, brings happiness… The mind, bhikkhus, as a base for contact, when well-tamed, well-guarded, well-protected, and well-restrained, brings happiness. These, bhikkhus, are the six bases for contact that, when well-tamed, well-guarded, well-protected, and well-restrained, bring happiness.” The Blessed One said this… The Teacher said this:

‘‘สเฬว ผสฺสายตนานิ ภิกฺขโว,อสํวุโต ยตฺถ ทุกฺขํ นิคจฺฉติ;

เตสญฺจ เย สํวรณํ อเวทิสุํ,สทฺธาทุติยา วิหรนฺตานวสฺสุตา.

“Bhikkhus, it is indeed in the six bases for contact that one who is unrestrained incurs suffering; but those who have understood the restraint of these, dwelling with faith as their companion, are without outflows.

‘‘ทิสฺวาน รูปานิ มโนรมานิ,อโถปิ ทิสฺวาน อมโนรมานิ;

มโนรเม ราคปถํ วิโนทเย,น จาปฺปิยํ เมติ มนํ ปโทสเย.

“Having seen delightful forms, and also having seen undelightful forms, one should dispel the path of passion for the delightful, and not corrupt the mind with aversion, thinking, ‘This is unpleasing to me.’

‘‘สทฺทญฺจ สุตฺวา ทุภยํ ปิยาปฺปิยํ,ปิยมฺหิ สทฺเท น สมุจฺฉิโต สิยา;

อโถปฺปิเย โทสคตํ วิโนทเย,น จาปฺปิยํ เมติ มนํ ปโทสเย.

“Having heard a sound, both pleasant and unpleasant, one should not be elated by the pleasant sound; and upon the unpleasant, one should dispel aversion, and not corrupt the mind with aversion, thinking, ‘This is unpleasing to me.’

‘‘คนฺธญฺจ [Pg.294] ฆตฺวา สุรภึ มโนรมํ,อโถปิ ฆตฺวา อสุจึ อกนฺติยํ;

อกนฺติยสฺมึ ปฏิฆํ วิโนทเย,ฉนฺทานุนีโต น จ กนฺติเย สิยา.

“Having smelled a fragrant and delightful scent, and also an impure and undesirable one, one should dispel aversion towards the undesirable, and not be led by desire towards the desirable.

‘‘รสญฺจ โภตฺวาน อสาทิตญฺจ สาทุํ,อโถปิ โภตฺวาน อสาทุเมกทา;

สาทุํ รสํ นาชฺโฌสาย ภุญฺเช,วิโรธมาสาทุสุ โนปทํสเย.

“Having partaken of a delicious flavor, and also, at times, an unpalatable one, one should not consume the delicious flavor with attachment, nor show hostility towards the unpalatable.

‘‘ผสฺเสน ผุฏฺโฐ น สุเขน มชฺเช,ทุกฺเขน ผุฏฺโฐปิ น สมฺปเวเธ;

ผสฺสทฺวยํ สุขทุกฺเข อุเปกฺเข,อนานุรุทฺโธ อวิรุทฺธ เกนจิ.

“Touched by contact, one should not be intoxicated by pleasure; and when touched by pain, one should not be agitated. One should be equanimous toward both pleasure and pain, neither attached to nor opposed to anything.

‘‘ปปญฺจสญฺญา อิตรีตรา นรา,ปปญฺจยนฺตา อุปยนฺติ สญฺญิโน;

มโนมยํ เคหสิตญฺจ สพฺพํ,ปนุชฺช เนกฺขมฺมสิตํ อิรียติ.

“Ordinary people are beset by perceptions of proliferation; as perceivers, they proliferate and fall into its sway. Having dispelled all that is mind-made and home-based, one fares on grounded in renunciation.

‘‘เอวํ มโน ฉสฺสุ ยทา สุภาวิโต,ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ น วิกมฺปเต กฺวจิ;

เต ราคโทเส อภิภุยฺย ภิกฺขโว,ภวตฺถ ชาติมรณสฺส ปารคา’’ติ. ปฐมํ;

“When the mind is thus well-developed with regard to the six, the mind of one who is touched does not waver anywhere. Having overcome lust and hatred, bhikkhus, you shall become those who have gone beyond birth and death.” The First.

๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตํ

2. The Discourse to Mālukyaputta

๙๕. อถ โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

95. Then the Venerable Mālukyaputta approached the Blessed One…and said to him: “Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, secluded, heedful, ardent, and resolute.”

‘‘เอตฺถ [Pg.295] ทานิ, มาลุกฺยปุตฺต, กึ ทหเร ภิกฺขู วกฺขาม! ยตฺร หิ นาม ตฺวํ, ภิกฺขุ, ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต สํขิตฺเตน โอวาทํ ยาจสี’’ติ.

“Now, Mālukyaputta, what shall we say to the young bhikkhus? For you, a bhikkhu, are old, aged, burdened with years, having reached the final stage of life, yet you ask for brief instruction.”

‘‘กิญฺจาปาหํ, ภนฺเต, ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ, เทเสตุ สุคโต สํขิตฺเตน ธมฺมํ, อปฺเปว นามาหํ ภควโต ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชาเนยฺยํ. อปฺเปว นามาหํ ภควโต ภาสิตสฺส ทายาโท อสฺส’’นฺติ.

“Even though I am, venerable sir, old, aged, burdened with years, having reached the final stage of life, let the Blessed One teach me the Dhamma in brief, let the Well-Gone One teach me the Dhamma in brief. Perhaps I might understand the meaning of the Blessed One’s words. Perhaps I might be an heir to the Blessed One’s teaching.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มาลุกฺยปุตฺต, เย เต จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพา, น จ ปสฺสสิ, น จ เต โหติ ปสฺเสยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“What do you think, Mālukyaputta? Regarding those forms cognizable by the eye that are unseen, have never been seen before, that you do not see, and for which the thought does not arise, ‘I should see them’—do you have any desire, lust, or affection for them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘เย เต โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา อสฺสุตา อสฺสุตปุพฺพา, น จ สุณาสิ, น จ เต โหติ สุเณยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Regarding those sounds cognizable by the ear that are unheard, have never been heard before, that you do not hear, and for which the thought does not arise, ‘I should hear them’—do you have any desire, lust, or affection for them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘เย เต ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา อฆายิตา อฆายิตปุพฺพา, น จ ฆายสิ, น จ เต โหติ ฆาเยยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Regarding those odors cognizable by the nose that are unsmelled, have never been smelled before, that you do not smell, and for which the thought does not arise, ‘I should smell them’—do you have any desire, lust, or affection for them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘เย เต ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา อสายิตา อสายิตปุพฺพา, น จ สายสิ, น จ เต โหติ สาเยยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Regarding those flavors cognizable by the tongue that are untasted, have never been tasted before, that you do not taste, and for which the thought does not arise, ‘I should taste them’—do you have any desire, lust, or affection for them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘เย เต กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อสมฺผุฏฺฐา อสมฺผุฏฺฐปุพฺพา, น จ ผุสสิ, น จ เต โหติ ผุเสยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Regarding those tangibles cognizable by the body that are untouched, have never been touched before, that you do not touch, and for which the thought does not arise, ‘I should touch them’—do you have any desire, lust, or affection for them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘เย เต มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อวิญฺญาตา อวิญฺญาตปุพฺพา, น จ วิชานาสิ, น จ เต โหติ วิชาเนยฺยนฺติ? อตฺถิ เต ตตฺถ ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Regarding those mental phenomena cognizable by the mind that are uncognized, have never been cognized before, that you do not cognize, and for which the thought does not arise, ‘I should cognize them’—do you have any desire, lust, or affection for them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘เอตฺถ จ เต, มาลุกฺยปุตฺต, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต สุตมตฺตํ ภวิสฺสติ, มุเต มุตมตฺตํ ภวิสฺสติ, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสติ. ยโต โข เต, มาลุกฺยปุตฺต, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสติ, สุเต สุตมตฺตํ ภวิสฺสติ[Pg.296], มุเต มุตมตฺตํ ภวิสฺสติ, วิญฺญาเต วิญฺญาตมตฺตํ ภวิสฺสติ; ตโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น เตน. ยโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น เตน; ตโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น ตตฺถ. ยโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, น ตตฺถ; ตโต ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, เนวิธ, น หุรํ, น อุภยมนฺตเรน. เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสา’’ติ.

“In this regard, Mālukyaputta, with respect to things seen, heard, sensed, and cognized: in the seen there will be merely the seen; in the heard, merely the heard; in the sensed, merely the sensed; in the cognized, merely the cognized. When, Mālukyaputta, for you, with respect to things seen, heard, sensed, and cognized, in the seen there is merely the seen, in the heard merely the heard, in the sensed merely the sensed, and in the cognized merely the cognized, then, Mālukyaputta, you will not be ‘by that.’ When you are not ‘by that,’ then you will not be ‘in that.’ When you are not ‘in that,’ then, Mālukyaputta, you will be neither here, nor beyond, nor in between the two. This itself is the end of suffering.”

‘‘อิมสฺส ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ –

“Venerable sir, I understand the detailed meaning of what the Blessed One has stated in brief as follows:

‘‘รูปํ ทิสฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having seen a form, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign; with an impassioned mind one feels, and dwells clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รูปสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

“For him, feelings increase, manifold, born of forms; covetousness and vexation assail his mind. Thus accumulating suffering, he is said to be far from Nibbāna.

‘‘สทฺทํ สุตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having heard a sound, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign; with an impassioned mind one feels, and dwells clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา สทฺทสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

“For him, feelings increase, manifold, born of sounds; covetousness and vexation assail his mind. Thus accumulating suffering, he is said to be far from Nibbāna.

‘‘คนฺธํ ฆตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having smelled an odor, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign; with an impassioned mind one feels, and dwells clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา คนฺธสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

“For him, feelings increase, manifold, born of odors; covetousness and vexation assail his mind. Thus accumulating suffering, he is said to be far from Nibbāna.

‘‘รสํ โภตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having consumed a flavor, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign; with an impassioned mind one feels, and dwells clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รสสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

“For him, feelings increase, manifold, born of flavors; covetousness and vexation assail his mind. Thus accumulating suffering, he is said to be far from Nibbāna.

‘‘ผสฺสํ [Pg.297] ผุสฺส สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having touched a tangible, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign; with an impassioned mind one feels, and dwells clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา ผสฺสสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

“For him, feelings increase, manifold, born of tangibles; covetousness and vexation assail his mind. Thus accumulating suffering, he is said to be far from Nibbāna.

‘‘ธมฺมํ ญตฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having known a mental phenomenon, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign; with an impassioned mind one feels, and dwells clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา ธมฺมสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.

“For him, feelings increase, manifold, born of mental phenomena; covetousness and vexation assail his mind. Thus accumulating suffering, he is said to be far from Nibbāna.

‘‘น โส รชฺชติ รูเปสุ, รูปํ ทิสฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“He is not impassioned by forms; seeing a form, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not dwell clinging to it.

‘‘ยถาสฺส ปสฺสโต รูปํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

“As for him who sees a form and attends to the feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus he, being mindful, conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.

‘‘น โส รชฺชติ สทฺเทสุ, สทฺทํ สุตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“He is not impassioned by sounds; having heard a sound, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not dwell clinging to it.

‘‘ยถาสฺส สุณโต สทฺทํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

“As for him who hears a sound and attends to the feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus he, being mindful, conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.

‘‘น โส รชฺชติ คนฺเธสุ, คนฺธํ ฆตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“He is not impassioned by odors; having smelled an odor, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not dwell clinging to it.

‘‘ยถาสฺส ฆายโต คนฺธํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

“As for him who smells an odor and attends to the feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus he, being mindful, conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.

‘‘น โส รชฺชติ รเสสุ, รสํ โภตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“He is not impassioned by flavors; having consumed a flavor, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not dwell clinging to it.

‘‘ยถาสฺส [Pg.298] สายโต รสํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

“As for him who tastes a flavor and attends to the feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus he, being mindful, conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.”

‘‘น โส รชฺชติ ผสฺเสสุ, ผสฺสํ ผุสฺส ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

He is not impassioned by tangibles; having touched a tangible, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not remain clinging to it.

‘‘ยถาสฺส ผุสโต ผสฺสํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจติ.

For one who touches a tangible and resorts to feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus, being mindful, he conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.

‘‘น โส รชฺชติ ธมฺเมสุ, ธมฺมํ ญตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

He is not impassioned by mental phenomena; having known a mental phenomenon, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not remain clinging to it.

‘‘ยถาสฺส ชานโต ธมฺมํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจตี’’ติ.

For one who knows a mental phenomenon and resorts to feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus, being mindful, he conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.”

‘‘อิมสฺส ขฺวาหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ. ‘‘สาธุ สาธุ, มาลุกฺยปุตฺต! สาธุ โข ตฺวํ, มาลุกฺยปุตฺต, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสิ –

“Venerable sir, I understand in detail the meaning of what the Blessed One has stated in brief in this way.” “Good, good, Mālukyaputta! It is good that you, Mālukyaputta, understand in detail the meaning of what I have stated in brief—

‘‘รูปํ ทิสฺวา สติ มุฏฺฐา, ปิยํ นิมิตฺตํ มนสิ กโรโต;

สารตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ อชฺโฌส ติฏฺฐติ.

“Having seen a form, mindfulness is lost for one who attends to a pleasing sign. With an impassioned mind, he feels, and remains clinging to it.

‘‘ตสฺส วฑฺฒนฺติ เวทนา, อเนกา รูปสมฺภวา;

อภิชฺฌา จ วิเหสา จ, จิตฺตมสฺสูปหญฺญติ;

เอวํ อาจินโต ทุกฺขํ, อารา นิพฺพานมุจฺจติ.…เป….

For him, numerous feelings born of forms increase; covetousness and vexation assail his mind. For one who thus accumulates suffering, Nibbāna is said to be far. …and so on….

‘‘น โส รชฺชติ ธมฺเมสุ, ธมฺมํ ญตฺวา ปฏิสฺสโต;

วิรตฺตจิตฺโต เวเทติ, ตญฺจ นาชฺโฌส ติฏฺฐติ.

He is not impassioned by mental phenomena; having known a mental phenomenon, he is mindful. With a dispassionate mind, he feels, and does not remain clinging to it.

‘‘ยถาสฺส วิชานโต ธมฺมํ, เสวโต จาปิ เวทนํ;

ขียติ โนปจียติ, เอวํ โส จรตี สโต;

เอวํ อปจินโต ทุกฺขํ, สนฺติเก นิพฺพานมุจฺจตี’’ติ.

For one who knows a mental phenomenon and resorts to feeling, suffering is destroyed, it does not accumulate. Thus, being mindful, he conducts himself. For one who thus does not accumulate suffering, Nibbāna is said to be near.”

‘‘อิมสฺส โข, มาลุกฺยปุตฺต, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

“Mālukyaputta, the meaning of this which was stated in brief by me should be understood in detail in this way.”

อถ [Pg.299] โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา มาลุกฺยปุตฺโต อรหตํ อโหสีติ. ทุติยํ.

Then the Venerable Mālukyaputta, having rejoiced in and approved of the Blessed One’s words, rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him, and departed. Then, dwelling alone, secluded, heedful, ardent, and resolute, the Venerable Mālukyaputta, not long after, by realizing it for himself with direct knowledge, entered and dwelled in that unsurpassed culmination of the holy life for which clansmen rightly go forth from the household life into homelessness. He knew directly: “Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.” And the Venerable Mālukyaputta became one of the Arahants. The Second.

๓. ปริหานธมฺมสุตฺตํ

3. 3. The Discourse on the Quality of Decline

๙๖. ‘‘ปริหานธมฺมญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปริหานธมฺมญฺจ ฉ จ อภิภายตนานิ. ตํ สุณาถ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปริหานธมฺโม โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป….

96. “Bhikkhus, I will teach you the quality of decline, the quality of non-decline, and the six bases of mastery. Listen to that. And how, bhikkhus, is there the quality of decline? Here, bhikkhus, when a bhikkhu sees a form with the eye, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters arise. If that bhikkhu consents to them, does not abandon them, does not dispel them, does not make an end of them, and does not bring them to non-existence, it should be understood by that bhikkhu: ‘I am declining from wholesome qualities.’ For this has been called ‘decline’ by the Blessed One. …and so on….

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อธิวาเสติ นปฺปชหติ น วิโนเทติ น พฺยนฺตีกโรติ น อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปริหานธมฺโม โหติ.

“Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has tasted a flavor with the tongue… and so on… Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has known a mind-object with the mind, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters arise. If that bhikkhu consents to them, does not abandon them, does not dispel them, does not make an end of them, and does not bring them to non-existence, it should be understood by that bhikkhu: ‘I am declining from wholesome qualities.’ For this has been called ‘decline’ by the Blessed One. Thus, bhikkhus, there is the quality of decline.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อปริหานธมฺโม โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป….

“And how, bhikkhus, is there the quality of non-decline? Here, bhikkhus, when a bhikkhu sees a form with the eye, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters arise. If that bhikkhu does not consent to them, but abandons them, dispels them, makes an end of them, and brings them to non-existence, it should be understood by that bhikkhu: ‘I am not declining from wholesome qualities.’ For this has been called ‘non-decline’ by the Blessed One. …and so on….

‘‘ปุน [Pg.300] จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อปริหานธมฺโม โหติ.

“Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has tasted a flavor with the tongue… and so on… Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has known a mind-object with the mind, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters arise. If that bhikkhu does not consent to them, but abandons them, dispels them, makes an end of them, and brings them to non-existence, it should be understood by that bhikkhu: ‘I am not declining from wholesome qualities.’ For this has been called ‘non-decline’ by the Blessed One. Thus, bhikkhus, there is the quality of non-decline.”

‘‘กตมานิ จ, ภิกฺขเว, ฉ อภิภายตนานิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘อภิภูตเมตํ อายตนํ’. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป… ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย นุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘อภิภูตเมตํ อายตนํ’. อภิภายตนญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. อิมานิ วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ฉ อภิภายตนานี’’ติ. ตติยํ.

“And what, bhikkhus, are the six bases of mastery? Here, bhikkhus, when a bhikkhu sees a form with the eye, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters do not arise. It should be understood by that bhikkhu: ‘This sense base has been mastered.’ For this has been called a ‘base of mastery’ by the Blessed One. …and so on… Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has known a mind-object with the mind, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters do not arise. It should be understood by that bhikkhu: ‘This sense base has been mastered.’ For this has been called a ‘base of mastery’ by the Blessed One. These, bhikkhus, are called the six bases of mastery.” The Third.

๔. ปมาทวิหารีสุตฺตํ

4. 4. The Discourse on One Who Dwells Heedlessly

๙๗. ‘‘ปมาทวิหาริญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปฺปมาทวิหาริญฺจ. ตํ สุณาถ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปมาทวิหารี โหติ? จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ. จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ น โหติ. ปาโมชฺเช อสติ ปีติ น โหติ. ปีติยา อสติ ปสฺสทฺธิ น โหติ. ปสฺสทฺธิยา อสติ ทุกฺขํ โหติ. ทุกฺขิโน จิตฺตํ น สมาธิยติ. อสมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา น ปาตุภวนฺติ. ธมฺมานํ อปาตุภาวา ปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ อสํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ, ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส…เป… ปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ…เป… มนินฺทฺริยํ อสํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ พฺยาสิญฺจติ มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ, ตสฺส พฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ น โหติ. ปาโมชฺเช อสติ ปีติ น โหติ. ปีติยา อสติ ปสฺสทฺธิ น โหติ. ปสฺสทฺธิยา อสติ ทุกฺขํ โหติ. ทุกฺขิโน จิตฺตํ น สมาธิยติ. อสมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา น ปาตุภวนฺติ[Pg.301]. ธมฺมานํ อปาตุภาวา ปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ปมาทวิหารี โหติ.

97. “Bhikkhus, I shall teach you about one who dwells heedlessly and one who dwells heedfully. Listen to that. And how, bhikkhus, does one dwell heedlessly? For a bhikkhu who dwells with the eye faculty unrestrained, the mind is sullied by defilements regarding forms cognizable by the eye. For one whose mind is sullied, gladness is not present. When gladness is absent, rapture is not present. When rapture is absent, tranquility is not present. When tranquility is absent, there is suffering. For one who is suffering, the mind does not become concentrated. When the mind is not concentrated, wholesome states do not become manifest. Due to the non-manifestation of wholesome states, one is reckoned as dwelling heedlessly. … For a bhikkhu who dwells with the tongue faculty unrestrained, the mind is sullied by defilements regarding tastes cognizable by the tongue; for one whose mind is sullied… one is reckoned as dwelling heedlessly. … For a bhikkhu who dwells with the mind faculty unrestrained, the mind is sullied by defilements regarding mental objects cognizable by the mind. For one whose mind is sullied, gladness is not present. When gladness is absent, rapture is not present. When rapture is absent, tranquility is not present. When tranquility is absent, there is suffering. For one who is suffering, the mind does not become concentrated. When the mind is not concentrated, wholesome states do not become manifest. Due to the non-manifestation of wholesome states, one is reckoned as dwelling heedlessly. It is in this way, bhikkhus, that one dwells heedlessly.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทวิหารี โหติ? จกฺขุนฺทฺริยํ สํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ น พฺยาสิญฺจติ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ, ตสฺส อพฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ วิหรติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. สมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา ปาตุภวนฺติ. ธมฺมานํ ปาตุภาวา อปฺปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ สํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ น พฺยาสิญฺจติ…เป… อปฺปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. มนินฺทฺริยํ สํวุตสฺส, ภิกฺขเว, วิหรโต จิตฺตํ น พฺยาสิญฺจติ, มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ, ตสฺส อพฺยาสิตฺตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ วิหรติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. สมาหิเต จิตฺเต ธมฺมา ปาตุภวนฺติ. ธมฺมานํ ปาตุภาวา อปฺปมาทวิหารี ตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปมาทวิหารี โหตี’’ติ. จตุตฺถํ.

“And how, bhikkhus, does one dwell heedfully? For a bhikkhu who dwells with the eye faculty restrained, the mind is not sullied by defilements regarding forms cognizable by the eye. For one whose mind is not sullied, gladness arises. For one who is gladdened, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body dwells happily. For one who is happy, the mind becomes concentrated. When the mind is concentrated, wholesome states become manifest. Due to the manifestation of wholesome states, one is reckoned as dwelling heedfully. … For a bhikkhu who dwells with the tongue faculty restrained, the mind is not sullied… one is reckoned as dwelling heedfully. For a bhikkhu who dwells with the mind faculty restrained, the mind is not sullied by defilements regarding mental objects cognizable by the mind; for one whose mind is not sullied, gladness arises. For one who is gladdened, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body dwells happily. For one who is happy, the mind becomes concentrated. When the mind is concentrated, wholesome states become manifest. Due to the manifestation of wholesome states, one is reckoned as dwelling heedfully. It is in this way, bhikkhus, that one dwells heedfully.” The fourth.

๕. สํวรสุตฺตํ

5. The Discourse on Restraint

๙๘. ‘‘สํวรญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, อสํวรญฺจ. ตํ สุณาถ. กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. ปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ.

98. “Bhikkhus, I shall teach you restraint and non-restraint. Listen to that. And how, bhikkhus, is there non-restraint? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and provocative of lust. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains attached to them, it should be understood by that bhikkhu thus: ‘I am declining from wholesome states.’ For this has been spoken of by the Blessed One as decline. … There are, bhikkhus, tastes cognizable by the tongue… … There are, bhikkhus, mental objects cognizable by the mind that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and provocative of lust. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains attached to them, it should be understood by that bhikkhu thus: ‘I am declining from wholesome states.’ For this has been spoken of by the Blessed One as decline. It is in this way, bhikkhus, that there is non-restraint.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ [Pg.302] …เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, เวทิตพฺพเมตํ ภิกฺขุนา – ‘น ปริหายามิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ’. อปริหานญฺเหตํ วุตฺตํ ภควตาติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สํวโร โหตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“And how, bhikkhus, is there restraint? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and provocative of lust. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, it should be understood by that bhikkhu thus: ‘I am not declining from wholesome states.’ For this has been spoken of by the Blessed One as non-decline. … There are, bhikkhus, tastes cognizable by the tongue… … There are, bhikkhus, mental objects cognizable by the mind that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and provocative of lust. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, it should be understood by that bhikkhu thus: ‘I am not declining from wholesome states.’ For this has been spoken of by the Blessed One as non-decline. It is in this way, bhikkhus, that there is restraint.” The fifth.

๖. สมาธิสุตฺตํ

6. The Discourse on Concentration

๙๙. ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘จกฺขุ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘รูปา อนิจฺจา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘มโน อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

99. “Bhikkhus, develop concentration. A concentrated bhikkhu, bhikkhus, understands as it really is. And what does he understand as it really is? He understands as it really is: ‘The eye is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Forms are impermanent.’ He understands as it really is: ‘Eye-consciousness is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Eye-contact is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent.’ … He understands as it really is: ‘The mind is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Mental phenomena are impermanent.’ He understands as it really is: ‘Mind-consciousness is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Mind-contact is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent.’ Bhikkhus, develop concentration. A concentrated bhikkhu, bhikkhus, understands as it really is.” The sixth.

๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตํ

7. The Discourse on Seclusion

๑๐๐. ‘‘ปฏิสลฺลาเน, ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีโน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาติ. กิญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘จกฺขุ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘รูปา อนิจฺจา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ; ‘จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจ’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ปฏิสลฺลาเน, ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีโน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

100. “Bhikkhus, apply yourselves to the endeavor in seclusion. A secluded bhikkhu, bhikkhus, understands things as they really are. And what does he understand as they really are? He understands as it really is: ‘The eye is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Forms are impermanent.’ He understands as it really is: ‘Eye-consciousness is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Eye-contact is impermanent.’ He understands as it really is: ‘Whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent.’ … He understands as it really is: ‘Whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent.’ Bhikkhus, apply yourselves to the endeavor in seclusion. A secluded bhikkhu, bhikkhus, understands things as they really are.”

๘. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตํ

8. The First Discourse on What Is Not Yours

๑๐๑. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ[Pg.303]. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รูปา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. จกฺขุสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. โสตํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. สทฺทา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. โสตวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. โสตสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ โสตสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ฆานํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. คนฺธา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. ฆานวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ฆานสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ ฆานสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ.

101. “Bhikkhus, abandon what is not yours. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. And what, bhikkhus, is not yours? The eye, bhikkhus, is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Forms are not yours. Abandon them. Those, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Eye-consciousness is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Eye-contact is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. The ear is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Sounds are not yours. Abandon them. Those, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Ear-consciousness is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Ear-contact is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Whatever feeling arises conditioned by ear-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. The nose is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Odors are not yours. Abandon them. Those, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Nose-consciousness is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Nose-contact is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Whatever feeling arises conditioned by nose-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness.

ชิวฺหา น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รสา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ชิวฺหาสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ …เป….

The tongue is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Tastes are not yours. Abandon them. Those, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Tongue-consciousness is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Tongue-contact is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. …

มโน น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ธมฺมา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. มโนวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. มโนสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ.

The mind is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Mental objects are not yours. Abandon them. Those, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Mind-consciousness is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Mind-contact is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Whatever feeling—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that arises conditioned by mind-contact, that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย, อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อมฺเห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’’’ติ?

“Suppose, bhikkhus, people were to carry away, burn, or do with as they see fit the grass, wood, branches, and leaves in this Jeta's Grove, would it occur to you: ‘People are carrying us away, burning us, or doing with us as they see fit’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Certainly not, venerable sir.”

‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’?

“For what reason?”

‘‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’’ติ.

“Because, venerable sir, that is neither our self nor what belongs to our self.”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รูปา น ตุมฺหากํ… จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“In the same way, bhikkhus, the eye is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness. Forms are not yours… eye-consciousness… eye-contact… Whatever feeling—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that arises conditioned by mind-contact, that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned, will be for your welfare and happiness.”

๙. ทุติยนตุมฺหากํสุตฺตํ

9. The Second Discourse on What Is Not Yours

๑๐๒. ‘‘ยํ[Pg.304], ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. รูปา น ตุมฺหากํ. เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณํ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. จกฺขุสมฺผสฺโส น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ น ตุมฺหากํ. ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. นวมํ.

102. “Bhikkhus, whatever is not yours, abandon it. That, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness. And what, bhikkhus, is not yours? The eye, bhikkhus, is not yours. Abandon it. That, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness. Forms are not yours. Abandon them. Those, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness. Eye-consciousness is not yours. Abandon it. That, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness. Eye-contact is not yours. Abandon it. That, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness. … Whatever feeling—be it pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that arises conditioned by mind-contact, that too is not yours. Abandon it. That, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness. Whatever, bhikkhus, is not yours, abandon it. That, having been abandoned by you, will be for your welfare and happiness.” The Ninth.

๑๐. อุทกสุตฺตํ

10. The Udaka Sutta

๑๐๓. ‘‘อุทโก สุทํ, ภิกฺขเว, รามปุตฺโต เอวํ วาจํ ภาสติ – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’นฺติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, อุทโก รามปุตฺโต อเวทคูเยว สมาโน ‘เวทคูสฺมี’ติ ภาสติ, อสพฺพชีเยว สมาโน ‘สพฺพชีสฺมี’ติ ภาสติ, อปลิขตํเยว คณฺฑมูลํ ปลิขตํ เม ‘คณฺฑมูล’นฺติ ภาสติ. อิธ โข ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’’’นฺติ.

103. “Bhikkhus, Udaka, the son of Rāma, would speak these words: ‘I am certainly a knower, I am certainly the all-conqueror, I have certainly dug up the undug root of the boil.’ But, bhikkhus, Udaka, the son of Rāma, being himself not a knower, says, ‘I am a knower’; being himself not an all-conqueror, says, ‘I am an all-conqueror’; the root of the boil being undug, he says, ‘The root of the boil has been dug up by me.’ Here, bhikkhus, a bhikkhu speaking rightly would say: ‘I am certainly a knower, I am certainly the all-conqueror, I have certainly dug up the undug root of the boil.’”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เวทคู โหติ? ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เวทคู โหติ.

“And how, bhikkhus, is one a knower? When, bhikkhus, a bhikkhu truly understands the arising, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to the six bases of contact, then, bhikkhus, a bhikkhu is a knower.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพชี โหติ? ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพชี โหติ.

“And how, bhikkhus, is a bhikkhu an all-conqueror? When, bhikkhus, a bhikkhu, having truly understood the arising, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to the six bases of contact, is liberated without clinging, then, bhikkhus, a bhikkhu is an all-conqueror.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขตํ โหติ? คณฺโฑติ โข, ภิกฺขเว, อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนํ [Pg.305] มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส. คณฺฑมูลนฺติ โข, ภิกฺขเว, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ตณฺหา ปหีนา โหติ อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขตํ โหติ.

“And how, bhikkhus, is it that for a bhikkhu the undug root of the boil is dug up? ‘Boil,’ bhikkhus, is a designation for this body composed of the four great elements, born of mother and father, nourished on rice and gruel, subject to impermanence, to being rubbed and massaged, to breaking apart and dissolution. ‘Root of the boil,’ bhikkhus, is a designation for craving. When, bhikkhus, craving has been abandoned by a bhikkhu, its root cut off, made like a palm stump, obliterated, so that it is no longer subject to future arising; then, bhikkhus, for that bhikkhu the undug root of the boil is dug up.”

‘‘อุทโก สุทํ, ภิกฺขเว, รามปุตฺโต เอวํ วาจํ ภาสติ – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’นฺติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, อุทโก รามปุตฺโต อเวทคูเยว สมาโน ‘เวทคูสฺมี’ติ ภาสติ, อสพฺพชีเยว สมาโน ‘สพฺพชีสฺมี’ติ ภาสติ; อปลิขตํเยว คณฺฑมูลํ ‘ปลิขตํ เม คณฺฑมูล’นฺติ ภาสติ. อิธ โข ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘อิทํ ชาตุ เวทคู, อิทํ ชาตุ สพฺพชี, อิทํ ชาตุ อปลิขตํ คณฺฑมูลํ ปลิขณิ’’’นฺติ. ทสมํ.

“Bhikkhus, Udaka, the son of Rāma, would speak these words: ‘I am certainly a knower, I am certainly the all-conqueror, I have certainly dug up the undug root of the boil.’ But, bhikkhus, Udaka, the son of Rāma, being himself not a knower, says, ‘I am a knower’; being himself not an all-conqueror, says, ‘I am an all-conqueror’; the root of the boil being undug, he says, ‘The root of the boil has been dug up by me.’ Here, bhikkhus, a bhikkhu speaking rightly would say: ‘I am certainly a knower, I am certainly the all-conqueror, I have certainly dug up the undug root of the boil.’” The Tenth.

สฬวคฺโค ทสโม.

The Saḷa Chapter, the fifth, is finished.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of this is:

ทฺเว สํคยฺหา ปริหานํ, ปมาทวิหารี จ สํวโร;

สมาธิ ปฏิสลฺลานํ, ทฺเว นตุมฺหาเกน อุทฺทโกติ.

Two Saṃgayha, Parihāna, Pamādavihārī, and Saṃvara; Samādhi, Paṭisallāna, two Na Tumhākaṃ, and Udaka.

สฬายตนวคฺเค ทุติยปณฺณาสโก สมตฺโต.

The second group of fifty in the Chapter on the Six Sense Bases is completed.

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

The summary of the chapters is:

อวิชฺชา มิคชาลญฺจ, คิลานํ ฉนฺนํ จตุตฺถกํ;

สฬวคฺเคน ปญฺญาสํ, ทุติโย ปณฺณาสโก อยนฺติ.

Avijjā, Migajāla, Gilāna, and Channa as the fourth; with the Saḷa chapter, this makes fifty. This is the second group of fifty.

ปฐมสตกํ.

The First Hundred.

๑๑. โยคกฺเขมิวคฺโค

11. The Chapter on Security from Bondage

๑. โยคกฺเขมิสุตฺตํ

1. The Sutta on Security from Bondage

๑๐๔. สาวตฺถินิทานํ. ‘‘โยคกฺเขมิปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, โยคกฺเขมิปริยาโย ธมฺมปริยาโย? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา [Pg.306] ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. เต ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เตสญฺจ ปหานาย อกฺขาสิ โยคํ, ตสฺมา ตถาคโต ‘โยคกฺเขมี’ติ วุจฺจติ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. เต ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เตสญฺจ ปหานาย อกฺขาสิ โยคํ, ตสฺมา ตถาคโต ‘โยคกฺเขมี’ติ วุจฺจติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โยคกฺเขมิปริยาโย ธมฺมปริยาโย’’ติ. ปฐมํ.

104. At Sāvatthī. “Bhikkhus, I shall teach you the Dhamma exposition on security from the yogas. Listen to it. And what, bhikkhus, is the Dhamma exposition on security from the yogas? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, endearing, connected with sensual desire, enticing. These have been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and are of a nature not to arise again in the future. And for their abandonment, he has taught the striving; therefore the Tathāgata is called ‘one who is secure from the yogas.’ … There are, bhikkhus, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, endearing, connected with sensual desire, enticing. These have been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and are of a nature not to arise again in the future. And for their abandonment, he has taught the striving; therefore the Tathāgata is called ‘one who is secure from the yogas.’ This, bhikkhus, is the Dhamma exposition on security from the yogas.” The First.

๒. อุปาทายสุตฺตํ

2. The Sutta on Clinging

๑๐๕. ‘‘กิสฺมึ นุ โข, ภิกฺขเว, สติ กึ อุปาทาย อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

105. “Bhikkhus, when what exists, by clinging to what, does internal pleasure and pain arise?”

‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป….

“Venerable sir, our teachings are rooted in the Blessed One…”

‘‘จกฺขุสฺมึ โข, ภิกฺขเว, สติ จกฺขุํ อุปาทาย อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… มนสฺมึ สติ มนํ อุปาทาย อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Monks, when the eye exists, by clinging to the eye, internal pleasure and pain arise. …When the mind exists, by clinging to the mind, internal pleasure and pain arise. What do you think, monks, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย อุปฺปชฺเชยฺย อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

“But regarding that which is impermanent, suffering, and subject to change, could internal pleasure and pain arise without clinging to it?”

‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’…เป….

“Surely not, venerable sir.” …

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Is the tongue permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย อุปฺปชฺเชยฺย อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

“But regarding that which is impermanent, suffering, and subject to change, could internal pleasure and pain arise without clinging to it?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“Surely not, venerable sir.” …

‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is the mind permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But is that which is impermanent suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย อุปฺปชฺเชยฺย อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ?

“But regarding that which is impermanent, suffering, and subject to change, could internal pleasure and pain arise without clinging to it?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Surely not, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทุติยํ.

“Seeing thus, monks, an instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye…becomes disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

๓. ทุกฺขสมุทยสุตฺตํ

3. The Discourse on the Arising of Suffering

๑๐๖. ‘‘ทุกฺขสฺส, ภิกฺขเว, สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส สมุทโย? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ[Pg.307]. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ ทุกฺขสฺส สมุทโย…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ ทุกฺขสฺส สมุทโย…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. อยํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส สมุทโย.

106. “Monks, I shall teach the arising and the cessation of suffering. Listen to that. And what, monks, is the arising of suffering? Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. This is the arising of suffering. … Dependent on the tongue and tastes, tongue-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. This is the arising of suffering. … Dependent on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. This, indeed, monks, is the arising of suffering.”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. ตติยํ.

“And what, monks, is the cessation of suffering? Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. Through the remainderless fading away and cessation of that very craving, there is the cessation of clinging; through the cessation of clinging, there is the cessation of existence; through the cessation of existence, there is the cessation of birth; through the cessation of birth, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair cease. Thus is the cessation of this entire mass of suffering. This is the cessation of suffering. … Dependent on the tongue and tastes, tongue-consciousness arises… … Dependent on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. Through the remainderless fading away and cessation of that very craving, there is the cessation of clinging; through the cessation of clinging, there is the cessation of existence; through the cessation of existence, there is the cessation of birth; through the cessation of birth, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair cease. Thus is the cessation of this entire mass of suffering. This, indeed, monks, is the cessation of suffering.”

๔. โลกสมุทยสุตฺตํ

4. The Discourse on the Arising of the World

๑๐๗. ‘‘โลกสฺส, ภิกฺขเว, สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, โลกสฺส สมุทโย? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส สมุทโย …เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณํ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว[Pg.308]; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส สมุทโย.

107. “Monks, I shall teach the arising and the cessation of the world. Listen to that. And what, monks, is the arising of the world? Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises; conditioned by craving, clinging arises; conditioned by clinging, existence arises; conditioned by existence, birth arises; conditioned by birth, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair arise. This, indeed, monks, is the arising of the world. … Dependent on the tongue and tastes, tongue-consciousness arises… … Dependent on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The coming together of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises; conditioned by craving, clinging arises; conditioned by clinging, existence arises; conditioned by existence, birth arises; conditioned by birth, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair arise. This, indeed, monks, is the arising of the world.”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, โลกสฺส อตฺถงฺคโม? จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส อตฺถงฺคโม…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, โลกสฺส อตฺถงฺคโม’’ติ. จตุตฺถํ.

“And what, Bhikkhus, is the cessation of the world? Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. The meeting of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. Through the remainderless fading away and cessation of that very craving, clinging ceases; through the cessation of clinging, existence ceases; through the cessation of existence, birth ceases; through the cessation of birth, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair cease. Thus is the cessation of this entire mass of suffering. This, indeed, Bhikkhus, is the cessation of the world. … Dependent on the tongue and tastes… … Dependent on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The meeting of the three is contact. Conditioned by contact, feeling arises; conditioned by feeling, craving arises. Through the remainderless fading away and cessation of that very craving, clinging ceases; through the cessation of clinging… Thus is the cessation of this entire mass of suffering. This, indeed, Bhikkhus, is the cessation of the world.” Fourth.

๕. เสยฺโยหมสฺมิสุตฺตํ

5. The Discourse on 'I Am Superior'

๑๐๘. ‘‘กิสฺมึ นุ โข, ภิกฺขเว, สติ กึ อุปาทาย กึ อภินิวิสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ วา โหติ, สทิโสหมสฺมีติ วา โหติ, หีโนหมสฺมีติ วา โหตี’’ติ?

108. “Bhikkhus, when what exists, by clinging to what, by adhering to what, does conceit arise as: ‘I am superior,’ or ‘I am equal,’ or ‘I am inferior’?”

‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา.

“Venerable sir, for us, the teachings have the Blessed One as their root.”

‘‘จกฺขุสฺมึ โข, ภิกฺขเว, สติ จกฺขุํ อุปาทาย จกฺขุํ อภินิวิสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ วา โหติ, สทิโสหมสฺมีติ วา โหติ, หีโนหมสฺมีติ วา โหติ…เป… ชิวฺหาย สติ…เป… มนสฺมึ สติ มนํ อุปาทาย มนํ อภินิวิสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ วา โหติ, สทิโสหมสฺมีติ วา โหติ, หีโนหมสฺมีติ วา โหติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Bhikkhus, when the eye exists, by clinging to the eye, by adhering to the eye, conceit arises as: ‘I am superior,’ or ‘I am equal,’ or ‘I am inferior.’ … When the tongue exists… when the mind exists, by clinging to the mind, by adhering to the mind, conceit arises as: ‘I am superior,’ or ‘I am equal,’ or ‘I am inferior.’ What do you think, Bhikkhus, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย เสยฺโยหมสฺมีติ วา อสฺส, สทิโสหมสฺมีติ วา อสฺส, หีโนหมสฺมีติ วา อสฺสา’’ติ?

“But that which is impermanent, suffering, and subject to change—without clinging to it, would conceit arise as: ‘I am superior,’ or ‘I am equal,’ or ‘I am inferior’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป… ชิวฺหา… กาโย นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Certainly not, venerable sir. … Is the tongue… is the body permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is the mind permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา [Pg.309] ตํ สุขํ วา’’ติ?

“But that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, อปิ นุ ตํ อนุปาทาย เสยฺโยหมสฺมีติ วา อสฺส, สทิโสหมสฺมีติ วา อสฺส, หีโนหมสฺมีติ วา อสฺสา’’ติ?

“But that which is impermanent, suffering, and subject to change—without clinging to it, would conceit arise as: ‘I am superior,’ or ‘I am equal,’ or ‘I am inferior’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Certainly not, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“Seeing thus, Bhikkhus, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye… and becomes disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When he is liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’” Fifth.

๖. สํโยชนิยสุตฺตํ

6. The Discourse on Things Conducive to Fetters

๑๐๙. ‘‘สํโยชนิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ สํโยชนญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา, กตมญฺจ สํโยชนํ? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, สํโยชนิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… ชิวฺหา สํโยชนิโย ธมฺโม…เป… มโน สํโยชนิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา, อิทํ สํโยชน’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

109. “Bhikkhus, I will teach you the things conducive to fetters and the fetter itself. Listen to that. And what, Bhikkhus, are the things conducive to fetters, and what is the fetter? The eye, Bhikkhus, is a thing conducive to fetters. Whatever desire and lust there is in relation to it, that is the fetter there. … The tongue… The mind is a thing conducive to fetters. Whatever desire and lust there is in relation to it, that is the fetter there. These, Bhikkhus, are called the things conducive to fetters, and this is the fetter.” Sixth.

๗. อุปาทานิยสุตฺตํ

7. The Discourse on the Bases for Clinging

๑๑๐. ‘‘อุปาทานิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ อุปาทานญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา, กตมญฺจ อุปาทานํ? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อุปาทานิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ อุปาทานํ…เป… ชิวฺหา อุปาทานิโย ธมฺโม…เป… มโน อุปาทานิโย ธมฺโม. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ อุปาทานํ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา, อิทํ อุปาทาน’’นฺติ. สตฺตมํ.

110. “Bhikkhus, I will teach you the things that are bases for clinging, and clinging itself. Listen to that. And what, Bhikkhus, are the things that are bases for clinging, and what is clinging? The eye, Bhikkhus, is a thing that is a basis for clinging. Whatever desire and lust there is in relation to it, that is the clinging there... the tongue is a thing that is a basis for clinging... the mind is a thing that is a basis for clinging. Whatever desire and lust there is in relation to it, that is the clinging there. These, Bhikkhus, are called the things that are bases for clinging, and this is clinging.” Seventh.

๘. อชฺฌตฺติกายตนปริชานนสุตฺตํ

8. The Discourse on Comprehending the Internal Sense Bases

๑๑๑. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. โสตํ… ฆานํ… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. จกฺขุญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย…เป… ชิวฺหํ… กายํ… มนํ อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. อฏฺฐมํ.

111. “Bhikkhus, without directly knowing the eye, without fully understanding it, without becoming dispassionate towards it, without abandoning it, one is incapable of the destruction of suffering. The ear… the nose… the tongue… the body… the mind—without directly knowing it, without fully understanding it, without becoming dispassionate towards it, without abandoning it, one is incapable of the destruction of suffering. But, Bhikkhus, by directly knowing the eye, by fully understanding it, by becoming dispassionate towards it, and by abandoning it, one is capable of the destruction of suffering… the tongue… the body… the mind—by directly knowing it, by fully understanding it, by becoming dispassionate towards it, and by abandoning it, one is capable of the destruction of suffering.” Eighth.

๙. พาหิรายตนปริชานนสุตฺตํ

9. The Discourse on Comprehending the External Sense Bases

๑๑๒. ‘‘รูเป[Pg.310], ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. รูเป จ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย. สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. นวมํ.

112. “Bhikkhus, without directly knowing forms, without fully understanding them, without becoming dispassionate towards them, without abandoning them, one is incapable of the destruction of suffering. Sounds… smells… tastes… tactile objects… mental objects—without directly knowing them, without fully understanding them, without becoming dispassionate towards them, without abandoning them, one is incapable of the destruction of suffering. But, Bhikkhus, by directly knowing forms, by fully understanding them, by becoming dispassionate towards them, and by abandoning them, one is capable of the destruction of suffering. Sounds… smells… tastes… tactile objects… mental objects—by directly knowing them, by fully understanding them, by becoming dispassionate towards them, and by abandoning them, one is capable of the destruction of suffering.” Ninth.

๑๐. อุปสฺสุติสุตฺตํ

10. The Discourse on Overhearing

๑๑๓. เอกํ สมยํ ภควา นาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. อถ โข ภควา รโหคโต ปฏิสลฺลีโน อิมํ ธมฺมปริยายํ อภาสิ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ. ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา; ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ; อุปาทานปจฺจยา ภโว; ภวปจฺจยา ชาติ; ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ’’.

113. On one occasion the Blessed One was dwelling at Nātika in the brick hall. Then, while in seclusion and solitude, the Blessed One spoke this exposition of the Dhamma: “Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. The meeting of the three is contact. With contact as a condition, feeling arises; with feeling as a condition, craving arises; with craving as a condition, clinging arises; with clinging as a condition, becoming arises; with becoming as a condition, birth arises; with birth as a condition, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair come into being. Such is the origin of this entire mass of suffering. Dependent on the tongue and tastes… Dependent on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The meeting of the three is contact. With contact as a condition, feeling arises; with feeling as a condition, craving arises; with craving as a condition, clinging arises; with clinging as a condition, becoming arises; with becoming as a condition, birth arises; with birth as a condition, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair come into being. Such is the origin of this entire mass of suffering.”

‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ; อุปาทานนิโรธา ภวนิโรโธ; ภวนิโรธา ชาตินิโรโธ; ชาตินิโรธา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ…เป… ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ…เป… มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ. ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส. ผสฺสปจฺจยา เวทนา; เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตสฺสาเยว ตณฺหาย อเสสวิราคนิโรธา อุปาทานนิโรโธ[Pg.311]; อุปาทานนิโรธา…เป… เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหตี’’ติ.

“Dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises. The meeting of the three is contact. With contact as a condition, feeling arises; with feeling as a condition, craving arises. Through the remainderless fading away and cessation of that very craving, clinging ceases. With the cessation of clinging, becoming ceases. With the cessation of becoming, birth ceases. With the cessation of birth, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair cease. Such is the cessation of this entire mass of suffering… Dependent on the tongue and tastes… Dependent on the mind and mental objects, mind-consciousness arises. The meeting of the three is contact. With contact as a condition, feeling arises; with feeling as a condition, craving arises. Through the remainderless fading away and cessation of that very craving, clinging ceases. With the cessation of clinging… such is the cessation of this entire mass of suffering.”

เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อุปสฺสุติ ฐิโต โหติ. อทฺทสา โข ภควา ตํ ภิกฺขุํ อุปสฺสุติ ฐิตํ. ทิสฺวาน ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อสฺโสสิ โน ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยาย’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อุคฺคณฺหาหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยายํ. ปริยาปุณาหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยายํ. ธาเรหิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, อิมํ ธมฺมปริยายํ. อตฺถสํหิโตยํ, ภิกฺขุ, ธมฺมปริยาโย อาทิพฺรหฺมจริยโก’’ติ. ทสมํ.

Now at that time, a certain bhikkhu was standing nearby, listening to the Blessed One. The Blessed One saw that bhikkhu standing there listening. Having seen him, the Blessed One said to that bhikkhu: “Bhikkhu, did you hear this exposition of the Dhamma?” “Yes, venerable sir.” “Bhikkhu, you should learn this exposition of the Dhamma. Bhikkhu, you should master this exposition of the Dhamma. Bhikkhu, you should bear in mind this exposition of the Dhamma. Bhikkhu, this exposition of the Dhamma is beneficial and fundamental to the holy life.” Tenth.

โยคกฺเขมิวคฺโค เอกาทสโม.

The Eleventh Chapter on Security from Bondage.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary:

โยคกฺเขมิ อุปาทาย, ทุกฺขํ โลโก จ เสยฺโย จ;

สํโยชนํ อุปาทานํ, ทฺเว ปริชานํ อุปสฺสุตีติ.

Security from Bondage, Agitation from Clinging, Suffering, the World, and ‘I Am Better’; The Fetter, Bases for Clinging, the two on Comprehension, and Overhearing.

๑๒. โลกกามคุณวคฺโค

12. The Chapter on Worldly Sensual Pleasures

๑. ปฐมมารปาสสุตฺตํ

1. The First Discourse on Māra's Snare

๑๑๔. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ, ภิกฺขุ, อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

114. “Bhikkhus, there are forms cognizable by the eye—desirable, pleasing, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu delights in it, speaks of it, and remains attached to it, this bhikkhu, bhikkhus, is said to be one who has gone to Māra's abode, one who has come under Māra's power. Māra's snare is fastened upon him. He is bound by Māra's fetter, at the disposal of the Evil One….

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน…เป….

“Bhikkhus, there are tastes cognizable by the tongue—desirable, pleasing, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu delights in it, speaks of it, and remains attached to it, this bhikkhu, bhikkhus, is said to be one who has gone to Māra's abode, one who has come under Māra's power. Māra's snare is fastened upon him. He is bound by Māra's fetter….

‘‘สนฺติ[Pg.312], ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต.

“Bhikkhus, there are mental objects cognizable by the mind—desirable, pleasing, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu delights in it, speaks of it, and remains attached to it, this bhikkhu, bhikkhus, is said to be one who has gone to Māra's abode, one who has come under Māra's power. Māra's snare is fastened upon him. He is bound by Māra's fetter, at the disposal of the Evil One.

‘‘สนฺติ จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“Indeed, bhikkhus, there are forms cognizable by the eye—desirable, pleasing, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu does not delight in it, does not speak of it, and does not remain attached to it, this bhikkhu, bhikkhus, is said to be one who has not gone to Māra's abode, one who has not come under Māra's power. Māra's snare is released from him. He is freed from Māra's fetter, not at the disposal of the Evil One….

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“Bhikkhus, there are tastes cognizable by the tongue—desirable, pleasing, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu does not delight in it, does not speak of it, and does not remain attached to it, this bhikkhu, bhikkhus, is said to be one who has not gone to Māra's abode, one who has not come under Māra's power. Māra's snare is released from him. He is freed from Māra's fetter, not at the disposal of the Evil One….

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’’ติ. ปฐมํ.

“Bhikkhus, there are mental objects cognizable by the mind—desirable, pleasing, delightful, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu does not delight in it, does not speak of it, and does not remain attached to it, this bhikkhu, bhikkhus, is said to be one who has not gone to Māra's abode, one who has not come under Māra's power. Māra's snare is released from him. He is freed from Māra's fetter, not at the disposal of the Evil One.” First.

๒. ทุติยมารปาสสุตฺตํ

2. The Second Discourse on Māra's Snare

๑๑๕. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ พทฺโธ จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ, อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

115. “Bhikkhus, there are forms cognizable by eye-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains holding to them, this, bhikkhus, is called a bhikkhu who is bound in regard to forms cognizable by eye-consciousness. He has gone to Māra's abode, has come under Māra's power; Māra's snare is fastened upon him. He is bound by Māra's bond, to be dealt with as the Evil One wishes… and so on….”

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ [Pg.313] อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ พทฺโธ มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ, อาวาสคโต มารสฺส, มารสฺส วสํ คโต, ปฏิมุกฺกสฺส มารปาโส. พทฺโธ โส มารพนฺธเนน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“Bhikkhus, there are tastes cognizable by tongue-consciousness… and so on…. Bhikkhus, there are mental phenomena cognizable by mind-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains holding to them, this, bhikkhus, is called a bhikkhu who is bound in regard to mental phenomena cognizable by mind-consciousness. He has gone to Māra's abode, has come under Māra's power; Māra's snare is fastened upon him. He is bound by Māra's bond, to be dealt with as the Evil One wishes… and so on….”

‘‘สนฺติ จ โข, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มุตฺโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ, นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“Bhikkhus, there are forms cognizable by eye-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain holding to them, this, bhikkhus, is called a bhikkhu who is freed from forms cognizable by eye-consciousness. He has not gone to Māra's abode, has not come under Māra's power; Māra's snare is cast off from him. He is freed from Māra's bond, not to be dealt with as the Evil One wishes… and so on….”

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มุตฺโต มโนวิญฺเญยฺเยหิ ธมฺเมหิ, นาวาสคโต มารสฺส, น มารสฺส วสํ คโต, อุมฺมุกฺกสฺส มารปาโส. มุตฺโต โส มารพนฺธเนน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’’ติ. ทุติยํ.

“Bhikkhus, there are tastes cognizable by tongue-consciousness… and so on…. Bhikkhus, there are mental phenomena cognizable by mind-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain holding to them, this, bhikkhus, is called a bhikkhu who is freed from mental phenomena cognizable by mind-consciousness. He has not gone to Māra's abode, has not come under Māra's power; Māra's snare is cast off from him. He is freed from Māra's bond, not to be dealt with as the Evil One wishes.”

๓. โลกนฺตคมนสุตฺตํ

3. The Discourse on Going to the End of the World

๑๑๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’’ติ. อิทํ วตฺวา ภควา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ. อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’’ติ?

116. “Bhikkhus, I do not say that by traveling, the end of the world can be known, seen, or reached. And yet, bhikkhus, I do not say that one can make an end of suffering without having reached the end of the world.” Having said this, the Blessed One rose from his seat and entered the dwelling. Then, not long after the Blessed One had departed, this thought occurred to those bhikkhus: “Friends, the Blessed One, having given this summary in brief without analyzing the meaning in detail, has risen from his seat and entered the dwelling, saying: ‘Bhikkhus, I do not say that by traveling, the end of the world can be known, seen, or reached. And yet, bhikkhus, I do not say that one can make an end of suffering without having reached the end of the world.’ Now who might analyze in detail the meaning of this summary stated in brief by the Blessed One without it having been analyzed?”

อถ [Pg.314] โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’’ติ.

Then this thought occurred to those bhikkhus: “This Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise companions in the holy life. Venerable Ānanda is capable of analyzing in detail the meaning of this summary stated in brief by the Blessed One without it having been analyzed. What if we were to approach the Venerable Ānanda; having approached, we could question the Venerable Ānanda about this matter.”

อถ โข เต ภิกฺขู เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจุํ –

Then those bhikkhus approached the Venerable Ānanda. Having approached, they exchanged greetings with the Venerable Ānanda. Having concluded their pleasant and memorable conversation, they sat down to one side. Seated to one side, those bhikkhus said this to the Venerable Ānanda:

‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส อานนฺท, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามีติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’ติ? เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข, อาวุโส, อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. วิภชตายสฺมา อานนฺโท’’ติ.

“Friend Ānanda, the Blessed One, having given this summary in brief without analyzing the meaning in detail, has risen from his seat and entered the dwelling, saying: ‘Bhikkhus, I do not say that by traveling, the end of the world can be known, seen, or reached. And yet, bhikkhus, I do not say that one can make an end of suffering without having reached the end of the world.’ For us, friend, not long after the Blessed One had departed, this thought occurred: ‘Friends, the Blessed One, having given this summary in brief without analyzing the meaning in detail, has risen from his seat and entered the dwelling, saying: “Bhikkhus, I do not say that by traveling, the end of the world can be known, seen, or reached. And yet, bhikkhus, I do not say that one can make an end of suffering without having reached the end of the world.” Now who might analyze in detail the meaning of this summary stated in brief by the Blessed One without it having been analyzed?’ For us, friend, this thought occurred: ‘This Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise companions in the holy life. Venerable Ānanda is capable of analyzing in detail the meaning of this summary stated in brief by the Blessed One without it having been analyzed. What if we were to approach the Venerable Ānanda; having approached, we could question the Venerable Ānanda about this matter.’ May the Venerable Ānanda please analyze it.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ จรมาโน มหโต รุกฺขสฺส ติฏฺฐโต สารวโต อติกฺกมฺเมว, มูลํ อติกฺกมฺเมว, ขนฺธํ สาขาปลาเส สารํ ปริเยสิตพฺพํ มญฺเญยฺย; เอวํ สมฺปทมิทํ อายสฺมนฺตานํ สตฺถริ สมฺมุขีภูเต ตํ ภควนฺตํ อติสิตฺวา [Pg.315] อมฺเห เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิตพฺพํ มญฺญถ. โส หาวุโส, ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ – จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, วตฺตา, ปวตฺตา, อตฺถสฺส นินฺเนตา, อมตสฺส ทาตา, ธมฺมสฺสามี, ตถาคโต. โส เจว ปเนตสฺส กาโล อโหสิ ยํ ภควนฺตํเยว เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ. ยถา โว ภควา พฺยากเรยฺย ตถา โว ธาเรยฺยาถา’’ติ.

“Friends, it is as if a man needing heartwood, seeking heartwood, wandering in search of heartwood, were to pass over the root and the trunk of a great, standing tree possessing heartwood, thinking that heartwood should be sought among its branches and leaves. So it is with you, venerable ones. With the Teacher present before you, you pass over that Blessed One and think that we are to be questioned about this matter. For, friends, that Blessed One knows what is to be known and sees what is to be seen. He has become the eye, become knowledge, become the Dhamma, become Brahmā. He is the speaker, the proclaimer, the elucidator of meaning, the giver of the deathless, the Lord of the Dhamma, the Tathāgata. And that was the very time when you should have questioned the Blessed One himself about this matter. As the Blessed One would have explained it to you, so you should have remembered it.”

‘‘อทฺธาวุโส อานนฺท, ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ – จกฺขุภูโต, ญาณภูโต, ธมฺมภูโต, พฺรหฺมภูโต, วตฺตา, ปวตฺตา, อตฺถสฺส นินฺเนตา, อมตสฺส ทาตา, ธมฺมสฺสามี, ตถาคโต. โส เจว ปเนตสฺส กาโล อโหสิ ยํ ภควนฺตํเยว เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาม. ยถา โน ภควา พฺยากเรยฺย ตถา นํ ธาเรยฺยาม. อปิ จายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. วิภชตายสฺมา อานนฺโท อครุํ กริตฺวา’’ติ.

“Certainly, friend Ānanda, the Blessed One knows what is to be known and sees what is to be seen. He has become the eye, become knowledge, become the Dhamma, become Brahmā. He is the speaker, the proclaimer, the elucidator of meaning, the giver of the deathless, the Lord of the Dhamma, the Tathāgata. And that was the very time when we should have questioned the Blessed One himself about this matter. As the Blessed One would have explained it to us, so we would have remembered it. Moreover, the Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise fellow practitioners in the holy life. The Venerable Ānanda is capable of explaining in detail the meaning of this brief summary stated by the Blessed One, of which the meaning was not analyzed in detail. Let the Venerable Ānanda explain, not taking it as a burden.”

‘‘เตนหาวุโส, สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ –

“Then, friends, listen and apply your minds well; I will speak.” “Yes, friend,” those bhikkhus replied to the Venerable Ānanda. The Venerable Ānanda said this:

‘‘ยํ โข โว, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ, อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. เยน โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี – อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก. เกน จาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี? จกฺขุนา โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี. โสเตน โข, อาวุโส… ฆาเนน โข, อาวุโส… ชิวฺหาย โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี[Pg.316]. กาเยน โข, อาวุโส… มเนน โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี. เยน โข, อาวุโส, โลกสฺมึ โลกสญฺญี โหติ โลกมานี – อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย โลโก. ยํ โข โว, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ, อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. อากงฺขมานา จ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ. ยถา โว ภควา พฺยากโรติ ตถา นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ.

“Friends, as for the brief statement that the Blessed One pointed out, and without analyzing its meaning in detail, rose from his seat and entered the dwelling—‘Monks, I do not say that by traveling one can know, see, or reach the end of the world. And yet, monks, I do not say that one makes an end of suffering without having reached the end of the world’—of this brief statement pointed out by the Blessed One, of which the meaning was not analyzed in detail, I understand the detailed meaning thus: Friends, that by which one perceives the world and conceives the world—this is called ‘the world’ in the discipline of the Noble One. And by what, friends, does one perceive the world and conceive the world? By the eye, friends, one perceives the world and conceives the world. By the ear... by the nose... by the tongue... by the body... by the mind, friends, one perceives the world and conceives the world. That by which one perceives the world and conceives the world—this is called ‘the world’ in the discipline of the Noble One. As for the brief statement that the Blessed One pointed out, and without analyzing its meaning in detail, rose from his seat and entered the dwelling—‘Monks, I do not say that by traveling one can know, see, or reach the end of the world. And yet, monks, I do not say that one makes an end of suffering without having reached the end of the world’—this, friends, is how I understand in detail the meaning of this brief statement pointed out by the Blessed One, of which the meaning was not analyzed in detail. But if you venerable ones wish, you may approach the Blessed One himself and question him about this matter. As he explains it to you, so you should remember it.”

‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ –

“Very well, friend,” those monks replied to Venerable Ānanda. Having risen from their seats, they approached the Blessed One. Having approached, they paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Seated to one side, those monks said this to the Blessed One:

‘‘ยํ โข โน, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – นาหํ, ภิกฺขเว, คมเนน โลกสฺส อนฺตํ ญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยนฺติ วทามิ. น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปตฺวา โลกสฺส อนฺตํ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยํ วทามี’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ? เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. อถ โข มยํ[Pg.317], ภนฺเต, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิมฺห; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิมฺห. เตสํ โน, ภนฺเต, อายสฺมตา อานนฺเทน อิเมหิ อากาเรหิ อิเมหิ ปเทหิ อิเมหิ พฺยญฺชเนหิ อตฺโถ วิภตฺโต’’ติ.

“Venerable sir, the Blessed One, having stated a brief summary for us without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered the monastery, saying: ‘Bhikkhus, I do not say that by traveling one can know, see, or reach the end of the world. And, bhikkhus, I do not say that one can make an end of suffering without reaching the end of the world.’ Venerable sir, for us, not long after the Blessed One had departed, this thought arose: ‘Friends, the Blessed One, having stated this brief summary for us without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered the monastery, saying: “Bhikkhus, I do not say that by traveling one can know, see, or reach the end of the world. And, bhikkhus, I do not say that one can make an end of suffering without reaching the end of the world.” Who, indeed, could analyze in detail the meaning of this brief summary stated by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail?’ Venerable sir, for us, this thought arose: ‘This Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise companions in the holy life. Venerable Ānanda is capable of analyzing in detail the meaning of this brief summary stated by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail. It would be good if we were to approach the Venerable Ānanda; having approached, we could question the Venerable Ānanda about this matter.’ Then, venerable sir, we approached the Venerable Ānanda; having approached, we questioned the Venerable Ānanda about this matter. For us, venerable sir, the meaning was analyzed by the Venerable Ānanda with these reasons, with these terms, and with these phrases.”

‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, อานนฺโท; มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, อานนฺโท! มํ เจปิ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺยํ ยถา ตํ อานนฺเทน พฺยากตํ. เอโส เจเวตสฺส อตฺโถ, เอวญฺจ นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ. ตติยํ.

“Bhikkhus, Ānanda is wise; bhikkhus, Ānanda has great wisdom. Bhikkhus, if you were to question me about this matter, I too would explain it in the very same way that it has been explained by Ānanda. This is its meaning, and thus should you remember it.”

๔. กามคุณสุตฺตํ

4. The Discourse on the Strands of Sensual Pleasure

๑๑๗. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘เยเม ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร เม จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺย ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา อปฺปํ วา อนาคเตสุ’. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘เยเม ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร เม อตฺตรูเปน อปฺปมาโท สติ เจตโส อารกฺโข กรณีโย’. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตุมฺหากมฺปิ เย เต ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร โว จิตฺตํ พหุลํ คจฺฉมานํ คจฺเฉยฺย ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วา อปฺปํ วา อนาคเตสุ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ตุมฺหากมฺปิ เย เต ปญฺจ กามคุณา เจตโส สมฺผุฏฺฐปุพฺพา อตีตา นิรุทฺธา วิปริณตา, ตตฺร โว อตฺตรูเปหิ อปฺปมาโท สติ เจตโส อารกฺโข กรณีโย. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’’ติ. อิทํ วตฺวา ภควา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ.

117. “Bhikkhus, before my awakening, while I was still an unawakened Bodhisatta, this thought occurred to me: ‘Regarding these five strands of sensual pleasure which have been previously experienced by the mind—which are past, ceased, and altered—my mind might frequently incline towards them, or towards those in the present, or to a lesser extent, towards those in the future.’ Then, bhikkhus, this thought occurred to me: ‘Regarding these five strands of sensual pleasure which have been previously experienced by the mind—which are past, ceased, and altered—for my own benefit, heedfulness and mindfulness as a guard for the mind should be undertaken.’ Therefore, bhikkhus, for you also, regarding those five strands of sensual pleasure which have been previously experienced by the mind—which are past, ceased, and altered—your minds might frequently incline towards them, or towards those in the present, or to a lesser extent, towards those in the future. Therefore, bhikkhus, for you also, regarding those five strands of sensual pleasure which have been previously experienced by the mind—which are past, ceased, and altered—for your own benefit, heedfulness and mindfulness as a guard for the mind should be undertaken. Therefore, bhikkhus, that base should be known wherein the eye ceases and the perception of forms ceases; that base should be known… and so on… wherein the tongue ceases and the perception of tastes ceases; that base should be known… and so on… wherein the mind ceases and the perception of mental objects ceases; that base should be known.’ Having said this, the Blessed One rose from his seat and entered the monastery.

อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส [Pg.318] อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’’ติ?

Then, for those bhikkhus, not long after the Blessed One had departed, this thought arose: ‘Friends, the Blessed One, having stated this brief summary for us without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered the monastery, saying: “Therefore, bhikkhus, that base should be known wherein the eye ceases and the perception of forms ceases; that base should be known… and so on… wherein the tongue ceases and the perception of tastes ceases; that base should be known… and so on… wherein the mind ceases and the perception of mental objects ceases; that base should be known.” Who, indeed, could analyze in detail the meaning of this brief summary stated by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail?’”

อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’’ติ.

Then this thought arose for those bhikkhus: ‘This Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise companions in the holy life. Venerable Ānanda is capable of analyzing in detail the meaning of this brief summary stated by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail. It would be good if we were to approach the Venerable Ānanda; having approached, we could question the Venerable Ānanda about this matter.’”

อถ โข เต ภิกฺขู เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจุํ –

Then those bhikkhus approached the Venerable Ānanda. Having approached, they exchanged courteous greetings with the Venerable Ānanda. Having concluded their courteous and memorable talk, they sat down to one side. Seated to one side, those bhikkhus said this to the Venerable Ānanda:

‘‘อิทํ โข โน, อาวุโส อานนฺท, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยาติ? เตสํ โน, อาวุโส, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน [Pg.319] อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. วิภชตายสฺมา อานนฺโท’’ติ.

“Friend Ānanda, the Blessed One, having given us this brief exposition, without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered his dwelling, saying: ‘Therefore, bhikkhus, that sphere should be known where the eye ceases and the perception of forms ceases. That sphere should be known… where the tongue ceases and the perception of tastes ceases. That sphere should be known… where the mind ceases and the perception of mental phenomena ceases.’ Soon after the Blessed One had departed, this thought occurred to us: ‘Friends, the Blessed One, having given us this brief exposition, without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered his dwelling, saying: “Therefore, bhikkhus, that sphere should be known where the eye ceases and the perception of forms ceases. That sphere should be known… where the tongue ceases and the perception of tastes ceases. That sphere should be known… where the mind ceases and the perception of mental phenomena ceases.” Now who could analyze in detail the meaning of this brief exposition given by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail?’ Then this thought occurred to us: ‘This Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise companions in the holy life. The Venerable Ānanda is capable of analyzing in detail the meaning of this brief exposition given by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail. What if we were to approach the Venerable Ānanda and ask him about this matter?’ May the Venerable Ānanda please analyze it.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ จรมาโน มหโต รุกฺขสฺส…เป… วิภชตายสฺมา อานนฺโท อครุํ กริตฺวาติ.

“Just as, friends, a man needing heartwood, seeking heartwood, wandering in search of heartwood, would approach a great, stable, heartwood tree… May the Venerable Ānanda please analyze it, without treating it as a heavy matter.”

‘‘เตนหาวุโส, สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ –

“Well then, friends, listen and pay close attention; I will speak.” “Yes, friend,” those bhikkhus replied to the Venerable Ānanda. The Venerable Ānanda said this:

‘‘ยํ โข โว, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. สฬายตนนิโรธํ โน เอตํ, อาวุโส, ภควตา สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ, ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. อยํ โข, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. อิมสฺส ขฺวาหํ, อาวุโส, ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. อากงฺขมานา จ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ภควนฺตํเยว อุปสงฺกมถ; อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยาถ. ยถา โว ภควา พฺยากโรติ ตถา นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ.

“Friends, as to that brief exposition which the Blessed One gave, without analyzing the meaning in detail, before rising from his seat and entering his dwelling—‘Therefore, bhikkhus, that sphere should be known where the eye ceases and the perception of forms ceases. That sphere should be known… where the mind ceases and the perception of mental phenomena ceases’—of this brief exposition given by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail, I understand the detailed meaning thus. Friends, this was spoken by the Blessed One in reference to the cessation of the six sense spheres: ‘Therefore, bhikkhus, that sphere should be known where the eye ceases and the perception of forms ceases. That sphere should be known… where the mind ceases and the perception of mental phenomena ceases.’ Friends, as to that brief exposition which the Blessed One gave, without analyzing the meaning in detail, before rising from his seat and entering his dwelling—‘Therefore, bhikkhus, that sphere should be known where the eye ceases and the perception of forms ceases. That sphere should be known… where the mind ceases and the perception of mental phenomena ceases’—of this brief exposition given by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail, I understand the detailed meaning in this way. However, venerable ones, if you wish, you may approach the Blessed One himself and ask him about this matter. As the Blessed One explains it to you, so should you bear it in mind.”

‘‘เอวมาวุโส’’ติ [Pg.320] โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ –

“Yes, friend,” those bhikkhus replied to the Venerable Ānanda. Having risen from their seats, they approached the Blessed One. Having approached, they paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Sitting to one side, those bhikkhus said this to the Blessed One:

‘‘ยํ โข โน, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ ชิวฺหา จ นิรุชฺฌติ, รสสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ, เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต เอตทโหสิ – ‘อิทํ โข โน, อาวุโส, ภควา สํขิตฺเตน อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภชิตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปวิฏฺโฐ – ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เส อายตเน เวทิตพฺเพ ยตฺถ จกฺขุ จ นิรุชฺฌติ, รูปสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ…เป… ยตฺถ มโน จ นิรุชฺฌติ, ธมฺมสญฺญา จ นิรุชฺฌติ, เส อายตเน เวทิตพฺเพ’ติ. ‘โก นุ โข อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชยฺยา’ติ? เตสํ โน, ภนฺเต, อมฺหากํ เอตทโหสิ – ‘อยํ โข อายสฺมา อานนฺโท สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต, สมฺภาวิโต จ วิญฺญูนํ สพฺรหฺมจารีนํ. ปโหติ จายสฺมา อานนฺโท อิมสฺส ภควตา สํขิตฺเตน อุทฺเทสสฺส อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชิตุํ. ยํนูน มยํ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกเมยฺยาม; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยามา’ติ. อถ โข มยํ, ภนฺเต, เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิมฺห; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิมฺห. เตสํ โน, ภนฺเต, อายสฺมตา อานนฺเทน อิเมหิ อากาเรหิ, อิเมหิ ปเทหิ, อิเมหิ พฺยญฺชเนหิ อตฺโถ วิภตฺโต’’ติ.

“Venerable sir, the Blessed One, having pointed out a summary to us in brief, and without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered the monastery, saying: ‘Therefore, monks, that sphere should be known wherein the eye and perception of forms cease; that sphere should be known… and so on… where the tongue and perception of tastes cease; that sphere should be known… and so on… where the mind and perception of mental phenomena cease; that sphere should be known.’ Venerable sir, to us, not long after the Blessed One had departed, this thought occurred: ‘Friends, the Blessed One, having pointed out this summary to us in brief, and without analyzing the meaning in detail, rose from his seat and entered the monastery, saying: “Therefore, monks, that sphere should be known wherein the eye and perception of forms cease; that sphere should be known… and so on… where the mind and perception of mental phenomena cease; that sphere should be known.” Who, indeed, could analyze in detail the meaning of this summary pointed out in brief by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail?’ Venerable sir, this thought occurred to us: ‘This Venerable Ānanda is praised by the Teacher and esteemed by his wise companions in the holy life. Venerable Ānanda is capable of analyzing in detail the meaning of this summary pointed out in brief by the Blessed One, the meaning of which was not analyzed in detail. What if we were to approach Venerable Ānanda and ask him about this matter?’ Then, venerable sir, we approached Venerable Ānanda and asked him about this matter. Venerable sir, for us, the meaning has been analyzed by Venerable Ānanda with these reasons, with these phrases, and with these syllables.”

‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, อานนฺโท; มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, อานนฺโท! มํ เจปิ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอตมตฺถํ ปฏิปุจฺเฉยฺยาถ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺยํ ยถา ตํ อานนฺเทน พฺยากตํ. เอโส เจเวตสฺส อตฺโถ. เอวญฺจ นํ ธาเรยฺยาถา’’ติ. จตุตฺถํ.

“Monks, Ānanda is wise; monks, Ānanda has great wisdom! Monks, if you were to ask me about this matter, I too would explain it just as it has been explained by Ānanda. This indeed is its meaning. And you should bear it in mind thus.”

๕. สกฺกปญฺหสุตฺตํ

5. The Sutta on the Questions of Sakka

๑๑๘. เอกํ [Pg.321] สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข สกฺโก เทวานมินฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ?

118. On one occasion the Blessed One was dwelling in Rājagaha on the Gijjhakūṭa mountain. Then Sakka, lord of the devas, approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and stood to one side. Standing to one side, Sakka, lord of the devas, said this to the Blessed One: “What, venerable sir, is the cause, what is the condition by which some beings here do not attain final Nibbāna in this very life? And what, venerable sir, is the cause, what is the condition by which some beings here do attain final Nibbāna in this very life?”

‘‘สนฺติ โข, เทวานมินฺท, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ…เป….

“Sakka, lord of the devas, there are forms cognizable by eye-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual pleasure, and arousing of passion. If a monk delights in them, speaks in praise of them, and remains attached to them, for him who delights in them, speaks in praise of them, and remains attached to them, consciousness dependent on that arises, and clinging to that arises. Sakka, lord of the devas, a monk with clinging does not attain final Nibbāna… and so on.

‘‘สนฺติ โข, เทวานมินฺท, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, เทวานมินฺท, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, เทวานมินฺท, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ.

“Sakka, lord of the devas, there are tastes cognizable by tongue-consciousness… and so on… Sakka, lord of the devas, there are mental phenomena cognizable by mind-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual pleasure, and arousing of passion. If a monk delights in them, speaks in praise of them, and remains attached to them, for him who delights in them, speaks in praise of them, and remains attached to them, consciousness dependent on that arises, and clinging to that arises. Sakka, lord of the devas, a monk with clinging does not attain final Nibbāna. This, Sakka, lord of the devas, is the cause, this is the condition by which some beings here do not attain final Nibbāna in this very life.

‘‘สนฺติ จ โข, เทวานมินฺท, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ…เป….

“And, Sakka, lord of the devas, there are forms cognizable by eye-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual pleasure, and arousing of passion. If a monk does not delight in them, does not speak in praise of them, and does not remain attached to them, for him who does not delight in them, does not speak in praise of them, and does not remain attached to them, consciousness dependent on that does not arise, and clinging to that does not arise. Without clinging, Sakka, lord of the devas, a monk attains final Nibbāna… and so on.

‘‘สนฺติ โข, เทวานมินฺท, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, เทวานมินฺท, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, เทวานมินฺท, ภิกฺขุ [Pg.322] ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, เทวานมินฺท, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“Sakka, lord of the devas, there are tastes cognizable by tongue-consciousness… and so on… Sakka, lord of the devas, there are mental phenomena cognizable by mind-consciousness that are desirable, pleasing, delightful, endearing, connected with sensual pleasure, and arousing of passion. If a monk does not delight in them, does not speak in praise of them, and does not remain attached to them, for him who does not delight in them, does not speak in praise of them, and does not remain attached to them, consciousness dependent on that does not arise, and clinging to that does not arise. Without clinging, Sakka, lord of the devas, a monk attains final Nibbāna. This, Sakka, lord of the devas, is the cause, this is the condition by which some beings here attain final Nibbāna in this very life.”

๖. ปญฺจสิขสุตฺตํ

6. The Discourse on Pañcasikha

๑๑๙. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. อถ โข ปญฺจสิโข คนฺธพฺพเทวปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข ปญฺจสิโข คนฺธพฺพเทวปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? ‘‘สนฺติ โข, ปญฺจสิข, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา…เป… สนฺติ โข, ปญฺจสิข, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, ปญฺจสิข, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, ปญฺจสิข, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ’’.

119. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha, on Gijjhakūṭa Mountain. Then Pañcasikha, the gandhabba deva, approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and stood to one side. Standing to one side, Pañcasikha, the gandhabba deva, said to the Blessed One: “What, venerable sir, is the cause, what is the condition why some beings here do not attain final Nibbāna in this very life? And what, venerable sir, is the cause, what is the condition why some beings here do attain final Nibbāna in this very life?” “There are, Pañcasikha, forms cognizable by the eye… There are, Pañcasikha, mental phenomena cognizable by the mind, which are desirable, pleasing, delightful, of a lovable nature, connected with sensual desire, and provocative of passion. If a bhikkhu delights in them, extols them, and remains engrossed in them, for him who delights in them, extols them, and remains engrossed in them, consciousness dependent on that arises, and with it, clinging. A bhikkhu with clinging, Pañcasikha, does not attain final Nibbāna. This, Pañcasikha, is the cause, this is the condition why some beings here do not attain final Nibbāna in this very life.”

‘‘สนฺติ จ โข, ปญฺจสิข, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา…เป… สนฺติ โข, ปญฺจสิข, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, ปญฺจสิข, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, ปญฺจสิข, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“There are, Pañcasikha, forms cognizable by the eye that are desirable, pleasing, delightful… There are, Pañcasikha, mental phenomena cognizable by the mind that are desirable, pleasing, delightful, of a lovable nature, connected with sensual desire, and provocative of passion. If a bhikkhu does not delight in them, does not extol them, and does not remain engrossed in them, then for him who does not delight in them, does not extol them, and does not remain engrossed in them, consciousness dependent on that does not arise, nor does clinging. Without clinging, Pañcasikha, a bhikkhu attains final Nibbāna. This, Pañcasikha, is the cause, this is the condition why some beings here do attain final Nibbāna in this very life.”

๗. สาริปุตฺตสทฺธิวิหาริกสุตฺตํ

7. The Discourse on Sāriputta's Co-resident

๑๒๐. เอกํ สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สทฺธิวิหาริโก[Pg.323], อาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺโต’’ติ.

120. On one occasion the Venerable Sāriputta was dwelling at Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery. Then a certain bhikkhu approached the Venerable Sāriputta and exchanged greetings with him. When the joyful and memorable talk was over, he sat down to one side and said to the Venerable Sāriputta: “Friend Sāriputta, a co-resident bhikkhu of yours has abandoned the training and returned to the lower life.”

‘‘เอวเมตํ, อาวุโส, โหติ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารสฺส, โภชเน อมตฺตญฺญุโน, ชาคริยํ อนนุยุตฺตสฺส. ‘โส วตาวุโส, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร โภชเน อมตฺตญฺญู ชาคริยํ อนนุยุตฺโต ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ สนฺตาเนสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘โส วตาวุโส, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, โภชเน มตฺตญฺญู, ชาคริยํ อนุยุตฺโต ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ สนฺตาเนสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ.

“Indeed, friend, it is so for one whose sense faculties are unguarded, who is immoderate in eating, and who is not devoted to wakefulness. Friend, it is impossible that a bhikkhu whose sense faculties are unguarded, who is immoderate in eating, and who is not devoted to wakefulness will carry on the completely fulfilled and purified holy life for his entire life. Friend, it is possible that a bhikkhu whose sense faculties are guarded, who is moderate in eating, and who is devoted to wakefulness will carry on the completely fulfilled and purified holy life for his entire life.”

‘‘กถญฺจาวุโส, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. เอวํ โข, อาวุโส, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ.

“And how, friend, is one guarded in the sense faculties? Here, friend, a bhikkhu, having seen a form with the eye, does not grasp the sign, does not grasp the secondary characteristics. Because if he were to dwell with the eye faculty unrestrained, evil, unwholesome states of covetousness and displeasure might assail him, he practices for its restraint, guards the eye faculty, and undertakes restraint in the eye faculty. Having heard a sound with the ear… having smelled an odor with the nose… having tasted a flavor with the tongue… having touched a tangible with the body… having cognized a mental phenomenon with the mind, he does not grasp the sign, does not grasp the secondary characteristics. Because if he were to dwell with the mind faculty unrestrained, evil, unwholesome states of covetousness and displeasure might assail him, he practices for its restraint, guards the mind faculty, and undertakes restraint in the mind faculty. It is in this way, friend, that one is guarded in the sense faculties.”

‘‘กถญฺจาวุโส, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย, วิหึสูปรติยา, พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ, อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. เอวํ โข, อาวุโส, โภชเน มตฺตญฺญู โหติ.

“And how, friend, is one moderate in eating? Here, friend, a bhikkhu reflects wisely and partakes of food: ‘Not for amusement, not for intoxication, not for adornment, not for beautification, but only for the maintenance and sustenance of this body, for the cessation of discomfort, for the support of the holy life, thinking: “Thus I shall ward off old feelings and not give rise to new feelings, and there will be sustenance for me, blamelessness, and a comfortable abiding.”’ In this way, friend, one is moderate in eating.”

‘‘กถญฺจาวุโส, ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา ปฐมํ ยามํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา มชฺฌิมํ ยามํ ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย สโต สมฺปชาโน, อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา. รตฺติยา ปจฺฉิมํ ยามํ ปจฺจุฏฺฐาย จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. เอวํ โข, อาวุโส, ชาคริยํ [Pg.324] อนุยุตฺโต โหติ. ตสฺมาติหาวุโส, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ภวิสฺสาม, โภชเน มตฺตญฺญุโน, ชาคริยํ อนุยุตฺตา’ติ. เอวญฺหิ โว, อาวุโส, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สตฺตมํ.

“And how, friend, is one devoted to wakefulness? Here, friend, a bhikkhu purifies his mind from obstructive states by walking and sitting during the day. During the first watch of the night, he purifies his mind from obstructive states by walking and sitting. During the middle watch of the night, he lies down in the lion’s posture on his right side, placing one foot slightly over the other, mindful and fully aware, having established in his mind the perception of rising. During the last watch of the night, he gets up and purifies his mind from obstructive states by walking and sitting. In this way, friend, one is devoted to wakefulness. Therefore, friend, you should train yourselves thus: ‘We will be guarded in the sense faculties, moderate in eating, and devoted to wakefulness.’ Thus, friend, should you train yourselves.”

๘. ราหุโลวาทสุตฺตํ

8. The Discourse of Advice to Rāhula

๑๒๑. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข ภควโต รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมา; ยํนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตสิ – ‘‘คณฺหาหิ, ราหุล, นิสีทนํ. เยน อนฺธวนํ เตนุปสงฺกมิสฺสาม ทิวาวิหารายา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา ราหุโล ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา นิสีทนํ อาทาย ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิ.

121. On one occasion the Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery. Then, while the Blessed One was in solitude and seclusion, this thought arose in his mind: “The qualities that ripen toward liberation are now mature in Rāhula. What if I were to instruct Rāhula further in the destruction of the taints?” Then, in the morning, the Blessed One dressed, took his bowl and outer robe, and entered Sāvatthī for alms. Having walked for alms in Sāvatthī and returned from the alms round, after his meal he addressed the Venerable Rāhula: “Take a sitting cloth, Rāhula. Let us go to Andhavana for the day’s abiding.” “Yes, venerable sir,” the Venerable Rāhula replied to the Blessed One. Taking a sitting cloth, he followed closely behind the Blessed One.

เตน โข ปน สมเยน อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ภควนฺตํ อนุพนฺธานิ โหนฺติ – ‘‘อชฺช ภควา อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อุตฺตรึ อาสวานํ ขเย วิเนสฺสตี’’ติ. อถ โข ภควา อนฺธวนํ อชฺโฌคาเหตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อายสฺมาปิ โข ราหุโล ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ ราหุลํ ภควา เอตทโวจ –

At that time, many thousands of deities were following the Blessed One, thinking, “Today the Blessed One will instruct the Venerable Rāhula further in the destruction of the taints.” Then the Blessed One entered Andhavana and sat down on a prepared seat at the foot of a certain tree. The Venerable Rāhula also, having paid homage to the Blessed One, sat down to one side. The Blessed One said this to the Venerable Rāhula who was seated to one side:

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think, Rāhula, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“And what is impermanent, is that suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And what is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard that as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ( )

“No, venerable sir.”

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Are forms permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Is eye-consciousness permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘จกฺขุสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is eye-contact permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ, สญฺญาคตํ, สงฺขารคตํ, วิญฺญาณคตํ, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“And also this, whatever feeling, perception, formations, and consciousness arises conditioned by eye-contact: is that permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“And what is impermanent, is that suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ[Pg.325], เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And what is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard that as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“No, venerable sir.” …

‘‘ชิวฺหา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Is the tongue permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘ชิวฺหาวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Is tongue-consciousness permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘ชิวฺหาสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is tongue-contact permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ, สญฺญาคตํ, สงฺขารคตํ, วิญฺญาณคตํ, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“And also this, whatever feeling, perception, formations, and consciousness arises conditioned by tongue-contact: is that permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“And what is impermanent, is that suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And what is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard that as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’…เป….

“No, venerable sir.” …

‘‘มโน นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is the mind permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ?

“And what is impermanent, is that suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And what is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard that as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“No, venerable sir.”

‘‘ธมฺมา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Are mental objects permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.” …

‘‘มโนวิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Is mind-consciousness permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘มโนสมฺผสฺโส นิจฺโจ วา อนิจฺโจ วา’’ติ?

“Is mind-contact permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺโจ, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ, สญฺญาคตํ, สงฺขารคตํ, วิญฺญาณคตํ, ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“And whatever feeling, perception, formations, or consciousness arises conditioned by mind-contact, is that also permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“And that which is impermanent, is that suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“It is suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“And that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard that as: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“No, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ราหุล, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ, รเสสุปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, ชิวฺหาสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป….

“Seeing thus, Rāhula, the instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact, and also disenchanted with whatever feeling, perception, formations, or consciousness arises conditioned by eye-contact… and so on… becomes disenchanted with the tongue, disenchanted with tastes, disenchanted with tongue-consciousness, disenchanted with tongue-contact, and also disenchanted with whatever feeling, perception, formations, or consciousness arises conditioned by tongue-contact… and so on.

‘‘มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ, มโนวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, มโนสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทนาคตํ สญฺญาคตํ สงฺขารคตํ วิญฺญาณคตํ ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

“He becomes disenchanted with the mind, disenchanted with mental objects, disenchanted with mind-consciousness, disenchanted with mind-contact, and also disenchanted with whatever feeling, perception, formations, or consciousness arises conditioned by mind-contact. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน อายสฺมา ราหุโล ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน อายสฺมโต ราหุลสฺส อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจิ. อเนกานญฺจ [Pg.326] เทวตาสหสฺสานํ วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

The Blessed One said this. Delighted, the Venerable Rāhula rejoiced in the Blessed One’s statement. And while this exposition was being spoken, the mind of the Venerable Rāhula was liberated from the taints through non-clinging. And for many thousands of deities, the dust-free, stainless vision of the Dhamma arose: “Whatever has the nature to arise, all that has the nature to cease.” The Eighth.

๙. สํโยชนิยธมฺมสุตฺตํ

9. The Discourse on Things Conducive to Fetters

๑๒๒. ‘‘สํโยชนิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ สํโยชนญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา, กตมญฺจ สํโยชนํ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สํโยชนิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. นวมํ.

122. “Bhikkhus, I will teach you the things conducive to fetters and the fetter itself. Listen to that. And what, bhikkhus, are the things conducive to fetters, and what is the fetter? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are called the things conducive to fetters. Whatever desire and lust there is for them, that is the fetter in that regard. … There are, bhikkhus, tastes cognizable by the tongue… There are, bhikkhus, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are called the things conducive to fetters. Whatever desire and lust there is for them, that is the fetter in that regard.” The Ninth.

๑๐. อุปาทานิยธมฺมสุตฺตํ

10. The Discourse on Things Conducive to Clinging

๑๒๓. ‘‘อุปาทานิเย จ, ภิกฺขเว, ธมฺเม เทเสสฺสามิ อุปาทานญฺจ. ตํ สุณาถ. กตเม จ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา, กตมญฺจ อุปาทานํ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ อุปาทานํ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อุปาทานิยา ธมฺมา. โย ตตฺถ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ อุปาทาน’’นฺติ. ทสมํ.

123. “Bhikkhus, I will teach you the things conducive to clinging and clinging itself. Listen to that. And what, bhikkhus, are the things conducive to clinging, and what is clinging? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are called the things conducive to clinging. Whatever desire and lust there is for them, that is the clinging in that regard. … There are, bhikkhus, tastes cognizable by the tongue… There are, bhikkhus, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are called the things conducive to clinging. Whatever desire and lust there is for them, that is the clinging in that regard.” The Tenth.

โลกกามคุณวคฺโค ทฺวาทสโม.

The Chapter on Worldly Sensual Pleasures, the Twelfth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse is:

มารปาเสน ทฺเว วุตฺตา, โลกกามคุเณน จ;

สกฺโก ปญฺจสิโข เจว, สาริปุตฺโต จ ราหุโล;

สํโยชนํ อุปาทานํ, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

Two are taught concerning Māra's Snare, and two concerning Worldly Sensual Pleasures; Sakka, Pañcasikha, Sāriputta, and Rāhula; The Fetter and Clinging—by these the chapter is declared.

๑๓. คหปติวคฺโค

13. The Chapter on the Householder

๑. เวสาลีสุตฺตํ

1. The Discourse at Vesālī

๑๒๔. เอกํ [Pg.327] สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. อถ โข อุคฺโค คหปติ เวสาลิโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อุคฺโค คหปติ เวสาลิโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ?

124. On one occasion the Blessed One was dwelling at Vesālī in the Great Wood, in the Hall with the Peaked Roof. Then the householder Ugga of Vesālī approached the Blessed One; having approached, he sat down to one side. Sitting to one side, the householder Ugga of Vesālī said this to the Blessed One: “Venerable sir, what is the cause, what is the condition, whereby some beings here do not attain final extinguishment in this very life? And what, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings here do attain final extinguishment in this very life?”

‘‘สนฺติ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, คหปติ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ.

“Householder, there are forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains adhering to them, his consciousness becomes dependent on them, with that as its object of clinging. A bhikkhu with clinging, householder, does not attain final extinguishment. … There are, householder, tastes cognizable by the tongue… There are, householder, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains adhering to them, his consciousness becomes dependent on them, with that as its object of clinging. A bhikkhu with clinging, householder, does not attain final extinguishment. This, householder, is the cause, this is the condition, whereby some beings here do not attain final extinguishment in this very life.”

‘‘สนฺติ จ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา, อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต. น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน[Pg.328], คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

“Furthermore, householder, there are forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain adhering to them, his consciousness does not become dependent on them, nor does it cling to them. A bhikkhu without clinging, householder, attains final extinguishment. … There are, householder, tastes cognizable by the tongue… There are, householder, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, of a lovable nature, connected with sensual desire, and enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain adhering to them, his consciousness does not become dependent on them, nor does it cling to them. A bhikkhu without clinging, householder, attains final extinguishment. This, householder, is the cause, this is the condition, whereby some beings here attain final extinguishment in this very life.” The First.

๒. วชฺชีสุตฺตํ

2. 2. The Vajjī Sutta

๑๒๕. เอกํ สมยํ ภควา วชฺชีสุ วิหรติ หตฺถิคาเม. อถ โข อุคฺโค คหปติ หตฺถิคามโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อุคฺโค คหปติ หตฺถิคามโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? (ยถา ปุริมสุตฺตนฺตํ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ. ทุติยํ.

125. On one occasion the Blessed One was dwelling among the Vajjians at Hatthigāma. Then the householder Ugga of Hatthigāma approached the Blessed One; having approached, he sat down to one side. Seated to one side, the householder Ugga of Hatthigāma said this to the Blessed One: “What now, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings here do not attain final extinguishment in this very life? And what, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings here do attain final extinguishment in this very life?” (This is to be elaborated as in the previous discourse.) “This, householder, is the cause, this is the condition, whereby some beings here do attain final extinguishment in this very life.” The Second.

๓. นาฬนฺทสุตฺตํ

3. 3. The Nāḷanda Sutta

๑๒๖. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข, อุปาลิ คหปติ, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข, อุปาลิ คหปติ, ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? (ยถา ปุริมสุตฺตนฺตํ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ. ตติยํ.

126. On one occasion the Blessed One was dwelling at Nāḷandā in Pāvārika’s mango grove. Then the householder Upāli approached the Blessed One… and said to him: “What, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings here do not attain final extinguishment in this very life? And what, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings here do attain final extinguishment in this very life?” (This is to be elaborated as in the previous discourse.) “This, householder, is the cause, this is the condition, whereby some beings here do attain final extinguishment in this very life.” The Third.

๔. ภารทฺวาชสุตฺตํ

4. 4. The Bhāradvāja Sutta

๑๒๗. เอกํ สมยํ อายสฺมา ปิณฺโฑลภารทฺวาโช โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. อถ โข ราชา อุเทโน เยนายสฺมา ปิณฺโฑลภารทฺวาโช เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา ปิณฺโฑลภารทฺวาเชน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา อุเทโน อายสฺมนฺตํ ปิณฺโฑลภารทฺวาชํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, โภ ภารทฺวาช, เหตุ [Pg.329] โก ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ? ‘‘วุตฺตํ โข เอตํ, มหาราช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน – ‘เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, มาตุมตฺตีสุ มาตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ, ภคินิมตฺตีสุ ภคินิจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถ, ธีตุมตฺตีสุ ธีตุจิตฺตํ อุปฏฺฐเปถา’ติ. อยํ โข, มหาราช, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ.

127. On one occasion the Venerable Piṇḍola Bhāradvāja was dwelling at Kosambī in Ghosita’s Park. Then King Udena approached the Venerable Piṇḍola Bhāradvāja. Having approached, he exchanged greetings with the Venerable Piṇḍola Bhāradvāja. After exchanging pleasant and memorable greetings, he sat down to one side. Seated to one side, King Udena said to the Venerable Piṇḍola Bhāradvāja: “What, venerable Bhāradvāja, is the cause, what is the condition, whereby these young monks—youthful, with black hair, endowed with fine youth, in the first stage of life—who have not indulged in sensual pleasures, lead the perfectly complete and pure holy life for their whole life and sustain it for a long time?” “Great king, this has been said by the Blessed One, who knows and sees, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One: ‘Come, monks, towards those of a mother's age, establish the mind of a mother; towards those of a sister's age, establish the mind of a sister; towards those of a daughter's age, establish the mind of a daughter.’ This, great king, is the cause, this is the condition, whereby these young monks—youthful, with black hair, endowed with fine youth, in the first stage of life—who have not indulged in sensual pleasures, lead the perfectly complete and pure holy life for their whole life and sustain it for a long time.”

‘‘โลลํ โข, โภ ภารทฺวาช, จิตฺตํ. อปฺเปกทา มาตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ภคินิมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ธีตุมตฺตีสุปิ โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. อตฺถิ นุ โข, โภ ภารทฺวาช, อญฺโญ จ เหตุ, อญฺโญ จ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา…เป… อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ?

“The mind is fickle, venerable Bhāradvāja. Sometimes states of greed arise even toward those of a mother's age, states of greed arise toward those of a sister's age, and states of greed arise toward those of a daughter's age. Is there, venerable Bhāradvāja, another cause, another condition, whereby these young monks—youthful, with black hair…—sustain it for a long time?”

‘‘วุตฺตํ โข เอตํ, มหาราช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน – ‘เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขถ – อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺต’นฺติ. อยมฺปิ โข, มหาราช, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา…เป… อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ. ‘‘เย เต, โภ ภารทฺวาช, ภิกฺขู ภาวิตกายา ภาวิตสีลา ภาวิตจิตฺตา ภาวิตปญฺญา, เตสํ ตํ สุกรํ โหติ. เย จ โข เต, โภ ภารทฺวาช, ภิกฺขู อภาวิตกายา อภาวิตสีลา อภาวิตจิตฺตา อภาวิตปญฺญา, เตสํ ตํ ทุกฺกรํ โหติ. อปฺเปกทา, โภ ภารทฺวาช, อสุภโต มนสิ [Pg.330] กริสฺสามีติ สุภโตว อาคจฺฉติ. อตฺถิ นุ โข, โภ ภารทฺวาช, อญฺโญ จ โข เหตุ อญฺโญ จ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา…เป… อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ?

“Great king, this was spoken by the Blessed One, who knows and sees, the Arahant, the Perfectly Enlightened One: ‘Come, monks, contemplate this very body from the soles of the feet up and from the tips of the hair down, bounded by skin and full of various kinds of impurity: In this body there are head hairs, body hairs, nails, teeth, skin, flesh, sinews, bones, bone marrow, kidneys, heart, liver, pleura, spleen, lungs, intestines, mesentery, stomach contents, feces, bile, phlegm, pus, blood, sweat, fat, tears, grease, saliva, mucus, synovial fluid, and urine.’ This too, great king, is a cause, this is a condition, whereby these young monks—youthful, with black hair…—continue for a long time.” “For those monks, venerable Bhāradvāja, who have developed bodies, developed virtue, developed minds, and developed wisdom, that is easy to do. But for those monks, venerable Bhāradvāja, who have undeveloped bodies, undeveloped virtue, undeveloped minds, and undeveloped wisdom, that is difficult to do. Sometimes, venerable Bhāradvāja, one thinks, ‘I will attend to it as unattractive,’ but it comes to be regarded as attractive. Is there, venerable Bhāradvāja, another cause, another condition, whereby these young monks—youthful, with black hair…—continue for a long time?”

‘‘วุตฺตํ โข เอตํ, มหาราช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน – ‘เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา วิหรถ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มานุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ. รกฺขถ จกฺขุนฺทฺริยํ; จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มานุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ. รกฺขถ มนินฺทฺริยํ; มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถา’ติ. อยมฺปิ โข, มหาราช, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตี’’ติ.

“Great king, this was said by the Blessed One, who knows and sees, the Arahant, the Perfectly Enlightened One: ‘Come, monks, dwell guarding the doors of your sense faculties. On seeing a form with the eye, do not grasp at its signs or its minor features. For if you dwell with the eye faculty unrestrained, covetousness and displeasure, evil, unwholesome states, might assail you. Practice for its restraint. Guard the eye faculty; undertake restraint of the eye faculty. On hearing a sound with the ear… on smelling an odor with the nose… on tasting a flavor with the tongue… on touching a tangible with the body… on cognizing a mental object with the mind, do not grasp at its signs or its minor features. For if you dwell with the mind faculty unrestrained, covetousness and displeasure, evil, unwholesome states, might assail you. Practice for its restraint. Guard the mind faculty; undertake restraint of the mind faculty.’ This also, great king, is the cause, this is the condition why these young monks—youthful, with black hair, endowed with auspicious youth, in the first stage of life, who have not sported in sensual pleasures, lead the perfectly complete and pure holy life for as long as life lasts and continue for a long time.”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ ภารทฺวาช; อพฺภุตํ, โภ ภารทฺวาช! ยาว สุภาสิตํ จิทํ, โภ ภารทฺวาช, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน. เอโสว โข, โภ ภารทฺวาช, เหตุ, เอส ปจฺจโย เยนิเม ทหรา ภิกฺขู สุสู กาฬเกสา ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคตา ปฐเมน วยสา อนิกีฬิตาวิโน กาเมสุ ยาวชีวํ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ, อทฺธานญฺจ อาปาเทนฺตีติ. อหมฺปิ โข, โภ ภารทฺวาช, ยสฺมึ สมเย อรกฺขิเตเนว กาเยน, อรกฺขิตาย วาจาย, อรกฺขิเตน จิตฺเตน, อนุปฏฺฐิตาย สติยา, อสํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ อนฺเตปุรํ ปวิสามิ, อติวิย มํ ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺติ. ยสฺมิญฺจ ขฺวาหํ, โภ ภารทฺวาช, สมเย รกฺขิเตเนว กาเยน, รกฺขิตาย วาจาย, รกฺขิเตน จิตฺเตน, อุปฏฺฐิตาย สติยา, สํวุเตหิ อินฺทฺริเยหิ อนฺเตปุรํ ปวิสามิ, น มํ ตถา [Pg.331] ตสฺมึ สมเย โลภธมฺมา ปริสหนฺติ. อภิกฺกนฺตํ, โภ ภารทฺวาช; อภิกฺกนฺตํ, โภ ภารทฺวาช! เสยฺยถาปิ, โภ ภารทฺวาช, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ โภตา ภารทฺวาเชน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ ภารทฺวาช, ตํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ ภารทฺวาโช ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. จตุตฺถํ.

“Wonderful, venerable Bhāradvāja; astonishing, venerable Bhāradvāja! How well-spoken this is, venerable Bhāradvāja, by that Blessed One, who knows and sees, the Arahant, the Perfectly Enlightened One. This indeed, venerable Bhāradvāja, is the cause, this is the condition why these young monks—youthful, with black hair, endowed with auspicious youth, in the first stage of life, who have not sported in sensual pleasures—lead the perfectly complete and pure holy life for as long as life lasts and continue for a long time. I too, venerable Bhāradvāja, at a time when I enter the inner palace with an unguarded body, unguarded speech, unguarded mind, with unestablished mindfulness, and with unrestrained sense faculties, at that time states of greed greatly overwhelm me. But when, venerable Bhāradvāja, I enter the inner palace with a guarded body, guarded speech, guarded mind, with established mindfulness, and with restrained sense faculties, at that time states of greed do not overwhelm me so. Excellent, venerable Bhāradvāja; excellent, venerable Bhāradvāja! Just as, venerable Bhāradvāja, one might set upright what has been overturned, reveal what has been hidden, show the path to one who is lost, or hold up an oil lamp in the darkness so that those with eyes may see forms; even so, the Dhamma has been made clear by you, venerable Bhāradvāja, in many ways. I go for refuge, venerable Bhāradvāja, to that Blessed One, to the Dhamma, and to the Saṅgha of monks. May the venerable Bhāradvāja remember me as a lay follower who has gone for refuge from this day forward for as long as life lasts.” The fourth.

๕. โสณสุตฺตํ

5. The Soṇa Sutta

๑๒๘. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข โสโณ คหปติปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โสโณ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? (ยถา ปุริมสุตฺตนฺตํ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). อยํ โข, โสณ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตีติ. ปญฺจมํ.

128. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, at the Squirrels' Feeding Place. Then the householder's son, Soṇa, approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Sitting to one side, the householder's son, Soṇa, said to the Blessed One: “What, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings in this world do not attain final Nibbāna in this very life? And what, venerable sir, is the cause, what is the condition, whereby some beings in this world do attain final Nibbāna in this very life?” (This should be elaborated as in the previous sutta.) “This, Soṇa, is the cause, this is the condition whereby some beings in this world attain final Nibbāna in this very life.” The fifth.

๖. โฆสิตสุตฺตํ

6. The Ghosita Sutta

๑๒๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา อานนฺโท โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. อถ โข โฆสิโต คหปติ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โฆสิโต คหปติ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต อานนฺท, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สํวิชฺชติ โข, คหปติ, จกฺขุธาตุ, รูปา จ มนาปา, จกฺขุวิญฺญาณญฺจ สุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, จกฺขุธาตุ, รูปา จ อมนาปา, จกฺขุวิญฺญาณญฺจ ทุกฺขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, จกฺขุธาตุ, รูปา จ มนาปา อุเปกฺขาเวทนิยา, จกฺขุวิญฺญาณญฺจ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา [Pg.332] เวทนา…เป… สํวิชฺชติ โข, คหปติ, ชิวฺหาธาตุ, รสา จ มนาปา, ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ สุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, ชิวฺหาธาตุ, รสา จ อมนาปา, ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ ทุกฺขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, ชิวฺหาธาตุ, รสา จ อุเปกฺขาเวทนิยา, ชิวฺหาวิญฺญาณญฺจ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา…เป… สํวิชฺชติ โข, คหปติ, มโนธาตุ, ธมฺมา จ มนาปา, มโนวิญฺญาณญฺจ สุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, มโนธาตุ, ธมฺมา จ อมนาปา, มโนวิญฺญาณญฺจ ทุกฺขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. สํวิชฺชติ โข, คหปติ, มโนธาตุ, ธมฺมา จ อุเปกฺขาเวทนิยา, มโนวิญฺญาณญฺจ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. เอตฺตาวตา โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

129. On one occasion, the Venerable Ānanda was staying at Kosambī in Ghosita’s Park. Then the householder Ghosita approached the Venerable Ānanda… Seated to one side, the householder Ghosita said to the Venerable Ānanda: “Venerable Ānanda, it is said, ‘diversity of elements, diversity of elements.’ To what extent, venerable sir, has the diversity of elements been spoken of by the Blessed One?” “Householder, there is indeed the eye element, agreeable forms, and eye-consciousness. Dependent on contact to be felt as pleasant, a pleasant feeling arises. Householder, there is indeed the eye element, disagreeable forms, and eye-consciousness. Dependent on contact to be felt as painful, a painful feeling arises. Householder, there is indeed the eye element, forms that are a basis for equanimity, and eye-consciousness. Dependent on contact to be felt as neither-painful-nor-pleasant, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises. … Householder, there is indeed the tongue element, agreeable tastes, and tongue-consciousness. Dependent on contact to be felt as pleasant, a pleasant feeling arises. Householder, there is indeed the tongue element, disagreeable tastes, and tongue-consciousness. Dependent on contact to be felt as painful, a painful feeling arises. Householder, there is indeed the tongue element, tastes that are a basis for equanimity, and tongue-consciousness. Dependent on contact to be felt as neither-painful-nor-pleasant, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises. … Householder, there is indeed the mind element, agreeable mental phenomena, and mind-consciousness. Dependent on contact to be felt as pleasant, a pleasant feeling arises. Householder, there is indeed the mind element, disagreeable mental phenomena, and mind-consciousness. Dependent on contact to be felt as painful, a painful feeling arises. Householder, there is indeed the mind element, mental phenomena that are a basis for equanimity, and mind-consciousness. Dependent on contact to be felt as neither-painful-nor-pleasant, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises. To this extent, householder, the diversity of elements has been spoken of by the Blessed One.”

๗. หาลิทฺทิกานิสุตฺตํ

7. The Discourse with Hāliddikāni

๑๓๐. เอกํ สมยํ อายสฺมา มหากจฺจาโน อวนฺตีสุ วิหรติ กุรรฆเร ปปาเต ปพฺพเต. อถ โข หาลิทฺทิกานิ คหปติ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข หาลิทฺทิกานิ คหปติ อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘วุตฺตมิทํ, ภนฺเต, ภควตา – ‘ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ; ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ เวทนานานตฺต’นฺติ. กถํ นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ; ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ เวทนานานตฺต’’นฺติ? ‘‘อิธ, คหปติ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ‘มนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. จกฺขุนา โข ปเนว รูปํ ทิสฺวา ‘อมนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. จกฺขุนา โข ปเนว รูปํ ทิสฺวา ‘อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ [Pg.333] อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ จกฺขุวิญฺญาณํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา.

130. On one occasion, the Venerable Mahākaccāna was staying in the Avanti country, at Kuraraghara on Mount Papāta. Then the householder Hāliddikāni approached the Venerable Mahākaccāna… Having sat down to one side, the householder Hāliddikāni said to the Venerable Mahākaccāna: "Venerable sir, this was said by the Blessed One: 'Dependent on the diversity of elements, diversity of contact arises; dependent on the diversity of contact, diversity of feeling arises.' How then, venerable sir, does diversity of contact arise dependent on the diversity of elements; and how does diversity of feeling arise dependent on the diversity of contact?" "Here, householder, a bhikkhu, having seen a form with the eye, cognizes it as agreeable. Dependent on eye-consciousness and contact productive of pleasant feeling, a pleasant feeling arises. Furthermore, having seen a form with the eye, he cognizes it as disagreeable. Dependent on eye-consciousness and contact productive of painful feeling, a painful feeling arises. Furthermore, having seen a form with the eye, he cognizes it as a basis for equanimity. Dependent on eye-consciousness and contact productive of neither-painful-nor-pleasant feeling, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises.

‘‘ปุน จปรํ, คหปติ, ภิกฺขุ โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ‘มนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ มโนวิญฺญาณํ สุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. มนสา โข ปเนว ธมฺมํ วิญฺญาย ‘อมนาปํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ มโนวิญฺญาณํ ทุกฺขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. มนสา โข ปเนว ธมฺมํ วิญฺญาย ‘อุเปกฺขาฏฺฐานิยํ อิตฺเถต’นฺติ ปชานาติ มโนวิญฺญาณํ อทุกฺขมสุขเวทนิยญฺจ. ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. เอวํ โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ผสฺสนานตฺตํ; ผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ เวทนานานตฺต’’นฺติ. สตฺตมํ.

Furthermore, householder, a bhikkhu, having heard a sound with the ear… having smelled an odor with the nose… having tasted a flavor with the tongue… having felt a tangible object with the body… having cognized a mental phenomenon with the mind, he cognizes it as agreeable. Dependent on mind-consciousness and contact productive of pleasant feeling, a pleasant feeling arises. Furthermore, having cognized a mental phenomenon with the mind, he cognizes it as disagreeable. Dependent on mind-consciousness and contact productive of painful feeling, a painful feeling arises. Furthermore, having cognized a mental phenomenon with the mind, he cognizes it as a basis for equanimity. Dependent on mind-consciousness and contact productive of neither-painful-nor-pleasant feeling, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises. Thus, householder, dependent on the diversity of elements, diversity of contact arises; dependent on the diversity of contact, diversity of feeling arises.”

๘. นกุลปิตุสุตฺตํ

8. The Discourse to Nakulapitā

๑๓๑. เอกํ สมยํ ภควา ภคฺเคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย. อถ โข นกุลปิตา คหปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข นกุลปิตา คหปติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ? โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ? ‘‘สนฺติ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ ตทุปาทานํ. สอุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ โน ปรินิพฺพายติ[Pg.334]. อยํ โข, คหปติ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม โน ปรินิพฺพายนฺติ’’.

131. On one occasion the Blessed One was dwelling among the Bhaggas at Susumāragira, in the deer park at Bhesakaḷā Grove. Then the householder Nakulapitā approached the Blessed One… Sitting to one side, the householder Nakulapitā said to the Blessed One: “What is the cause, venerable sir, what is the reason why some beings here do not attain final Nibbāna in this very life? And what is the cause, venerable sir, what is the reason why some beings here do attain final Nibbāna in this very life?” “There are, householder, forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, of a dear form, connected with sensual desire, enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains attached to them, for him who delights in them, welcomes them, and remains attached to them, consciousness dependent on them arises, with that as its support. A bhikkhu with clinging, householder, does not attain final Nibbāna… There are, householder, tastes cognizable by the tongue… There are, householder, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, of a dear form, connected with sensual desire, enticing. If a bhikkhu delights in them, welcomes them, and remains attached to them, for him who delights in them, welcomes them, and remains attached to them, consciousness dependent on them arises, with that as its support. A bhikkhu with clinging, householder, does not attain final Nibbāna. This, householder, is the cause, this is the reason why some beings here do not attain final Nibbāna in this very life.”

‘‘สนฺติ จ โข, คหปติ, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุนาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ อนภินนฺทโต อนภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ, น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ…เป… สนฺติ โข, คหปติ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ โข, คหปติ, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. ตสฺส ตํ นาภินนฺทโต นาภิวทโต อนชฺโฌสาย ติฏฺฐโต น ตนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณํ โหติ น ตทุปาทานํ. อนุปาทาโน, คหปติ, ภิกฺขุ ปรินิพฺพายติ. อยํ โข, คหปติ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“And there are, householder, forms cognizable by the eye—desirable, agreeable, pleasing, of a dear form, connected with sensual desire, enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, for him who does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, consciousness dependent on them does not arise, nor does clinging to them arise. Without clinging, householder, a bhikkhu attains final Nibbāna… There are, householder, tastes cognizable by the tongue… There are, householder, mental phenomena cognizable by the mind—desirable, agreeable, pleasing, of a dear form, connected with sensual desire, enticing. If a bhikkhu does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, for him who does not delight in them, does not welcome them, and does not remain attached to them, consciousness dependent on them does not arise, nor does clinging to them arise. Without clinging, householder, a bhikkhu attains final Nibbāna. This, householder, is the cause, this is the reason why some beings here attain final Nibbāna in this very life.”

๙. โลหิจฺจสุตฺตํ

9. The Discourse with Lohicca

๑๓๒. เอกํ สมยํ อายสฺมา มหากจฺจาโน อวนฺตีสุ วิหรติ มกฺกรกเต อรญฺญกุฏิกายํ. อถ โข โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สมฺพหุลา อนฺเตวาสิกา กฏฺฐหารกา มาณวกา เยนายสฺมโต มหากจฺจานสฺส อรญฺญกุฏิกา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปริโต ปริโต กุฏิกาย อนุจงฺกมนฺติ อนุวิจรนฺติ อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา กานิจิ กานิจิ เสเลยฺยกานิ กโรนฺติ – ‘‘อิเม ปน มุณฺฑกา สมณกา อิพฺภา กณฺหา พนฺธุปาทาปจฺจา, อิเมสํ ภรตกานํ สกฺกตา ครุกตา มานิตา ปูชิตา อปจิตา’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหากจฺจาโน วิหารา นิกฺขมิตฺวา เต มาณวเก เอตทโวจ – ‘‘มา มาณวกา สทฺทมกตฺถ; ธมฺมํ โว ภาสิสฺสามี’’ติ. เอวํ วุตฺเต, เต มาณวกา ตุณฺหี อเหสุํ. อถ โข อายสฺมา มหากจฺจาโน เต มาณวเก คาถาหิ อชฺฌภาสิ –

132. On one occasion, Venerable Mahākaccāna was dwelling in the Avanti country, at Makkarakata in a forest hut. Then several young brahmin students, disciples of the brahmin Lohicca, who were gathering firewood, approached the forest hut of Venerable Mahākaccāna. Having approached, they walked and wandered around the hut, making loud and great noises, engaging in various boisterous games, saying: “These shaven-headed ascetics are merchants, of dark practices, born from the foot of our kinsman Brahma; yet these merchants are honored, respected, revered, venerated, and esteemed!” Then Venerable Mahākaccāna came out of his dwelling and said to those young students: “Do not make a noise, young men; I will teach you the Dhamma.” When this was said, those young students became silent. Then Venerable Mahākaccāna addressed those young students with these verses:

‘‘สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุํ,เต พฺราหฺมณา เย ปุราณํ สรนฺติ;

คุตฺตานิ ทฺวารานิ สุรกฺขิตานิ,อเหสุํ เตสํ อภิภุยฺย โกธํ.

“Those brahmins of old who remember the ancient way were supreme in virtue. Having subdued anger, their sense-doors were guarded and well-protected.

‘‘ธมฺเม [Pg.335] จ ฌาเน จ รตา อเหสุํ,เต พฺราหฺมณา เย ปุราณํ สรนฺติ;

อิเม จ โวกฺกมฺม ชปามเสติ,โคตฺเตน มตฺตา วิสมํ จรนฺติ.

“Those brahmins who remember the ancient way delighted in the Dhamma and in jhāna. But these, having abandoned that, think only ‘Let us chant,’ and intoxicated by lineage, they conduct themselves unrighteously.

‘‘โกธาภิภูตา ปุถุอตฺตทณฺฑา,วิรชฺชมานา สตณฺหาตณฺเหสุ;

อคุตฺตทฺวารสฺส ภวนฺติ โมฆา,สุปิเนว ลทฺธํ ปุริสสฺส วิตฺตํ.

“Overcome by anger, inflicting many punishments, acting corruptly towards those with and without craving; for one with unguarded sense-doors, all practices are in vain, like wealth obtained by a person in a dream.

‘‘อนาสกา ถณฺฑิลสายิกา จ;

ปาโต สินานญฺจ ตโย จ เวทา.

“Fasting, sleeping on bare ground, morning bathing, and the three Vedas;

‘‘ขราชินํ ชฏาปงฺโก, มนฺตา สีลพฺพตํ ตโป;

กุหนา วงฺกทณฺฑา จ, อุทกาจมนานิ จ.

“Rough deerskins, matted hair and tooth-grime, mantras, vows and observances, asceticism, deceit, crooked staffs, and washing with water;

‘‘วณฺณา เอเต พฺราหฺมณานํ, กตา กิญฺจิกฺขภาวนา;

จิตฺตญฺจ สุสมาหิตํ, วิปฺปสนฺนมนาวิลํ;

อขิลํ สพฺพภูเตสุ, โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยา’’ติ.

“These are the outward signs of brahmins, done for the increase of trivial gain. But a mind well-composed, clear and untroubled, without harshness towards all beings—that is the path to the attainment of Brahmā.”

อถ โข เต มาณวกา กุปิตา อนตฺตมนา เยน โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘ยคฺเฆ! ภวํ ชาเนยฺย, สมโณ มหากจฺจาโน พฺราหฺมณานํ มนฺเต เอกํเสน อปวทติ, ปฏิกฺโกสตี’’ติ? เอวํ วุตฺเต, โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ กุปิโต อโหสิ อนตฺตมโน. อถ โข โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ปน เมตํ ปติรูปํ โยหํ อญฺญทตฺถุ มาณวกานํเยว สุตฺวา สมณํ มหากจฺจานํ อกฺโกเสยฺยํ ปริภาเสยฺยํ. ยํนูนาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

Then those young students, angry and displeased, approached the brahmin Lohicca. Having approached, they said to him: “Indeed, venerable sir, you should know that the ascetic Mahākaccāna utterly disparages and rejects the brahmins’ mantras!” When this was said, the brahmin Lohicca became angry and displeased. Then this occurred to the brahmin Lohicca: “It is not proper for me to insult or revile the ascetic Mahākaccāna merely on the word of these young students. What if I were to approach and question him myself?”

อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหากจฺจาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ [Pg.336] อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘อาคมํสุ นุ ขฺวิธ, โภ กจฺจาน, อมฺหากํ สมฺพหุลา อนฺเตวาสิกา กฏฺฐหารกา มาณวกา’’ติ? ‘‘อาคมํสุ ขฺวิธ เต, พฺราหฺมณ, สมฺพหุลา อนฺเตวาสิกา กฏฺฐหารกา มาณวกา’’ติ. ‘‘อหุ ปน โภโต กจฺจานสฺส เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘อหุ โข เม, พฺราหฺมณ, เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน โภโต กจฺจานสฺส เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘เอวํ โข เม, พฺราหฺมณ, เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป –

Then the brahmin Lohicca, together with those young men, approached the Venerable Mahākaccāna. Having approached, he exchanged polite greetings with the Venerable Mahākaccāna. Having exchanged courteous and memorable talk, he sat down to one side. Sitting to one side, the brahmin Lohicca said to the Venerable Mahākaccāna: “Venerable Kaccāna, did our many resident pupils, the wood-gatherers, come here?” “Indeed, brahmin, your many resident pupils, the wood-gatherers, came here.” “And did the Venerable Kaccāna have any conversation with those young men?” “I did have some conversation with those young men, brahmin.” “And in what way was the conversation that the Venerable Kaccāna had with those young men?” “Brahmin, the conversation I had with those young men was in this way:

‘‘สีลุตฺตมา ปุพฺพตรา อเหสุํ,เต พฺราหฺมณา เย ปุราณํ สรนฺติ;

…เป…;

อขิลํ สพฺพภูเตสุ,โส มคฺโค พฺรหฺมปตฺติยา’’ติ.

“The brahmins of former times were foremost in virtue, those who remember the ancient tradition... Gentleness towards all beings—that is the path to attaining the state of Brahmā.”

‘‘เอวํ โข เม, พฺราหฺมณ, เตหิ มาณวเกหิ สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป’’ติ.

“Brahmin, this is the way the conversation I had with those young men went.”

‘‘‘อคุตฺตทฺวาโร’ติ ภวํ กจฺจาโน อาห. กิตฺตาวตา นุ โข, โภ กจฺจาน, อคุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺโจ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, ปริตฺตเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป จ ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, ปริตฺตเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ, อคุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ. ‘‘อจฺฉริยํ, โภ กจฺจาน; อพฺภุตํ, โภ กจฺจาน! ยาวญฺจิทํ โภตา กจฺจาเนน อคุตฺตทฺวาโรว สมาโน อคุตฺตทฺวาโรติ อกฺขาโต.

“‘One with unguarded doors’—so says the Venerable Kaccāna. But in what way, Venerable Kaccāna, is one with unguarded doors?” “Here, brahmin, a certain person, having seen a form with the eye, is infatuated with an agreeable form and feels aversion toward a disagreeable form. He dwells with unestablished mindfulness and with a limited mind, and he does not understand as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen cease without remainder. Having heard a sound with the ear… having smelled an odor with the nose… having tasted a flavor with the tongue… having felt a tangible object with the body… having cognized a mental object with the mind, he is infatuated with an agreeable mental object and feels aversion toward a disagreeable mental object. He dwells with unestablished mindfulness and with a limited mind, and he does not understand as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen cease without remainder. In this way, brahmin, one is with unguarded doors.” “Wonderful, Venerable Kaccāna! Marvelous, Venerable Kaccāna! How exceedingly well has the Venerable Kaccāna declared one who is truly unguarded at the doors to be ‘one with unguarded doors’!”

‘‘‘คุตฺตทฺวาโร’ติ [Pg.337] ภวํ กจฺจาโน อาห. กิตฺตาวตา นุ โข, โภ กจฺจาน, คุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, อปฺปมาณเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ, อปฺปมาณเจตโส ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ, คุตฺตทฺวาโร โหตี’’ติ.

“‘One with guarded doors’—so says the Venerable Kaccāna. But in what way, Venerable Kaccāna, is one with guarded doors?” “Here, brahmin, a bhikkhu, having seen a form with the eye, is not infatuated with an agreeable form, nor does he feel aversion toward a disagreeable form. He dwells with established mindfulness and with a boundless mind, and he understands as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen for him cease without remainder. Having heard a sound with the ear… having smelled an odor with the nose… having tasted a flavor with the tongue… having felt a tangible object with the body… having cognized a mental object with the mind, he is not infatuated with an agreeable mental object, nor does he feel aversion toward a disagreeable mental object. He dwells with established mindfulness and with a boundless mind, and he understands as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen for him cease without remainder. In this way, brahmin, one is with guarded doors.”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ กจฺจาน; อพฺภุตํ, โภ กจฺจาน! ยาวญฺจิทํ โภตา กจฺจาเนน คุตฺตทฺวาโรว สมาโน คุตฺตทฺวาโรติ อกฺขาโต. อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน; อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน! เสยฺยถาปิ, โภ กจฺจาน, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ โภตา กจฺจาเนน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ กจฺจาน, ตํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ กจฺจาโน ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. ยถา จ ภวํ กจฺจาโน มกฺกรกเต อุปาสกกุลานิ อุปสงฺกมติ; เอวเมว โลหิจฺจกุลํ อุปสงฺกมตุ. ตตฺถ เย มาณวกา วา มาณวิกา วา ภวนฺตํ กจฺจานํ อภิวาเทสฺสนฺติ ปจฺจุฏฺฐิสฺสนฺติ อาสนํ วา อุทกํ วา ทสฺสนฺติ, เตสํ ตํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. นวมํ.

“Wonderful, Venerable Kaccāna! Marvelous, Venerable Kaccāna! How exceedingly well has the Venerable Kaccāna declared one who is truly guarded at the doors to be ‘one with guarded doors’! Excellent, Venerable Kaccāna! Excellent, Venerable Kaccāna! Just as, Venerable Kaccāna, one might set upright what has been overturned, or reveal what has been hidden, or show the path to one who is lost, or hold up a lamp in the darkness so that those with eyes may see forms—so too has the Dhamma been made clear in many ways by the Venerable Kaccāna. I, Venerable Kaccāna, go for refuge to that Blessed One, to the Dhamma, and to the Saṅgha of bhikkhus. May the Venerable Kaccāna remember me as a lay follower who has gone for refuge from this day forth for as long as life lasts. And just as the Venerable Kaccāna visits the families of lay followers in Makkarakaṭa, so too may he visit the family of Lohicca. There, whatever young men or young women pay homage to the Venerable Kaccāna, rise to greet him, or offer him a seat or water, that will be for their long-term welfare and happiness.”

๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตํ

10. The Verahaccāni Sutta

๑๓๓. เอกํ สมยํ อายสฺมา อุทายี กามณฺฑายํ วิหรติ โตเทยฺยสฺส พฺราหฺมณสฺส อมฺพวเน. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา อนฺเตวาสี มาณวโก เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อุทายินา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ตํ มาณวกํ [Pg.338] อายสฺมา อุทายี ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ. อถ โข โส มาณวโก อายสฺมตา อุทายินา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิโต สมาทปิโต สมุตฺเตชิโต สมฺปหํสิโต อุฏฺฐายาสนา เยน เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เวรหจฺจานิโคตฺตํ พฺราหฺมณึ เอตทโวจ – ‘‘ยคฺเฆ, โภติ, ชาเนยฺยาสิ ! สมโณ อุทายี ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตี’’ติ.

133. On one occasion, the Venerable Udāyī was dwelling at Kāmaṇḍā, in the mango grove of the brahmin Todeyya. Then a young student of the brahmin woman of the Verahaccāni clan approached the Venerable Udāyī. Having approached, he exchanged greetings with the Venerable Udāyī. When their courteous and memorable talk was concluded, he sat down to one side. As he was sitting to one side, the Venerable Udāyī instructed, urged, roused, and gladdened that young student with a Dhamma talk. Then that young student, having been instructed, urged, roused, and gladdened by the Venerable Udāyī with a Dhamma talk, rose from his seat and approached the brahmin woman of the Verahaccāni clan. Having approached, he said to the brahmin woman of the Verahaccāni clan: “If you please, madam, you should know! The recluse Udāyī teaches the Dhamma—good in the beginning, good in the middle, good in the end, with its meaning and phrasing; and he reveals the holy life, entirely complete and pure.”

‘‘เตน หิ ตฺวํ, มาณวก, มม วจเนน สมณํ อุทายึ นิมนฺเตหิ สฺวาตนาย ภตฺเตนา’’ติ. ‘‘เอวํ โภตี’’ติ โข โส มาณวโก เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ กิร, ภวํ, อุทายิ, อมฺหากํ อาจริยภริยาย เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสิ โข อายสฺมา อุทายี ตุณฺหีภาเวน. อถ โข อายสฺมา อุทายี ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปาทุกา อาโรหิตฺวา อุจฺเจ อาสเน นิสีทิตฺวา สีสํ โอคุณฺฐิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘ภณ, สมณ, ธมฺม’’นฺติ. ‘‘ภวิสฺสติ, ภคินิ, สมโย’’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมิ.

“Then, young man, in my name invite the recluse Udāyī for tomorrow’s meal.” “Yes, madam,” that young man replied, and having assented to the brahmin woman of the Verahaccāni clan, he approached the Venerable Udāyī. Having approached, he said to the Venerable Udāyī: “Venerable Udāyī, may you please consent to a meal tomorrow from our teacher’s wife, the brahmin woman of the Verahaccāni clan.” The Venerable Udāyī consented by remaining silent. Then, when that night had passed, the Venerable Udāyī, having dressed in the morning, took his bowl and robe and went to the residence of the brahmin woman of the Verahaccāni clan. Having approached, he sat down on the prepared seat. Then the brahmin woman of the Verahaccāni clan, with her own hands, served and satisfied the Venerable Udāyī with fine hard and soft food until he indicated he was content. Then, knowing that the Venerable Udāyī had finished eating and had removed his hand from the bowl, the brahmin woman of the Verahaccāni clan, putting on her sandals, sitting on a high seat, and covering her head, said to the Venerable Udāyī: “Speak the Dhamma, recluse.” “There will be a time for that, sister,” he said, and rising from his seat, he departed.

ทุติยมฺปิ โข โส มาณวโก เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อุทายินา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ตํ มาณวกํ อายสฺมา อุทายี ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ. ทุติยมฺปิ โข โส มาณวโก อายสฺมตา อุทายินา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิโต สมาทปิโต สมุตฺเตชิโต สมฺปหํสิโต อุฏฺฐายาสนา เยน เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา [Pg.339] เวรหจฺจานิโคตฺตํ พฺราหฺมณึ เอตทโวจ – ‘‘ยคฺเฆ, โภติ, ชาเนยฺยาสิ! สมโณ อุทายี ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตี’’ติ.

For a second time, that young student approached the Venerable Udāyī. Having approached, he exchanged greetings with the Venerable Udāyī. When their courteous and memorable talk was concluded, he sat down to one side. As he was sitting to one side, the Venerable Udāyī instructed, urged, roused, and gladdened that young student with a Dhamma talk. For a second time, that young student, having been instructed, urged, roused, and gladdened by the Venerable Udāyī with a Dhamma talk, rose from his seat and approached the brahmin woman of the Verahaccāni clan. Having approached, he said to the brahmin woman of the Verahaccāni clan: “If you please, madam, you should know! The recluse Udāyī teaches the Dhamma—good in the beginning, good in the middle, good in the end, with its meaning and phrasing; and he reveals the holy life, entirely complete and pure.”

‘‘เอวเมวํ ปน ตฺวํ, มาณวก, สมณสฺส อุทายิสฺส วณฺณํ ภาสสิ. สมโณ ปนุทายี ‘ภณ, สมณ, ธมฺม’นฺติ วุตฺโต สมาโน ‘ภวิสฺสติ, ภคินิ, สมโย’ติ วตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกนฺโต’’ติ. ‘‘ตถา หิ ปน ตฺวํ, โภติ, ปาทุกา อาโรหิตฺวา อุจฺเจ อาสเน นิสีทิตฺวา สีสํ โอคุณฺฐิตฺวา เอตทโวจ – ‘ภณ, สมณ, ธมฺม’นฺติ. ธมฺมครุโน หิ เต ภวนฺโต ธมฺมคารวา’’ติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, มาณวก, มม วจเนน สมณํ อุทายึ นิมนฺเตหิ สฺวาตนาย ภตฺเตนา’’ติ. ‘‘เอวํ, โภตี’’ติ โข โส มาณวโก เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ กิร ภวํ อุทายี อมฺหากํ อาจริยภริยาย เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสิ โข อายสฺมา อุทายี ตุณฺหีภาเวน.

“Yet, young man, you praise the recluse Udāyī in this way. But when I told the recluse Udāyī, ‘Speak the Dhamma, recluse,’ he said, ‘There will be a time for that, sister,’ and then rose from his seat and departed.” “That is because you, madam, had put on sandals, sat on a high seat, covered your head, and then said, ‘Speak the Dhamma, recluse.’ For those venerable ones hold the Dhamma as their teacher and are respectful towards the Dhamma.” “Then, young man, in my name invite the recluse Udāyī for tomorrow’s meal.” “Yes, madam,” that young man replied, and having assented to the brahmin woman of the Verahaccāni clan, he approached the Venerable Udāyī. Having approached, he said to the Venerable Udāyī: “Venerable Udāyī, may you please consent to a meal tomorrow from our teacher’s wife, the brahmin woman of the Verahaccāni clan.” The Venerable Udāyī consented by remaining silent.

อถ โข อายสฺมา อุทายี ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน เวรหจฺจานิโคตฺตาย พฺราหฺมณิยา นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ ปาทุกา โอโรหิตฺวา นีเจ อาสเน นิสีทิตฺวา สีสํ วิวริตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘กิสฺมึ นุ โข, ภนฺเต, สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, กิสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ?

Then, when that night had passed, the Venerable Udāyī, having dressed in the morning, took his bowl and robe and went to the residence of the brahmin woman of the Verahaccāni clan. Having approached, he sat down on the prepared seat. Then the brahmin woman of the Verahaccāni clan, with her own hands, served and satisfied the Venerable Udāyī with fine hard and soft food until he indicated he was content. When the Venerable Udāyī had finished eating and had removed his hand from the bowl, the brahmin woman of the Verahaccāni clan, having taken off her sandals, sat on a low seat, uncovered her head, and said to the Venerable Udāyī: “Venerable sir, when what exists do the arahants designate pleasure and pain, and when what does not exist do the arahants not designate pleasure and pain?”

‘‘จกฺขุสฺมึ โข, ภคินิ, สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, จกฺขุสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺติ…เป… ชิวฺหาย สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, ชิวฺหาย อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺติ…เป…. มนสฺมึ สติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ ปญฺญเปนฺติ, มนสฺมึ อสติ อรหนฺโต สุขทุกฺขํ น ปญฺญเปนฺตี’’ติ.

“Sister, when the eye exists, arahants designate pleasure and pain; when the eye does not exist, arahants do not designate pleasure and pain… When the tongue exists, arahants designate pleasure and pain; when the tongue does not exist, arahants do not designate pleasure and pain… When the mind exists, arahants designate pleasure and pain; when the mind does not exist, arahants do not designate pleasure and pain.”

เอวํ วุตฺเต, เวรหจฺจานิโคตฺตา พฺราหฺมณี อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต; อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย[Pg.340], ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ อยฺเยน อุทายินา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, อยฺย อุทายิ, ตํ ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสิกํ มํ อยฺโย อุทายี ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ทสมํ.

When this was said, the brahmin woman of the Verahaccāni clan said to the Venerable Udāyī: “Excellent, venerable sir! Excellent, venerable sir! Just as, venerable sir, one might set upright what was overturned, or reveal what was hidden, or show the path to one who is lost, or hold up an oil lamp in the darkness so that those with eyes might see forms—in the very same way, the Dhamma has been made clear in many ways by the noble Udāyī. I go for refuge to that Blessed One, to the Dhamma, and to the Bhikkhu Saṅgha. May the noble Udāyī remember me as a female lay follower who has gone for refuge from this day forth for as long as life lasts.” The Tenth.

คหปติวคฺโค เตรสโม.

The Householder Chapter, the thirteenth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of it:

เวสาลี วชฺชิ นาฬนฺทา, ภารทฺวาช โสโณ จ โฆสิโต;

หาลิทฺทิโก นกุลปิตา, โลหิจฺโจ เวรหจฺจานีติ.

Vesālī, Vajjī, Nāḷandā, Bhāradvāja, Soṇa, and Ghosita; Hāliddika, Nakulapitā, Lohicca, and Verahaccāni.

๑๔. เทวทหวคฺโค

14. The Devadaha Chapter

๑. เทวทหสุตฺตํ

1. The Discourse at Devadaha

๑๓๔. เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ เทวทหํ นาม สกฺยานํ นิคโม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สพฺเพสํเยว ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ, น จ ปนาหํ, ภิกฺขเว, สพฺเพสํเยว ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ นาปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ. เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อรหนฺโต ขีณาสวา วุสิตวนฺโต กตกรณียา โอหิตภารา อนุปฺปตฺตสทตฺถา ปริกฺขีณภวสํโยชนา สมฺมทญฺญา วิมุตฺตา, เตสาหํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ นาปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? กตํ เตสํ อปฺปมาเทน, อภพฺพา เต ปมชฺชิตุํ. เย จ โข เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู เสกฺขา อปฺปตฺตมานสา อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ ปตฺถยมานา วิหรนฺติ, เตสาหํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา มโนรมาปิ, อมโนรมาปิ. ตฺยาสฺส ผุสฺส ผุสฺส จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. เจตโส อปริยาทานา อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทผลํ [Pg.341] สมฺปสฺสมาโน เตสํ ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามิ…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มโนรมาปิ อมโนรมาปิ. ตฺยาสฺส ผุสฺส ผุสฺส จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ. เจตโส อปริยาทานา อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทผลํ สมฺปสฺสมาโน เตสํ ภิกฺขูนํ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อปฺปมาเทน กรณียนฺติ วทามี’’ติ. ปฐมํ.

134. On one occasion the Blessed One was dwelling among the Sakyans in a town of the Sakyans named Devadaha. There, the Blessed One addressed the bhikkhus: “Bhikkhus, I do not say for all bhikkhus whatsoever that there is something to be done with heedfulness in regard to the six bases for contact. Nor, bhikkhus, do I say for all bhikkhus whatsoever that they should act with heedlessness in regard to the six bases for contact. Bhikkhus, as to those bhikkhus who are arahants, whose taints are destroyed, who have lived the holy life, done what was to be done, laid down the burden, attained their own goal, utterly destroyed the fetters of existence, and are liberated through perfect, final knowledge—for those bhikkhus, I do not say that there is something to be done with heedfulness in regard to the six bases for contact. For what reason? It has been done by them with heedfulness; they are incapable of being heedless. But, bhikkhus, as to those bhikkhus who are trainees, who have not attained the goal of their minds, who dwell aspiring for the unsurpassed security from bondage—for those bhikkhus, I say that there is something to be done with heedfulness in regard to the six bases for contact. For what reason? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye that are pleasing and also unpleasing. Those forms, having repeatedly made contact, do not persist in taking over his mind. Because his mind is not taken over, his energy is aroused and unflagging, his mindfulness is established and unconfused, his body is tranquil and undisturbed, and his mind is concentrated and one-pointed. Seeing this fruit of heedfulness, bhikkhus, I say that for those bhikkhus there is something to be done with heedfulness in regard to the six bases for contact… There are, bhikkhus, mental phenomena cognizable by the mind that are pleasing and also unpleasing. Those phenomena, having repeatedly made contact, do not persist in taking over his mind. Because his mind is not taken over, his energy is aroused and unflagging, his mindfulness is established and unconfused, his body is tranquil and undisturbed, and his mind is concentrated and one-pointed. Seeing this fruit of heedfulness, bhikkhus, I say that for those bhikkhus there is something to be done with heedfulness in regard to the six bases for contact.” The First.

๒. ขณสุตฺตํ

2. The Discourse on the Opportunity

๑๓๕. ‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉผสฺสายตนิกา นาม นิรยา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อนิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อิฏฺฐรูปํ; อกนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน กนฺตรูปํ; อมนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน มนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ยํ กิญฺจิ ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ…เป… ยํ กิญฺจิ ชิวฺหาย รสํ สายติ…เป… ยํ กิญฺจิ กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อนิฏฺฐรูปํเยว วิชานาติ, โน อิฏฺฐรูปํ; อกนฺตรูปํเยว วิชานาติ, โน กนฺตรูปํ; อมนาปรูปํเยว วิชานาติ, โน มนาปรูปํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย. ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ อิฏฺฐรูปํเยว ปสฺสติ, โน อนิฏฺฐรูปํ; กนฺตรูปํเยว ปสฺสติ, โน อกนฺตรูปํ; มนาปรูปํเยว ปสฺสติ, โน อมนาปรูปํ…เป… ยํ กิญฺจิ ชิวฺหาย รสํ สายติ…เป… ยํ กิญฺจิ มนสา ธมฺมํ วิชานาติ อิฏฺฐรูปํเยว วิชานาติ, โน อนิฏฺฐรูปํ; กนฺตรูปํเยว วิชานาติ, โน อกนฺตรูปํ; มนาปรูปํเยว วิชานาติ, โน อมนาปรูปํ. ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติ. ทุติยํ.

135. “A gain for you, bhikkhus! A great gain for you, bhikkhus! You have obtained the opportunity for the practice of the holy life. I have seen, bhikkhus, the hells of the six bases for contact. There, whatever form one sees with the eye, one sees only an undesirable form, not a desirable one; one sees only an unlovely form, not a lovely one; one sees only an unappealing form, not an appealing one. Whatever sound one hears with the ear… whatever odor one smells with the nose… whatever taste one savors with the tongue… whatever tangible object one feels with the body… whatever mental object one cognizes with the mind, one cognizes only an undesirable mental object, not a desirable one; one cognizes only an unlovely mental object, not a lovely one; one cognizes only an unappealing mental object, not an appealing one. A gain for you, bhikkhus! A great gain for you, bhikkhus! You have obtained the opportunity for the practice of the holy life. I have seen, bhikkhus, the heavens of the six bases for contact. There, whatever form one sees with the eye, one sees only a desirable form, not an undesirable one; one sees only a lovely form, not an unlovely one; one sees only an appealing form, not an unappealing one… whatever taste one savors with the tongue… whatever mental object one cognizes with the mind, one cognizes only a desirable mental object, not an undesirable one; one cognizes only a lovely mental object, not an unlovely one; one cognizes only an appealing mental object, not an unappealing one. A gain for you, bhikkhus! A great gain for you, bhikkhus! You have obtained the opportunity for the practice of the holy life.” The Second.

๓. ปฐมรูปารามสุตฺตํ

3. The First Discourse on Delighting in Forms

๑๓๖. ‘‘รูปารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา รูปรตา รูปสมฺมุทิตา. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. สทฺทารามา, ภิกฺขเว[Pg.342], เทวมนุสฺสา สทฺทรตา สทฺทสมฺมุทิตา. สทฺทวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. คนฺธารามา… รสารามา… โผฏฺฐพฺพารามา… ธมฺมารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา ธมฺมรตา ธมฺมสมฺมุทิตา. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. ตถาคโต จ โข, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวํ จ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น รูปาราโม น รูปรโต น รูปสมฺมุทิโต. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรติ. สทฺทานํ… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานํ… ธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น ธมฺมาราโม, น ธมฺมรโต, น ธมฺมสมฺมุทิโต. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรติ’’. อิทมโวจ ภควา. อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

136. “Bhikkhus, devas and humans delight in forms, are fond of forms, and rejoice in forms. With the change, fading away, and cessation of forms, bhikkhus, devas and humans dwell in suffering. Bhikkhus, devas and humans delight in sounds, are fond of sounds, and rejoice in sounds. With the change, fading away, and cessation of sounds, bhikkhus, devas and humans dwell in suffering. They delight in odors... tastes... tangible objects... Bhikkhus, devas and humans delight in mental objects, are fond of mental objects, and rejoice in mental objects. With the change, fading away, and cessation of mental objects, bhikkhus, devas and humans dwell in suffering. But, bhikkhus, the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, having understood as they truly are the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to forms, does not delight in forms, is not fond of forms, and does not rejoice in forms. With the change, fading away, and cessation of forms, bhikkhus, the Tathāgata dwells in happiness. Having understood as they truly are the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to sounds... odors... tastes... tangible objects... mental objects, he does not delight in mental objects, is not fond of mental objects, and does not rejoice in mental objects. With the change, fading away, and cessation of mental objects, bhikkhus, the Tathāgata dwells in happiness.” The Blessed One said this. Having said this, the Well-Farer, the Teacher, further said this:

‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, ผสฺสา ธมฺมา จ เกวลา;

อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา จ, ยาวตตฺถีติ วุจฺจติ.

“Forms, sounds, tastes, odors, tangible objects, and mental objects—all of them, desirable, lovely, and appealing—are spoken of only to the extent that they exist.

‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, เอเต โว สุขสมฺมตา;

ยตฺถ เจเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ เตสํ ทุกฺขสมฺมตํ.

For the world with its devas, these are considered happiness; but where these cease, that is considered suffering by them.

‘‘สุขํ ทิฏฺฐมริเยภิ, สกฺกายสฺส นิโรธนํ;

ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตํ.

The cessation of embodiment is seen as happiness by the noble ones; this is contrary to the view of the entire world.

‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต;

ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ, ตทริยา สุขโต วิทู.

What others call happiness, that the noble ones call suffering; what others call suffering, that the noble ones know as happiness.

‘‘ปสฺส ธมฺมํ ทุราชานํ, สมฺมูฬฺเหตฺถ อวิทฺทสุ;

นิวุตานํ ตโม โหติ, อนฺธกาโร อปสฺสตํ.

Behold this Dhamma, so difficult to understand; herein the unwise are bewildered. For those who are veiled it is darkness, pitch darkness for those who do not see.

‘‘สตญฺจ วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิ;

สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคฺคา ธมฺมสฺส อโกวิทา.

But for the virtuous it is open, a light for those who see. Though it is near, those unskilled in the Dhamma do not understand it.

‘‘ภวราคปเรเตภิ, ภวราคานุสารีภิ ;

มารเธยฺยานุปนฺเนหิ, นายํ ธมฺโม สุสมฺพุโธ.

This Dhamma is not well understood by those overcome by the passion for existence, who follow the passion for existence, and who have fallen into Māra’s domain.

‘‘โก [Pg.343] นุ อญฺญตฺร มริเยภิ, ปทํ สมฺพุทฺธุมรหติ;

ยํ ปทํ สมฺมทญฺญาย, ปรินิพฺพนฺติ อนาสวา’’ติ. ตติยํ;

Who else but the noble ones is capable of awakening to that state? Having rightly understood that state, the taintless attain final Nibbāna.” The Third.

๔. ทุติยรูปารามสุตฺตํ

4. The Second Discourse on Delighting in Forms

๑๓๗. ‘‘รูปารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา รูปรตา รูปสมฺมุทิตา. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. สทฺทารามา… คนฺธารามา… รสารามา … โผฏฺฐพฺพารามา… ธมฺมารามา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา ธมฺมรตา ธมฺมสมฺมุทิตา. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา ทุกฺขา, ภิกฺขเว, เทวมนุสฺสา วิหรนฺติ. ตถาคโต จ, ภิกฺขเว, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ รูปานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น รูปาราโม น รูปรโต น รูปสมฺมุทิโต. รูปวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรติ. สทฺทานํ… คนฺธานํ… รสานํ… โผฏฺฐพฺพานํ… ธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา น ธมฺมาราโม น ธมฺมรโต น ธมฺมสมฺมุทิโต. ธมฺมวิปริณามวิราคนิโรธา สุโข, ภิกฺขเว, ตถาคโต วิหรตี’’ติ. จตุตฺถํ.

137. “Bhikkhus, devas and humans delight in forms, are fond of forms, and rejoice in forms. With the change, fading away, and cessation of forms, bhikkhus, devas and humans dwell in suffering. They delight in sounds… odors… tastes… tangible objects… Bhikkhus, devas and humans delight in mental objects, are fond of mental objects, and rejoice in mental objects. With the change, fading away, and cessation of mental objects, bhikkhus, devas and humans dwell in suffering. And the Tathāgata, bhikkhus, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, having understood as they truly are the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to forms, does not delight in forms, is not fond of forms, and does not rejoice in forms. With the change, fading away, and cessation of forms, bhikkhus, the Tathāgata dwells in happiness. Having understood as they truly are the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to sounds… odors… tastes… tangible objects… mental objects, he does not delight in mental objects, is not fond of mental objects, and does not rejoice in mental objects. With the change, fading away, and cessation of mental objects, bhikkhus, the Tathāgata dwells in happiness.” The Fourth.

๕. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตํ

5. The First Discourse on What Is Not Yours

๑๓๘. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… มโน น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ ตํ ชโน หเรยฺย วา ฑเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย, อปิ นุ ตุมฺหากํ เอวมสฺส – ‘อมฺเห ชโน หรติ วา ฑหติ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรตี’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วา อตฺตนิยํ วา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุ น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา น ตุมฺหากํ; ตํ ปชหถ. สา โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ…เป… มโน น ตุมฺหากํ[Pg.344]; ตํ ปชหถ. โส โว ปหีโน หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ. ปญฺจมํ.

138. “Bhikkhus, abandon what is not yours. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness. And what, bhikkhus, is not yours? The eye, bhikkhus, is not yours; abandon it. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness… The tongue is not yours; abandon it. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness… The mind is not yours; abandon it. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness. Just as, bhikkhus, if people were to carry away, burn, or do with as they please the grass, sticks, branches, and leaves in this Jeta's Grove, would you think, ‘People are carrying us away, burning us, or doing with us as they please’?” “No, venerable sir.” “For what reason?” “Because, venerable sir, that is neither our self nor what belongs to our self.” “In the same way, bhikkhus, the eye is not yours; abandon it. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness… The tongue is not yours; abandon it. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness… The mind is not yours; abandon it. That, being abandoned, will be for your welfare and happiness.” The fifth.

๖. ทุติยนตุมฺหากํสุตฺตํ

6. The Second Discourse on What Is Not Yours

๑๓๙. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ. ตํ โว ปหีนํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสติ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ? รูปา, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยํ อิมสฺมึ เชตวเน…เป… เอวเมว โข, ภิกฺขเว, รูปา น ตุมฺหากํ; เต ปชหถ. เต โว ปหีนา หิตาย สุขาย ภวิสฺสนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

139. “Bhikkhus, whatever is not yours, abandon it. When you have abandoned it, that will lead to your welfare and happiness. And what, bhikkhus, is not yours? Forms, bhikkhus, are not yours; abandon them. When you have abandoned them, they will lead to your welfare and happiness. Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are not yours; abandon them. When you have abandoned them, they will lead to your welfare and happiness. Just as, bhikkhus, whatever grass, sticks, branches, and leaves are in this Jeta's Grove… so too, bhikkhus, forms are not yours; abandon them. When you have abandoned them, they will lead to your welfare and happiness.” Sixth.

๗. อชฺฌตฺตานิจฺจเหตุสุตฺตํ

7. The Discourse on the Cause of Internal Impermanence

๑๔๐. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตํ, ภิกฺขเว, จกฺขุ กุโต นิจฺจํ ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาย อุปฺปาทาย โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ชิวฺหา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสติ…เป… มโน อนิจฺโจ. โยปิ, ภิกฺขเว, เหตุ โยปิ ปจฺจโย มนสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูโต, ภิกฺขเว, มโน กุโต นิจฺโจ ภวิสฺสติ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

140. “The eye, bhikkhus, is impermanent. Whatever cause and condition there is for the arising of the eye, that too is impermanent. The eye, bhikkhus, having arisen from what is impermanent, how could it be permanent? … The tongue is impermanent. Whatever cause and condition there is for the arising of the tongue, that too is impermanent. The tongue, bhikkhus, having arisen from what is impermanent, how could it be permanent? … The mind is impermanent. Whatever cause and condition there is for the arising of the mind, that too is impermanent. The mind, bhikkhus, having arisen from what is impermanent, how could it be permanent? Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye… becomes disenchanted with the tongue… becomes disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’” Seventh.

๘. อชฺฌตฺตทุกฺขเหตุสุตฺตํ

8. The Discourse on the Cause of Internal Suffering

๑๔๑. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตํ, ภิกฺขเว, จกฺขุ กุโต สุขํ ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาย อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ชิวฺหา กุโต สุขา ภวิสฺสติ…เป… มโน ทุกฺโข. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มนสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูโต, ภิกฺขเว, มโน กุโต สุโข ภวิสฺสติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

141. “The eye, bhikkhus, is suffering. Whatever cause and condition there is for the arising of the eye, that too is suffering. The eye, bhikkhus, having arisen from suffering, how could it be pleasant? … The tongue is suffering. Whatever cause and condition there is for the arising of the tongue, that too is suffering. The tongue, bhikkhus, having arisen from suffering, how could it be pleasant? … The mind is suffering. Whatever cause and condition there is for the arising of the mind, that too is suffering. The mind, bhikkhus, having arisen from suffering, how could it be pleasant? Seeing thus… he understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’” Eighth.

๙. อชฺฌตฺตานตฺตเหตุสุตฺตํ

9. The Discourse on the Cause of Internal Not-self

๑๔๒. ‘‘จกฺขุํ[Pg.345], ภิกฺขเว, อนตฺตา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย จกฺขุสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตํ, ภิกฺขเว, จกฺขุ กุโต อตฺตา ภวิสฺสติ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย ชิวฺหาย อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ชิวฺหา กุโต อตฺตา ภวิสฺสติ…เป… มโน อนตฺตา. โยปิ เหตุ โยปิ ปจฺจโย มนสฺส อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูโต, ภิกฺขเว, มโน กุโต อตฺตา ภวิสฺสติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. นวมํ.

142. “Bhikkhus, the eye is not-self. Whatever cause and condition there is for the arising of the eye, that too is not-self. Bhikkhus, the eye having arisen from what is not-self, how could it be self? … The tongue is not-self. Whatever cause and condition there is for the arising of the tongue, that too is not-self. Bhikkhus, the tongue having arisen from what is not-self, how could it be self? … The mind is not-self. Whatever cause and condition there is for the arising of the mind, that too is not-self. Bhikkhus, the mind having arisen from what is not-self, how could it be self? Seeing thus… he understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ ” Ninth.

๑๐. พาหิรานิจฺจเหตุสุตฺตํ

10. The Discourse on the External Cause of Impermanence

๑๔๓. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย รูปานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตา, ภิกฺขเว, รูปา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสนฺติ! สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ธมฺมานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนิจฺโจ. อนิจฺจสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสนฺติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทสมํ.

143. “Bhikkhus, forms are impermanent. Whatever cause and condition there is for the arising of forms, that too is impermanent. Bhikkhus, forms having arisen from what is impermanent, how could they be permanent? Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are impermanent. Whatever cause and condition there is for the arising of mental objects, that too is impermanent. Bhikkhus, mental objects having arisen from what is impermanent, how could they be permanent? Seeing thus… he understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ ” Tenth.

๑๑. พาหิรทุกฺขเหตุสุตฺตํ

11. The Discourse on the External Cause of Suffering

๑๔๔. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย รูปานํ อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตา, ภิกฺขเว, รูปา กุโต สุขา ภวิสฺสนฺติ! สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ธมฺมานํ อุปฺปาทาย, โสปิ ทุกฺโข. ทุกฺขสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุโต สุขา ภวิสฺสนฺติ! เอวํ ปสฺสํ…เป… ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. เอกาทสมํ.

144. “Bhikkhus, forms are suffering. Whatever cause and condition there is for the arising of forms, that too is suffering. Bhikkhus, forms having arisen from suffering, how could they be pleasant? Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are suffering. Whatever cause and condition there is for the arising of mental objects, that too is suffering. Bhikkhus, mental objects having arisen from suffering, how could they be pleasant? Seeing thus… he understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ ” Eleventh.

๑๒. พาหิรานตฺตเหตุสุตฺตํ

12. The Discourse on the External Cause of Not-Self

๑๔๕. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย รูปานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตา, ภิกฺขเว, รูปา กุโต อตฺตา ภวิสฺสนฺติ! สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา. โยปิ เหตุ, โยปิ ปจฺจโย ธมฺมานํ อุปฺปาทาย, โสปิ อนตฺตา. อนตฺตสมฺภูตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา [Pg.346] กุโต อตฺตา ภวิสฺสนฺติ! เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, สทฺเทสุปิ… คนฺเธสุปิ… รเสสุปิ… โผฏฺฐพฺเพสุปิ… ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

145. “Bhikkhus, forms are not-self. Whatever cause and condition there is for the arising of forms, that too is not-self. Bhikkhus, forms having arisen from what is not-self, how could they be self? Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are not-self. Whatever cause and condition there is for the arising of mental objects, that too is not-self. Bhikkhus, mental objects having arisen from what is not-self, how could they be self? Seeing thus, Bhikkhus, an instructed noble disciple becomes disenchanted with forms, with sounds, with odors, with tastes, with tangibles, and with mental objects. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’ ” Twelfth.

เทวทหวคฺโค จุทฺทสโม.

The Devadaha Chapter, the fourteenth, is concluded.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of that chapter:

เทวทโห ขโณ รูปา, ทฺเว นตุมฺหากเมว จ;

เหตุนาปิ ตโย วุตฺตา, ทุเว อชฺฌตฺตพาหิราติ.

Devadaha, Khaṇa, Saṃgayha, and Agayha; the two suttas Palāsina and Na Tumhākaṃ; three are taught with a cause, and two as internal and external.

๑๕. นวปุราณวคฺโค

15. The Chapter on the New and the Old

๑. กมฺมนิโรธสุตฺตํ

1. The Discourse on the Cessation of Kamma

๑๔๖. ‘‘นวปุราณานิ, ภิกฺขเว, กมฺมานิ เทเสสฺสามิ กมฺมนิโรธํ กมฺมนิโรธคามินิญฺจ ปฏิปทํ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามีติ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมํ อภิสงฺขตํ อภิสญฺเจตยิตํ เวทนิยํ ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา ปุราณกมฺมา อภิสงฺขตา อภิสญฺเจตยิตา เวทนิยา ทฏฺฐพฺพา…เป… มโน ปุราณกมฺโม อภิสงฺขโต อภิสญฺเจตยิโต เวทนิโย ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุราณกมฺมํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นวกมฺมํ? ยํ โข, ภิกฺขเว, เอตรหิ กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นวกมฺมํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรโธ? โย โข, ภิกฺขเว, กายกมฺมวจีกมฺมมโนกมฺมสฺส นิโรธา วิมุตฺตึ ผุสติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรโธ. กตมา จ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ มยา ปุราณกมฺมํ, เทสิตํ [Pg.347] นวกมฺมํ, เทสิโต กมฺมนิโรโธ, เทสิตา กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา. ยํ โข, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉาวิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. ปฐมํ.

146. “Bhikkhus, I will teach you new and old kamma, the cessation of kamma, and the practice leading to the cessation of kamma. Listen to that, attend to it well; I will speak. And what, bhikkhus, is old kamma? The eye, bhikkhus, should be seen as old kamma, as formed, as willed, as to be experienced. … The tongue should be seen as old kamma, as formed, as willed, as to be experienced. … The mind should be seen as old kamma, as formed, as willed, as to be experienced. This, bhikkhus, is called old kamma. And what, bhikkhus, is new kamma? Whatever kamma one now performs by body, speech, or mind—this, bhikkhus, is called new kamma. And what, bhikkhus, is the cessation of kamma? When, bhikkhus, one attains liberation through the cessation of bodily kamma, verbal kamma, and mental kamma, this is called the cessation of kamma. And what, bhikkhus, is the practice leading to the cessation of kamma? It is this Noble Eightfold Path, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, bhikkhus, is called the practice leading to the cessation of kamma. Thus, bhikkhus, old kamma has been taught by me, new kamma has been taught, the cessation of kamma has been taught, and the practice leading to the cessation of kamma has been taught. Whatever should be done by a teacher for his disciples, seeking their welfare and out of compassion for them, that has been done by me for you. Here, bhikkhus, are the roots of trees; here are empty dwellings. Meditate, bhikkhus, do not be heedless; do not be regretful later. This is our instruction to you.” First.

๒. อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตํ

2. The Discourse on Impermanence Conducive to Nibbāna

๑๔๗. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, รูปา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ปสฺสติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, รสา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ…เป… มโน อนิจฺโจติ ปสฺสติ, ธมฺมา อนิจฺจาติ ปสฺสติ, มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ทุติยํ.

147. “Bhikkhus, I will teach you the practice conducive to Nibbāna. Listen to it… And what, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna? Here, bhikkhus, a bhikkhu sees the eye as impermanent, forms as impermanent, eye-consciousness as impermanent, eye-contact as impermanent. Whatever feeling arises conditioned by eye-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as impermanent. … He sees the tongue as impermanent, tastes as impermanent, tongue-consciousness as impermanent, tongue-contact as impermanent. Whatever feeling arises conditioned by tongue-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as impermanent. … He sees the mind as impermanent, mental objects as impermanent, mind-consciousness as impermanent, mind-contact as impermanent. Whatever feeling arises conditioned by mind-contact—pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as impermanent. This, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna.” Second.

๓. ทุกฺขนิพฺพานสปฺปายสุตฺตํ

3. The Discourse on Suffering Conducive to Nibbāna

๑๔๘. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, จกฺขุํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ, รูปา ทุกฺขาติ ปสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ, จกฺขุสมฺผสฺโส ทุกฺโขติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขาติ ปสฺสติ…เป… มโน ทุกฺโขติ ปสฺสติ, ธมฺมา ทุกฺขาติ ปสฺสติ, มโนวิญฺญาณํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ, มโนสมฺผสฺโส ทุกฺโขติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ [Pg.348] ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ตติยํ.

148. “Bhikkhus, I will teach you the practice conducive to Nibbāna. Listen to it... And what, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna? Here, bhikkhus, a bhikkhu sees the eye as suffering, he sees forms as suffering, he sees eye-consciousness as suffering, he sees eye-contact as suffering. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as suffering... He sees the tongue as suffering... He sees the mind as suffering, he sees mental objects as suffering, he sees mind-consciousness as suffering, he sees mind-contact as suffering. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as suffering. This, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna.” Third.

๔. อนตฺตนิพฺพานสปฺปายสุตฺตํ

4. The Discourse on Not-Self Conducive to Nibbāna

๑๔๙. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ อนตฺตาติ ปสฺสติ, รูปา อนตฺตาติ ปสฺสติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนตฺตาติ ปสฺสติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนตฺตาติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตาติ ปสฺสติ…เป… มโน อนตฺตาติ ปสฺสติ, ธมฺมา อนตฺตาติ ปสฺสติ, มโนวิญฺญาณํ อนตฺตาติ ปสฺสติ, มโนสมฺผสฺโส อนตฺตาติ ปสฺสติ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตาติ ปสฺสติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. จตุตฺถํ.

149. “Bhikkhus, I will teach you the practice conducive to Nibbāna. Listen to it... And what, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna? Here, bhikkhus, a bhikkhu sees the eye as not-self, he sees forms as not-self, he sees eye-consciousness as not-self, he sees eye-contact as not-self. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as not-self... He sees the mind as not-self, he sees mental objects as not-self, he sees mind-consciousness as not-self, he sees mind-contact as not-self. And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too he sees as not-self. This, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna.” Fourth.

๕. นิพฺพานสปฺปายปฏิปทาสุตฺตํ

5. The Discourse on the Practice Conducive to Nibbāna

๑๕๐. ‘‘นิพฺพานสปฺปายํ โว, ภิกฺขเว, ปฏิปทํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ…เป… กตมา จ สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา? ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

150. “Bhikkhus, I will teach you the practice conducive to Nibbāna. Listen to it... And what, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna? What do you think, bhikkhus, is the eye permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“Now, that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“It is suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“Now, that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed, it is not, venerable sir.”

‘‘รูปา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?

“Are forms permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจา, ภนฺเต’’…เป….

“Impermanent, venerable sir.”…pe…

‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ… จกฺขุสมฺผสฺโส…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Is eye-consciousness… eye-contact…pe… and whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—is that too permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“Now, that which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“It is suffering, venerable sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“Now, that which is impermanent, suffering, and subject to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed, it is not, venerable sir.”

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อยํ โข สา, ภิกฺขเว, นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา’’ติ. ปญฺจมํ.

“Seeing thus, bhikkhus, the instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact…pe… and with whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—with that too he becomes disenchanted. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated…pe… He understands: ‘…there is nothing further for this state of being.’ This, bhikkhus, is that practice conducive to Nibbāna.” The fifth.

๖. อนฺเตวาสิกสุตฺตํ

6. The Discourse on the Resident Pupil

๑๕๑. ‘‘อนนฺเตวาสิกมิทํ[Pg.349], ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ อนาจริยกํ. สนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ. อนนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรติ. กถญฺจ, ภิกฺขุ, สนฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ น ผาสุ วิหรติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส อนฺโต วสนฺติ, อนฺตสฺส วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ สมุทาจรนฺติ, สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

151. “Bhikkhus, this holy life is lived without a resident pupil, without a teacher. A bhikkhu, bhikkhus, who has a resident pupil and a teacher dwells in suffering, not at ease. A bhikkhu, bhikkhus, who is without a resident pupil and without a teacher dwells happily, at ease. And how, bhikkhus, does a bhikkhu who has a resident pupil and a teacher dwell in suffering, not at ease? Here, bhikkhus, when a bhikkhu sees a form with the eye, evil, unwholesome states—thoughts that rush, conducive to fetters—arise. They dwell within him; because evil, unwholesome states dwell within him, he is therefore called ‘one with a resident pupil.’ They assail him; because evil, unwholesome states assail him, he is therefore called ‘one with a teacher.’…pe…

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส อนฺโต วสนฺติ, อนฺตสฺส วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ สมุทาจรนฺติ, สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

“Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has tasted a flavor with the tongue, evil, unwholesome states—thoughts that rush, conducive to fetters—arise. They dwell within him; because evil, unwholesome states dwell within him, he is therefore called ‘one with a resident pupil.’ They assail him; because evil, unwholesome states assail him, he is therefore called ‘one with a teacher.’…pe…

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส อนฺโต วสนฺติ, อนฺตสฺส วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ สมุทาจรนฺติ, สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา สาจริยโกติ วุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สนฺเตวาสิโก สาจริยโก ทุกฺขํ, น ผาสุ วิหรติ.

“Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has cognized a mental object with the mind, evil, unwholesome states—thoughts that rush, conducive to fetters—arise. They dwell within him; because evil, unwholesome states dwell within him, he is therefore called ‘one with a resident pupil.’ They assail him; because evil, unwholesome states assail him, he is therefore called ‘one with a teacher.’ Thus, bhikkhus, a bhikkhu who has a resident pupil and a teacher dwells in suffering, not at ease.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนนฺเตวาสิโก อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส น อนฺโต วสนฺติ, นาสฺส อนฺโต วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ น สมุทาจรนฺติ, น สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

“And how, bhikkhus, does a bhikkhu who is without a resident pupil and without a teacher dwell happily, at ease? Here, bhikkhus, when a bhikkhu sees a form with the eye, evil, unwholesome states—thoughts that rush, conducive to fetters—do not arise. They do not dwell within him; because evil, unwholesome states do not dwell within him, he is therefore called ‘one without a resident pupil.’ They do not assail him; because evil, unwholesome states do not assail him, he is therefore called ‘one without a teacher.’…pe…

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา น อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส น อนฺโต วสนฺติ, นาสฺส [Pg.350] อนฺโต วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ น สมุทาจรนฺติ, น สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนาจริยโกติ วุจฺจติ…เป….

“Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has tasted a flavor with the tongue, evil, unwholesome states—thoughts that rush, conducive to fetters—do not arise. They do not dwell within him; because evil, unwholesome states do not dwell within him, he is therefore called ‘one without a resident pupil.’ They do not assail him; because evil, unwholesome states do not assail him, he is therefore called ‘one without a teacher.’…pe…

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา. ตฺยาสฺส น อนฺโต วสนฺติ, นาสฺส อนฺโต วสนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนนฺเตวาสิโกติ วุจฺจติ. เต นํ น สมุทาจรนฺติ, น สมุทาจรนฺติ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ. ตสฺมา อนาจริยโกติ วุจฺจติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนนฺเตวาสิโก อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรติ. อนนฺเตวาสิกมิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. อนาจริยกํ สนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สาจริยโก ทุกฺขํ, น ผาสุ วิหรติ. อนนฺเตวาสิโก, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนาจริยโก สุขํ ผาสุ วิหรตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“Furthermore, bhikkhus, when a bhikkhu has cognized a mental object with the mind, evil, unwholesome states—thoughts that rush, conducive to fetters—do not arise. They do not dwell within him; because evil, unwholesome states do not dwell within him, he is therefore called ‘one without a resident pupil.’ They do not assail him; because evil, unwholesome states do not assail him, he is therefore called ‘one without a teacher.’ Thus, bhikkhus, a bhikkhu who is without a resident pupil and without a teacher dwells happily, at ease. This holy life, bhikkhus, is lived without a resident pupil and without a teacher. A bhikkhu, bhikkhus, who has a resident pupil and a teacher dwells in suffering, not at ease. A bhikkhu, bhikkhus, who is without a resident pupil and without a teacher dwells happily, at ease.” The sixth.

๗. กิมตฺถิยพฺรหฺมจริยสุตฺตํ

7. The Discourse on the Purpose of the Holy Life

๑๕๒. ‘‘สเจ โว, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กิมตฺถิยํ, อาวุโส, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ – ‘ทุกฺขสฺส โข, อาวุโส, ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. สเจ ปน โว, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตมํ ปนาวุโส, ทุกฺขํ, ยสฺส ปริญฺญาย สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ? เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถ –

152. “Bhikkhus, if wanderers of other sects should ask you: ‘For what purpose, friends, is the holy life lived under the ascetic Gotama?’—being asked thus, bhikkhus, you should answer those wanderers of other sects thus: ‘For the full understanding of suffering, friends, the holy life is lived under the Blessed One.’ If then, bhikkhus, wanderers of other sects should ask you: ‘But what, friends, is that suffering for the full understanding of which the holy life is lived under the ascetic Gotama?’—being asked thus, bhikkhus, you should answer those wanderers of other sects thus:

‘‘จกฺขุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. รูปา ทุกฺขา; เตสํ ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. จกฺขุสมฺผสฺโส ทุกฺโข; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา… มโน ทุกฺโข; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ. อิทํ โข, อาวุโส[Pg.351], ทุกฺขํ; ยสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’ติ. เอวํ ปุฏฺฐา ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ พฺยากเรยฺยาถา’’ติ. สตฺตมํ.

‘Friends, the eye is suffering; for its full understanding the holy life is lived under the Blessed One. Forms are suffering; for their full understanding the holy life is lived under the Blessed One. Eye-consciousness is suffering; for its full understanding the holy life is lived under the Blessed One. Eye-contact is suffering; for its full understanding the holy life is lived under the Blessed One. Whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering; for its full understanding the holy life is lived under the Blessed One. … The tongue is suffering … the mind is suffering; for its full understanding the holy life is lived under the Blessed One. … Whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering; for its full understanding the holy life is lived under the Blessed One. This, friends, is the suffering for the full understanding of which the holy life is lived under the Blessed One.’ Being asked thus, bhikkhus, you should answer those wanderers of other sects in this way.”

๘. อตฺถินุโขปริยายสุตฺตํ

8. The Discourse on Whether There Is a Method

๑๕๓. ‘‘อตฺถิ นุ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากเรยฺย – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ ? ‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา, ภควํเนตฺติกา ภควํปฏิสรณา. สาธุ วต, ภนฺเต, ภควนฺตํเยว ปฏิภาตุ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ. ภควโต สุตฺวา ภิกฺขู ธาเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภิกฺขเว, สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากเรยฺย – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ.

153. “Is there, bhikkhus, a method, relying on which a bhikkhu—apart from faith, apart from inclination, apart from oral tradition, apart from reasoning about appearances, apart from acceptance of a view after consideration—might declare final knowledge: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being, I know’?” “Venerable sir, our teachings have the Blessed One as their root, the Blessed One as their guide, the Blessed One as their recourse. It would be good if the Blessed One himself would illuminate the meaning of this statement. Having heard it from the Blessed One, the bhikkhus will remember it.” “Then listen, bhikkhus, and pay close attention. I will speak.” “Yes, venerable sir,” the bhikkhus replied. The Blessed One said: “There is, bhikkhus, a method, relying on which a bhikkhu—apart from faith, apart from inclination, apart from oral tradition, apart from reasoning about appearances, apart from acceptance of a view after consideration—might declare final knowledge: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being, I know’.”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปริยาโย, ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย…เป… อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานามี’ติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. ยํ ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. อปิ นุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธาย วา เวทิตพฺพา, รุจิยา วา เวทิตพฺพา, อนุสฺสเวน วา เวทิตพฺพา, อาการปริวิตกฺเกน วา เวทิตพฺพา, ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ[Pg.352], ภนฺเต’’. ‘‘นนุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย ทิสฺวา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อยํ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ…เป….

“And what, bhikkhus, is that method, relying on which a bhikkhu—apart from faith… apart from acceptance of a view after consideration—declares final knowledge: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being, I know’? Here, bhikkhus, a bhikkhu, having seen a form with the eye, if there is internal lust, hatred, and delusion, knows: ‘There is internal lust, hatred, and delusion in me.’ If there is no internal lust, hatred, and delusion, he knows: ‘There is no internal lust, hatred, and delusion in me.’ That a bhikkhu, bhikkhus, having seen a form with the eye, knows ‘There is internal lust, hatred, and delusion in me’ when it is present, and knows ‘There is no internal lust, hatred, and delusion in me’ when it is absent—should these matters be known through faith? Should they be known through inclination? Should they be known through oral tradition? Should they be known through reasoning about appearances? Should they be known through acceptance of a view after consideration?” “No, venerable sir.” “Bhikkhus, should these matters not be known by seeing them with wisdom?” “Yes, venerable sir.” “This, bhikkhus, is the method, relying on which a bhikkhu—apart from faith, apart from inclination, apart from oral tradition, apart from reasoning about appearances, apart from acceptance of a view after consideration—declares final knowledge: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being, I know’.”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ…เป… ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. ยํ ตํ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อปิ นุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธาย วา เวทิตพฺพา, รุจิยา วา เวทิตพฺพา, อนุสฺสเวน วา เวทิตพฺพา, อาการปริวิตกฺเกน วา เวทิตพฺพา, ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘นนุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย ทิสฺวา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ …เป….

“Furthermore, monks, a monk, having tasted a flavor with the tongue, knows of the existing internal… lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is internal lust, hatred, and delusion in me’; or he knows of the non-existent internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is no internal lust, hatred, and delusion in me.’ Monks, that which he knows—having tasted a flavor with the tongue, he knows of the existing internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is internal lust, hatred, and delusion in me,’ or he knows of the non-existent internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is no internal lust, hatred, and delusion in me’—should these things, monks, be known through faith, through inclination, through oral tradition, through reasoned contemplation, or through the acceptance of a view after consideration?” “Certainly not, venerable sir.” “Monks, should not these things be known by seeing them with wisdom?” “Indeed, venerable sir.” “This, monks, is the way by which a monk—apart from faith, apart from inclination, apart from oral tradition, apart from reasoned contemplation, and apart from the acceptance of a view after consideration—declares final knowledge: ‘I know that birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, and there is nothing further for this state of being.’”… and so on…

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ. ยํ ตํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมหํ, นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโหติ ปชานาติ; อปิ นุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธาย วา เวทิตพฺพา, รุจิยา วา เวทิตพฺพา, อนุสฺสเวน วา เวทิตพฺพา, อาการปริวิตกฺเกน วา เวทิตพฺพา, ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา วา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘นนุเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ปญฺญาย ทิสฺวา เวทิตพฺพา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม ภิกฺขุ [Pg.353] อญฺญตฺเรว สทฺธาย, อญฺญตฺร รุจิยา, อญฺญตฺร อนุสฺสวา, อญฺญตฺร อาการปริวิตกฺกา, อญฺญตฺร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา อญฺญํ พฺยากโรติ – ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานามี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Furthermore, monks, a monk, having cognized a mental object with the mind, knows of the existing internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is internal lust, hatred, and delusion in me’; or he knows of the non-existent internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is no internal lust, hatred, and delusion in me.’ Monks, that which he knows—having cognized a mental object with the mind, he knows of the existing internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is internal lust, hatred, and delusion in me,’ or he knows of the non-existent internal lust, hatred, and delusion, thus: ‘There is no internal lust, hatred, and delusion in me’—should these things, monks, be known through faith, through inclination, through oral tradition, through reasoned contemplation, or through the acceptance of a view after consideration?” “Certainly not, venerable sir.” “Monks, should not these things be known by seeing them with wisdom?” “Indeed, venerable sir.” “This, monks, is the way by which a monk—apart from faith, apart from inclination, apart from oral tradition, apart from reasoned contemplation, and apart from the acceptance of a view after consideration—declares final knowledge: ‘I know that birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, and there is nothing further for this state of being.’” The eighth.

๙. อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตํ

9. 9. The Discourse on Being Endowed with Faculties

๑๕๔. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘อินฺทฺริยสมฺปนฺโน, อินฺทฺริยสมฺปนฺโน’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตี’’ติ?

154. Then a certain bhikkhu approached the Blessed One… and so on… Seated to one side, that bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable sir, it is said, ‘one endowed with faculties, one endowed with faculties.’ To what extent, venerable sir, is one endowed with faculties?”

‘‘จกฺขุนฺทฺริเย เจ, ภิกฺขุ, อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรนฺโต จกฺขุนฺทฺริเย นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหินฺทฺริเย เจ, ภิกฺขุ, อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรนฺโต ชิวฺหินฺทฺริเย นิพฺพินฺทติ…เป… มนินฺทฺริเย เจ, ภิกฺขุ, อุทยพฺพยานุปสฺสี วิหรนฺโต มนินฺทฺริเย นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ…เป… วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขุ, อินฺทฺริยสมฺปนฺโน โหตี’’ติ. นวมํ.

“Bhikkhu, if, while dwelling contemplating arising and passing away in the eye faculty, one becomes disenchanted with the eye faculty… and so on… if, while dwelling contemplating arising and passing away in the tongue faculty, one becomes disenchanted with the tongue faculty… and so on… if, while dwelling contemplating arising and passing away in the mind faculty, one becomes disenchanted with the mind faculty. Being disenchanted, one becomes dispassionate… and so on… When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ One knows: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, and there is nothing further for this state of being.’ It is to this extent, bhikkhu, that one is endowed with faculties.” The ninth.

๑๐. ธมฺมกถิกปุจฺฉสุตฺตํ

10. 10. The Discourse on the Question about the Dhamma-preacher

๑๕๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธมฺมกถิโก, ธมฺมกถิโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธมฺมกถิโก โหตี’’ติ?

155. Then a certain bhikkhu approached the Blessed One… and so on… Seated to one side, that bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable sir, it is said, ‘a Dhamma-preacher, a Dhamma-preacher.’ To what extent, venerable sir, is one a Dhamma-preacher?”

‘‘จกฺขุสฺส เจ, ภิกฺขุ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. จกฺขุสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, ‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. จกฺขุสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ, ‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย…เป… ชิวฺหาย เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย…เป… มนสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ธมฺมํ เทเสติ, ‘ธมฺมกถิโก ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. มนสฺส เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, ‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขู’ติ อลํวจนาย. มนสฺส [Pg.354] เจ, ภิกฺขุ, นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ, ‘ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต ภิกฺขู’ติ อลํวจนายา’’ติ. ทสมํ.

“Bhikkhu, if one teaches the Dhamma for disenchantment with the eye, for its dispassion, for its cessation, it is fitting to say, ‘a Dhamma-preacher bhikkhu.’ If, bhikkhu, one is practicing for disenchantment with the eye, for its dispassion, for its cessation, it is fitting to say, ‘a bhikkhu practicing in accordance with the Dhamma.’ If, bhikkhu, through disenchantment with the eye, dispassion, and cessation, one is liberated without clinging, it is fitting to say, ‘a bhikkhu who has attained Nibbāna in this very life.’ …and so on… If, bhikkhu, one teaches the Dhamma for disenchantment with the tongue, for its dispassion, for its cessation, it is fitting to say, ‘a Dhamma-preacher bhikkhu.’ …and so on… If, bhikkhu, one teaches the Dhamma for disenchantment with the mind, for its dispassion, for its cessation, it is fitting to say, ‘a Dhamma-preacher bhikkhu.’ If, bhikkhu, one is practicing for disenchantment with the mind, for its dispassion, for its cessation, it is fitting to say, ‘a bhikkhu practicing in accordance with the Dhamma.’ If, bhikkhu, through disenchantment with the mind, dispassion, and cessation, one is liberated without clinging, it is fitting to say, ‘a bhikkhu who has attained Nibbāna in this very life.’” The tenth.

นวปุราณวคฺโค ปญฺจทสโม.

The fifth chapter, the Navapurāṇavagga, is concluded.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary thereof:

กมฺมํ จตฺตาริ สปฺปายา, อนนฺเตวาสิ กิมตฺถิยา;

อตฺถิ นุ โข ปริยาโย, อินฺทฺริยกถิเกน จาติ.

Kamma, four Sappāyas, Anantevāsi, Kimatthiya; Atthi Nu Kho Pariyāyo, Indriya, and with the Kathika.

สฬายตนวคฺเค ตติยปณฺณาสโก สมตฺโต.

The Third Fifty in the Chapter on the Six Sense Bases is completed.

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

The chapter summary thereof:

โยคกฺเขมิ จ โลโก จ, คหปติ เทวทเหน จ;

นวปุราเณน ปณฺณาโส, ตติโย เตน วุจฺจตีติ.

Yogakkhema and Loka, Gahapati and Devadaha; with Navapurāṇa, it is therefore called the Third Fifty.

๑๖. นนฺทิกฺขยวคฺโค

16. The Chapter on the Destruction of Delight

๑. อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

1. The Discourse on the Internal Destruction of Delight

๑๕๖. ‘‘อนิจฺจํเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ…เป… อนิจฺจํเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชิวฺหํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา…เป… จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ…เป… อนิจฺจํเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มนํ อนิจฺจนฺติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ปฐมํ.

156. “Bhikkhus, a bhikkhu sees the eye, which is indeed impermanent, as ‘impermanent’; that is his right view. Seeing rightly, he becomes disenchanted. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated. … Bhikkhus, a bhikkhu sees the tongue, which is indeed impermanent, as ‘impermanent’; that is his right view. Seeing rightly, he becomes disenchanted. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion… the mind is said to be well liberated. … Bhikkhus, a bhikkhu sees the mind, which is indeed impermanent, as ‘impermanent’; that is his right view. Seeing rightly, he becomes disenchanted. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated.” First.

๒. พาหิรนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

2. The Discourse on the Exhaustion of External Delight

๑๕๗. ‘‘อนิจฺเจเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูเป อนิจฺจาติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย[Pg.355]. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. อนิจฺเจเยว, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม อนิจฺจาติ ปสฺสติ, สาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมา ปสฺสํ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทุติยํ.

157. “Bhikkhus, a bhikkhu sees forms, which are indeed impermanent, as ‘impermanent’; that is his right view. Seeing rightly, he becomes disenchanted. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated. Bhikkhus, a bhikkhu sees sounds... odors... tastes... tactile objects... mental phenomena, which are indeed impermanent, as ‘impermanent’; that is his right view. Seeing rightly, he becomes disenchanted. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated.” Second.

๓. อชฺฌตฺตอนิจฺจนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

3. The Discourse on Internal Impermanence and the Exhaustion of Delight

๑๕๘. ‘‘จกฺขุํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; จกฺขานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. จกฺขุํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, จกฺขานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. โสตํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ… ฆานํ… ชิวฺหํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; ชิวฺหานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. ชิวฺหํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, ชิวฺหานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. กายํ… มนํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; มนานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. มนํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, มนานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ตติยํ.

158. “Bhikkhus, attend to the eye properly, and see the impermanence of the eye as it really is. Bhikkhus, a bhikkhu, attending to the eye properly and seeing its impermanence as it really is, becomes disenchanted with the eye. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated. Bhikkhus, attend to the ear properly... the nose... Bhikkhus, attend to the tongue properly, and see the impermanence of the tongue as it really is. Bhikkhus, a bhikkhu, attending to the tongue properly and seeing its impermanence as it really is, becomes disenchanted with the tongue. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated. ...the body... Bhikkhus, attend to the mind properly, and see the impermanence of the mind as it really is. Bhikkhus, a bhikkhu, attending to the mind properly and seeing its impermanence as it really is, becomes disenchanted with the mind. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated.” Third.

๔. พาหิรอนิจฺจนนฺทิกฺขยสุตฺตํ

4. The Discourse on External Impermanence and the Exhaustion of Delight

๑๕๙. ‘‘รูเป, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; รูปานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. รูเป, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, รูปานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ… ธมฺเม, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรถ; ธมฺมานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสถ. ธมฺเม, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โยนิโส มนสิกโรนฺโต, ธมฺมานิจฺจตญฺจ ยถาภูตํ สมนุปสฺสนฺโต ธมฺเมสุปิ นิพฺพินฺทติ. นนฺทิกฺขยา ราคกฺขโย; ราคกฺขยา นนฺทิกฺขโย. นนฺทิราคกฺขยา จิตฺตํ สุวิมุตฺตนฺติ วุจฺจตี’’ติ. จตุตฺถํ.

159. “Bhikkhus, attend to forms properly, and see the impermanence of forms as it really is. Bhikkhus, a bhikkhu, attending to forms properly and seeing their impermanence as it really is, becomes disenchanted with forms. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated. ...sounds... odors... tastes... tactile objects... Bhikkhus, attend to mental phenomena properly, and see the impermanence of mental phenomena as it really is. Bhikkhus, a bhikkhu, attending to mental phenomena properly and seeing their impermanence as it really is, becomes disenchanted with mental phenomena. From the exhaustion of delight, there is the exhaustion of passion; from the exhaustion of passion, there is the exhaustion of delight. Through the exhaustion of delight and passion, the mind is said to be well liberated.” Fourth.

๕. ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตํ

5. The Discourse on Concentration at Jīvaka’s Mango Grove

๑๖๐. เอกํ [Pg.356] สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ ชีวกมฺพวเน. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ…เป… ‘‘สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิตสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายติ. กิญฺจ ยถาภูตํ โอกฺขายติ? จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, รูปา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… มโน อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ธมฺมา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ. สมาธึ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สมาหิตสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายตี’’ติ. ปญฺจมํ.

160. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha in Jīvaka’s Mango Grove. There the Blessed One addressed the bhikkhus: “Bhikkhus…” … “Develop concentration, bhikkhus. For a bhikkhu who is concentrated, it is discerned as it really is. And what is discerned as it really is? ‘The eye is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Forms are impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Eye-consciousness is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Eye-contact is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent,’ is discerned as it really is… ‘The tongue is impermanent,’ is discerned as it really is… ‘The mind is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Mental phenomena are impermanent,’ is discerned as it really is… ‘Whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent,’ is discerned as it really is. Develop concentration, bhikkhus. For a bhikkhu who is concentrated, it is discerned as it really is.” Fifth.

๖. ชีวกมฺพวนปฏิสลฺลานสุตฺตํ

6. The Discourse on Seclusion at Jīvaka’s Mango Grove

๑๖๑. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ ชีวกมฺพวเน. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ…เป… ‘‘ปฏิสลฺลาเน, ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายติ. กิญฺจ ยถาภูตํ โอกฺขายติ? จกฺขุํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, รูปา อนิจฺจาติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ…เป… มโน อนิจฺโจติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ, ธมฺมา… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจนฺติ ยถาภูตํ โอกฺขายติ. ปฏิสลฺลาเน ภิกฺขเว, โยคมาปชฺชถ. ปฏิสลฺลีนสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน ยถาภูตํ โอกฺขายตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

161. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha in Jīvaka’s Mango Grove. There the Blessed One addressed the bhikkhus: … “Bhikkhus, apply yourselves to seclusion. For a bhikkhu who is in seclusion, bhikkhus, it is discerned as it really is. And what is discerned as it really is? ‘The eye is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Forms are impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Eye-consciousness is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Eye-contact is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Whatever feeling arises with eye-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent,’ is discerned as it really is… ‘The mind is impermanent,’ is discerned as it really is. ‘Mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… whatever feeling arises with mind-contact as condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent,’ is discerned as it really is. Bhikkhus, apply yourselves to seclusion. For a bhikkhu who is in seclusion, bhikkhus, it is discerned as it really is.”

๗. โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตํ

7. The Discourse on Impermanence to Koṭṭhika

๑๖๒. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา โกฏฺฐิโก ภควนฺตํ เอตทโวจ [Pg.357] – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ.

162. Then the Venerable Mahākoṭṭhika approached the Blessed One … Having sat down to one side, the Venerable Koṭṭhika said this to the Blessed One: “Venerable Sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute.”

‘‘ยํ โข, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ? จกฺขุ โข, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รสา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา อนิจฺจา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, โกฏฺฐิก, อนิจฺจํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. สตฺตมํ.

“Koṭṭhika, whatever is impermanent, in that you should abandon desire. And what, Koṭṭhika, is impermanent? The eye, Koṭṭhika, is impermanent; in that you should abandon desire. Forms are impermanent; in them you should abandon desire. Eye-consciousness is impermanent; in that you should abandon desire. Eye-contact is impermanent; in that you should abandon desire. Whatever feeling arises with eye-contact as its condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent; in that you should abandon desire… The tongue is impermanent; in that you should abandon desire. Flavors are impermanent; in them you should abandon desire. Tongue-consciousness is impermanent; in that you should abandon desire. Tongue-contact is impermanent; in that you should abandon desire. Whatever feeling arises with tongue-contact as its condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent; in that you should abandon desire… The mind is impermanent; in that you should abandon desire. Mental objects are impermanent; in them you should abandon desire. Mind-consciousness is impermanent; in that you should abandon desire. Mind-contact is impermanent; in that you should abandon desire. Whatever feeling arises with mind-contact as its condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is impermanent; in that you should abandon desire. Koṭṭhika, whatever is impermanent, in that you should abandon desire.”

๘. โกฏฺฐิกทุกฺขสุตฺตํ

8. The Discourse on Suffering to Koṭṭhika

๑๖๓. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต…เป… วิหเรยฺย’’นฺติ. ‘‘ยํ โข, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ? จกฺขุ โข, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา ทุกฺขา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุสมฺผสฺโส ทุกฺโข; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน ทุกฺโข; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา ทุกฺขา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนวิญฺญาณํ ทุกฺขํ[Pg.358]; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนสมฺผสฺโส ทุกฺโข; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขํ; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ โข, โกฏฺฐิก, ทุกฺขํ ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. อฏฺฐมํ.

163. Then the Venerable Mahākoṭṭhika… said this to the Blessed One: “Venerable Sir… I might dwell.” “Koṭṭhika, whatever is suffering, in that you should abandon desire. And what, Koṭṭhika, is suffering? The eye, Koṭṭhika, is suffering; in that you should abandon desire. Forms are suffering; in them you should abandon desire. Eye-consciousness is suffering; in that you should abandon desire. Eye-contact is suffering; in that you should abandon desire. Whatever feeling arises with eye-contact as its condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering; in that you should abandon desire… The tongue is suffering; in that you should abandon desire… The mind is suffering; in that you should abandon desire. Mental objects are suffering; in them you should abandon desire. Mind-consciousness is suffering; in that you should abandon desire. Mind-contact is suffering; in that you should abandon desire. Whatever feeling arises with mind-contact as its condition—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is suffering; in that you should abandon desire. Koṭṭhika, whatever is suffering, in that you should abandon desire.”

๙. โกฏฺฐิกอนตฺตสุตฺตํ

9. The Discourse on Not-Self to Koṭṭhika

๑๖๔. เอกมนฺตํ…เป… วิหเรยฺยนฺติ. ‘‘โย โข, โกฏฺฐิก, อนตฺตา ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โก จ, โกฏฺฐิก, อนตฺตา? จกฺขุ โข, โกฏฺฐิก, อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. รูปา อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. จกฺขุสมฺผสฺโส อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ …เป… ชิวฺหา อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ธมฺมา อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺโส… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตา; ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. โย โข, โกฏฺฐิก, อนตฺตา, ตตฺร เต ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ. นวมํ.

164. …to one side… he would dwell. “Koṭṭhika, whatever is not-self, desire for it should be abandoned by you. And what, Koṭṭhika, is not-self? The eye, Koṭṭhika, is not-self; desire for it should be abandoned by you. Forms are not-self; desire for them should be abandoned by you. Eye-consciousness is not-self; desire for it should be abandoned by you. Eye-contact is not-self; desire for it should be abandoned by you. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not-self; desire for it should be abandoned by you. … The tongue is not-self; desire for it should be abandoned by you. … The mind is not-self; desire for it should be abandoned by you. Mental objects are not-self; desire for them should be abandoned by you. Mind-consciousness… mind-contact… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that too is not-self; desire for it should be abandoned by you. Koṭṭhika, whatever is not-self, desire for it should be abandoned by you.” The Ninth.

๑๐. มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตํ

10. The Discourse on Abandoning Wrong View

๑๖๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ?

165. Then a certain bhikkhu approached the Blessed One… and, having approached, sat down to one side. Seated to one side, that bhikkhu said to the Blessed One: “Venerable sir, how for one who knows, how for one who sees, is wrong view abandoned?”

‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. รูเป อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจโต ชานโต ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ. ทสมํ.

“Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as impermanent, wrong view is abandoned. For one who knows and sees forms as impermanent, wrong view is abandoned. For one who knows and sees eye-consciousness as impermanent, wrong view is abandoned. For one who knows and sees eye-contact as impermanent, wrong view is abandoned… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as impermanent, wrong view is abandoned. Bhikkhu, it is for one who knows thus and sees thus that wrong view is abandoned.” The Tenth.

๑๑. สกฺกายทิฏฺฐิปหานสุตฺตํ

11. The Discourse on Abandoning Identity View

๑๖๖. อถ [Pg.359] โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. รูเป ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุวิญฺญาณํ ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ ทุกฺขโต ชานโต ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียติ. เอวํ โข, ภิกฺขุ, ชานโต เอวํ ปสฺสโต สกฺกายทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ. เอกาทสมํ.

166. Then a certain bhikkhu… said this: “Venerable sir, how for one who knows, how for one who sees, is identity view abandoned?” “Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as suffering, identity view is abandoned. For one who knows and sees forms as suffering, identity view is abandoned. For one who knows and sees eye-consciousness as suffering, identity view is abandoned. For one who knows and sees eye-contact as suffering, identity view is abandoned… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as suffering, identity view is abandoned. It is in this way, bhikkhu, for one who knows thus and sees thus, that identity view is abandoned.” The Eleventh.

๑๒. อตฺตานุทิฏฺฐิปหานสุตฺตํ

12. The Discourse on Abandoning Self-View

๑๖๗. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ…เป… เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, ภนฺเต, ชานโต กถํ ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ? ‘‘จกฺขุํ โข, ภิกฺขุ, อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. รูเป อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุวิญฺญาณํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. จกฺขุสมฺผสฺสํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… ชิวฺหํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ…เป… มนํ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียติ. ธมฺเม… มโนวิญฺญาณํ… มโนสมฺผสฺสํ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนตฺตโต ชานโต ปสฺสโต อตฺตานุทิฏฺฐิ ปหียตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

167. Then a certain bhikkhu… said this: “Venerable sir, how for one who knows, how for one who sees, is self-view abandoned?” “Bhikkhu, for one who knows and sees the eye as not-self, self-view is abandoned. For one who knows and sees forms as not-self, self-view is abandoned. For one who knows and sees eye-consciousness as not-self, self-view is abandoned. For one who knows and sees eye-contact as not-self, self-view is abandoned. And whatever feeling arises conditioned by eye-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as not-self, self-view is abandoned. … For one who knows and sees the tongue as not-self, self-view is abandoned. … For one who knows and sees the mind as not-self, self-view is abandoned. For one who knows and sees mental phenomena… mind-consciousness… mind-contact… And whatever feeling arises conditioned by mind-contact—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—for one who knows and sees that too as not-self, self-view is abandoned.” The Twelfth.

นนฺทิกฺขยวคฺโค โสฬสโม.

The Sixteenth Chapter on the Exhaustion of Delight.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary thereof:

นนฺทิกฺขเยน จตฺตาโร, ชีวกมฺพวเน ทุเว;

โกฏฺฐิเกน ตโย วุตฺตา, มิจฺฉา สกฺกาย อตฺตโนติ.

Four on the exhaustion of delight, two in Jīvaka's Mango Grove; with Koṭṭhika, three are spoken: Wrong View, Identity View, and Self-view.

๑๗. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค

17. The Chapter of Sixty Repetitions

๑. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตํ

1. The Discourse on Desire regarding the Internal and Impermanent

๑๖๘. ‘‘ยํ[Pg.360], ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติ.

168. “Bhikkhus, whatever is impermanent, therein you should abandon desire. And what, bhikkhus, is impermanent? The eye, bhikkhus, is impermanent; therein you should abandon desire… The tongue is impermanent; therein you should abandon desire… The mind is impermanent; therein you should abandon desire. Whatever, bhikkhus, is impermanent, therein you should abandon desire.”

๒. อชฺฌตฺตอนิจฺจราคสุตฺตํ

2. The Discourse on Lust regarding the Internal and Impermanent

๑๖๙. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ; ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

169. “Bhikkhus, whatever is impermanent, therein you should abandon lust. And what, bhikkhus, is impermanent? The eye, bhikkhus, is impermanent; therein you should abandon lust… The tongue is impermanent; therein you should abandon lust… The mind is impermanent; therein you should abandon lust. Whatever, bhikkhus, is impermanent, therein you should abandon lust.”

๓. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทราคสุตฺตํ

3. The Discourse on Desire and Lust regarding the Internal and Impermanent

๑๗๐. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ; ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนิจฺโจ; ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

170. “Bhikkhus, whatever is impermanent, therein you should abandon desire and lust. And what, bhikkhus, is impermanent? The eye, bhikkhus, is impermanent; therein you should abandon desire and lust… The tongue is impermanent; therein you should abandon desire and lust… The mind is impermanent; therein you should abandon desire and lust. Whatever, bhikkhus, is impermanent, therein you should abandon desire and lust.”

๔-๖. ทุกฺขฉนฺทาทิสุตฺตํ

4–6. The Discourse on Suffering, Desire, and So On

๑๗๑-๑๗๓. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ? จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา…เป… มโน ทุกฺโข; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

171–173. “Bhikkhus, whatever is suffering, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. And what, bhikkhus, is suffering? The eye, bhikkhus, is suffering; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust… The tongue is suffering… The mind is suffering; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Whatever, bhikkhus, is suffering, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust.”

๗-๙. อนตฺตฉนฺทาทิสุตฺตํ

7–9. The Discourse on Not-Self, Desire, and So On

๑๗๔-๑๗๖. ‘‘โย[Pg.361], ภิกฺขเว, อนตฺตา, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โก จ, ภิกฺขเว, อนตฺตา? จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ…เป… มโน อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โย, ภิกฺขเว, อนตฺตา ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

174–176. “Bhikkhus, whatever is not-self, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. And what, bhikkhus, is not-self? The eye, bhikkhus, is not-self; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust… The tongue is not-self; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust… The mind is not-self; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Whatever, bhikkhus, is not-self, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust.”

๑๐-๑๒. พาหิรานิจฺจฉนฺทาทิสุตฺตํ

10–12. The Discourse on the External, Impermanence, Desire, and So On

๑๗๗-๑๗๙. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ? รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. สทฺทา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. คนฺธา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. รสา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โผฏฺฐพฺพา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ธมฺมา อนิจฺจา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

177–179. “Bhikkhus, whatever is impermanent, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. And what, bhikkhus, is impermanent? Forms, bhikkhus, are impermanent; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Sounds are impermanent; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Odors are impermanent; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Tastes are impermanent; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Tangibles are impermanent; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Mental objects are impermanent; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Whatever, bhikkhus, is impermanent, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust.”

๑๓-๑๕. พาหิรทุกฺขฉนฺทาทิสุตฺตํ

13–15. The Discourse on the External, Suffering, Desire, and So On

๑๘๐-๑๘๒. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ? รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. ยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

180–182. “Bhikkhus, whatever is suffering, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. And what, bhikkhus, is suffering? Forms, bhikkhus, are suffering; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are suffering; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Whatever, bhikkhus, is suffering, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust.”

๑๖-๑๘. พาหิรานตฺตฉนฺทาทิสุตฺตํ

16–18. The Discourse on the External, Not-Self, Desire, and So On

๑๘๓-๑๘๕. ‘‘โย[Pg.362], ภิกฺขเว, อนตฺตา, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โก จ, ภิกฺขเว, อนตฺตา? รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา; ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ. โย, ภิกฺขเว, อนตฺตา ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ, ราโค ปหาตพฺโพ, ฉนฺทราโค ปหาตพฺโพ’’ติ.

183–185. “Bhikkhus, whatever is not-self, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. And what, bhikkhus, is not-self? Forms, bhikkhus, are not-self; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are not-self; therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust. Whatever, bhikkhus, is not-self, therein you should abandon desire, abandon lust, and abandon desire and lust.”

๑๙. อชฺฌตฺตาตีตานิจฺจสุตฺตํ

19. 19. The Discourse on Internal Past Impermanence

๑๘๖. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อตีตํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อตีตา…เป… มโน อนิจฺโจ อตีโต. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ชิวฺหายปิ นิพฺพินฺทติ…เป… มนสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ.

186. “The past eye, bhikkhus, is impermanent… the past tongue is impermanent… the past mind is impermanent. Seeing thus, bhikkhus, the learned noble disciple becomes disenchanted with the eye… becomes disenchanted with the tongue… becomes disenchanted with the mind. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. Upon liberation, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

๒๐. อชฺฌตฺตานาคตานิจฺจสุตฺตํ

20. 20. The Discourse on Internal Future Impermanence

๑๘๗. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อนาคตํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อนาคตา…เป… มโน อนิจฺโจ อนาคโต. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

187. “The future eye, bhikkhus, is impermanent… the future tongue is impermanent… the future mind is impermanent. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of being.’”

๒๑. อชฺฌตฺตปจฺจุปฺปนฺนานิจฺจสุตฺตํ

21. 21. The Discourse on Internal Present Impermanence

๑๘๘. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา ปจฺจุปฺปนฺนา…เป… มโน อนิจฺโจ ปจฺจุปฺปนฺโน. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

188. “The present eye, bhikkhus, is impermanent… the present tongue is impermanent… the present mind is impermanent. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of being.’”

๒๒-๒๔. อชฺฌตฺตาตีตาทิทุกฺขสุตฺตํ

22–24. The Discourse on Internal Past, etc., Suffering

๑๘๙-๑๙๑. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา…เป… มโน ทุกฺโข อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

189–191. “The eye, bhikkhus, whether past, future, or present, is suffering… the tongue, whether past, future, or present, is suffering… the mind, whether past, future, or present, is suffering. Seeing thus, bhikkhus… he understands: ‘There is nothing further for this state of being.’”

๒๕-๒๗. อชฺฌตฺตาตีตาทิอนตฺตสุตฺตํ

25–27. The Discourse on Internal Past, etc., Not-Self

๑๙๒-๑๙๔. ‘‘จกฺขุ[Pg.363], ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“Bhikkhus, the eye is not-self, whether past, future, or present... the tongue is not-self... the mind is not-self, whether past, future, or present. Seeing thus... he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๒๘-๓๐. พาหิราตีตาทิอนิจฺจสุตฺตํ

28-30. The Discourse on the External, Past, etc., and Impermanence

๑๙๕-๑๙๗. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“Bhikkhus, forms are impermanent, whether past, future, or present. Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are impermanent, whether past, future, or present. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๓๑-๓๓. พาหิราตีตาทิทุกฺขสุตฺตํ

31-33. The Discourse on the External, Past, etc., and Suffering

๑๙๘-๒๐๐. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“Bhikkhus, forms are suffering, whether past, future, or present. Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are suffering, whether past, future, or present. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๓๔-๓๖. พาหิราตีตาทิอนตฺตสุตฺตํ

34-36. The Discourse on the External, Past, etc., and Not-Self

๒๐๑-๒๐๓. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“Bhikkhus, forms are not-self, whether past, future, or present. Sounds… odors… tastes… tangibles… mental objects are not-self, whether past, future, or present. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๓๗. อชฺฌตฺตาตีตยทนิจฺจสุตฺตํ

37. 37. The Discourse on the Internal and Past: What is Impermanent

๒๐๔. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อตีตํ. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อตีตา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… มโน อนิจฺโจ อตีโต. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

204. “Bhikkhus, the past eye is impermanent. What is impermanent is suffering. What is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The past tongue is impermanent… What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The past mind is impermanent… What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๓๘. อชฺฌตฺตานาคตยทนิจฺจสุตฺตํ

38. 38. The Discourse on the Internal and Future: What is Impermanent

๒๐๕. ‘‘จกฺขุ[Pg.364], ภิกฺขเว, อนิจฺจํ อนาคตํ. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา อนาคตา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… มโน อนิจฺโจ อนาคโต. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

205. “Bhikkhus, the future eye is impermanent. What is impermanent is suffering. What is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The future tongue is impermanent… What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The future mind is impermanent… What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ Seeing thus, Bhikkhus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๓๙. อชฺฌตฺตปจฺจุปฺปนฺนยทนิจฺจสุตฺตํ

39. 39. The Discourse on the Internal and Present: What is Impermanent

๒๐๖. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… มโน อนิจฺโจ ปจฺจุปฺปนฺโน. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

206. “Bhikkhus, the present eye is impermanent. What is impermanent is suffering. What is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The present tongue is impermanent… What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The present mind is impermanent… What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๔๐-๔๒. อชฺฌตฺตาตีตาทิยํทุกฺขสุตฺตํ

40-42. The Discourse on the Internal, Past, etc.: What is Suffering

๒๐๗-๒๐๙. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา…เป… มโน ทุกฺโข อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“Bhikkhus, the eye is suffering, whether past, future, or present. What is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The tongue is suffering… … The mind is suffering, whether past, future, or present. What is suffering is not-self. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๔๓-๔๕. อชฺฌตฺตาตีตาทิยทนตฺตสุตฺตํ

43-45. The Discourse on the Internal, Past, etc.: What is Not-Self

๒๑๐-๒๑๒. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ [Pg.365] ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ…เป… ชิวฺหา อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา อตีโต อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“Bhikkhus, the eye is not-self, whether past, future, or present. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ … The tongue is not-self… … The mind is not-self, whether past, future, or present. What is not-self should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, I am not this, this is not my self.’ Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state.’”

๔๖-๔๘. พาหิราตีตาทิยทนิจฺจสุตฺตํ

46-48. The Discourse on the External, Past, etc.: What is Impermanent

๒๑๓-๒๑๕. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา. ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

Bhikkhus, visual objects that are past, future, or present are impermanent. Whatever is impermanent, that is suffering. Whatever is suffering, that is not-self. Whatever is not-self, that should be seen as it truly is with right wisdom thus: “This is not mine, this I am not, this is not my self.” Sounds... smells... tastes... tactile objects... mental objects that are past, future, or present are impermanent. Whatever is impermanent, that is suffering. Whatever is suffering, that is not-self. Whatever is not-self, that should be seen as it truly is with right wisdom thus: “This is not mine, this I am not, this is not my self.” Seeing thus... and so on... he understands that there is nothing further for this state of existence.

๔๙-๕๑. พาหิราตีตาทิยํทุกฺขสุตฺตํ

49-51. The Discourse on the External, Past, etc., as Suffering.

๒๑๖-๒๑๘. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

Bhikkhus, visual objects that are past, future, or present are suffering. Whatever is suffering, that is not-self. Whatever is not-self, that should be seen as it truly is with right wisdom thus: “This is not mine, this I am not, this is not my self.” Sounds... smells... tastes... tactile objects... mental objects that are past, future, or present are suffering. Whatever is suffering, that is not-self. Whatever is not-self, that should be seen as it truly is with right wisdom thus: “This is not mine, this I am not, this is not my self.” Seeing thus... and so on... he understands that there is nothing further for this state of existence.

๕๒-๕๔. พาหิราตีตาทิยทนตฺตสุตฺตํ

52-54. The Discourse on the External, Past, etc., as Not-self.

๒๑๙-๒๒๑. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา อตีตา อนาคตา ปจฺจุปฺปนฺนา. ยทนตฺตา, ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

Bhikkhus, visual objects that are past, future, or present are not-self. Whatever is not-self, that should be seen as it truly is with right wisdom thus: “This is not mine, this I am not, this is not my self.” Sounds... smells... tastes... tactile objects... mental objects that are past, future, or present are not-self. Whatever is not-self, that should be seen as it truly is with right wisdom thus: “This is not mine, this I am not, this is not my self.” Seeing thus... and so on... he understands that there is nothing further for this state of existence.

๕๕. อชฺฌตฺตายตนอนิจฺจสุตฺตํ

55. The Discourse on the Impermanence of the Internal Sense Bases

๒๒๒. ‘‘จกฺขุ[Pg.366], ภิกฺขเว, อนิจฺจํ…เป… ชิวฺหา อนิจฺจา…เป… มโน อนิจฺโจ. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

222. Bhikkhus, the eye is impermanent... and so on... the tongue is impermanent... and so on... the mind is impermanent. Seeing thus... and so on... he understands that there is nothing further for this state of existence.

๕๖. อชฺฌตฺตายตนทุกฺขสุตฺตํ

56. The Discourse on the Suffering of the Internal Sense Bases

๒๒๓. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหา ทุกฺขา…เป… มโน ทุกฺโข. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

223. Bhikkhus, the eye is suffering… the tongue is suffering… the mind is suffering. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of existence.’”

๕๗. อชฺฌตฺตายตนอนตฺตสุตฺตํ

57. The Discourse on the Not-Self of the Internal Sense Bases

๒๒๔. ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, อนตฺตา…เป… ชิวฺหา อนตฺตา…เป… มโน อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

224. Bhikkhus, the eye is not-self… the tongue is not-self… the mind is not-self. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of existence.’”

๕๘. พาหิรายตนอนิจฺจสุตฺตํ

58. The Discourse on the Impermanence of the External Sense Bases

๒๒๕. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนิจฺจา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนิจฺจา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

225. Bhikkhus, forms are impermanent. Sounds… smells… tastes… tactile objects… mental phenomena are impermanent. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of existence.’”

๕๙. พาหิรายตนทุกฺขสุตฺตํ

59. The Discourse on the Suffering of the External Sense Bases

๒๒๖. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, ทุกฺขา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา ทุกฺขา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

226. Bhikkhus, forms are suffering. Sounds… smells… tastes… tactile objects… mental phenomena are suffering. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of existence.’”

๖๐. พาหิรายตนอนตฺตสุตฺตํ

60. The Discourse on the Not-Self of the External Sense Bases

๒๒๗. ‘‘รูปา, ภิกฺขเว, อนตฺตา. สทฺทา… คนฺธา… รสา… โผฏฺฐพฺพา… ธมฺมา อนตฺตา. เอวํ ปสฺสํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

227. Bhikkhus, forms are not-self. Sounds… smells… tastes… tactile objects… mental phenomena are not-self. Seeing thus… he understands: ‘There is nothing further for this state of existence.’”

สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค สตฺตรสโม.

The Seventeenth Chapter, the Section of Sixty Abbreviated Texts, is concluded.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary:

ฉนฺเทนฏฺฐารส โหนฺติ, อตีเตน จ ทฺเว นว;

ยทนิจฺจาฏฺฐารส วุตฺตา, ตโย อชฺฌตฺตพาหิรา;

เปยฺยาโล สฏฺฐิโก วุตฺโต, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนาติ.

Eighteen with desire, and two nines with the past; eighteen are spoken of as ‘what is impermanent,’ and three as internal and external. The abbreviated section of sixty was spoken by the Buddha, the Kinsman of the Sun.

สุตฺตนฺตานิ สฏฺฐิ.

There are sixty discourses.

๑๘. สมุทฺทวคฺโค

18. The Chapter on the Ocean

๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตํ

1. The First Discourse on the Ocean

๒๒๘. ‘‘‘สมุทฺโท[Pg.367], สมุทฺโท’ติ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ. เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. มหา เอโส, ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท; ตสฺส รูปมโย เวโค. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ จกฺขุสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคาหํ สรกฺขสํ; ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท; ตสฺส รสมโย เวโค. โย ตํ รสมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ ชิวฺหาสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคาหํ สรกฺขสํ; ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ…เป… มโน, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท; ตสฺส ธมฺมมโย เวโค. โย ตํ ธมฺมมยํ เวคํ สหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ มโนสมุทฺทํ สอูมึ สาวฏฺฏํ สคาหํ สรกฺขสํ; ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ. อิทมโวจ…เป… สตฺถา –

228. “Bhikkhus, the uninstructed worldling says, ‘The ocean, the ocean.’ But in the discipline of the noble one, that is not the ocean. That, bhikkhus, is a great mass of water, a great watery expanse. The eye, bhikkhus, is the ocean for a person; its current is made of forms. Whoever can withstand that current made of forms is said, bhikkhus, to have crossed over the ocean of the eye with its waves, whirlpools, crocodiles, and demons. Having crossed over and gone to the other shore, he stands on high ground, a brahmin… The tongue, bhikkhus, is the ocean for a person; its current is made of tastes. Whoever can withstand that current made of tastes is said, bhikkhus, to have crossed over the ocean of the tongue with its waves, whirlpools, crocodiles, and demons. Having crossed over and gone to the other shore, he stands on high ground, a brahmin… The mind, bhikkhus, is the ocean for a person; its current is made of mental phenomena. Whoever can withstand that current made of mental phenomena is said, bhikkhus, to have crossed over the ocean of the mind with its waves, whirlpools, crocodiles, and demons. Having crossed over and gone to the other shore, he stands on high ground, a brahmin.” The Teacher spoke these words.

‘‘โย อิมํ สมุทฺทํ สคาหํ สรกฺขสํ,สอูมึ สาวฏฺฏํ สภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ;

ส เวทคู วุสิตพฺรหฺมจริโย,โลกนฺตคู ปารคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ปฐมํ;

“Whoever has crossed this ocean—with its crocodiles and demons, with its waves, whirlpools, and dangers, so difficult to cross; that one who has attained wisdom, who has lived the holy life, who has gone to the end of the world, is called ‘one who has gone to the other shore.’”

๒. ทุติยสมุทฺทสุตฺตํ

2. The Second Discourse on the Ocean

๒๒๙. ‘‘สมุทฺโท, สมุทฺโท’ติ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ภาสติ. เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. มหา เอโส, ภิกฺขเว, อุทกราสิ มหาอุทกณฺณโว. สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. เอตฺถายํ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา เยภุยฺเยน สมุนฺนา ตนฺตากุลกชาตา กุลคณฺฐิกชาตา มุญฺชปพฺพชภูตา, อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ…เป….

229. “Bhikkhus, the uninstructed worldling says, ‘The ocean, the ocean.’ But that, bhikkhus, is not the ocean in the discipline of the noble one. That, bhikkhus, is a great mass of water, a great expanse of water. There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye that are desirable, pleasing, gladdening, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. This, bhikkhus, is called the ocean in the discipline of the noble one. Herein, this world with its devas, Māra, and Brahmā, this generation with its ascetics and brahmins, its devas and humans, is for the most part submerged, has become like a tangled skein, has become like a knotted ball, has become like muñja and babbaja grass, and does not transcend the state of loss, the bad destination, the downfall, saṃsāra.

‘‘สนฺติ[Pg.368], ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท. เอตฺถายํ สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา เยภุยฺเยน สมุนฺนา ตนฺตากุลกชาตา กุลคณฺฐิกชาตา มุญฺชปพฺพชภูตา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตตี’’ติ.

“Bhikkhus, there are tastes cognizable by the tongue… Bhikkhus, there are mental phenomena cognizable by the mind that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. This, bhikkhus, is called the ocean in the discipline of the noble one. Herein, this world with its devas, Māra, and Brahmā, this generation with its ascetics and brahmins, its devas and humans, is for the most part submerged, has become like a tangled skein, like a knotted ball of thread, has become like muñja and babbaja grass, and does not transcend the plane of misery, the bad destination, the downfall, saṃsāra.”

‘‘ยสฺส ราโค จ โทโส จ, อวิชฺชา จ วิราชิตา;

โส อิมํ สมุทฺทํ สคาหํ สรกฺขสํ, สอูมิภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตริ.

“One for whom lust, hatred, and ignorance have been dispelled; he has crossed over this ocean, with its grasping creatures and demons, with its waves and dangers, so difficult to cross.”

‘‘สงฺคาติโค มจฺจุชโห นิรุปธิ, ปหาสิ ทุกฺขํ อปุนพฺภวาย;

อตฺถงฺคโต โส น ปุเนติ, อโมหยี, มจฺจุราชนฺติ พฺรูมี’’ติ. ทุติยํ;

“Having gone beyond attachment, having abandoned death, without acquisitions, having abandoned suffering for the sake of no-further-becoming; he who has gone to his setting does not come again; he has bewildered the King of Death, thus I declare.”

๓. พาฬิสิโกปมสุตฺตํ

3. The Simile of the Fisherman

๒๓๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, พาฬิสิโก อามิสคตพฬิสํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย. ตเมนํ อญฺญตโร อามิสจกฺขุ มจฺโฉ คิเลยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, มจฺโฉ คิลิตพฬิโส พาฬิสิกสฺส อนยํ อาปนฺโน พฺยสนํ อาปนฺโน ยถากามกรณีโย พาฬิสิกสฺส.

230. “Suppose, bhikkhus, a fisherman were to cast a baited hook into a deep lake. A certain fish with an eye for bait would swallow it. Thus, bhikkhus, that fish, having swallowed the hook, would have met with misfortune, would have met with disaster, and would be subject to the fisherman’s will.”

เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ฉยิเม พฬิสา โลกสฺมึ อนยาย สตฺตานํ วธาย ปาณินํ. กตเม ฉ? สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ, ภิกฺขุ, อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส, มารสฺส อนยํ อาปนฺโน พฺยสนํ อาปนฺโน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป… สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป….

“So too, bhikkhus, these six hooks exist in the world for the misfortune of beings, for the slaughter of living beings. What six? There are, bhikkhus, forms cognizable by the eye that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu delights in it, welcomes it, and abides attached to it, that bhikkhu, bhikkhus, is called one who has swallowed Māra’s hook, who has met with misfortune, who has met with disaster, and is subject to the will of the Evil One… There are, bhikkhus, tastes cognizable by the tongue…”

สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ, ภิกฺขุ, อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺส อนยํ อาปนฺโน พฺยสนํ อาปนฺโน ยถากามกรณีโย ปาปิมโต.

“Bhikkhus, there are mental phenomena cognizable by the mind that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu delights in it, welcomes it, and abides attached to it, that bhikkhu, bhikkhus, is called one who has swallowed Māra’s hook, who has met with misfortune, who has met with disaster, and is subject to the will of the Evil One.”

‘‘สนฺติ [Pg.369] จ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส อเภทิ พฬิสํ ปริเภทิ พฬิสํ น อนยํ อาปนฺโน น พฺยสนํ อาปนฺโน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต…เป….

“Bhikkhus, there are forms cognizable by the eye that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu does not delight in it, does not welcome it, and does not abide attached to it, that bhikkhu, bhikkhus, is called one who has not swallowed Māra’s hook, who has broken the hook, who has shattered the hook, who has not met with misfortune, who has not met with disaster, and is not subject to the will of the Evil One…”

‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป…. สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. ตญฺเจ ภิกฺขุ นาภินนฺทติ นาภิวทติ นาชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น คิลิตพฬิโส มารสฺส อเภทิ พฬิสํ ปริเภทิ พฬิสํ น อนยํ อาปนฺโน น พฺยสนํ อาปนฺโน น ยถากามกรณีโย ปาปิมโต’’ติ. ตติยํ.

“Bhikkhus, there are tastes cognizable by the tongue… Bhikkhus, there are mental phenomena cognizable by the mind that are desirable, pleasing, agreeable, of a lovely nature, connected with sensual desire, and passion-arousing. If a bhikkhu does not delight in it, does not welcome it, and does not abide attached to it, that bhikkhu, bhikkhus, is called one who has not swallowed Māra’s hook, who has broken the hook, who has shattered the hook, who has not met with misfortune, who has not met with disaster, and is not subject to the will of the Evil One.”

๔. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตํ

4. The Simile of the Sap-Tree

๒๓๑. ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน ตสฺส ปริตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค, โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน…เป….

231. “Bhikkhus, for any bhikkhu or bhikkhunī in whom, regarding forms cognizable by the eye, there is lust, there is hatred, and there is delusion; whose lust is unabandoned, whose hatred is unabandoned, and whose delusion is unabandoned—even if only a few forms cognizable by the eye come into the range of the eye, they indeed overwhelm their mind. What then is to be said of many? For what reason is that? Because, bhikkhus, there is lust, there is hatred, and there is delusion; whose lust is unabandoned, whose hatred is unabandoned, and whose delusion is unabandoned.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ โย ราโค โส อตฺถิ…เป….

“Bhikkhus, for any bhikkhu or bhikkhunī in whom, regarding tastes cognizable by the tongue, there is lust… and so on.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน, ตสฺส ปริตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค, โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส [Pg.370] อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน.

“Bhikkhus, for any bhikkhu or bhikkhunī in whom, regarding mental phenomena cognizable by the mind, there is lust, there is hatred, and there is delusion; whose lust is unabandoned, whose hatred is unabandoned, and whose delusion is unabandoned—even if only a few mental phenomena cognizable by the mind come into the range of the mind, they indeed overwhelm their mind. What then is to be said of many? For what reason is that? Because, bhikkhus, there is lust, there is hatred, and there is delusion; whose lust is unabandoned, whose hatred is unabandoned, and whose delusion is unabandoned.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ขีรรุกฺโข อสฺสตฺโถ วา นิคฺโรโธ วา ปิลกฺโข วา อุทุมฺพโร วา ทหโร ตรุโณ โกมารโก. ตเมนํ ปุริโส ติณฺหาย กุฐาริยา ยโต ยโต อาภินฺเทยฺย อาคจฺเฉยฺย ขีร’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘ยญฺหิ, ภนฺเต, ขีรํ ตํ อตฺถี’’ติ.

“Suppose, bhikkhus, there were a sap-tree—an assattha tree, a banyan tree, a pilakkha tree, or an udumbara tree—young, tender, and a sapling. If a man were to strike it here and there with a sharp axe, would sap come out?” “Yes, venerable sir.” “For what reason is that?” “Because, venerable sir, the sap is in it.”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน, ตสฺส ปริตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน…เป….

“In this very way, monks, for any monk or nun in whom, regarding forms cognizable by the eye, there is passion, there is aversion, and there is delusion; whose passion is unabandoned, whose aversion is unabandoned, and whose delusion is unabandoned—even if only a few forms cognizable by the eye come into the range of the eye, they indeed overwhelm their mind. What is to be said of excessive ones? For what reason is that? Because, monks, there is passion, there is aversion, and there is delusion; whose passion is unabandoned, whose aversion is unabandoned, and whose delusion is unabandoned… and so on.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ โย ราโค โส อตฺถิ…เป….

“Monks, for any monk or nun in whom, regarding tastes cognizable by the tongue, there is passion… and so on.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน, ตสฺส ปริตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ ปริยาทิยนฺเตวสฺส จิตฺตํ; โก ปน วาโท อธิมตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส อตฺถิ, โย โทโส โส อตฺถิ, โย โมโห โส อตฺถิ, โย ราโค โส อปฺปหีโน, โย โทโส โส อปฺปหีโน, โย โมโห โส อปฺปหีโน.

“Monks, for any monk or nun in whom, regarding mental objects cognizable by the mind, there is passion, there is aversion, and there is delusion; whose passion is unabandoned, whose aversion is unabandoned, and whose delusion is unabandoned—even if only a few mental objects cognizable by the mind come into the range of the mind, they indeed overwhelm their mind. What is to be said of excessive ones? For what reason is that? Because, monks, there is passion, there is aversion, and there is delusion; whose passion is unabandoned, whose aversion is unabandoned, and whose delusion is unabandoned.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส [Pg.371] ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน…เป….

“Monks, for any monk or nun in whom, regarding forms cognizable by the eye, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned—even if excessive forms cognizable by the eye come into the range of the eye, they do not overwhelm their mind. What is to be said of lesser ones? For what reason is that? Because, monks, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned… and so on.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป… มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ขีรรุกฺโข อสฺสตฺโถ วา นิคฺโรโธ วา ปิลกฺโข วา อุทุมฺพโร วา สุกฺโข โกลาโป เตโรวสฺสิโก. ตเมนํ ปุริโส ติณฺหาย กุฐาริยา ยโต ยโต อาภินฺเทยฺย อาคจฺเฉยฺย ขีร’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘ยญฺหิ, ภนฺเต, ขีรํ ตํ นตฺถี’’ติ.

“Monks, for any monk or nun in whom, regarding tastes cognizable by the tongue… and so on… and regarding mental objects cognizable by the mind, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned—even if excessive mental objects cognizable by the mind come into the range of the mind, they do not overwhelm their mind. What is to be said of lesser ones? For what reason is that? Because, monks, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned. Suppose, monks, there were a milk-tree—an assattha, a banyan, a pilakkha, or an udumbara—that was dry, decayed, and long-dead. If a man were to cut it here and there with a sharp axe, would sap come out?” “Certainly not, venerable sir.” “For what reason is that?” “Because, venerable sir, what sap there was is no more.”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน…เป….

“Just so, monks, for any monk or nun in whom, regarding forms cognizable by the eye, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned—even if excessive forms cognizable by the eye come into the range of the eye, they do not overwhelm their mind. What is to be said of lesser ones? For what reason is that? Because, monks, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned… and so on.”

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป….

“Monks, for any monk or nun in whom, regarding tastes cognizable by the tongue… and so on.”

‘‘ยสฺส [Pg.372] กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ โย ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน, ตสฺส อธิมตฺตา เจปิ มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ; โก ปน วาโท ปริตฺตานํ! ตํ กิสฺส เหตุ? โย, ภิกฺขเว, ราโค โส นตฺถิ, โย โทโส โส นตฺถิ, โย โมโห โส นตฺถิ, โย ราโค โส ปหีโน, โย โทโส โส ปหีโน, โย โมโห โส ปหีโน’’ติ. จตุตฺถํ.

“Monks, for any monk or nun in whom, regarding mind-objects cognizable by the mind, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned—even if excessive mind-objects cognizable by the mind come into the range of the mind, they do not overwhelm their mind. What is to be said of lesser ones? For what reason is that? Because, monks, there is no passion, no aversion, and no delusion; whose passion is abandoned, whose aversion is abandoned, and whose delusion is abandoned.” The Fourth.

๕. โกฏฺฐิกสุตฺตํ

5. The Sutta on Koṭṭhika

๒๓๒. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

232. On one occasion, the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahākoṭṭhika were dwelling at Bārāṇasī in the Deer Park at Isipatana. Then, in the evening, the Venerable Mahākoṭṭhika, having arisen from solitary meditation, approached the Venerable Sāriputta. Having approached, he exchanged pleasant and memorable greetings with the Venerable Sāriputta. Having concluded this conversation, he sat down at a suitable place. Having sat down at a suitable place, the Venerable Mahākoṭṭhika said this to the Venerable Sāriputta:

‘‘กึ นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ…เป… ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ …เป… มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, ธมฺมา มนสฺส สํโยชน’’นฺติ?

“Friend Sāriputta, is the eye a fetter to forms, or are forms a fetter to the eye? … Is the tongue a fetter to tastes, or are tastes a fetter to the tongue? … Is the mind a fetter to mind-objects, or are mind-objects a fetter to the mind?”

‘‘น โข, อาวุโส โกฏฺฐิก, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“Friend Koṭṭhika, the eye is not a fetter to forms, nor are forms a fetter to the eye. But whatever passionate desire arises in dependence on both, that is the fetter there... The tongue is not a fetter to tastes, nor are tastes a fetter to the tongue. But whatever passionate desire arises in dependence on both, that is the fetter there... The mind is not a fetter to mind-objects, nor are mind-objects a fetter to the mind. But whatever passionate desire arises in dependence on both, that is the fetter there.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กาโฬ จ พลีพทฺโท โอทาโต จ พลีพทฺโท เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา อสฺสุ. โย นุ โข เอวํ [Pg.373] วเทยฺย – ‘กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชน’นฺติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘น โข, อาวุโส, กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, น โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ. เยน จ โข เต เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“Suppose, friend, a black ox and a white ox were yoked together by a single harness or rope. If someone were to say, ‘The black ox is the fetter of the white ox, and the white ox is the fetter of the black ox,’ would one who says so be speaking correctly?” “Indeed not, friend.” “Friend, the black ox is not the fetter of the white ox, nor is the white ox the fetter of the black ox. But the single harness or rope by which they are yoked, that is the fetter there.”

‘‘เอวเมว โข, อาวุโส, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“In the same way, friend, the eye is not a fetter to forms, nor are forms a fetter to the eye. But whatever passionate desire arises in dependence on both, that is the fetter there… The tongue is not a fetter to tastes… The mind is not a fetter to mind-objects, nor are mind-objects a fetter to the mind. But whatever passionate desire arises in dependence on both, that is the fetter there.”

‘‘จกฺขุ วา, อาวุโส, รูปานํ สํโยชนํ อภวิสฺส, รูปา วา จกฺขุสฺส สํโยชนํ, นยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ยสฺมา จ โข, อาวุโส, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ, ตสฺมา พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย…เป….

“If, friend, the eye were a fetter to forms, or forms were a fetter to the eye, this living of the holy life for the complete destruction of suffering would not be apparent. But because, friend, the eye is not a fetter to forms, nor are forms a fetter to the eye, and whatever passionate desire arises in dependence on both—that is the fetter there—therefore the living of the holy life for the complete destruction of suffering is apparent...”

‘‘ชิวฺหา, อาวุโส, รสานํ สํโยชนํ อภวิสฺส, รสา วา ชิวฺหาย สํโยชนํ, นยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ยสฺมา จ โข, อาวุโส, น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ, ตสฺมา พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย…เป….

“If, friend, the tongue were a fetter to tastes, or tastes were a fetter to the tongue, this living of the holy life for the complete destruction of suffering would not be apparent. But because, friend, the tongue is not a fetter to tastes, nor are tastes a fetter to the tongue, and whatever passionate desire arises in dependence on both—that is the fetter there—therefore the living of the holy life for the complete destruction of suffering is apparent...”

‘‘มโน วา, อาวุโส, ธมฺมานํ สํโยชนํ อภวิสฺส, ธมฺมา วา มนสฺส สํโยชนํ, นยิทํ พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญาเยถ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย. ยสฺมา จ โข, อาวุโส, น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ, ตสฺมา พฺรหฺมจริยวาโส ปญฺญายติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย.

“If, friend, the mind were a fetter to mind-objects, or mind-objects were a fetter to the mind, this living of the holy life for the complete destruction of suffering would not be apparent. But because, friend, the mind is not a fetter to mind-objects, nor are mind-objects a fetter to the mind, and whatever passionate desire arises in dependence on both—that is the fetter there—therefore the living of the holy life for the complete destruction of suffering is apparent.”

‘‘อิมินาเปตํ[Pg.374], อาวุโส, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“By this line of reasoning, friend, it should be understood how the eye is not a fetter to forms, nor are forms a fetter to the eye. But whatever passionate desire arises there in dependence on both, that is the fetter there... the tongue is not a fetter to tastes... the mind is not a fetter to mind-objects, nor are mind-objects a fetter to the mind. But whatever passionate desire arises there in dependence on both, that is the fetter there.”

‘‘สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต จกฺขุ. ปสฺสติ ภควา จกฺขุนา รูปํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต โสตํ. สุณาติ ภควา โสเตน สทฺทํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต ฆานํ. ฆายติ ภควา ฆาเนน คนฺธํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต ชิวฺหา. สายติ ภควา ชิวฺหาย รสํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต กาโย. ผุสติ ภควา กาเยน โผฏฺฐพฺพํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา. สํวิชฺชติ โข, อาวุโส, ภควโต มโน. วิชานาติ ภควา มนสา ธมฺมํ. ฉนฺทราโค ภควโต นตฺถิ. สุวิมุตฺตจิตฺโต ภควา.

“Friend, the Blessed One indeed has an eye. The Blessed One sees a form with the eye. The Blessed One has no passionate desire. The Blessed One has a well-liberated mind. Friend, the Blessed One indeed has an ear. The Blessed One hears a sound with the ear. The Blessed One has no passionate desire. The Blessed One has a well-liberated mind. Friend, the Blessed One indeed has a nose. The Blessed One smells an odor with the nose. The Blessed One has no passionate desire. The Blessed One has a well-liberated mind. Friend, the Blessed One indeed has a tongue. The Blessed One tastes a flavor with the tongue. The Blessed One has no passionate desire. The Blessed One has a well-liberated mind. Friend, the Blessed One indeed has a body. The Blessed One feels a tangible object with the body. The Blessed One has no passionate desire. The Blessed One has a well-liberated mind. Friend, the Blessed One indeed has a mind. The Blessed One cognizes a mind-object with the mind. The Blessed One has no passionate desire. The Blessed One has a well-liberated mind.”

‘‘อิมินา โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น โสตํ… น ฆานํ… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น กาโย… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ปญฺจมํ.

“By this line of reasoning, friend, it should be understood how the eye is not a fetter to forms, nor are forms a fetter to the eye; but whatever passionate desire arises there in dependence on both, that is the fetter there. The ear is not… the nose is not… the tongue is not a fetter to tastes, nor are tastes a fetter to the tongue; but whatever passionate desire arises there in dependence on both, that is the fetter there. The body is not… the mind is not a fetter to mind-objects, nor are mind-objects a fetter to the mind; but whatever passionate desire arises there in dependence on both, that is the fetter there.” The fifth.

๖. กามภูสุตฺตํ

6. The Discourse with Kāmabhū

๒๓๓. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ อานนฺโท อายสฺมา จ กามภู โกสมฺพิยํ วิหรนฺติ โฆสิตาราเม. อถ โข อายสฺมา กามภู สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ [Pg.375] กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา กามภู อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ –

233. On one occasion, the Venerable Ānanda and the Venerable Kāmabhū were dwelling in Kosambī at Ghosita’s monastery. Then, in the evening, the Venerable Kāmabhū, having risen from seclusion, approached the Venerable Ānanda. Having approached, he exchanged pleasantries with the Venerable Ānanda. Having concluded this pleasant and memorable conversation, he sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Kāmabhū said this to the Venerable Ānanda:

‘‘กึ นุ โข, อาวุโส อานนฺท, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ…เป… ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ…เป… มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, ธมฺมา มนสฺส สํโยชน’’นฺติ?

“Friend Ānanda, is the eye a fetter of forms, or are forms a fetter of the eye? … Is the tongue a fetter of tastes, or are tastes a fetter of the tongue? … Is the mind a fetter of mental phenomena, or are mental phenomena a fetter of the mind?”

‘‘น โข, อาวุโส กามภู, จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา รสานํ สํโยชนํ, น รสา ชิวฺหาย สํโยชนํ…เป… น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ.

“Friend Kāmabhū, the eye is not a fetter of forms, nor are forms a fetter of the eye. And whatever desire and lust arises there in dependence on both, that is the fetter there. … The tongue is not a fetter of tastes, nor are tastes a fetter of the tongue. … The mind is not a fetter of mental phenomena, nor are mental phenomena a fetter of the mind. And whatever desire and lust arises there in dependence on both, that is the fetter there.

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กาโฬ จ พลีพทฺโท โอทาโต จ พลีพทฺโท เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา อสฺสุ. โย นุ โข เอวํ วเทยฺย – ‘กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชน’นฺติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘น โข, อาวุโส, กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, นปิ โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ. เยน จ โข เต เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา, ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. เอวเมว โข, อาวุโส, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ…เป… น ชิวฺหา…เป… น มโน…เป… ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค, ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

“Suppose, friend, a black ox and a white ox were yoked together with a single strap or rope. If someone were to say, ‘The black ox is the fetter of the white ox, and the white ox is the fetter of the black ox,’ would they be speaking correctly?” “Certainly not, friend.” “Friend, the black ox is not the fetter of the white ox, nor is the white ox the fetter of the black ox. But by whatever single strap or rope they are yoked, that is the fetter there. In the same way, friend, the eye is not a fetter of forms, nor are forms a fetter of the eye… the tongue… the mind… and whatever desire and lust arises there in dependence on both, that is the fetter there.” Sixth.

๗. อุทายีสุตฺตํ

7. The Discourse with Udāyī

๒๓๔. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ อานนฺโท อายสฺมา จ อุทายี โกสมฺพิยํ วิหรนฺติ โฆสิตาราเม. อถ โข อายสฺมา อุทายี สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อุทายี อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ –

234. On one occasion, the Venerable Ānanda and the Venerable Udāyī were dwelling in Kosambī at Ghosita’s monastery. Then, in the evening, the Venerable Udāyī, having risen from seclusion, approached the Venerable Ānanda. Having approached, he exchanged pleasantries with the Venerable Ānanda. Having concluded this pleasant and memorable conversation, he sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Udāyī said this to the Venerable Ānanda:

‘‘ยเถว [Pg.376] นุ โข, อาวุโส อานนฺท, อยํ กาโย ภควตา อเนกปริยาเยน อกฺขาโต วิวโฏ ปกาสิโต – ‘อิติปายํ กาโย อนตฺตา’ติ, สกฺกา เอวเมว วิญฺญาณํ ปิทํ อาจิกฺขิตุํ เทเสตุํ ปญฺญเปตุํ ปฏฺฐเปตุํ วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ?

“Friend Ānanda, just as this body has been declared, revealed, and made plain by the Blessed One in many ways—that ‘thus this body is not-self’—is it possible in the very same way to declare, teach, proclaim, establish, reveal, analyze, and make plain this consciousness—that ‘thus this consciousness is not-self’?”

‘‘ยเถว โข, อาวุโส อุทายี, อยํ กาโย ภควตา อเนกปริยาเยน อกฺขาโต วิวโฏ ปกาสิโต – ‘อิติปายํ กาโย อนตฺตา’ติ, สกฺกา เอวเมว วิญฺญาณํ ปิทํ อาจิกฺขิตุํ เทเสตุํ ปญฺญเปตุํ ปฏฺฐเปตุํ วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ.

“Friend Udāyī, just as this body has been declared, revealed, and made plain by the Blessed One in many ways—that ‘thus this body is not-self’—so too can this consciousness be declared, taught, proclaimed, established, revealed, analyzed, and made plain—that ‘thus this consciousness is not-self.’”

‘‘จกฺขุญฺจ, อาวุโส, ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘โย จาวุโส, เหตุ, โย จ ปจฺจโย จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย. อปิ นุ โข จกฺขุวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน ภควตา อกฺขาตํ วิวฏํ ปกาสิตํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ…เป….

“Friend, dependent on the eye and forms, eye-consciousness arises, does it not?” “Yes, friend.” “Friend, if the cause and condition for the arising of eye-consciousness were to cease completely, in every way, without remainder, would eye-consciousness be discerned?” “No, friend.” “By this line of reasoning also, friend, it has been declared, revealed, and made plain by the Blessed One that ‘thus this consciousness is not-self.’”…

‘‘ชิวฺหญฺจาวุโส, ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘โย จาวุโส, เหตุ โย จ ปจฺจโย ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย, อปิ นุ โข ชิวฺหาวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน ภควตา อกฺขาตํ วิวฏํ ปกาสิตํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ…เป….

“Friend, dependent on the tongue and tastes, tongue-consciousness arises, does it not?” “Yes, friend.” “Friend, if the cause and condition for the arising of tongue-consciousness were to cease completely, in every way, without remainder, would tongue-consciousness be discerned?” “No, friend.” “By this line of reasoning also, friend, it has been declared, revealed, and made plain by the Blessed One that ‘thus this consciousness is not-self.’”…

‘‘มนญฺจาวุโส, ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ. ‘‘โย จาวุโส, เหตุ, โย จ ปจฺจโย มโนวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย, อปิ นุ โข มโนวิญฺญาณํ ปญฺญาเยถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อาวุโส’’. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, อาวุโส, ปริยาเยน ภควตา อกฺขาตํ วิวฏํ ปกาสิตํ – ‘อิติปิทํ วิญฺญาณํ อนตฺตา’’’ติ.

“Friend, dependent on the mind and mental phenomena, mind-consciousness arises, does it not?” “Yes, friend.” “Friend, if the cause and condition for the arising of mind-consciousness were to cease completely, in every way, without remainder, would mind-consciousness be discerned?” “No, friend.” “By this line of reasoning also, friend, it has been declared, revealed, and made plain by the Blessed One that ‘thus this consciousness is not-self.’”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี สารปริเยสนํ จรมาโน ติณฺหํ กุฐารึ อาทาย วนํ ปวิเสยฺย. โส ตตฺถ [Pg.377] ปสฺเสยฺย มหนฺตํ กทลิกฺขนฺธํ อุชุํ นวํ อกุกฺกุกชาตํ. ตเมนํ มูเล ฉินฺเทยฺย; มูเล เฉตฺวา อคฺเค ฉินฺเทยฺย; อคฺเค เฉตฺวา ปตฺตวฏฺฏึ วินิพฺภุเชยฺย. โส ตตฺถ เผคฺคุมฺปิ นาธิคจฺเฉยฺย, กุโต สารํ! เอวเมว โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ เนวตฺตานํ น อตฺตนิยํ สมนุปสฺสติ. โส เอวํ อสมนุปสฺสนฺโต น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสติ. อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

“Suppose, friend, a man needing heartwood, seeking heartwood, wandering in search of heartwood, might take a sharp axe and enter a forest. There he might see a large banana trunk, straight, new, and without decay. He would cut it at the root; having cut it at the root, he would cut off the top; having cut off the top, he would peel away the leaf sheaths. He would not find even pith-wood there, let alone heartwood. In the very same way, friend, a bhikkhu does not perceive a self or what belongs to a self in the six bases for contact. Not perceiving thus, he does not cling to anything in the world. Not clinging, he is not agitated. Being unagitated, he personally attains Parinibbāna. He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more of this state of being.’” Seventh.

๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตํ

8. The Discourse on the All-Ablaze

๒๓๕. ‘‘อาทิตฺตปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตปริยาโย, ธมฺมปริยาโย? วรํ, ภิกฺขเว, ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา, ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

235. “Bhikkhus, I shall teach you a discourse on the all-ablaze, a discourse on the Dhamma. Listen to it. And what, bhikkhus, is that discourse on the all-ablaze? It is better, bhikkhus, for the eye faculty to be struck with a heated iron stake, blazing, aflame, and glowing, than to grasp the signs and features in forms cognizable by the eye. For if, bhikkhus, consciousness were to persist while attached to the delight in the signs or attached to the delight in the features, and if one were to pass away at that moment, it is possible that one would go to one of two destinations: either to hell or to the animal realm. Seeing this danger, bhikkhus, I speak thus.

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ติณฺเหน อโยสงฺกุนา อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน โสตินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว โสตวิญฺเญยฺเยสุ สทฺเทสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลงฺกเรยฺย, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“It is better, bhikkhus, for the ear faculty to be struck with a sharp iron spike, blazing, aflame, and glowing, than to grasp the signs and features in sounds cognizable by the ear. For if, bhikkhus, consciousness were to persist while attached to the delight in the signs or attached to the delight in the features, and if one were to pass away at that moment, it is possible that one would go to one of two destinations: either to hell or to the animal realm. Seeing this danger, bhikkhus, I speak thus.

‘‘วรํ[Pg.378], ภิกฺขเว, ติณฺเหน นขจฺเฉทเนน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ฆานินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว ฆานวิญฺเญยฺเยสุ คนฺเธสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“It is better, bhikkhus, for the nose faculty to be struck with a sharp nail-cutter, blazing, aflame, and glowing, than to grasp the signs and features in odors cognizable by the nose. For if, bhikkhus, consciousness were to persist while attached to the delight in the signs or attached to the delight in the features, and if one were to pass away at that moment, it is possible that one would go to one of two destinations: either to hell or to the animal realm. Seeing this danger, bhikkhus, I speak thus.

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ติณฺเหน ขุเรน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ชิวฺหินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“It is better, bhikkhus, for the tongue faculty to be struck with a sharp razor, blazing, aflame, and glowing, than to grasp the signs and features in tastes cognizable by the tongue. For if, bhikkhus, consciousness were to persist while attached to the delight in the signs or attached to the delight in the features, and if one were to pass away at that moment, it is possible that one would go to one of two destinations: either to hell or to the animal realm. Seeing this danger, bhikkhus, I speak thus.

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, ติณฺหาย สตฺติยา อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย กายินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ, น ตฺเวว กายวิญฺเญยฺเยสุ โผฏฺฐพฺเพสุ อนุพฺยญฺชนโส นิมิตฺตคฺคาโห. นิมิตฺตสฺสาทคถิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺเฐยฺย, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคถิตํ วา ตสฺมิญฺเจ สมเย กาลํ กเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ คจฺเฉยฺย – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“It is better, bhikkhus, for the body faculty to be struck with a sharp spear, blazing, aflame, and glowing, than to grasp the signs and features in tangible objects cognizable by the body. For if, bhikkhus, consciousness were to persist while attached to the delight in the signs or attached to the delight in the features, and if one were to pass away at that moment, it is possible that one would go to one of two destinations: either to hell or to the animal realm. Seeing this danger, bhikkhus, I speak thus.

‘‘วรํ, ภิกฺขเว, โสตฺตํ. โสตฺตํ โข ปนาหํ, ภิกฺขเว, วญฺฌํ ชีวิตานํ วทามิ, อผลํ ชีวิตานํ วทามิ, โมมูหํ ชีวิตานํ วทามิ, น ตฺเวว ตถารูเป วิตกฺเก วิตกฺเกยฺย ยถารูปานํ วิตกฺกานํ วสํ คโต สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. อิมํ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, วญฺฌํ ชีวิตานํ อาทีนวํ ทิสฺวา เอวํ วทามิ.

“It is better, bhikkhus, to be asleep. For I say, bhikkhus, that for the living, sleep is barren, for the living it is fruitless, for the living it is bewildering. But one should not think such thoughts that, having come under their influence, one would cause a schism in the Saṅgha. Seeing this danger, bhikkhus, I speak thus.

‘‘ตตฺถ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ติฏฺฐตุ ตาว ตตฺตาย อโยสลากาย อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย จกฺขุนฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา, จกฺขุวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ’’’.

“Therein, bhikkhus, the instructed noble disciple reflects thus: ‘Let alone the eye faculty being struck with a heated iron stake, blazing, aflame, and glowing. Come now, I shall attend only to this: the eye is impermanent, forms are impermanent, eye-consciousness is impermanent, eye-contact is impermanent, and whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—arises conditioned by eye-contact, that too is impermanent.’”

‘‘ติฏฺฐตุ [Pg.379] ตาว ติณฺเหน อโยสงฺกุนา อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน โสตินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ โสตํ อนิจฺจํ, สทฺทา อนิจฺจา, โสตวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, โสตสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ โสตสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ.

‘Let the piercing of the ear faculty by a sharp iron spike—ablaze, blazing brightly, and with flames—be for now. Now, I shall attend only to this: the ear is impermanent, sounds are impermanent, ear-consciousness is impermanent, ear-contact is impermanent, and whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—arises conditioned by ear-contact, that too is impermanent.’

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ติณฺเหน นขจฺเฉทเนน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ฆานินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ ฆานํ อนิจฺจํ, คนฺธา อนิจฺจา, ฆานวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, ฆานสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ ฆานสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ…เป… ตมฺปิ อนิจฺจํ.

‘Let the piercing of the nose faculty by a sharp nail-cutting knife—ablaze, blazing brightly, and with flames—be for now. Now, I shall attend only to this: the nose is impermanent, odors are impermanent, nose-consciousness is impermanent, nose-contact is impermanent, and whatever feeling arises conditioned by nose-contact… that too is impermanent.’

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ติณฺเหน ขุเรน อาทิตฺเตน สมฺปชฺชลิเตน สโชติภูเตน ชิวฺหินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ ชิวฺหา อนิจฺจา, รสา อนิจฺจา, ชิวฺหาวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, ชิวฺหาสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ…เป… ตมฺปิ อนิจฺจํ.

‘Let the piercing of the tongue faculty by a sharp razor—ablaze, blazing brightly, and with flames—be for now. Now, I shall attend only to this: the tongue is impermanent, tastes are impermanent, tongue-consciousness is impermanent, tongue-contact is impermanent, and whatever feeling arises conditioned by tongue-contact… that too is impermanent.’

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว ติณฺหาย สตฺติยา อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย กายินฺทฺริยํ สมฺปลิมฏฺฐํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ กาโย อนิจฺโจ, โผฏฺฐพฺพา อนิจฺจา, กายวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, กายสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ กายสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ…เป… ตมฺปิ อนิจฺจํ.

‘Let the piercing of the body faculty by a sharp spear—ablaze, blazing brightly, and with flames—be for now. Now, I shall attend only to this: the body is impermanent, tactile objects are impermanent, body-consciousness is impermanent, body-contact is impermanent, and whatever feeling arises conditioned by body-contact… that too is impermanent.’

‘‘ติฏฺฐตุ ตาว โสตฺตํ. หนฺทาหํ อิทเมว มนสิ กโรมิ – อิติ มโน อนิจฺโจ, ธมฺมา อนิจฺจา, มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ, มโนสมฺผสฺโส อนิจฺโจ, ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตมฺปิ อนิจฺจํ’’.

‘Let sleeping be for now. Now, I shall attend only to this: the mind is impermanent, mental phenomena are impermanent, mind-consciousness is impermanent, mind-contact is impermanent, and whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—arises conditioned by mind-contact, that too is impermanent.’

‘‘เอวํ ปสฺสํ, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก จกฺขุสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, รูเปสุปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุวิญฺญาเณปิ นิพฺพินฺทติ, จกฺขุสมฺผสฺเสปิ นิพฺพินฺทติ…เป… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, อาทิตฺตปริยาโย, ธมฺมปริยาโย’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Seeing thus, monks, the instructed noble disciple becomes disenchanted with the eye, disenchanted with forms, disenchanted with eye-consciousness, disenchanted with eye-contact… and with whatever feeling—whether pleasant, painful, or neither-painful-nor-pleasant—that arises conditioned by mind-contact, with that too he becomes disenchanted. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. When liberated, the knowledge arises: ‘I am liberated.’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is no more for this state of being.’ This, monks, is the discourse on that which is burning, the discourse on the Dhamma.” The eighth.

๙. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตํ

9. The First Discourse on the Simile of Hands and Feet

๒๓๖. ‘‘หตฺเถสุ[Pg.380], ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ ปญฺญายติ; ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม ปญฺญายติ; ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ ปญฺญายติ; กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา ปญฺญายติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย สติ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… มนสฺมึ สติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป….

236. “Monks, when there are hands, taking up and putting down are discerned. When there are feet, advancing and retreating are discerned. When there are joints, bending and stretching are discerned. When there is a belly, hunger and thirst are discerned. In the same way, monks, when there is the eye, pleasure and pain arise internally, conditioned by eye-contact… when there is the tongue, pleasure and pain arise internally, conditioned by tongue-contact… when there is the mind, pleasure and pain arise internally, conditioned by mind-contact…”

‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, อสติ อาทานนิกฺเขปนํ น ปญฺญายติ; ปาเทสุ อสติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม น ปญฺญายติ; ปพฺเพสุ อสติ สมิญฺชนปสารณํ น ปญฺญายติ; กุจฺฉิสฺมึ อสติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา น ปญฺญายติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ อสติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย อสติ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ…เป… มนสฺมึ อสติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. นวมํ.

“Monks, when there are no hands, taking up and putting down are not discerned. When there are no feet, advancing and retreating are not discerned. When there are no joints, bending and stretching are not discerned. When there is no belly, hunger and thirst are not discerned. In the same way, monks, when there is no eye, pleasure and pain do not arise internally, conditioned by eye-contact… when there is no tongue… do not arise… when there is no mind, pleasure and pain do not arise internally, conditioned by mind-contact.” The ninth.

๑๐. ทุติยหตฺถปาโทปมสุตฺตํ

10. The Second Discourse on the Simile of Hands and Feet

๒๓๗. ‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, สติ อาทานนิกฺเขปนํ โหติ; ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม โหติ; ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ โหติ; กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา โหติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ สติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย สติ…เป… มนสฺมึ สติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป….

237. “Monks, when there are hands, taking up and putting down occurs. When there are feet, advancing and retreating occur. When there are joints, bending and stretching occur. When there is a belly, hunger and thirst occur. In the same way, monks, when there is the eye, pleasure and pain arise internally, conditioned by eye-contact… when there is the tongue… when there is the mind, pleasure and pain arise internally, conditioned by mind-contact…”

‘‘หตฺเถสุ, ภิกฺขเว, อสติ อาทานนิกฺเขปนํ น โหติ; ปาเทสุ อสติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม น โหติ; ปพฺเพสุ อสติ สมิญฺชนปสารณํ น โหติ; กุจฺฉิสฺมึ อสติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา น โหติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จกฺขุสฺมึ อสติ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺขํ…เป… ชิวฺหาย อสติ ชิวฺหาสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ…เป… มนสฺมึ อสติ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา นุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. ทสมํ.

“Monks, when there are no hands, taking up and putting down do not occur. When there are no feet, advancing and retreating do not occur. When there are no joints, bending and stretching do not occur. When there is no belly, hunger and thirst do not occur. In the same way, monks, when there is no eye, pleasure and pain do not arise internally, conditioned by eye-contact… when there is no tongue… do not arise… when there is no mind, pleasure and pain do not arise internally, conditioned by mind-contact.” The tenth.

สมุทฺทวคฺโค อฏฺฐรสโม.

The Chapter on the Ocean, the Eighteenth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of that:

ทฺเว [Pg.381] สมุทฺทา พาฬิสิโก, ขีรรุกฺเขน โกฏฺฐิโก;

กามภู อุทายี เจว, อาทิตฺเตน จ อฏฺฐมํ;

หตฺถปาทูปมา ทฺเวติ, วคฺโค เตน ปวุจฺจตีติ.

Two on the Ocean, the Fisherman, the Milk-tree, and Koṭṭhika; Kāmabhū and Udāyī, and the eighth on the Burning; two Similes of Hands and Feet—thus is the chapter called.

๑๙. อาสีวิสวคฺโค

The Chapter on the Venomous Snake

๑. อาสีวิโสปมสุตฺตํ

The Discourse on the Simile of the Venomous Snake

๒๓๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม สุขกาโม ทุกฺขปฺปฏิกูโล. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อิเม เต, อมฺโภ ปุริส, จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสา กาเลน กาลํ วุฏฺฐาเปตพฺพา, กาเลน กาลํ นฺหาเปตพฺพา, กาเลน กาลํ โภเชตพฺพา, กาเลน กาลํ สํเวเสตพฺพา. ยทา จ โข เต, อมฺโภ ปุริส, อิเมสํ จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ อญฺญตโร วา อญฺญตโร วา กุปฺปิสฺสติ, ตโต ตฺวํ, อมฺโภ ปุริส, มรณํ วา นิคจฺฉสิ, มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

238. “Suppose, bhikkhus, there were four venomous snakes of fierce potency and terrible venom. Then a man would come along, desiring to live, not desiring to die, desiring happiness and averse to suffering. They would say to him: ‘Good man, these four venomous snakes of fierce potency and terrible venom must be roused from time to time, bathed from time to time, fed from time to time, and put to rest from time to time. Whenever, good man, any one of these four venomous snakes of fierce potency and terrible venom becomes angry, you will then meet with death or suffering equivalent to death. Whatever you have to do, good man, do it.’”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ เยน วา เตน วา ปลาเยถ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อิเม โข, อมฺโภ ปุริส, ปญฺจ วธกา ปจฺจตฺถิกา ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา, ยตฺเถว นํ ปสฺสิสฺสาม ตตฺเถว ชีวิตา โวโรเปสฺสามาติ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

“Then, bhikkhus, that man, frightened of the four venomous snakes of fierce potency and terrible venom, would flee in one direction or another. They would say to him: ‘Good man, five murderous enemies are following close behind you, thinking, “Wherever we see him, we will take his life.” Whatever you have to do, good man, do it!’”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ, ภีโต ปญฺจนฺนํ วธกานํ ปจฺจตฺถิกานํ เยน วา เตน วา ปลาเยถ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อยํ เต, อมฺโภ ปุริส, ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโก ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ ยตฺเถว นํ ปสฺสิสฺสามิ ตตฺเถว สิโร ปาเตสฺสามีติ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

“Then, bhikkhus, that man, frightened of the four venomous snakes of fierce potency and terrible venom, and frightened of the five murderous enemies, would flee in one direction or another. They would say to him: ‘Good man, a sixth murderer, an intimate, with sword upraised, is following close behind you, thinking, “Wherever I see him, I will cut off his head.” Whatever you have to do, good man, do it!’”

‘‘อถ [Pg.382] โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ, ภีโต ปญฺจนฺนํ วธกานํ ปจฺจตฺถิกานํ, ภีโต ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส วธกสฺส อุกฺขิตฺตาสิกสฺส เยน วา เตน วา ปลาเยถ. โส ปสฺเสยฺย สุญฺญํ คามํ. ยญฺญเทว ฆรํ ปวิเสยฺย ริตฺตกญฺเญว ปวิเสยฺย ตุจฺฉกญฺเญว ปวิเสยฺย สุญฺญกญฺเญว ปวิเสยฺย. ยญฺญเทว ภาชนํ ปริมเสยฺย ริตฺตกญฺเญว ปริมเสยฺย ตุจฺฉกญฺเญว ปริมเสยฺย สุญฺญกญฺเญว ปริมเสยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อิทานิ, อมฺโภ ปุริส, อิมํ สุญฺญํ คามํ โจรา คามฆาตกา ปวิสนฺติ. ยํ เต, อมฺโภ ปุริส, กรณียํ ตํ กโรหี’’’ติ.

“Then, bhikkhus, that man, frightened of the four venomous snakes of fierce potency and terrible venom, frightened of the five murderous enemies, and frightened of the sixth murderer, an intimate, with sword upraised, would flee in one direction or another. He would see a deserted village. Whatever house he were to enter, he would enter it only to find it empty, void, and deserted. Whatever vessel he were to touch, he would touch it only to find it empty, void, and deserted. They would say to him: ‘Good man, village-plundering thieves are now entering this deserted village. Whatever you have to do, good man, do it!’”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภีโต จตุนฺนํ อาสีวิสานํ อุคฺคเตชานํ โฆรวิสานํ, ภีโต ปญฺจนฺนํ วธกานํ ปจฺจตฺถิกานํ, ภีโต ฉฏฺฐสฺส อนฺตรจรสฺส วธกสฺส อุกฺขิตฺตาสิกสฺส, ภีโต โจรานํ คามฆาตกานํ เยน วา เตน วา ปลาเยถ. โส ปสฺเสยฺย มหนฺตํ อุทกณฺณวํ โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ. น จสฺส นาวา สนฺตารณี อุตฺตรเสตุ วา อปารา ปารํ คมนาย. อถ โข, ภิกฺขเว, ตสฺส ปุริสสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ โข มหาอุทกณฺณโว โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยํ, ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยํ, นตฺถิ จ นาวา สนฺตารณี อุตฺตรเสตุ วา อปารา ปารํ คมนาย. ยํนูนาหํ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ สํกฑฺฒิตฺวา กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตํ กุลฺลํ นิสฺสาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมมาโน โสตฺถินา ปารํ คจฺเฉยฺย’’’นฺติ.

“Then, bhikkhus, that man, frightened of the four venomous snakes of fierce potency and terrible venom, frightened of the five murderous enemies, frightened of the sixth murderer, an intimate, with sword upraised, and frightened of the village-plundering thieves, would flee in one direction or another. He would see a great expanse of water, with the near shore perilous and fearful, and the far shore safe and free from fear. But there would be no boat for crossing, nor a bridge for going from the one shore to the other. Then, bhikkhus, it would occur to that man: ‘Here is this great expanse of water, with the near shore perilous and fearful, and the far shore safe and free from fear. But there is no boat for crossing, nor a bridge for going from the one shore to the other. What if I were to gather grass, wood, branches, and leaves and, having bound them into a raft, relying on that raft and striving with my hands and feet, I might safely cross to the far shore?’”

‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ สํกฑฺฒิตฺวา กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ตํ กุลฺลํ นิสฺสาย หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายมมาโน โสตฺถินา ปารํ คจฺเฉยฺย, ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

“Then, bhikkhus, that man would gather grass, wood, branches, and leaves and, having bound them into a raft, relying on that raft and striving with his hands and feet, he would safely cross to the far shore. Having crossed over and gone to the other shore, the brahmin stands on high ground.”

‘‘อุปมา โข มฺยายํ, ภิกฺขเว, กตา อตฺถสฺส วิญฺญาปนาย. อยญฺเจตฺถ อตฺโถ – จตฺตาโร อาสีวิสา อุคฺคเตชา โฆรวิสาติ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ – ปถวีธาตุยา, อาโปธาตุยา, เตโชธาตุยา, วาโยธาตุยา.

“Bhikkhus, this simile was made by me to convey the meaning. And this is the meaning here: ‘The four venomous snakes of fierce potency and terrible venom’—this, bhikkhus, is a designation for the four great elements: the earth element, the water element, the fire element, and the air element.”

‘‘ปญฺจ [Pg.383] วธกา ปจฺจตฺถิกาติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจนํ, เสยฺยถิทํ – รูปุปาทานกฺขนฺธสฺส, เวทนุปาทานกฺขนฺธสฺส, สญฺญุปาทานกฺขนฺธสฺส, สงฺขารุปาทานกฺขนฺธสฺส, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺธสฺส.

“‘The five murderous enemies’—this, bhikkhus, is a designation for the five aggregates subject to clinging; that is, the form aggregate subject to clinging, the feeling aggregate subject to clinging, the perception aggregate subject to clinging, the formations aggregate subject to clinging, and the consciousness aggregate subject to clinging.”

‘‘ฉฏฺโฐ อนฺตรจโร วธโก อุกฺขิตฺตาสิโกติ โข, ภิกฺขเว, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘The sixth murderer, an intimate, with sword upraised’—this, bhikkhus, is a designation for delight and lust.”

‘‘สุญฺโญ คาโมติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี อุปปริกฺขติ ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, สุญฺญกญฺเญว ขายติ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว…เป… มนโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี อุปปริกฺขติ ริตฺตกญฺเญว ขายติ, ตุจฺฉกญฺเญว ขายติ, สุญฺญกญฺเญว ขายติ.

“‘The empty village’—this, bhikkhus, is a designation for the six internal sense bases. If, bhikkhus, a wise, competent, and intelligent bhikkhu examines it with respect to the eye, it appears to be empty, void, and desolate… If, bhikkhus… with respect to the tongue… If, bhikkhus, a wise, competent, and intelligent bhikkhu examines it with respect to the mind, it appears to be empty, void, and desolate.”

‘‘โจรา คามฆาตกาติ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. จกฺขุ, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ รูเปสุ; โสตํ, ภิกฺขเว…เป… ฆานํ, ภิกฺขเว…เป… ชิวฺหา, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ รเสสุ; กาโย, ภิกฺขเว…เป… มโน, ภิกฺขเว, หญฺญติ มนาปามนาเปสุ ธมฺเมสุ.

“‘The village-plundering thieves’—this, bhikkhus, is a designation for the six external sense bases. The eye, bhikkhus, is assailed by agreeable and disagreeable forms; the ear, bhikkhus… the nose, bhikkhus… the tongue, bhikkhus, is assailed by agreeable and disagreeable tastes; the body, bhikkhus… the mind, bhikkhus, is assailed by agreeable and disagreeable mental phenomena.”

‘‘มหา อุทกณฺณโวติ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺเนตํ โอฆานํ อธิวจนํ – กาโมฆสฺส, ภโวฆสฺส, ทิฏฺโฐฆสฺส, อวิชฺโชฆสฺส.

“‘The great ocean’—this, bhikkhus, is a designation for the four floods: the flood of sensual desire, the flood of existence, the flood of views, and the flood of ignorance.”

‘‘โอริมํ ตีรํ สาสงฺกํ สปฺปฏิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, สกฺกายสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘The near shore, perilous and fearful’—this, bhikkhus, is a designation for the existing body.”

‘‘ปาริมํ ตีรํ เขมํ อปฺปฏิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘The far shore, safe and fearless’—this, bhikkhus, is a designation for Nibbāna.”

‘‘กุลฺลนฺติ โข, ภิกฺขเว, อริยสฺเสตํ อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

“‘The raft’—this, bhikkhus, is a designation for the Noble Eightfold Path; that is, right view… right concentration.”

‘‘ตสฺส หตฺเถหิ จ ปาเทหิ จ วายาโมติ โข, ภิกฺขเว, วีริยารมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘Striving with hands and feet’—this, bhikkhus, is a designation for the arousal of energy.”

‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณติ โข, ภิกฺขเว, อรหโต เอตํ อธิวจน’’นฺติ. ปฐมํ.

“‘Crossed over, gone to the far shore, a brahmin stands on high ground’—this, bhikkhus, is a designation for the Arahant.”

๒. รโถปมสุตฺตํ

2. The Discourse on the Simile of the Chariot

๒๓๙. ‘‘ตีหิ[Pg.384], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยาย. กตเมหิ ตีหิ? อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ, โภชเน มตฺตญฺญู, ชาคริยํ อนุยุตฺโต.

239. “Bhikkhus, a monk endowed with three qualities dwells with an abundance of happiness and joy in this very life, and the foundation for the destruction of the taints has been laid by him. With which three? He guards the doors of the sense faculties, knows the proper measure in eating, and is devoted to wakefulness.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ, นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ. ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ; รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ; จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ; รกฺขติ มนินฺทฺริยํ; มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สุภูมิยํ จาตุมหาปเถ อาชญฺญรโถ ยุตฺโต อสฺส ฐิโต โอธสฺตปโตโท. ตเมนํ ทกฺโข โยคฺคาจริโย อสฺสทมฺมสารถิ อภิรุหิตฺวา วาเมน หตฺเถน รสฺมิโย คเหตฺวา, ทกฺขิเณน หตฺเถน ปโตทํ คเหตฺวา, เยนิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ สาเรยฺยปิ ปจฺจาสาเรยฺยปิ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ อารกฺขาย สิกฺขติ, สํยมาย สิกฺขติ, ทมาย สิกฺขติ, อุปสมาย สิกฺขติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ.

“And how, bhikkhus, does a monk guard the doors of the sense faculties? Here, bhikkhus, having seen a form with the eye, a monk does not grasp the general appearance or the secondary characteristics. Inasmuch as, if he were to dwell with the eye faculty unrestrained, evil, unwholesome states of covetousness and displeasure would assail him, he practices for its restraint; he guards the eye faculty; he undertakes the restraint of the eye faculty. Having heard a sound with the ear… having smelled an odor with the nose… having tasted a flavor with the tongue… having felt a tangible object with the body… having cognized a mental object with the mind, he does not grasp the general appearance or the secondary characteristics. Inasmuch as, if he were to dwell with the mind faculty unrestrained, evil, unwholesome states of covetousness and displeasure would assail him, he practices for its restraint; he guards the mind faculty; he undertakes the restraint of the mind faculty. Suppose, bhikkhus, on level ground at a four-way crossroads, a chariot drawn by thoroughbreds might stand harnessed, with the goad placed ready. Then a skilled trainer, a horse-taming charioteer, having mounted it, taking the reins with his left hand and the goad with his right hand, might drive it forward and back wherever he wishes, to whatever destination he desires. In the same way, bhikkhus, a monk trains for the protection of these six sense faculties, for their restraint, for their taming, and for their calming. It is in this way, bhikkhus, that a monk guards the doors of the sense faculties.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โภชเน มตฺตญฺญู โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา, ยาปนาย, วิหึสูปรติยา, พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ, อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส วณํ อาลิมฺเปยฺย [Pg.385] ยาวเทว โรหนตฺถาย, เสยฺยถา วา ปน อกฺขํ อพฺภญฺเชยฺย ยาวเทว ภารสฺส นิตฺถรณตฺถาย; เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา, ยาปนาย, วิหึสูปรติยา, พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ, อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’ติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โภชเน มตฺตญฺญู โหติ.

“And how, bhikkhus, does a monk know the proper measure in eating? Here, bhikkhus, a monk, reflecting appropriately, partakes of food: not for amusement, not for intoxication, not for physical embellishment, not for beautification, but only for the maintenance and sustenance of this body, for the cessation of discomfort, and for the support of the holy life, thinking: ‘Thus I will eliminate the old feeling and not give rise to a new feeling. I will maintain myself, be blameless, and dwell in comfort.’ Just as a person might anoint a wound only for the sake of its healing, or as one might grease an axle only for the sake of conveying a load; in the same way, bhikkhus, a monk, reflecting appropriately, partakes of food: not for amusement, not for intoxication, not for physical embellishment, not for beautification, but only for the maintenance and sustenance of this body, for the cessation of discomfort, and for the support of the holy life, thinking: ‘Thus I will eliminate the old feeling and not give rise to a new feeling. I will maintain myself, be blameless, and dwell in comfort.’ It is in this way, bhikkhus, that a monk knows the proper measure in eating.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา ปฐมํ ยามํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. รตฺติยา มชฺฌิมํ ยามํ ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย สโต สมฺปชาโน อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา. รตฺติยา ปจฺฉิมํ ยามํ ปจฺจุฏฺฐาย จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ชาคริยํ อนุยุตฺโต โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยายา’’ติ. ทุติยํ.

“And how, bhikkhus, is a monk devoted to wakefulness? Here, bhikkhus, during the day, a monk purifies his mind from obstructive states by walking back and forth and by sitting. During the first watch of the night, he purifies his mind from obstructive states by walking back and forth and by sitting. During the middle watch of the night, he lies down on his right side in the lion’s posture, with one foot placed slightly over the other, mindful and clearly comprehending, having established in his mind the perception of rising. During the last watch of the night, having arisen, he purifies his mind from obstructive states by walking back and forth and by sitting. It is in this way, bhikkhus, that a monk is devoted to wakefulness. Bhikkhus, endowed with these three qualities, a monk dwells with an abundance of happiness and joy in this very life, and the foundation for the destruction of the taints has been laid by him.”

๓. กุมฺโมปมสุตฺตํ

3. The Discourse on the Simile of the Turtle

๒๔๐. ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, กุมฺโม กจฺฉโป สายนฺหสมยํ อนุนทีตีเร โคจรปสุโต อโหสิ. สิงฺคาโลปิ โข, ภิกฺขเว, สายนฺหสมยํ อนุนทีตีเร โคจรปสุโต อโหสิ. อทฺทสา โข, ภิกฺขเว, กุมฺโม กจฺฉโป สิงฺคาลํ ทูรโตว โคจรปสุตํ. ทิสฺวาน โสณฺฑิปญฺจมานิ องฺคานิ สเก กปาเล สโมทหิตฺวา อปฺโปสฺสุกฺโก ตุณฺหีภูโต สงฺกสายติ. สิงฺคาโลปิ โข, ภิกฺขเว, อทฺทส กุมฺมํ กจฺฉปํ ทูรโตว โคจรปสุตํ. ทิสฺวาน เยน กุมฺโม กจฺฉโป เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา กุมฺมํ กจฺฉปํ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ – ‘ยทายํ กุมฺโม กจฺฉโป โสณฺฑิปญฺจมานํ องฺคานํ อญฺญตรํ วา อญฺญตรํ วา องฺคํ อภินินฺนาเมสฺสติ, ตตฺเถว นํ คเหตฺวา อุทฺทาลิตฺวา ขาทิสฺสามี’ติ. ยทา โข, ภิกฺขเว, กุมฺโม กจฺฉโป [Pg.386] โสณฺฑิปญฺจมานํ องฺคานํ อญฺญตรํ วา อญฺญตรํ วา องฺคํ น อภินินฺนามิ, อถ สิงฺคาโล กุมฺมมฺหา นิพฺพิชฺช ปกฺกามิ, โอตารํ อลภมาโน.

240. Once upon a time, monks, a tortoise was foraging along a river bank in the evening. A jackal, too, was foraging along a river bank in the evening. The tortoise saw the jackal from afar as it was foraging. Seeing it, the tortoise withdrew its five limbs, including its head, into its own shell, and remained still, unconcerned and silent. The jackal also saw the tortoise from afar as it was foraging. Seeing it, the jackal approached the tortoise and stood waiting, thinking: ‘When this tortoise extends one or another of its five limbs, including its head, I will grab it right there, break it open, and eat it.’ But, monks, when the tortoise did not extend any of its five limbs, including its head, the jackal, finding no opportunity, became disheartened and departed from the tortoise.

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ตุมฺเหปิ มาโร ปาปิมา สตตํ สมิตํ ปจฺจุปฏฺฐิโต – ‘อปฺเปว นามาหํ อิเมสํ จกฺขุโต วา โอตารํ ลเภยฺยํ…เป… ชิวฺหาโต วา โอตารํ ลเภยฺยํ…เป… มนโต วา โอตารํ ลเภยฺย’นฺติ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา วิหรถ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มา อนุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ, รกฺขถ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย มา นิมิตฺตคฺคาหิโน อหุวตฺถ, มา อนุพฺยญฺชนคฺคาหิโน. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชถ, รกฺขถ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชถ. ยโต ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา วิหริสฺสถ, อถ ตุมฺเหหิปิ มาโร ปาปิมา นิพฺพิชฺช ปกฺกมิสฺสติ, โอตารํ อลภมาโน – กุมฺมมฺหาว สิงฺคาโล’’ติ.

In the same way, monks, Māra the Evil One is constantly and continuously present before you, thinking: ‘Perhaps I can find an opening through their eye… or through their tongue… or through their mind.’ Therefore, monks, you should dwell with the doors of your sense faculties guarded. Having seen a form with the eye, do not grasp at its signs or its features. Since, if you dwell with the eye faculty unguarded, evil, unwholesome states of covetousness and displeasure might overcome you, you should practice for its restraint, guard the eye faculty, and achieve restraint of the eye faculty. Having heard a sound with the ear… Having smelled an odor with the nose… Having tasted a flavor with the tongue… Having touched a tangible object with the body… Having cognized a mental object with the mind, do not grasp at its signs or its features. Since, if you dwell with the mind faculty unguarded, evil, unwholesome states of covetousness and displeasure might overcome you, you should practice for its restraint, guard the mind faculty, and achieve restraint of the mind faculty. When you, monks, dwell with the doors of your sense faculties guarded, then Māra the Evil One, finding no opening, will become disheartened and depart from you, just like the jackal from the tortoise.

‘‘กุมฺโม องฺคานิ สเก กปาเล,สโมทหํ ภิกฺขุ มโนวิตกฺเก;

อนิสฺสิโต อญฺญมเหฐยาโน,ปรินิพฺพุโต นูปวเทยฺย กญฺจี’’ติ. ตติยํ;

As a tortoise withdraws its limbs into its own shell, so a monk should withdraw his mental thoughts. Unreliant, not harming another, fully extinguished, he would not disparage anyone.

๔. ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตํ

4. The First Discourse on the Simile of the Log of Wood

๒๔๑. เอกํ สมยํ ภควา โกสมฺพิยํ วิหรติ คงฺคาย นทิยา ตีเร. อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานํ. ทิสฺวาน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘สเจ โส, ภิกฺขเว, ทารุกฺขนฺโธ น โอริมํ ตีรํ อุปคจฺฉติ, น ปาริมํ ตีรํ อุปคจฺฉติ, น มชฺเฌ สํสีทิสฺสติ, น ถเล อุสฺสีทิสฺสติ, น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น [Pg.387] อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อาวฏฺฏคฺคาโห คเหสฺสติ, น อนฺโตปูติ ภวิสฺสติ; เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ทารุกฺขนฺโธ สมุทฺทนินฺโน ภวิสฺสติ สมุทฺทโปโณ สมุทฺทปพฺภาโร. ตํ กิสฺส เหตุ? สมุทฺทนินฺโน, ภิกฺขเว, คงฺคาย นทิยา โสโต สมุทฺทโปโณ สมุทฺทปพฺภาโร.

241. On one occasion the Blessed One was dwelling at Kosambī on the bank of the river Ganges. The Blessed One saw a great log of wood being carried along by the current of the river Ganges. Having seen it, he addressed the monks: “Do you see, monks, that great log of wood being carried along by the current of the river Ganges?” “Yes, venerable sir.” “If, monks, that log of wood does not ground on the near shore, does not ground on the far shore, does not sink in the middle, is not stranded on high ground, is not seized by humans, is not seized by non-humans, is not caught in a whirlpool, and does not become rotten within, then that log of wood, monks, will slant, slope, and incline towards the ocean. For what reason? Because the current of the river Ganges, monks, slants, slopes, and inclines towards the ocean.

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, สเจ ตุมฺเหปิ น โอริมํ ตีรํ อุปคจฺฉถ, น ปาริมํ ตีรํ อุปคจฺฉถ; น มชฺเฌ สํสีทิสฺสถ, น ถเล อุสฺสีทิสฺสถ, น มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อาวฏฺฏคฺคาโห คเหสฺสติ, น อนฺโตปูตี ภวิสฺสถ; เอวํ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, นิพฺพานนินฺนา ภวิสฺสถ นิพฺพานโปณา นิพฺพานปพฺภารา. ตํ กิสฺส เหตุ? นิพฺพานนินฺนา, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐิ นิพฺพานโปณา นิพฺพานปพฺภารา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ, กึ ปาริมํ ตีรํ, โก มชฺเฌ สํสาโท, โก ถเล อุสฺสาโท, โก มนุสฺสคฺคาโห, โก อมนุสฺสคฺคาโห, โก อาวฏฺฏคฺคาโห, โก อนฺโตปูติภาโว’’ติ?

In the same way, monks, if you do not ground on the near shore, do not ground on the far shore, do not sink in the middle, are not stranded on high ground, are not seized by humans, are not seized by non-humans, are not caught in a whirlpool, and do not become rotten within, then you, monks, will slant, slope, and incline towards Nibbāna. For what reason? Because right view, monks, slants, slopes, and inclines towards Nibbāna.” When this was said, a certain monk said to the Blessed One: “Venerable sir, what is the near shore? What is the far shore? What is sinking in the middle? What is being stranded on high ground? What is seizure by humans? What is seizure by non-humans? What is being caught in a whirlpool? What is the state of being rotten within?”

‘‘‘โอริมํ ตีร’นฺติ โข, ภิกฺขุ, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ‘ปาริมํ ตีร’นฺติ โข, ภิกฺขุ, ฉนฺเนตํ พาหิรานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ‘มชฺเฌ สํสาโท’ติ โข, ภิกฺขุ, นนฺทีราคสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘ถเล อุสฺสาโท’ติ โข, ภิกฺขุ, อสฺมิมานสฺเสตํ อธิวจนํ.

“‘The near shore,’ monk, is a designation for the six internal sense bases. ‘The far shore,’ monk, is a designation for the six external sense bases. ‘Sinking in the middle,’ monk, is a designation for delight and lust. ‘Being stranded on high ground,’ monk, is a designation for the conceit ‘I am.’”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขุ, มนุสฺสคฺคาโห? อิธ, ภิกฺขุ, คิหีหิ สํสฏฺโฐ วิหรติ, สหนนฺที สหโสกี, สุขิเตสุ สุขิโต, ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขิโต, อุปฺปนฺเนสุ กิจฺจกรณีเยสุ อตฺตนา เตสุ โยคํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขุ, มนุสฺสคฺคาโห.

“And what, monk, is seizure by humans? Here, monk, a monk dwells associated with householders; he rejoices with them and sorrows with them, is happy when they are happy and suffers when they suffer, and he personally involves himself in their duties and affairs when they arise. This, monk, is called seizure by humans.

‘‘กตโม จ, ภิกฺขุ, อมนุสฺสคฺคาโห? อิธ, ภิกฺขุ, เอกจฺโจ อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรติ – ‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’ติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขุ, อมนุสฺสคฺคาโห. ‘อาวฏฺฏคฺคาโห’ติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ.

“And what, monk, is seizure by non-humans? Here, monk, a certain person practices the holy life aspiring to a certain group of deities, thinking, ‘By this virtue or observance or austerity or holy life, I will become a deva or one of the devas.’ This, monk, is called seizure by non-humans. ‘Seizure by a whirlpool,’ monk, is a designation for the five cords of sensual pleasure.

‘‘กตโม จ, ภิกฺขุ, อนฺโตปูติภาโว? อิธ, ภิกฺขุ, เอกจฺโจ ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิสงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ [Pg.388] สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขุ, ‘อนฺโตปูติภาโว’’’ติ.

“And what, monk, is the state of being rotten inside? Here, monk, a certain person is immoral, of evil character, impure, of suspect conduct, of concealed actions; not an ascetic, he claims to be an ascetic; not a practitioner of the holy life, he claims to be a practitioner of the holy life; he is rotten inside, oozing with defilements, and has become like a heap of refuse. This, monk, is called the state of being rotten inside.”

เตน โข ปน สมเยน นนฺโท โคปาลโก ภควโต อวิทูเร ฐิโต โหติ. อถ โข นนฺโท โคปาลโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, น โอริมํ ตีรํ อุปคจฺฉามิ, น ปาริมํ ตีรํ อุปคจฺฉามิ, น มชฺเฌ สํสีทิสฺสามิ, น ถเล อุสฺสีทิสฺสามิ, น มํ มนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อมนุสฺสคฺคาโห คเหสฺสติ, น อาวฏฺฏคฺคาโห คเหสฺสติ, น อนฺโตปูติ ภวิสฺสามิ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, นนฺท, สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตหี’’ติ. ‘‘คมิสฺสนฺติ, ภนฺเต, คาโว วจฺฉคิทฺธินิโย’’ติ. ‘‘นิยฺยาเตเหว ตฺวํ, นนฺท, สามิกานํ คาโว’’ติ. อถ โข นนฺโท โคปาลโก สามิกานํ คาโว นิยฺยาเตตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นิยฺยาติตา, ภนฺเต, สามิกานํ คาโว. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. อลตฺถ โข นนฺโท โคปาลโก ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน จ ปนายสฺมา นนฺโท เอโก วูปกฏฺโฐ…เป… อญฺญตโร จ ปนายสฺมา นนฺโท อรหตํ อโหสีติ. จตุตฺถํ.

At that time, the cowherd Nanda was standing not far from the Blessed One. Then the cowherd Nanda said to the Blessed One: “Venerable sir, I will not approach the near shore, I will not approach the far shore, I will not sink in the middle, I will not be stranded on dry land, I will not be seized by humans, I will not be seized by non-humans, I will not be seized by a whirlpool, and I will not become rotten inside. Venerable sir, may I receive the going forth in the Blessed One’s presence, may I receive the higher ordination.” “In that case, Nanda, return the cows to their owners.” “Venerable sir, the cows will go on their own, longing for their calves.” “You must return the cows to their owners, Nanda.” Then the cowherd Nanda, having returned the cows to their owners, approached the Blessed One. Having approached, he said to the Blessed One: “Venerable sir, the cows have been returned to their owners. Venerable sir, may I receive the going forth in the Blessed One’s presence, may I receive the higher ordination.” The cowherd Nanda indeed received the going forth in the Blessed One’s presence, he received the higher ordination. And not long after his higher ordination, the venerable Nanda, dwelling alone, secluded… the venerable Nanda became one of the arahants. The fourth.

๕. ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตํ

5. The Second Discourse on the Simile of the Log

๒๔๒. เอกํ สมยํ ภควา กิมิลายํ วิหรติ คงฺคาย นทิยา ตีเร. อทฺทสา โข ภควา มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมานํ. ทิสฺวาน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ คงฺคาย นทิยา โสเตน วุยฺหมาน’’นฺติ? ‘‘เอวํ ภนฺเต’’…เป… เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา กิมิโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – กึ นุ โข, ภนฺเต, โอริมํ ตีรํ…เป… กตโม จ, กิมิล, อนฺโตปูติภาโว. อิธ, กิมิล, ภิกฺขุ อญฺญตรํ สํกิลิฏฺฐํ อาปตฺตึ อาปนฺโน โหติ ยถารูปาย อาปตฺติยา น วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. อยํ วุจฺจติ, กิมิล, อนฺโตปูติภาโวติ. ปญฺจมํ.

242. On one occasion the Blessed One was dwelling at Kimilā on the bank of the Ganges River. The Blessed One saw a great log being carried along by the current of the Ganges River. Having seen it, he addressed the monks: “Do you see, monks, that great log being carried along by the current of the Ganges River?” “Yes, venerable sir.” … When this was said, the Venerable Kimila said this to the Blessed One: “What, venerable sir, is the near shore? … And what, Kimila, is being inwardly rotten? Here, Kimila, a monk has committed a certain defiled offense of such a kind that emergence from that offense is not apparent. This, Kimila, is called being inwardly rotten.” The fifth.

๖. อวสฺสุตปริยายสุตฺตํ

6. The Discourse on Being Drenched by Defilements

๒๔๓. เอกํ [Pg.389] สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม. เตน โข ปน สมเยน กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ นวํ สนฺถาคารํ อจิรการิตํ โหติ อนชฺฌาวุฏฺฐํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตน. อถ โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อิธ, ภนฺเต, กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ นวํ สนฺถาคารํ อจิรการิตํ อนชฺฌาวุฏฺฐํ สมเณน วา พฺราหฺมเณน วา เกนจิ วา มนุสฺสภูเตน. ตํ, ภนฺเต, ภควา ปฐมํ ปริภุญฺชตุ. ภควตา ปฐมํ ปริภุตฺตํ ปจฺฉา กาปิลวตฺถวา สกฺยา ปริภุญฺชิสฺสนฺติ. ตทสฺส กาปิลวตฺถวานํ สกฺยานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

243. On one occasion the Blessed One was dwelling among the Sakyans at Kapilavatthu in the Nigrodha Park. Now at that time, the Sakyans of Kapilavatthu had a new assembly hall that had been recently built and was as yet uninhabited by any ascetic, brahmin, or any human being. Then the Sakyans of Kapilavatthu approached the Blessed One; having approached, they paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Sitting to one side, the Sakyans of Kapilavatthu said this to the Blessed One: “Here, venerable sir, the Sakyans of Kapilavatthu have a new assembly hall that has been recently built and is as yet uninhabited by any ascetic, brahmin, or any human being. Venerable sir, may the Blessed One be the first to use it. After the Blessed One has used it first, the Sakyans of Kapilavatthu will then use it. That would be for the long-term welfare and happiness of the Sakyans of Kapilavatthu.” The Blessed One consented by remaining silent.

อถ โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา สพฺพสนฺถรึ สนฺถาคารํ สนฺถริตฺวา อาสนานิ ปญฺญาเปตฺวา อุทกมณิกํ ปติฏฺฐาเปตฺวา เตลปฺปทีปํ อาโรเปตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘สพฺพสนฺถริสนฺถตํ, ภนฺเต, สนฺถาคารํ, อาสนานิ ปญฺญตฺตานิ, อุทกมณิโก ปติฏฺฐาปิโต, เตลปฺปทีโป อาโรปิโต. ยสฺส ทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ. อถ โข ภควา นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน นวํ สนฺถาคารํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา มชฺฌิมํ ถมฺภํ นิสฺสาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ. ภิกฺขุสงฺโฆปิ โข ปาเท ปกฺขาเลตฺวา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปจฺฉิมํ ภิตฺตึ นิสฺสาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสีทิ ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวา. กาปิลวตฺถวา สกฺยา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา สนฺถาคารํ ปวิสิตฺวา ปุรตฺถิมํ ภิตฺตึ นิสฺสาย ปจฺฉิมาภิมุขา นิสีทึสุ ภควนฺตํเยว ปุรกฺขตฺวา. อถ โข ภควา กาปิลวตฺถเว สกฺเย พหุเทว รตฺตึ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุยฺโยเชสิ – ‘‘อภิกฺกนฺตา โข, โคตมา, รตฺติ. ยสฺส ทานิ กาลํ มญฺญถา’’ติ[Pg.390]. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข กาปิลวตฺถวา สกฺยา ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกมึสุ.

Then the Sakyans of Kapilavatthu, understanding the Blessed One’s consent, rose from their seats, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, and went to the new assembly hall. Having arrived, they spread coverings throughout the entire assembly hall, arranged the seats, set up a water vessel, and lit an oil lamp. Then they approached the Blessed One and said this: “Venerable sir, the assembly hall is entirely spread with coverings, the seats are arranged, the water vessel is set up, and the oil lamp is lit. Now, venerable sir, it is the time the Blessed One deems fit.” Then the Blessed One, having adjusted his lower robe and taken his bowl and outer robe, went to the new assembly hall together with the Saṅgha of bhikkhus. Upon arrival, he washed his feet, entered the assembly hall, and sat down facing east, leaning against the central pillar. The Saṅgha of bhikkhus also washed their feet, entered the assembly hall, and sat down facing east, leaning against the western wall, with the Blessed One before them. The Sakyans of Kapilavatthu also washed their feet, entered the assembly hall, and sat down facing west, leaning against the eastern wall, with the Blessed One before them. Then, for much of the night, the Blessed One instructed, roused, inspired, and gladdened the Sakyans of Kapilavatthu with a Dhamma talk. Then he dismissed them, saying: “The night is far advanced, Gotamas. Now is the time for you to do as you think fit.” “Yes, venerable sir,” the Sakyans of Kapilavatthu replied to the Blessed One. They rose from their seats, paid homage to the Blessed One, circumambulated him respectfully, and departed.

อถ โข ภควา อจิรปกฺกนฺเตสุ กาปิลวตฺถเวสุ สกฺเยสุ อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อามนฺเตสิ – ‘‘วิคตถินมิทฺโธ โข, โมคฺคลฺลาน, ภิกฺขุสงฺโฆ. ปฏิภาตุ ตํ, โมคฺคลฺลาน, ภิกฺขูนํ ธมฺมี กถา. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ; ตมหํ อายมิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข ภควา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ, ปาเท ปาทํ อจฺจาธาย, สโต สมฺปชาโน อุฏฺฐานสญฺญํ มนสิ กริตฺวา. ตตฺร โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ – ‘‘อวสฺสุตปริยายญฺจ โว, อาวุโส, เทเสสฺสามิ, อนวสฺสุตปริยายญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then, soon after the Sakyans of Kapilavatthu had departed, the Blessed One addressed the Venerable Mahāmoggallāna: “Moggallāna, the Saṅgha of bhikkhus is free from sloth and torpor. Let a Dhamma talk occur to you, Moggallāna, for the bhikkhus. My back is aching; I will stretch it.” “Yes, venerable sir,” the Venerable Mahāmoggallāna replied to the Blessed One. Then the Blessed One, having arranged his outer robe folded in four, took up the lion’s posture on his right side, placing one foot on the other, mindful and clearly comprehending, having established in his mind the perception of rising. There, the Venerable Mahāmoggallāna addressed the bhikkhus: “Friends, bhikkhus.” “Friend,” those bhikkhus replied to the Venerable Mahāmoggallāna. The Venerable Mahāmoggallāna said this: “Friends, I will teach you the discourse on being drenched and the discourse on not being drenched. Listen to it and pay close attention. I will speak.” “Yes, friend,” those bhikkhus replied to the Venerable Mahāmoggallāna. The Venerable Mahāmoggallāna said this:

‘‘กถํ, อาวุโส, อวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ …เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจติ, อาวุโส, ภิกฺขุ อวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อวสฺสุโต ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป… อวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหาริญฺจาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ[Pg.391], ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ.

“How, friends, is one drenched? Here, friends, a bhikkhu, having seen a form with the eye, becomes intensely attached to a pleasing form and is angered by an unpleasing form. He dwells with mindfulness of the body unestablished and with a limited mind, and he does not understand as it truly is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those arisen evil, unwholesome states of his cease without remainder... having tasted a flavor with the tongue... having cognized a mental object with the mind, he becomes intensely attached to a pleasing mental object and is angered by an unpleasing mental object. He dwells with mindfulness of the body unestablished and with a limited mind, and he does not understand as it truly is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those arisen evil, unwholesome states of his cease without remainder. This, friends, is called a bhikkhu drenched in regard to forms cognizable by the eye... drenched in regard to flavors cognizable by the tongue... drenched in regard to mental objects cognizable by the mind. Friends, if Māra approaches a bhikkhu dwelling thus through the eye, Māra gains access, Māra finds a foothold... through the tongue... through the mind, Māra gains access, Māra finds a foothold.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, นฬาคารํ วา ติณาคารํ วา สุกฺขํ โกลาปํ เตโรวสฺสิกํ. ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ, ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ; ปจฺฉิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย…เป… อุตฺตราย เจปิ นํ ทิสาย…เป… ทกฺขิณาย เจปิ นํ ทิสาย…เป… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ…เป… อุปริมโต เจปิ นํ… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภเถว อคฺคิ โอตารํ ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, ลภเตว มาโร โอตารํ, ลภติ มาโร อารมฺมณํ. เอวํวิหาริญฺจาวุโส, ภิกฺขุํ รูปา อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ; สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ สทฺเท อธิโภสิ; คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ คนฺเธ อธิโภสิ; รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ รเส อธิโภสิ; โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ โผฏฺฐพฺเพ อธิโภสิ; ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ, น ภิกฺขุ ธมฺเม อธิโภสิ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ รูปาธิภูโต, สทฺทาธิภูโต, คนฺธาธิภูโต, รสาธิภูโต, โผฏฺฐพฺพาธิภูโต, ธมฺมาธิภูโต, อธิภูโต, อนธิภู, อธิภํสุ นํ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา สํกิเลสิกา โปโนพฺภวิกา สทรา ทุกฺขวิปากา อายตึ ชาติชรามรณิยา. เอวํ โข, อาวุโส, อวสฺสุโต โหติ.

“Just as, friends, there might be a reed hut or a grass hut, dry, decayed, and long exposed to the rains. If a person were to approach it from the eastern direction with a blazing grass torch, the fire would find an opening, the fire would find a support. If a person were to approach it from the western direction with a blazing grass torch… from the northern direction… from the southern direction… from below… from above… from whatever direction a person were to approach it with a blazing grass torch, the fire would find an opening, the fire would find a support. In the same way, friends, when a bhikkhu dwells thus, if Māra approaches him through the eye, Māra finds an opening, Māra finds a support… if Māra approaches him through the tongue… if Māra approaches him through the mind, Māra finds an opening, Māra finds a support. When a bhikkhu dwells thus, friends, forms overpower him, he does not overpower forms; sounds overpower him, he does not overpower sounds; odors overpower him, he does not overpower odors; tastes overpower him, he does not overpower tastes; tangibles overpower him, he does not overpower tangibles; mental phenomena overpower him, he does not overpower mental phenomena. This, friends, is called a bhikkhu who is overpowered by forms, overpowered by sounds, overpowered by odors, overpowered by tastes, overpowered by tangibles, overpowered by mental phenomena—overpowered, not an overcomer. The evil, unwholesome states that are defiling, leading to renewed existence, troublesome, resulting in suffering, and leading to future birth, aging, and death overpower him. Thus, friends, one is drenched.”

‘‘กถญฺจาวุโส, อนวสฺสุโต โหติ? อิธาวุโส, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา [Pg.392] ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ อนวสฺสุโต จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ…เป… อนวสฺสุโต มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ. เอวํวิหาริญฺจาวุโส, ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ.

“And how, friends, is one not drenched? Here, friends, a bhikkhu, having seen a form with the eye, is not captivated by a pleasing form and does not resent an unpleasing form. He dwells with mindfulness of the body established and with a boundless mind, and he understands as it truly is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those arisen evil, unwholesome states of his cease without remainder… having tasted a flavor with the tongue… having cognized a mental object with the mind, he is not captivated by a pleasing mental object and does not resent an unpleasing mental object. He dwells with mindfulness of the body established and with a boundless mind, and he understands as it truly is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those arisen evil, unwholesome states of his cease without remainder. This, friends, is called a bhikkhu who is not drenched in regard to forms cognizable by the eye… not drenched in regard to mental objects cognizable by the mind. Friends, if Māra approaches a bhikkhu dwelling thus through the eye, Māra gains no access, Māra finds no foothold… through the tongue… through the mind, Māra gains no access, Māra finds no foothold.”

‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, กูฏาคารํ วา สาลา วา พหลมตฺติกา อทฺทาวเลปนา. ปุรตฺถิมาย เจปิ นํ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ…เป… ปจฺฉิมาย เจปิ นํ… อุตฺตราย เจปิ นํ… ทกฺขิณาย เจปิ นํ… เหฏฺฐิมโต เจปิ นํ… อุปริมโต เจปิ นํ… ยโต กุโตจิ เจปิ นํ ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, เนว ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, น ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณํ. เอวเมว โข, อาวุโส, เอวํวิหารึ ภิกฺขุํ จกฺขุโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ…เป… มนโต เจปิ นํ มาโร อุปสงฺกมติ, เนว ลภติ มาโร โอตารํ, น ลภติ มาโร อารมฺมณํ. เอวํวิหารี จาวุโส, ภิกฺขุ รูเป อธิโภสิ, น รูปา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; สทฺเท ภิกฺขุ อธิโภสิ, น สทฺทา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; คนฺเธ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น คนฺธา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; รเส ภิกฺขุ อธิโภสิ, น รสา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; โผฏฺฐพฺเพ ภิกฺขุ อธิโภสิ, น โผฏฺฐพฺพา ภิกฺขุํ อธิภํสุ; ธมฺเม ภิกฺขุ อธิโภสิ, น ธมฺมา ภิกฺขุํ อธิภํสุ. อยํ วุจฺจตาวุโส, ภิกฺขุ รูปาธิภู, สทฺทาธิภู, คนฺธาธิภู, รสาธิภู, โผฏฺฐพฺพาธิภู, ธมฺมาธิภู, อธิภู, อนธิภูโต, อธิโภสิ เต ปาปเก อกุสเล ธมฺเม สํกิเลสิเก โปโนพฺภวิเก สทเร ทุกฺขวิปาเก อายตึ ชาติชรามรณิเย. เอวํ โข, อาวุโส, อนวสฺสุโต โหตี’’ติ.

“Just as, friends, there might be a gabled house or a hall, well-plastered with thick clay. If a person were to approach it from the eastern direction with a blazing grass torch, the fire would find no opening, the fire would find no support… from the western direction… from the northern direction… from the southern direction… from below… from above… from whatever direction a person were to approach it with a blazing grass torch, the fire would find no opening, the fire would find no support. In the same way, friends, when a bhikkhu dwells thus, if Māra approaches him through the eye, Māra gains no entry, Māra gains no foothold… if Māra approaches him through the mind, Māra gains no entry, Māra gains no foothold. A bhikkhu dwelling thus, friends, has mastered forms; forms have not mastered the bhikkhu. He has mastered sounds; sounds have not mastered the bhikkhu. He has mastered odors; odors have not mastered the bhikkhu. He has mastered tastes; tastes have not mastered the bhikkhu. He has mastered tangibles; tangibles have not mastered the bhikkhu. He has mastered mental phenomena; mental phenomena have not mastered the bhikkhu. This, friends, is called a bhikkhu who has mastered forms, mastered sounds, mastered odors, mastered tastes, mastered tangibles, mastered mental phenomena—a master, unmastered. He has mastered those evil, unwholesome states that are defiling, leading to renewed existence, troublesome, resulting in suffering, and leading to future birth, aging, and death. Thus, friends, one is not drenched.”

อถ [Pg.393] โข ภควา วุฏฺฐหิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อามนฺเตสิ – ‘‘สาธุ สาธุ, โมคฺคลฺลาน! สาธุ โข ตฺวํ, โมคฺคลฺลาน, ภิกฺขูนํ อวสฺสุตปริยายญฺจ อนวสฺสุตปริยายญฺจ อภาสี’’ติ.

Then the Blessed One, having risen, addressed the Venerable Mahāmoggallāna: ‘Good, good, Moggallāna! Well have you, Moggallāna, spoken to the bhikkhus about the exposition on being drenched and the exposition on not being drenched.’”

อิทมโวจ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อตฺตมนา เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. ฉฏฺฐํ.

This was said by the Venerable Mahāmoggallāna. The Teacher approved. Those bhikkhus, delighted, rejoiced at the words of the Venerable Mahāmoggallāna.

๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตํ

7. The Discourse on States of Suffering

๒๔๔. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺเพสํเยว ทุกฺขธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถา โข ปนสฺส กามา ทิฏฺฐา โหนฺติ, ยถาสฺส กาเม ปสฺสโต, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามมุจฺฉา กามปริฬาโห, โส นานุเสติ. ตถา โข ปนสฺส จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ, ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นานุเสนฺติ.

244. Monks, when a monk understands as it actually is the origin and disappearance of all phenomena of suffering, sensual pleasures are seen by him in such a way that for him who sees sensual pleasures, the sensual desire, affection, infatuation, and fever for sensual pleasures do not lie latent. Furthermore, his conduct and abiding are understood in such a way that as he conducts himself and abides, covetousness and displeasure—evil, unwholesome states—do not lie latent in him.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺเพสํเยว ทุกฺขธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ? ‘อิติ รูปํ, อิติ รูปสฺส สมุทโย, อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม; อิติ เวทนา… อิติ สญฺญา… อิติ สงฺขารา… อิติ วิญฺญาณํ, อิติ วิญฺญาณสฺส สมุทโย, อิติ วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโม’ติ – เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺเพสํเยว ทุกฺขธมฺมานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ.

And how, monks, does a monk understand as it actually is the origin and disappearance of all phenomena of suffering? ‘Such is form, such is the origin of form, such is the disappearance of form; such is feeling... such is perception... such are volitional formations... such is consciousness, such is the origin of consciousness, such is the disappearance of consciousness.’ It is in this way, monks, that a monk understands as it actually is the origin and disappearance of all phenomena of suffering.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน กามา ทิฏฺฐา โหนฺติ? ยถาสฺส กาเม ปสฺสโต, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามมุจฺฉา กามปริฬาโห, โส นานุเสติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, องฺคารกาสุ สาธิกโปริสา ปุณฺณา องฺคารานํ วีตจฺจิกานํ วีตธูมานํ. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ชีวิตุกาโม อมริตุกาโม สุขกาโม ทุกฺขปฏิกูโล. ตเมนํ ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา นานาพาหาสุ คเหตฺวา, ตํ องฺคารกาสุํ อุปกฑฺเฒยฺยุํ. โส อิติจีติเจว กายํ สนฺนาเมยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? ญาต ญฺหิ, ภิกฺขเว, ตสฺส ปุริสสฺส อิมํ จาหํ องฺคารกาสุํ ปปติสฺสามิ, ตโตนิทานํ มรณํ วา นิคจฺฉิสฺสามิ มรณมตฺตํ วา ทุกฺขนฺติ. เอวเมว โข[Pg.394], ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน องฺคารกาสูปมา กามา ทิฏฺฐา โหนฺติ, ยถาสฺส กาเม ปสฺสโต, โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามสฺเนโห กามมุจฺฉา กามปริฬาโห, โส นานุเสติ.

And how, monks, are sensual pleasures seen by a monk in such a way that for him who sees sensual pleasures, the sensual desire, affection, infatuation, and fever for sensual pleasures do not lie latent? Suppose, monks, there were a pit of glowing coals, more than a man’s height, full of coals without flame or smoke. Then a man would come along, desiring to live, not desiring to die, desiring happiness and averse to suffering. Then two strong men would seize him by both arms and drag him towards that pit of coals. He would twist his body this way and that. For what reason? Because that man knows: ‘If I fall into this pit of coals, then because of that I shall meet either death or suffering equivalent to death.’ In the same way, monks, sensual pleasures are seen by a monk as like a pit of coals, in such a way that for him who sees sensual pleasures, the sensual desire, affection, infatuation, and fever for sensual pleasures do not lie latent.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ, ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นานุสฺสวนฺติ ? เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส พหุกณฺฏกํ ทายํ ปวิเสยฺย. ตสฺส ปุรโตปิ กณฺฏโก, ปจฺฉโตปิ กณฺฏโก, อุตฺตรโตปิ กณฺฏโก, ทกฺขิณโตปิ กณฺฏโก, เหฏฺฐโตปิ กณฺฏโก, อุปริโตปิ กณฺฏโก. โส สโตว อภิกฺกเมยฺย, สโตว ปฏิกฺกเมยฺย – ‘มา มํ กณฺฏโก’ติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, อยํ วุจฺจติ อริยสฺส วินเย กณฺฏโก’’ติ. อิติ วิทิตฺวา สํวโร จ อสํวโร จ เวทิตพฺโพ.

And how, monks, are a monk’s conduct and abiding understood, so that as he conducts himself and abides, covetousness and displeasure—evil, unwholesome states—do not pursue him? Suppose, monks, a man were to enter a thorny jungle. There would be thorns in front of him, thorns behind him, thorns to the north, thorns to the south, thorns below him, thorns above him. He would advance mindfully, he would retreat mindfully, thinking: ‘May no thorn prick me!’ In the same way, monks, whatever in the world is agreeable and pleasing is called a thorn in the Noble One’s discipline. Having understood this, restraint and non-restraint should be known.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ.

And how, monks, is there lack of restraint? Here, monks, a monk, seeing a form with the eye, is attached to agreeable forms and feels aversion towards disagreeable forms; and he dwells with mindfulness of the body unestablished and with a constricted mind. And he does not understand as it actually is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen in him cease without remainder… having tasted a flavour with the tongue… having cognized a mental phenomenon with the mind, he is attached to agreeable mental phenomena and feels aversion towards disagreeable mental phenomena; and he dwells with mindfulness of the body unestablished and with a constricted mind. And he does not understand as it actually is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen in him cease without remainder. It is in this way, monks, that there is lack of restraint.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหา รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา [Pg.395] อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ.

And how, monks, is there restraint? Here, monks, a monk, seeing a form with the eye, is not attached to agreeable forms, nor does he feel aversion towards disagreeable forms. He dwells with mindfulness of the body established and with an immeasurable mind. And he understands as it actually is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen in him cease without remainder… having tasted a flavour with the tongue… having cognized a mental phenomenon with the mind, he is not attached to agreeable mental phenomena, nor does he feel aversion towards disagreeable mental phenomena. He dwells with mindfulness of the body established and with an immeasurable mind. And he understands as it actually is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein those evil, unwholesome states that have arisen in him cease without remainder. It is in this way, monks, that there is restraint.

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ จรโต เอวํ วิหรโต กทาจิ กรหจิ สติสมฺโมสา อุปฺปชฺชนฺติ, ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา, ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท. อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ.

If, monks, for a monk conducting himself and abiding in this way, there should occasionally arise, due to a lapse of mindfulness, evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters, then, monks, the arising of mindfulness is slow. But indeed, he quickly abandons them, dispels them, brings them to termination, and causes them to go to non-existence.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ทิวสํสนฺตตฺเต อโยกฏาเห ทฺเว วา ตีณิ วา อุทกผุสิตานิ นิปาเตยฺย. ทนฺโธ, ภิกฺขเว, อุทกผุสิตานํ นิปาโต, อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ตสฺส เจ ภิกฺขุโน เอวํ จรโต, เอวํ วิหรโต กทาจิ กรหจิ สติสมฺโมสา อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา สรสงฺกปฺปา สํโยชนิยา, ทนฺโธ, ภิกฺขเว, สตุปฺปาโท. อถ โข นํ ขิปฺปเมว ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ; ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา นานุสฺสวนฺติ. ตญฺเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุํ เอวํ จรนฺตํ เอวํ วิหรนฺตํ ราชาโน วา ราชมหามตฺตา วา มิตฺตา วา อมจฺจา วา ญาตี วา สาโลหิตา วา, โภเคหิ อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺยุํ – ‘เอหิ, โภ ปุริส, กึ เต อิเม กาสาวา อนุทหนฺติ, กึ มุณฺโฑ กปาลมนุจรสิ, เอหิ หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺชสฺสุ, ปุญฺญานิ จ กโรหี’ติ. โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ จรนฺโต เอวํ วิหรนฺโต สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

“Just as, monks, if a man were to drop two or three drops of water onto an iron pan heated all day long, slow, monks, is the falling of those drops, yet they would quickly be exhausted and come to an end. In the same way, monks, for a monk who is conducting himself and dwelling thus, if occasionally, due to a lapse of mindfulness, there arise evil, unwholesome, discursive thoughts connected with the fetters, then, monks, the arising of mindfulness is slow. Yet he would quickly abandon them, dispel them, bring them to termination, and cause them to go to non-existence. It is in this way, monks, that a monk’s conduct and dwelling are properly understood; in such a way that as he conducts himself and dwells, covetousness and displeasure—evil, unwholesome states—do not flow in upon him. If, monks, kings or royal ministers, friends or associates, relatives or blood relatives were to invite that monk—who is conducting himself and dwelling in this way—and offer him wealth, saying: ‘Come, good man, why are you afflicted by these saffron robes? Why do you wander with a shaven head and a bowl? Come, return to the lower life, enjoy wealth, and make merit,’ it is impossible, monks, that that monk—who is conducting himself and dwelling in this way—would renounce the training and return to the lower life.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, คงฺคา นที ปาจีนนินฺนา ปาจีนโปณา ปาจีนปพฺภารา. อถ มหาชนกาโย อาคจฺเฉยฺย กุทฺทาล-ปิฏกํ อาทาย – ‘มยํ อิมํ คงฺคํ นทึ ปจฺฉานินฺนํ กริสฺสาม ปจฺฉาโปณํ ปจฺฉาปพฺภาร’นฺติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ โข โส มหาชนกาโย คงฺคํ นทึ ปจฺฉานินฺนํ กเรยฺย ปจฺฉาโปณํ ปจฺฉาปพฺภาร’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘คงฺคา, ภนฺเต, นที ปาจีนนินฺนา ปาจีนโปณา ปาจีนปพฺภารา; สา น สุกรา ปจฺฉานินฺนา กาตุํ ปจฺฉาโปณา ปจฺฉาปพฺภารา. ยาวเทว จ ปน โส มหาชนกาโย กิลมถสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ตญฺเจ ภิกฺขุํ เอวํ จรนฺตํ เอวํ วิหรนฺตํ ราชาโน วา ราชมหามตฺตา [Pg.396] วา มิตฺตา วา อมจฺจา วา ญาตี วา สาโลหิตา วา โภเคหิ อภิหฏฺฐุํ ปวาเรยฺยุํ – ‘เอหิ, โภ ปุริส, กึ เต อิเม กาสาวา อนุทหนฺติ, กึ มุณฺโฑ กปาลมนุจรสิ, เอหิ หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺชสฺสุ, ปุญฺญานิ จ กโรหี’ติ. โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ จรนฺโต เอวํ วิหรนฺโต สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยญฺหิ ตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ ทีฆรตฺตํ วิเวกนินฺนํ วิเวกโปณํ วิเวกปพฺภารํ, ตถา หีนายาวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ.

“Just as, monks, the Ganges river slopes, inclines, and tends to the east. Then a great crowd of people might come taking spades and baskets, thinking, ‘We will make this Ganges river slope to the west, incline to the west, and tend to the west.’ What do you think, monks, would that great crowd of people be able to make the Ganges river slope, incline, and tend to the west?” “No, venerable sir.” “For what reason?” “Because, venerable sir, the Ganges river slopes, inclines, and tends to the east; it is not easy to make it slope, incline, and tend to the west. That great crowd of people would only become partakers of fatigue and vexation.” “Just so, monks, if kings or royal ministers, friends or associates, relatives or blood relatives were to invite a monk who is conducting himself and dwelling in such a way, and offer him wealth, saying, ‘Come, good man, why are you afflicted by these saffron robes? Why do you wander with a shaven head and a bowl? Come, return to the lower life, enjoy wealth, and make merit.’ It is impossible, monks, that a monk conducting himself and dwelling thus would renounce the training and return to the lower life. For what reason? Because, monks, that mind has for a long time sloped, inclined, and tended towards seclusion, that it would return to the lower life is impossible.”

๘. กึสุโกปมสุตฺตํ

8. The Discourse on the Simile of the Kiṃsuka Tree

๒๔๕. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

245. Then, a certain bhikkhu approached another bhikkhu. Having approached, he said this to that bhikkhu: 'Friend, to what extent is a bhikkhu's vision thoroughly purified?' 'Friend, when a bhikkhu distinctly knows, as it really is, the arising and cessation of the six bases for contact, to that extent, friend, a bhikkhu's vision is thoroughly purified.'

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

Then that bhikkhu, being dissatisfied with that bhikkhu's answer to the question, approached another bhikkhu. Having approached, he said this to that bhikkhu: 'Friend, to what extent is a bhikkhu's vision thoroughly purified?' 'Friend, when a bhikkhu distinctly knows, as it really is, the arising and cessation of the five aggregates of clinging, to that extent, friend, a bhikkhu's vision is thoroughly purified.'

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

Then that bhikkhu, being dissatisfied with that bhikkhu's answer to the question, approached another bhikkhu. Having approached, he said this to that bhikkhu: 'Friend, to what extent is a bhikkhu's vision thoroughly purified?' 'Friend, when a bhikkhu distinctly knows, as it really is, the arising and cessation of the four great elements, to that extent, friend, a bhikkhu's vision is thoroughly purified.'

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘กิตฺตาวตา [Pg.397] นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา, โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ.

Then that bhikkhu, being dissatisfied with that bhikkhu's answer to the question, approached another bhikkhu. Having approached, he said this to that bhikkhu: 'Friend, to what extent is a bhikkhu's vision thoroughly purified?' 'Friend, when a bhikkhu knows, as it really is, that 'Whatever is of a nature to arise, all that is of a nature to cease,' to that extent, friend, a bhikkhu's vision is thoroughly purified.'

อถ โข โส ภิกฺขุ อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ? เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, โส ภิกฺขุ มํ เอตทโวจ – ‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ. อถ ขฺวาหํ, ภนฺเต, อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – ‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ? เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, โส ภิกฺขุ มํ เอตทโวจ – ‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ…เป… จตุนฺนํ มหาภูตานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’ติ. อถ ขฺวาหํ, ภนฺเต, อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ภิกฺขุสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน เยน ภควา เตนุปสงฺกมึ ( ). กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ภิกฺขุโน ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหตี’’ติ?

Then that bhikkhu, dissatisfied with that bhikkhu's answer to the question, approached the Blessed One. Having approached, he said this to the Blessed One: 'Venerable Sir, I approached a certain bhikkhu. Having approached, I said this to that bhikkhu: "To what extent, friend, is a bhikkhu's vision thoroughly purified?" When this was said, Venerable Sir, that bhikkhu said this to me: "When, friend, a bhikkhu knows as it truly is the arising and cessation of the six bases for contact, to that extent, friend, a bhikkhu's vision is thoroughly purified." Then, Venerable Sir, dissatisfied with that bhikkhu's answer to the question, I approached another bhikkhu. Having approached, I said this to that bhikkhu: "To what extent, friend, is a bhikkhu's vision thoroughly purified?" When this was said, Venerable Sir, that bhikkhu said this to me: "When, friend, a bhikkhu knows as it truly is the arising and cessation of the five aggregates of clinging... of the four great elements... that 'Whatever is of a nature to arise, all that is of a nature to cease,' to that extent, friend, a bhikkhu's vision is thoroughly purified." Then, Venerable Sir, dissatisfied with that bhikkhu's answer to the question, I approached the Blessed One and said: "To what extent, Venerable Sir, is a bhikkhu's vision thoroughly purified?"'

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, ปุริสสฺส กึสุโก อทิฏฺฐปุพฺโพ อสฺส. โส เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย. อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส, โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘กาฬโก โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก – เสยฺยถาปิ ฌามขาณู’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. อถ โข, โส ภิกฺขุ, ปุริโส อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ปุริสสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส[Pg.398], โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘โลหิตโก โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก – เสยฺยถาปิ มํสเปสี’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. อถ โข โส ภิกฺขุ ปุริโส อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ปุริสสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส, โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘โอจีรกชาโต โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก อาทินฺนสิปาฏิโก – เสยฺยถาปิ สิรีโส’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก, ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. อถ โข โส ภิกฺขุ ปุริโส อสนฺตุฏฺโฐ ตสฺส ปุริสสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน, เยนญฺญตโร ปุริโส กึสุกสฺส ทสฺสาวี เตนุปสงฺกเมยฺย; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ปุริสํ เอวํ วเทยฺย – ‘กีทิโส, โภ ปุริส, กึสุโก’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย โข, อมฺโภ ปุริส, กึสุโก – เสยฺยถาปิ นิคฺโรโธ’ติ. เตน โข ปน, ภิกฺขุ, สมเยน ตาทิโสวสฺส กึสุโก, ยถาปิ ตสฺส ปุริสสฺส ทสฺสนํ. เอวเมว โข, ภิกฺขุ, ยถา ยถา อธิมุตฺตานํ เตสํ สปฺปุริสานํ ทสฺสนํ สุวิสุทฺธํ โหติ, ตถา ตถา โข เตหิ สปฺปุริเสหิ พฺยากตํ.

“Suppose, bhikkhu, a man had never before seen a kiṃsuka tree. He might approach another man who had seen a kiṃsuka tree and ask him, ‘Good man, what is a kiṃsuka tree like?’ That man might reply, ‘Good man, the kiṃsuka tree is black, like a charred stump.’ And at that time, bhikkhu, the kiṃsuka tree would be just as that man had seen it. Then that man, dissatisfied with the other's explanation, might approach another man who had seen a kiṃsuka tree and ask, ‘Good man, what is a kiṃsuka tree like?’ That man might reply, ‘Good man, the kiṃsuka tree is red, like a piece of meat.’ And at that time, bhikkhu, the kiṃsuka tree would be just as that man had seen it. Then that man, dissatisfied with the other's explanation, might approach another man who had seen a kiṃsuka tree and ask, ‘Good man, what is a kiṃsuka tree like?’ That man might reply, ‘Good man, the kiṃsuka tree has hanging clusters and pods like a sirīsa tree.’ And at that time, bhikkhu, the kiṃsuka tree would be just as that man had seen it. Then that man, dissatisfied with the other's explanation, might approach another man who had seen a kiṃsuka tree and ask, ‘Good man, what is a kiṃsuka tree like?’ That man might reply, ‘Good man, the kiṃsuka tree has thick leaves and foliage and provides dense shade, like a banyan tree.’ And at that time, bhikkhu, the kiṃsuka tree would be just as that man had seen it. In this very way, bhikkhu, just as the vision of those good men is thoroughly pure according to their respective inclinations, so was it declared by those good men.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, รญฺโญ ปจฺจนฺติมํ นครํ ทฬฺหุทฺธาปํ ทฬฺหปาการโตรณํ ฉทฺวารํ. ตตฺรสฺส โทวาริโก ปณฺฑิโต พฺยตฺโต เมธาวี, อญฺญาตานํ นิวาเรตา, ญาตานํ ปเวเสตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย อาคนฺตฺวา สีฆํ ทูตยุคํ ตํ โทวาริกํ เอวํ วเทยฺย – ‘กหํ, โภ ปุริส, อิมสฺส นครสฺส นครสฺสามี’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘เอโส, ภนฺเต, มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺโน’ติ. อถ โข ตํ สีฆํ ทูตยุคํ นครสฺสามิกสฺส ยถาภูตํ วจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย. ปจฺฉิมาย ทิสาย อาคนฺตฺวา สีฆํ ทูตยุคํ…เป… อุตฺตราย ทิสาย… ทกฺขิณาย ทิสาย อาคนฺตฺวา สีฆํ ทูตยุคํ ตํ โทวาริกํ เอวํ วเทยฺย – ‘กหํ, โภ ปุริส, อิมสฺส นครสฺสามี’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘เอโส, ภนฺเต, มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺโน’ติ. อถ โข ตํ สีฆํ ทูตยุคํ นครสฺสามิกสฺส ยถาภูตํ วจนํ นิยฺยาเตตฺวา ยถาคตมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย.

“Suppose, bhikkhu, there were a king’s frontier city with strong ramparts, strong walls and archways, and six gates. There would be a gatekeeper—wise, competent, and intelligent—who would keep out those who are unknown and let in those who are known. A swift pair of messengers might arrive from the eastern direction and ask the gatekeeper, ‘Where, good man, is the lord of this city?’ He would reply, ‘There he is, sirs, sitting in the middle of the crossroads.’ Then the swift pair of messengers would deliver their message as it truly is to the city lord and depart by the path on which they came. A swift pair of messengers might arrive from the western direction… from the northern direction… from the southern direction and ask the gatekeeper, ‘Where, good man, is the lord of this city?’ He would reply, ‘There he is, sirs, sitting in the middle of the crossroads.’ Then the swift pair of messengers would deliver their message as it truly is to the city lord and depart by the path on which they came.

‘‘อุปมา [Pg.399] โข มฺยายํ, ภิกฺขุ, กตา อตฺถสฺส วิญฺญาปนาย. อยญฺเจตฺถ อตฺโถ – ‘นคร’นฺติ โข, ภิกฺขุ, อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนํ มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส. ‘ฉ ทฺวารา’ติ โข, ภิกฺขุ, ฉนฺเนตํ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ อธิวจนํ. ‘โทวาริโก’ติ โข, ภิกฺขุ, สติยา เอตํ อธิวจนํ. ‘สีฆํ ทูตยุค’นฺติ โข, ภิกฺขุ, สมถวิปสฺสนาเนตํ อธิวจนํ. ‘นครสฺสามี’ติ โข, ภิกฺขุ, วิญฺญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘มชฺเฌ สิงฺฆาฏโก’ติ โข, ภิกฺขุ, จตุนฺเนตํ มหาภูตานํ อธิวจนํ – ปถวีธาตุยา, อาโปธาตุยา, เตโชธาตุยา, วาโยธาตุยา. ‘ยถาภูตํ วจน’นฺติ โข, ภิกฺขุ, นิพฺพานสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘ยถาคตมคฺโค’ติ โข, ภิกฺขุ, อริยสฺเสตํ อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจนํ, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิยา…เป… สมฺมาสมาธิสฺสา’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Bhikkhu, I have made this simile to make the meaning known. And this is the meaning here: ‘City’ is a designation for this body, composed of the four great elements, born from mother and father, built up of rice and gruel, subject to impermanence, to being rubbed, pressed, broken, and dispersed. ‘Six gates’ is a designation for the six internal sense bases. ‘Gatekeeper’ is a designation for mindfulness. ‘A swift pair of messengers’ is a designation for serenity and insight. ‘Lord of the city’ is a designation for consciousness. ‘Crossroads in the middle’ is a designation for the four great elements: the earth element, the water element, the fire element, and the air element. ‘The statement as it truly is’ is a designation for Nibbāna. ‘The path as it has been trodden’ is a designation for the Noble Eightfold Path, that is: right view… right concentration.”

๙. วีโณปมสุตฺตํ

9. The Simile of the Lute

๒๔๖. ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา จกฺขุวิญฺเญยฺเยสุ รูเปสุ อุปฺปชฺเชยฺย ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา โมโห วา ปฏิฆํ วาปิ เจตโส, ตโต จิตฺตํ นิวาเรยฺย. สภโย เจโส มคฺโค สปฺปฏิภโย จ สกณฺฏโก จ สคหโน จ อุมฺมคฺโค จ กุมฺมคฺโค จ ทุหิติโก จ. อสปฺปุริสเสวิโต เจโส มคฺโค, น เจโส มคฺโค สปฺปุริเสหิ เสวิโต. น ตฺวํ เอตํ อรหสีติ. ตโต จิตฺตํ นิวารเย จกฺขุวิญฺเญยฺเยหิ รูเปหิ…เป… ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วา ชิวฺหาวิญฺเญยฺเยสุ รเสสุ…เป… มโนวิญฺเญยฺเยสุ ธมฺเมสุ อุปฺปชฺเชยฺย ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา โมโห วา ปฏิฆํ วาปิ เจตโส ตโต จิตฺตํ นิวาเรยฺย. สภโย เจโส มคฺโค สปฺปฏิภโย จ สกณฺฏโก จ สคหโน จ อุมฺมคฺโค จ กุมฺมคฺโค จ ทุหิติโก จ. อสปฺปุริสเสวิโต เจโส มคฺโค, น เจโส มคฺโค สปฺปุริเสหิ เสวิโต. น ตฺวํ เอตํ อรหสีติ. ตโต จิตฺตํ นิวารเย มโนวิญฺเญยฺเยหิ ธมฺเมหิ.

246. “Bhikkhus, if for any bhikkhu or bhikkhunī there should arise desire, lust, hatred, delusion, or mental aversion toward forms cognizable by the eye, one should restrain the mind from them. For this path is with fear, with peril, with thorns, and with thickets; it is a side-track, a wrong path, and a difficult passage. This path is frequented by the ignoble, and it is not frequented by the noble. Thinking, ‘You are not worthy of this,’ one should restrain the mind from forms cognizable by the eye… and so on… if for any bhikkhu or bhikkhunī there should arise desire, lust, hatred, delusion, or mental aversion toward mental phenomena cognizable by the mind, one should restrain the mind from them. For this path is with fear, with peril, with thorns, and with thickets; it is a side-track, a wrong path, and a difficult passage. This path is frequented by the ignoble, and it is not frequented by the noble. Thinking, ‘You are not worthy of this,’ one should restrain the mind from mental phenomena cognizable by the mind.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กิฏฺฐํ สมฺปนฺนํ. กิฏฺฐารกฺโข จ ปมตฺโต, โคโณ จ กิฏฺฐาโท อทุํ กิฏฺฐํ โอตริตฺวา ยาวทตฺถํ มทํ อาปชฺเชยฺย ปมาทํ อาปชฺเชยฺย[Pg.400]; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ฉสุ ผสฺสายตเนสุ อสํวุตการี ปญฺจสุ กามคุเณสุ ยาวทตฺถํ มทํ อาปชฺชติ ปมาทํ อาปชฺชติ.

“Just as, bhikkhus, a field of grain is flourishing, but the field guard is negligent, and a grain-eating bull enters that field and would indulge to its heart’s content, becoming intoxicated and negligent; in the same way, bhikkhus, an uninstructed ordinary person, acting without restraint in the six bases for contact, indulges to their heart’s content in the five strands of sensual pleasure, becoming intoxicated and negligent.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, กิฏฺฐํ สมฺปนฺนํ กิฏฺฐารกฺโข จ อปฺปมตฺโต โคโณ จ กิฏฺฐาโท อทุํ กิฏฺฐํ โอตเรยฺย. ตเมนํ กิฏฺฐารกฺโข นาสายํ สุคฺคหิตํ คณฺเหยฺย. นาสายํ สุคฺคหิตํ คเหตฺวา อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺย. อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคเหตฺวา ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬยฺย. ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬตฺวา โอสชฺเชยฺย. ทุติยมฺปิ โข, ภิกฺขเว …เป… ตติยมฺปิ โข, ภิกฺขเว, โคโณ กิฏฺฐาโท อทุํ กิฏฺฐํ โอตเรยฺย. ตเมนํ กิฏฺฐารกฺโข นาสายํ สุคฺคหิตํ คณฺเหยฺย. นาสายํ สุคฺคหิตํ คเหตฺวา อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคณฺเหยฺย. อุปริฆฏายํ สุนิคฺคหิตํ นิคฺคเหตฺวา ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬยฺย. ทณฺเฑน สุตาฬิตํ ตาเฬตฺวา โอสชฺเชยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, โคโณ กิฏฺฐาโท คามคโต วา อรญฺญคโต วา, ฐานพหุโล วา อสฺส นิสชฺชพหุโล วา น ตํ กิฏฺฐํ ปุน โอตเรยฺย – ตเมว ปุริมํ ทณฺฑสมฺผสฺสํ สมนุสฺสรนฺโต. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยโต โข ภิกฺขุโน ฉสุ ผสฺสายตเนสุ จิตฺตํ อุทุชิตํ โหติ สุทุชิตํ, อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ, สนฺนิสีทติ, เอโกทิ โหติ, สมาธิยติ.

“Just as, bhikkhus, when a field of grain is flourishing and the field guard is diligent, a grain-eating bull might enter that field. The field guard would seize it firmly by the nose. Having seized it firmly by the nose, he would press it down firmly between the horns. Having pressed it down firmly between the horns, he would strike it soundly with a stick. Having struck it soundly with a stick, he would let it go. For a second time, bhikkhus… For a third time, bhikkhus, that grain-eating bull might enter the field. The field guard would seize it firmly by the nose. Having seized it firmly by the nose, he would press it down firmly between the horns. Having pressed it down firmly between the horns, he would strike it soundly with a stick. Having struck it soundly with a stick, he would let it go. In this way, bhikkhus, that grain-eating bull—whether it goes to the village or to the forest, whether it stands much or sits much—would not enter that field again, remembering that former contact with the stick. In the same way, bhikkhus, when a bhikkhu’s mind is subdued and well-subdued regarding the six bases for contact, it becomes inwardly steady, settles down, becomes unified, and concentrated.”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, รญฺโญ วา ราชมหามตฺตสฺส วา วีณาย สทฺโท อสฺสุตปุพฺโพ อสฺส. โส วีณาสทฺทํ สุเณยฺย. โส เอวํ วเทยฺย – ‘อมฺโภ, กสฺส นุ โข เอโส สทฺโท เอวํรชนีโย เอวํกมนีโย เอวํมทนีโย เอวํมุจฺฉนีโย เอวํพนฺธนีโย’ติ? ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอสา, โข, ภนฺเต, วีณา นาม, ยสฺสา เอโส สทฺโท เอวํรชนีโย เอวํกมนีโย เอวํมทนีโย เอวํมุจฺฉนีโย เอวํพนฺธนีโย’ติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘คจฺฉถ เม, โภ, ตํ วีณํ อาหรถา’ติ. ตสฺส ตํ วีณํ อาหเรยฺยุํ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อยํ โข สา, ภนฺเต, วีณา ยสฺสา เอโส สทฺโท เอวํรชนีโย เอวํกมนีโย เอวํมทนีโย เอวํมุจฺฉนีโย เอวํพนฺธนีโย’ติ. โส เอวํ วเทยฺย – ‘อลํ เม, โภ, ตาย วีณาย, ตเมว เม สทฺทํ อาหรถา’ติ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อยํ โข, ภนฺเต, วีณา นาม อเนกสมฺภารา มหาสมฺภารา. อเนเกหิ สมฺภาเรหิ สมารทฺธา วทติ[Pg.401], เสยฺยถิทํ – โทณิญฺจ ปฏิจฺจ จมฺมญฺจ ปฏิจฺจ ทณฺฑญฺจ ปฏิจฺจ อุปธารเณ จ ปฏิจฺจ ตนฺติโย จ ปฏิจฺจ โกณญฺจ ปฏิจฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ เอวายํ, ภนฺเต, วีณา นาม อเนกสมฺภารา มหาสมฺภารา. อเนเกหิ สมฺภาเรหิ สมารทฺธา วทตี’ติ. โส ตํ วีณํ ทสธา วา สตธา วา ผาเลยฺย, ทสธา วา สตธา วา ตํ ผาเลตฺวา สกลิกํ สกลิกํ กเรยฺย. สกลิกํ สกลิกํ กริตฺวา อคฺคินา ฑเหยฺย, อคฺคินา ฑหิตฺวา มสึ กเรยฺย. มสึ กริตฺวา มหาวาเต วา โอผุเนยฺย, นทิยา วา สีฆโสตาย ปวาเหยฺย. โส เอวํ วเทยฺย – ‘อสตี กิรายํ, โภ, วีณา นาม, ยเถวํ ยํ กิญฺจิ วีณา นาม เอตฺถ จ ปนายํ ชโน อติเวลํ ปมตฺโต ปลฬิโต’ติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รูปํ สมนฺเวสติ ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ สมนฺเวสติ ยาวตา เวทนาย คติ, สญฺญํ สมนฺเวสติ ยาวตา สญฺญาย คติ, สงฺขาเร สมนฺเวสติ ยาวตา สงฺขารานํ คติ, วิญฺญาณํ สมนฺเวสติ ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ. ตสฺส รูปํ สมนฺเวสโต ยาวตา รูปสฺส คติ, เวทนํ สมนฺเวสโต…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ สมนฺเวสโต ยาวตา วิญฺญาณสฺส คติ. ยมฺปิสฺส ตํ โหติ อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา ตมฺปิ ตสฺส น โหตี’’ติ. นวมํ.

“Suppose, bhikkhus, a king or a royal minister had never before heard the sound of a lute. He might hear the sound of a lute and say, ‘Good sirs, what is this sound, so enchanting, so desirable, so intoxicating, so bewildering, so binding?’ They would say to him, ‘Sir, that is called a lute, whose sound is so enchanting, so desirable, so intoxicating, so bewildering, so binding.’ He would say, ‘Go, my good men, fetch me that lute.’ They would bring him the lute and say, ‘Sir, this is that lute whose sound is so enchanting, so desirable, so intoxicating, so bewildering, so binding.’ He would say, ‘Enough of that lute, my good men. Just bring me that sound.’ They would say to him, ‘Sir, this thing called a lute has many components, a great many components. It produces sound when played with its full complement of components; that is, dependent on the soundbox, the skin, the neck, the tuning pegs, the strings, and the plectrum, and dependent on the appropriate effort of the person. Thus, sir, this thing called a lute has many components, a great many components, and produces sound when played with its full complement of components.’ Then he would split that lute into ten or a hundred pieces. Having split it, he would reduce it to splinters. Having reduced it to splinters, he would burn it in a fire and reduce it to ashes. Having reduced it to ashes, he would winnow them in a strong wind or let them be carried away by the swift current of a river. He would then say, ‘My good sirs, a worthless thing, it seems, is this so-called lute, and so is any so-called lute whatsoever, about which this populace has been so long heedless and infatuated!’ In the same way, bhikkhus, a bhikkhu investigates form as far as the range of form extends, he investigates feeling as far as the range of feeling extends, he investigates perception as far as the range of perception extends, he investigates volitional formations as far as the range of volitional formations extends, he investigates consciousness as far as the range of consciousness extends. For him, while investigating form as far as the range of form extends, while investigating feeling… perception… volitional formations… while investigating consciousness as far as the range of consciousness extends, whatever conceiving there is of ‘I’ or ‘mine’ or ‘I am’—that no longer occurs.”

๑๐. ฉปฺปาณโกปมสุตฺตํ

10. The Discourse on the Simile of the Six Animals

๒๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส อรุคตฺโต ปกฺกคตฺโต สรวนํ ปวิเสยฺย. ตสฺส กุสกณฺฏกา เจว ปาเท วิชฺเฌยฺยุํ, สรปตฺตานิ จ คตฺตานิ วิเลเขยฺยุํ. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ภิยฺโยโสมตฺตาย ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทิเยถ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ คามคโต วา อรญฺญคโต วา ลภติ วตฺตารํ – ‘อยญฺจ โส อายสฺมา เอวํการี เอวํสมาจาโร อสุจิคามกณฺฏโก’ติ. ตํ กณฺฏโกติ อิติ วิทิตฺวา สํวโร จ อสํวโร จ เวทิตพฺโพ.

247. “Bhikkhus, suppose a man with a body of sores, with a festering body, were to enter a thorn-thicket. The kusa thorns would pierce his feet, and the thorn-leaves would scrape his limbs. Thus, bhikkhus, that man would, on that account, experience pain and displeasure all the more. In the same way, bhikkhus, here some bhikkhu, having gone to a village or to the wilderness, finds one who would say: ‘This venerable one is one who acts in such a way, who behaves in such a way; he is an impure village-thorn.’ He being thus known as a ‘thorn,’ restraint and lack of restraint are to be understood.

‘‘กถญฺจ[Pg.402], ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส. ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม อธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม พฺยาปชฺชติ, อนุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ ปริตฺตเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

“And how, bhikkhus, is there lack of restraint? Here, bhikkhus, a bhikkhu, having seen a form with the eye, is greatly attached to a pleasing form and is angered by a displeasing form. He dwells with mindfulness of the body unestablished and with a limited mind. And he does not understand as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein for him those arisen evil, unwholesome states cease without remainder. Having heard a sound with the ear… having smelled an odor with the nose… having tasted a flavor with the tongue… having touched a tangible with the body… having cognized a mental object with the mind, he is greatly attached to a pleasing mental object and is angered by a displeasing mental object. He dwells with mindfulness of the body unestablished and with a limited mind, and he does not understand as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein for him those arisen evil, unwholesome states cease without remainder.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ฉปฺปาณเก คเหตฺวา นานาวิสเย นานาโคจเร ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. อหึ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. สุสุมารํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ปกฺขึ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. กุกฺกุรํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. สิงฺคาลํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. มกฺกฏํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺธิตฺวา มชฺเฌ คณฺฐึ กริตฺวา โอสฺสชฺเชยฺย. อถ โข, เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา นานาวิสยา นานาโคจรา สกํ สกํ โคจรวิสยํ อาวิญฺเฉยฺยุํ – อหิ อาวิญฺเฉยฺย ‘วมฺมิกํ ปเวกฺขามี’ติ, สุสุมาโร อาวิญฺเฉยฺย ‘อุทกํ ปเวกฺขามี’ติ, ปกฺขี อาวิญฺเฉยฺย ‘อากาสํ เฑสฺสามี’ติ, กุกฺกุโร อาวิญฺเฉยฺย ‘คามํ ปเวกฺขามี’ติ, สิงฺคาโล อาวิญฺเฉยฺย ‘สีวถิกํ ปเวกฺขามี’ติ, มกฺกโฏ อาวิญฺเฉยฺย ‘วนํ ปเวกฺขามี’ติ. ยทา โข เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา, อถ โข โย เนสํ ปาณกานํ พลวตโร อสฺส ตสฺส เต อนุวตฺเตยฺยุํ, อนุวิธาเยยฺยุํ วสํ คจฺเฉยฺยุํ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน กายคตาสติ อภาวิตา อพหุลีกตา, ตํ จกฺขุ อาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ รูเปสุ, อมนาปิยา รูปา ปฏิกูลา โหนฺติ…เป… มโน อาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิยา ธมฺมา ปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสํวโร โหติ.

Monks, suppose a man, having caught six animals of different domains and different feeding grounds, were to tie them with a strong rope. He would catch a snake and tie it with a strong rope. He would catch a crocodile and tie it with a strong rope. He would catch a bird and tie it with a strong rope. He would catch a dog and tie it with a strong rope. He would catch a jackal and tie it with a strong rope. He would catch a monkey and tie it with a strong rope. Having tied them with a strong rope and made a knot in the middle, he would release them. Then, monks, those six animals of different domains and different feeding grounds would each pull toward its own feeding ground and domain. The snake would pull, thinking, ‘I will enter an anthill.’ The crocodile would pull, thinking, ‘I will enter the water.’ The bird would pull, thinking, ‘I will fly into the sky.’ The dog would pull, thinking, ‘I will enter the village.’ The jackal would pull, thinking, ‘I will enter the charnel ground.’ The monkey would pull, thinking, ‘I will enter the forest.’ When, monks, those six animals are hungry and tired, then whichever animal among them is the stronger, they would follow after it, conform to it, and come under its power. In the same way, monks, for any monk for whom mindfulness directed to the body is undeveloped and uncultivated, the eye pulls him toward pleasing forms, and unpleasing forms are repulsive... the mind pulls him toward pleasing mental objects, and unpleasing mental objects are repulsive. Thus, monks, there is lack of restraint.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา ปิยรูเป รูเป นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป รูเป น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ [Pg.403] วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ…เป… ชิวฺหา รสํ สายิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย ปิยรูเป ธมฺเม นาธิมุจฺจติ, อปฺปิยรูเป ธมฺเม น พฺยาปชฺชติ, อุปฏฺฐิตกายสฺสติ จ วิหรติ อปฺปมาณเจตโส, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

And how, monks, is there restraint? Here, monks, a monk, having seen a form with the eye, is not captivated by a pleasing form and is not repelled by a displeasing form. He dwells with mindfulness directed to the body established and with a measureless mind. And he understands as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein for him those arisen evil, unwholesome states cease without remainder... Having tasted a flavor with the tongue... Having cognized a mental object with the mind, he is not captivated by a pleasing mental object and is not repelled by a displeasing mental object. He dwells with mindfulness directed to the body established and with a measureless mind, and he understands as it really is that liberation of mind and liberation by wisdom wherein for him those arisen evil, unwholesome states cease without remainder.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ฉปฺปาณเก คเหตฺวา นานาวิสเย นานาโคจเร ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. อหึ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. สุสุมารํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ปกฺขึ คเหตฺวา…เป… กุกฺกุรํ คเหตฺวา… สิงฺคาลํ คเหตฺวา… มกฺกฏํ คเหตฺวา ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺเธยฺย. ทฬฺหาย รชฺชุยา พนฺธิตฺวา ทฬฺเห ขีเล วา ถมฺเภ วา อุปนิพนฺเธยฺย. อถ โข เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา นานาวิสยา นานาโคจรา สกํ สกํ โคจรวิสยํ อาวิญฺเฉยฺยุํ – อหิ อาวิญฺเฉยฺย ‘วมฺมิกํ ปเวกฺขามี’ติ, สุสุมาโร อาวิญฺเฉยฺย ‘อุทกํ ปเวกฺขามี’ติ, ปกฺขี อาวิญฺเฉยฺย ‘อากาสํ เฑสฺสามี’ติ, กุกฺกุโร อาวิญฺเฉยฺย ‘คามํ ปเวกฺขามี’ติ, สิงฺคาโล อาวิญฺเฉยฺย ‘สีวถิกํ ปเวกฺขามี’ติ, มกฺกโฏ อาวิญฺเฉยฺย ‘วนํ ปเวกฺขามี’ติ. ยทา โข เต, ภิกฺขเว, ฉปฺปาณกา ฌตฺตา อสฺสุ กิลนฺตา, อถ ตเมว ขีลํ วา ถมฺภํ วา อุปติฏฺเฐยฺยุํ, อุปนิสีเทยฺยุํ, อุปนิปชฺเชยฺยุํ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ ภิกฺขุโน กายคตาสติ ภาวิตา พหุลีกตา, ตํ จกฺขุ นาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ รูเปสุ, อมนาปิยา รูปา นปฺปฏิกูลา โหนฺติ…เป… ชิวฺหา นาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ รเสสุ…เป… มโน นาวิญฺฉติ มนาปิเยสุ ธมฺเมสุ, อมนาปิยา ธมฺมา นปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สํวโร โหติ.

Monks, suppose a man were to catch six animals—each with different domains and different feeding grounds—and tie them with a strong rope. He would catch a snake and tie it with a strong rope. He would catch a crocodile and tie it with a strong rope. He would catch a bird… and so on… a dog… a jackal… a monkey and tie it with a strong rope. Having tied them with a strong rope, he would fasten them to a strong stake or pillar. Then, monks, those six animals with different domains and different feeding grounds would each pull toward their own domain: the snake would pull, thinking, ‘I will enter an anthill’; the crocodile would pull, thinking, ‘I will enter the water’; the bird would pull, thinking, ‘I will fly into the sky’; the dog would pull, thinking, ‘I will enter the village’; the jackal would pull, thinking, ‘I will enter the charnel ground’; the monkey would pull, thinking, ‘I will enter the forest.’ But when, monks, those six animals become hungry and exhausted, they would stand by, sit by, or lie down by that very stake or pillar. In the same way, monks, for any monk who has developed and cultivated mindfulness of the body: the eye does not pull him toward pleasing forms, and unpleasing forms are not repulsive… the tongue does not pull him toward pleasing flavors… the mind does not pull him toward pleasing mental objects, and unpleasing mental objects are not repulsive. Thus, monks, there is restraint.

‘‘‘ทฬฺเห ขีเล วา ถมฺเภ วา’ติ โข, ภิกฺขเว, กายคตาย สติยา เอตํ อธิวจนํ. ตสฺมาติห โว, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘กายคตา โน สติ ภาวิตา ภวิสฺสติ พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา’ติ. เอวญฺหิ โข, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. ทสมํ.

‘A strong stake or pillar,’ monks, is a designation for mindfulness directed to the body. Therefore, monks, you should train yourselves thus: ‘For us, mindfulness directed to the body will be developed, frequently practiced, made a vehicle, made a basis, established, familiarized, and well undertaken.’ Thus, monks, should you train yourselves.

๑๑. ยวกลาปิสุตฺตํ

11. The Discourse on the Sheaf of Barley

๒๔๘. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.404], ภิกฺขเว, ยวกลาปี จาตุมหาปเถ นิกฺขิตฺตา อสฺส. อถ ฉ ปุริสา อาคจฺเฉยฺยุํ พฺยาภงฺคิหตฺถา. เต ยวกลาปึ ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หเนยฺยุํ. เอวญฺหิ สา, ภิกฺขเว, ยวกลาปี สุหตา อสฺส ฉหิ พฺยาภงฺคีหิ หญฺญมานา. อถ สตฺตโม ปุริโส อาคจฺเฉยฺย พฺยาภงฺคิหตฺโถ. โส ตํ ยวกลาปึ สตฺตมาย พฺยาภงฺคิยา หเนยฺย. เอวญฺหิ สา ภิกฺขเว, ยวกลาปี สุหตตรา อสฺส, สตฺตมาย พฺยาภงฺคิยา หญฺญมานา. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน จกฺขุสฺมึ หญฺญติ มนาปามนาเปหิ รูเปหิ…เป… ชิวฺหาย หญฺญติ มนาปามนาเปหิ รเสหิ…เป… มนสฺมึ หญฺญติ มนาปามนาเปหิ ธมฺเมหิ. สเจ โส, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อายตึ ปุนพฺภวาย เจเตติ, เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, โมฆปุริโส สุหตตโร โหติ, เสยฺยถาปิ สา ยวกลาปี สตฺตมาย พฺยาภงฺคิยา หญฺญมานา.

248. Monks, suppose a sheaf of barley were placed at a crossroads. Then six men with flails in their hands were to come along and strike that sheaf of barley with six flails. In this way, monks, that sheaf of barley would be well struck, being struck by six flails. Then a seventh man with a flail in his hand were to come along and strike that sheaf of barley with a seventh flail. In this way, monks, that sheaf of barley would be even more thoroughly struck, being struck by the seventh flail. Just so, monks, an uninstructed ordinary person is struck in the eye by pleasant and unpleasant forms… struck in the tongue by pleasant and unpleasant tastes… struck in the mind by pleasant and unpleasant mental objects. If, monks, that uninstructed ordinary person directs his thought towards future rebirth, then indeed, monks, that foolish person is even more thoroughly struck—just like that sheaf of barley being struck by the seventh flail.

‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, เทวาสุรสงฺคาโม สมุปพฺยูฬฺโห อโหสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท อสุเร อามนฺเตสิ – ‘สเจ, มาริสา, เทวาสุรสงฺคาเม สมุปพฺยูฬฺเห อสุรา ชิเนยฺยุํ เทวา ปราชิเนยฺยุํ, เยน นํ สกฺกํ เทวานมินฺทํ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา มม สนฺติเก อาเนยฺยาถ อสุรปุร’นฺติ. สกฺโกปิ โข, ภิกฺขเว, เทวานมินฺโท เทเว ตาวตึเส อามนฺเตสิ – ‘สเจ, มาริสา, เทวาสุรสงฺคาเม สมุปพฺยูฬฺเห เทวา ชิเนยฺยุํ อสุรา ปราชิเนยฺยุํ, เยน นํ เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา มม สนฺติเก อาเนยฺยาถ สุธมฺมํ เทวสภ’นฺติ. ตสฺมึ โข ปน, ภิกฺขเว, สงฺคาเม เทวา ชินึสุ, อสุรา ปราชินึสุ. อถ โข, ภิกฺขเว, เทวา ตาวตึสา เวปจิตฺตึ อสุรินฺทํ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สนฺติเก อาเนสุํ สุธมฺมํ เทวสภํ. ตตฺร สุทํ, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติ อสุรินฺโท กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พทฺโธ โหติ. ยทา โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติสฺส อสุรินฺทสฺส เอวํ โหติ – ‘ธมฺมิกา โข เทวา, อธมฺมิกา อสุรา[Pg.405], อิเธว ทานาหํ เทวปุรํ คจฺฉามี’ติ. อถ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ มุตฺตํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ, ทิพฺเพหิ จ ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ. ยทา จ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติสฺส อสุรินฺทสฺส เอวํ โหติ – ‘ธมฺมิกา โข อสุรา, อธมฺมิกา เทวา, ตตฺเถว ทานาหํ อสุรปุรํ คมิสฺสามี’ติ, อถ กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พทฺธํ อตฺตานํ สมนุปสฺสติ. ทิพฺเพหิ จ ปญฺจหิ กามคุเณหิ ปริหายติ. เอวํ สุขุมํ โข, ภิกฺขเว, เวปจิตฺติพนฺธนํ. ตโต สุขุมตรํ มารพนฺธนํ. มญฺญมาโน โข, ภิกฺขเว, พทฺโธ มารสฺส, อมญฺญมาโน มุตฺโต ปาปิมโต.

“Once upon a time, monks, a battle was arrayed between the devas and the asuras. Then, monks, Vepacitti, the lord of the asuras, addressed the asuras: ‘If, sirs, in the battle arrayed between the devas and the asuras, the asuras should win and the devas be defeated, bind Sakka, the lord of the devas, with bonds on his four limbs and neck and bring him to me in the city of the asuras.’ Sakka too, monks, the lord of the devas, addressed the Tāvatiṃsa devas: ‘If, sirs, in the battle arrayed between the devas and the asuras, the devas should win and the asuras be defeated, bind Vepacitti, the lord of the asuras, with bonds on his four limbs and neck and bring him to me in the Sudhamma assembly hall of the devas.’ In that battle, monks, the devas won and the asuras were defeated. Then, monks, the Tāvatiṃsa devas bound Vepacitti, the lord of the asuras, with bonds on his four limbs and neck and brought him to Sakka, the lord of the devas, in the Sudhamma assembly hall. There, monks, Vepacitti, the lord of the asuras, was bound with bonds on his four limbs and neck. Whenever, monks, Vepacitti, the lord of the asuras, thought: ‘The devas are righteous, the asuras are unrighteous; now I shall go to the realm of the devas,’ then he saw himself freed from the bonds on his four limbs and neck and indulged, fully equipped and provided, in the five divine strands of sensual pleasure. But whenever, monks, Vepacitti, the lord of the asuras, thought: ‘The asuras are righteous, the devas are unrighteous; now I shall return to the city of the asuras,’ then he saw himself bound by the bonds on his four limbs and neck and was deprived of the five divine strands of sensual pleasure. So subtle, monks, is the bondage of Vepacitti. Even subtler is the bondage of Māra. One who conceives is bound by Māra; one who does not conceive is freed from the Evil One.”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, มญฺญิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ มญฺญิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘น ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ, ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มญฺญิตเมตํ. มญฺญิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, มญฺญิตํ คณฺโฑ, มญฺญิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘อมญฺญมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“‘I am,’ monks, this is a conceiving. ‘This I am,’ this is a conceiving. ‘I shall be,’ this is a conceiving. ‘I shall not be,’ this is a conceiving. ‘I shall be with form,’ this is a conceiving. ‘I shall be formless,’ this is a conceiving. ‘I shall be percipient,’ this is a conceiving. ‘I shall be non-percipient,’ this is a conceiving. ‘I shall be neither percipient nor non-percipient,’ this is a conceiving. Conceiving, monks, is a disease, conceiving is a tumor, conceiving is a dart. Therefore, monks, you should train yourselves thus: ‘We will dwell with a mind that does not conceive.’”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, อิญฺชิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ อิญฺชิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘น ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ, ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ อิญฺชิตเมตํ. อิญฺชิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, อิญฺชิตํ คณฺโฑ, อิญฺชิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘อนิญฺชมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“‘I am,’ monks, this is an agitation. ‘This I am,’ this is an agitation. ‘I shall be,’ this is an agitation. ‘I shall not be,’ this is an agitation. ‘I shall be with form,’ this is an agitation. ‘I shall be formless,’ this is an agitation. ‘I shall be percipient,’ this is an agitation. ‘I shall be non-percipient,’ this is an agitation. ‘I shall be neither percipient nor non-percipient,’ this is an agitation. Agitation, monks, is a disease, agitation is a tumor, agitation is a dart. Therefore, monks, you should train yourselves thus: ‘We will dwell with an unagitated mind.’”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, ผนฺทิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ ผนฺทิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ…เป… ‘น ภวิสฺส’นฺติ… ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ ผนฺทิตเมตํ. ผนฺทิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, ผนฺทิตํ คณฺโฑ, ผนฺทิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘อผนฺทมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“‘I am,’ monks, this is a quivering. ‘This I am,’ this is a quivering. ‘I shall be’… and so on … ‘I shall not be’… ‘I shall be with form’… ‘I shall be formless’… ‘I shall be percipient’… ‘I shall be non-percipient’… ‘I shall be neither percipient nor non-percipient,’ this is a quivering. Quivering, monks, is a disease, quivering is a tumor, quivering is a dart. Therefore, monks, you should train yourselves thus: ‘We will dwell with an unquivering mind.’”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, ปปญฺจิตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ ปปญฺจิตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ…เป… ‘น ภวิสฺส’นฺติ… ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ… ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ… ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ ปปญฺจิตเมตํ[Pg.406]. ปปญฺจิตํ, ภิกฺขเว, โรโค, ปปญฺจิตํ คณฺโฑ, ปปญฺจิตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘นิปฺปปญฺเจน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ.

“‘I am,’ monks, this is a proliferation. ‘This I am,’ this is a proliferation. ‘I shall be’… and so on … ‘I shall not be’… ‘I shall be with form’… ‘I shall be formless’… ‘I shall be percipient’… ‘I shall be non-percipient’… ‘I shall be neither percipient nor non-percipient,’ this is a proliferation. Proliferation, monks, is a disease, proliferation is a tumor, proliferation is a dart. Therefore, monks, you should train yourselves thus: ‘We will dwell with a mind free from proliferation.’”

‘‘‘อสฺมี’ติ, ภิกฺขเว, มานคตเมตํ, ‘อยมหมสฺมี’ติ มานคตเมตํ, ‘ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘น ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘รูปี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘อรูปี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘สญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘อสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ, ‘เนวสญฺญีนาสญฺญี ภวิสฺส’นฺติ มานคตเมตํ. มานคตํ, ภิกฺขเว, โรโค, มานคตํ คณฺโฑ, มานคตํ สลฺลํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, ‘นิหตมาเนน เจตสา วิหริสฺสามา’ติ – เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. เอกาทสมํ.

“‘I am,’ monks, this is a matter of conceit. ‘This I am,’ this is a matter of conceit. ‘I shall be,’ this is a matter of conceit. ‘I shall not be,’ this is a matter of conceit. ‘I shall be with form,’ this is a matter of conceit. ‘I shall be formless,’ this is a matter of conceit. ‘I shall be percipient,’ this is a matter of conceit. ‘I shall be non-percipient,’ this is a matter of conceit. ‘I shall be neither percipient nor non-percipient,’ this is a matter of conceit. A matter of conceit, monks, is a disease, a matter of conceit is a tumor, a matter of conceit is a dart. Therefore, monks, you should train yourselves thus: ‘We will dwell with a mind devoid of conceit.’” The eleventh.

อาสีวิสวคฺโค เอกูนวีสติโม.

The Section on the Viper, the nineteenth.

ตสฺสุทฺทานํ –

Its summary:

อาสีวิโส รโถ กุมฺโม, ทฺเว ทารุกฺขนฺธา อวสฺสุโต;

ทุกฺขธมฺมา กึสุกา วีณา, ฉปฺปาณา ยวกลาปีติ.

The Viper, the Chariot, the Tortoise, the two Logs of Wood, the Leaky; the States of Suffering, the Kiṃsuka Tree, the Lute, the Six Animals, and the Sheaf of Barley.

สฬายตนวคฺเค จตุตฺถปณฺณาสโก สมตฺโต.

The Fourth Fifty in the Chapter on the Six Sense Bases is completed.

ตสฺส วคฺคุทฺทานํ –

The summary of its sections:

นนฺทิกฺขโย สฏฺฐินโย, สมุทฺโท อุรเคน จ;

จตุปณฺณาสกา เอเต, นิปาเตสุ ปกาสิตาติ.

The Destruction of Delight, the Sixtyfold Method, the Ocean, and the Serpent; this is the fourth fifty, declared in the collections.

สฬายตนสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses on the Six Sense Bases is completed.

๒. เวทนาสํยุตฺตํ

2. The Connected Discourses on Feeling

๑. สคาถาวคฺโค

1. The Chapter with Verses

๑. สมาธิสุตฺตํ

1. The Discourse on Concentration

๒๔๙. ‘‘ติสฺโส [Pg.407] อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนาติ.

249. “Bhikkhus, there are these three feelings. What are the three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, bhikkhus, are the three feelings.”

‘‘สมาหิโต สมฺปชาโน, สโต พุทฺธสฺส สาวโก;

เวทนา จ ปชานาติ, เวทนานญฺจ สมฺภวํ.

“A disciple of the Buddha, concentrated, fully comprehending, and mindful, distinctly knows feelings and the origin of feelings,

‘‘ยตฺถ เจตา นิรุชฺฌนฺติ, มคฺคญฺจ ขยคามินํ;

เวทนานํ ขยา ภิกฺขุ, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ. ปฐมํ;

where they cease, and the path leading to their destruction. Through the destruction of feelings, a bhikkhu, free from craving, is fully extinguished.”

๒. สุขสุตฺตํ

2. The Discourse on the Pleasant

๒๕๐. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนาติ.

250. “Bhikkhus, there are these three feelings. What are the three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, bhikkhus, are the three feelings.”

‘‘สุขํ วา ยทิ วา ทุกฺขํ, อทุกฺขมสุขํ สห;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, ยํ กิญฺจิ อตฺถิ เวทิตํ.

“Whether pleasant or painful, together with the neither-painful-nor-pleasant, both internally and externally, whatever feeling there is,

‘‘เอตํ ทุกฺขนฺติ ญตฺวาน, โมสธมฺมํ ปโลกินํ;

ผุสฺส ผุสฺส วยํ ปสฺสํ, เอวํ ตตฺถ วิรชฺชตี’’ติ. ทุติยํ;

having known this as suffering, of a deceptive and perishable nature, repeatedly contacting its passing away, one thus becomes dispassionate towards it.”

๓. ปหานสุตฺตํ

3. The Discourse on Abandonment

๒๕๑. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขาย, ภิกฺขเว, เวทนาย ราคานุสโย ปหาตพฺโพ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย ปหาตพฺโพ, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย ปหาตพฺโพ. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน สุขาย เวทนาย ราคานุสโย ปหีโน โหติ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย ปหีโน โหติ, อทุกฺขมสุขาย [Pg.408] เวทนาย อวิชฺชานุสโย ปหีโน โหติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ นิรนุสโย สมฺมทฺทโส อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

251. “Bhikkhus, there are these three feelings. What are the three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. For a pleasant feeling, bhikkhus, the underlying tendency to lust is to be abandoned. For a painful feeling, the underlying tendency to aversion is to be abandoned. For a neither-painful-nor-pleasant feeling, the underlying tendency to ignorance is to be abandoned. When, bhikkhus, a bhikkhu’s underlying tendency to lust for a pleasant feeling has been abandoned, his underlying tendency to aversion for a painful feeling has been abandoned, and his underlying tendency to ignorance for a neither-painful-nor-pleasant feeling has been abandoned, this one is called, bhikkhus, ‘a bhikkhu without underlying tendencies, one who sees rightly, who has cut off craving, has turned away the fetter, and through the right penetration of conceit has made an end of suffering.’”

‘‘สุขํ เวทยมานสฺส, เวทนํ อปฺปชานโต;

โส ราคานุสโย โหติ, อนิสฺสรณทสฺสิโน.

“For one experiencing a pleasant feeling, not distinctly knowing that feeling, not seeing an escape from it, the underlying tendency to lust arises.

‘‘ทุกฺขํ เวทยมานสฺส, เวทนํ อปฺปชานโต;

ปฏิฆานุสโย โหติ, อนิสฺสรณทสฺสิโน.

For one experiencing a painful feeling, not distinctly knowing that feeling, not seeing an escape from it, the underlying tendency to aversion arises.

‘‘อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, ภูริปญฺเญน เทสิตํ;

ตญฺจาปิ อภินนฺทติ, เนว ทุกฺขา ปมุจฺจติ.

The peaceful neither-painful-nor-pleasant feeling was taught by the one of vast wisdom. If one delights even in that, one is not freed from suffering.

‘‘ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี, สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ;

ตโต โส เวทนา สพฺพา, ปริชานาติ ปณฺฑิโต.

When a bhikkhu is ardent and does not neglect full comprehension, then that wise one fully understands all feelings.

‘‘โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ. ตติยํ;

Having fully understood feelings, being without taints in this very life, established in the Dhamma, one who has attained knowledge, after the breakup of the body, does not enter into designation.”

๔. ปาตาลสุตฺตํ

4. The Discourse on the Abyss

๒๕๒. ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ยํ วาจํ ภาสติ – ‘อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโล’ติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อสนฺตํ อวิชฺชมานํ เอวํ วาจํ ภาสติ – ‘อตฺถิ มหาสมุทฺเท ปาตาโล’ติ. สารีริกานํ โข เอตํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขานํ เวทนานํ อธิวจนํ ยทิทํ ‘ปาตาโล’ติ. อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน สารีริกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ปาตาเล น ปจฺจุฏฺฐาสิ, คาธญฺจ นาชฺฌคา’. สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก สารีริกาย ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน เนว โสจติ, น กิลมติ, น ปริเทวติ, น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘สุตวา อริยสาวโก ปาตาเล ปจฺจุฏฺฐาสิ, คาธญฺจ อชฺฌคา’’’ติ.

252. “Bhikkhus, the uninstructed ordinary person speaks this word: ‘There is an abyss in the great ocean.’ But this, bhikkhus, is the uninstructed ordinary person speaking of what is non-existent, not manifest, when they say: ‘There is an abyss in the great ocean.’ ‘Abyss,’ bhikkhus, is a designation for painful bodily feelings. When the uninstructed ordinary person is afflicted by a painful bodily feeling, they sorrow, become weary, lament, beat their breast and wail, and fall into bewilderment. This, bhikkhus, is called ‘the uninstructed ordinary person who cannot stand firm in the abyss and has not found a foothold.’ But the instructed noble disciple, bhikkhus, when afflicted by a painful bodily feeling, does not sorrow, does not become weary, does not lament, does not beat their breast and wail, and does not fall into bewilderment. This, bhikkhus, is called ‘the instructed noble disciple who stands firm in the abyss and has found a foothold.’”

‘‘โย [Pg.409] เอตา นาธิวาเสติ, อุปฺปนฺนา เวทนา ทุขา;

สารีริกา ปาณหรา, ยาหิ ผุฏฺโฐ ปเวธติ.

“One who does not endure these painful feelings that have arisen, bodily and life-taking, afflicted by which, they tremble.

‘‘อกฺกนฺทติ ปโรทติ, ทุพฺพโล อปฺปถามโก;

น โส ปาตาเล ปจฺจุฏฺฐาสิ, อโถ คาธมฺปิ นาชฺฌคา.

They wail and cry, weak, of feeble strength; they cannot stand firm in the abyss, and furthermore, do not find a foothold.

‘‘โย เจตา อธิวาเสติ, อุปฺปนฺนา เวทนา ทุขา;

สารีริกา ปาณหรา, ยาหิ ผุฏฺโฐ น เวธติ;

ส เว ปาตาเล ปจฺจุฏฺฐาสิ, อโถ คาธมฺปิ อชฺฌคา’’ติ. จตุตฺถํ;

But one who endures these painful feelings that have arisen, bodily and life-taking, afflicted by which, they do not tremble; they indeed stand firm in the abyss, and furthermore, have found a foothold.”

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตํ

5. The Discourse on What Should Be Seen

๒๕๓. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขา, ภิกฺขเว, เวทนา ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพา, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทฏฺฐพฺพา, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทฏฺฐพฺพา. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน สุขา เวทนา ทุกฺขโต ทิฏฺฐา โหติ, ทุกฺขา เวทนา สลฺลโต ทิฏฺฐา โหติ, อทุกฺขมสุขา เวทนา อนิจฺจโต ทิฏฺฐา โหติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘ภิกฺขุ สมฺมทฺทโส อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

253. “Bhikkhus, there are these three feelings. What are the three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. Bhikkhus, pleasant feeling should be seen as suffering; painful feeling should be seen as a dart; neither-painful-nor-pleasant feeling should be seen as impermanent. When, bhikkhus, a bhikkhu has seen pleasant feeling as suffering, painful feeling as a dart, and neither-painful-nor-pleasant feeling as impermanent—this bhikkhu, bhikkhus, is called one who sees rightly, who has cut off craving, has removed the fetter, and who, through the right comprehension of conceit, has made an end of suffering.”

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทฺทกฺขิ นํ อนิจฺจโต.

“One who has seen the pleasant as suffering, has seen the painful as a dart, and has seen the peaceful neither-painful-nor-pleasant as impermanent.

‘‘ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขุ, ปริชานาติ เวทนา;

โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ. ปญฺจมํ;

Indeed, that bhikkhu who sees rightly fully understands feelings. Having fully understood feelings, in this very life he is without taints. Established in the Dhamma, one who has attained knowledge, after the breaking up of the body, does not enter into designation.”

๖. สลฺลสุตฺตํ

6. The Discourse on the Dart

๒๕๔. ‘‘อสฺสุตวา, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ. สุตวา, ภิกฺขเว, อริยสาวโก สุขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, ทุกฺขมฺปิ เวทนํ เวทยติ, อทุกฺขมสุขมฺปิ [Pg.410] เวทนํ เวทยติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, โก วิเสโส โก อธิปฺปยาโส กึ นานากรณํ สุตวโต อริยสาวกสฺส อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนนา’’ติ? ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป… อสฺสุตวา. ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส ทฺเว เวทนา เวทยติ – กายิกญฺจ, เจตสิกญฺจ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริสํ สลฺเลน วิชฺเฌยฺย. ตเมนํ ทุติเยน สลฺเลน อนุเวธํ วิชฺเฌยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ปุริโส ทฺวิสลฺเลน เวทนํ เวทยติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน โสจติ กิลมติ ปริเทวติ อุรตฺตาฬึ กนฺทติ สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส ทฺเว เวทนา เวทยติ – กายิกญฺจ, เจตสิกญฺจ. ตสฺสาเยว โข ปน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน ปฏิฆวา โหติ. ตเมนํ ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆวนฺตํ, โย ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย, โส อนุเสติ. โส ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน กามสุขํ อภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ? น หิ โส, ภิกฺขเว, ปชานาติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อญฺญตฺร กามสุขา ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณํ, ตสฺส กามสุขญฺจ อภินนฺทโต, โย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย, โส อนุเสติ. โส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ อปฺปชานโต, โย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย, โส อนุเสติ. โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน สญฺญุตฺโต ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, สญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมา’ติ วทามิ.

254. “Monks, the uninstructed ordinary person feels pleasant feeling, painful feeling, and neither-pleasant-nor-painful feeling. The instructed noble disciple also feels pleasant feeling, painful feeling, and neither-pleasant-nor-painful feeling. Here, monks, what is the distinction, what is the superiority, what is the disparity between the instructed noble disciple and the uninstructed ordinary person?” “Venerable sir, our teachings are rooted in the Blessed One… Monks, the uninstructed ordinary person, when touched by painful feeling, sorrows, becomes weary, laments, beats his breast, and falls into confusion. He feels two feelings—a bodily one and a mental one. Suppose, monks, a man were pierced by a dart. Then they would pierce him with a second dart in succession. Thus, monks, that man feels the feeling from two darts. In the same way, monks, when an uninstructed ordinary person is touched by painful feeling, he sorrows, becomes weary, laments, beats his breast, and falls into confusion. He feels two feelings—a bodily one and a mental one. Being touched by that very painful feeling, he has aversion. For him who has aversion to that painful feeling, the underlying tendency to aversion toward painful feeling lies dormant. Being touched by painful feeling, he delights in sensual pleasure. For what reason? Because, monks, the uninstructed ordinary person does not know any escape from painful feeling other than sensual pleasure. For him who delights in sensual pleasure, the underlying tendency to lust for pleasant feeling lies dormant. He does not know as it really is the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to those feelings. For him who does not know as it really is the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to those feelings, the underlying tendency to ignorance toward neither-pleasant-nor-painful feeling lies dormant. If he feels a pleasant feeling, he feels it conjoined. If he feels a painful feeling, he feels it conjoined. If he feels a neither-pleasant-nor-painful feeling, he feels it conjoined. This, monks, is called ‘the uninstructed ordinary person conjoined with birth, aging, and death; with sorrows, lamentations, pains, distresses, and despairs; conjoined with suffering,’ I say.”

‘‘สุตวา จ โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน น โสจติ, น กิลมติ, น ปริเทวติ, น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, น [Pg.411] สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส เอกํ เวทนํ เวทยติ – กายิกํ, น เจตสิกํ.

“But, monks, the instructed noble disciple, when touched by painful feeling, does not sorrow, does not become weary, does not lament, does not beat his breast, and does not fall into confusion. He feels one feeling—a bodily one, not a mental one.

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริสํ สลฺเลน วิชฺเฌยฺย. ตเมนํ ทุติเยน สลฺเลน อนุเวธํ น วิชฺเฌยฺย. เอวญฺหิ โส, ภิกฺขเว, ปุริโส เอกสลฺเลน เวทนํ เวทยติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน น โสจติ, น กิลมติ, น ปริเทวติ, น อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ. โส เอกํ เวทนํ เวทยติ – กายิกํ, น เจตสิกํ. ตสฺสาเยว โข ปน ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน ปฏิฆวา น โหติ. ตเมนํ ทุกฺขาย เวทนาย อปฺปฏิฆวนฺตํ, โย ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย, โส นานุเสติ. โส ทุกฺขาย เวทนาย ผุฏฺโฐ สมาโน กามสุขํ นาภินนฺทติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ปชานาติ หิ โส, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก อญฺญตฺร กามสุขา ทุกฺขาย เวทนาย นิสฺสรณํ. ตสฺส กามสุขํ นาภินนฺทโต โย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย, โส นานุเสติ. โส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวํ จ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส ตาสํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานโต, โย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย, โส นานุเสติ. โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ‘สุตวา อริยสาวโก วิสญฺญุตฺโต ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ, วิสญฺญุตฺโต ทุกฺขสฺมา’ติ วทามิ. อยํ โข, ภิกฺขเว, วิเสโส, อยํ อธิปฺปยาโส, อิทํ นานากรณํ สุตวโต อริยสาวกสฺส อสฺสุตวตา ปุถุชฺชเนนา’’ติ.

“Suppose, monks, a man were pierced by a dart. Then they would not pierce him with a second dart in succession. Thus, monks, that man feels the feeling from one dart. In the same way, monks, when an instructed noble disciple is touched by painful feeling, he does not sorrow, does not become weary, does not lament, does not beat his breast, and does not fall into confusion. He feels one feeling—a bodily one, not a mental one. Being touched by that very painful feeling, he does not have aversion. For him who does not have aversion to that painful feeling, the underlying tendency to aversion toward painful feeling does not lie dormant. Being touched by painful feeling, he does not delight in sensual pleasure. For what reason? Because, monks, the instructed noble disciple knows the escape from painful feeling apart from sensual pleasure. For him who does not delight in sensual pleasure, the underlying tendency to lust for pleasant feeling does not lie dormant. He knows as it really is the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to those feelings. For him who knows as it really is the origin, the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to those feelings, the underlying tendency to ignorance toward neither-pleasant-nor-painful feeling does not lie dormant. If he feels a pleasant feeling, he feels it disjoined. If he feels a painful feeling, he feels it disjoined. If he feels a neither-pleasant-nor-painful feeling, he feels it disjoined. This, monks, is called ‘the instructed noble disciple disjoined from birth, aging, and death; from sorrows, lamentations, pains, distresses, and despairs; disjoined from suffering,’ I say. This, monks, is the distinction, this is the superiority, this is the disparity between the instructed noble disciple and the uninstructed ordinary person.”

‘‘น เวทนํ เวทยติ สปญฺโญ,สุขมฺปิ ทุกฺขมฺปิ พหุสฺสุโตปิ;

อยญฺจ ธีรสฺส ปุถุชฺชเนน,มหา วิเสโส กุสลสฺส โหติ.

“The wise, the very learned one, does not experience feeling, whether pleasant or painful. This is the great distinction of the steadfast and skilled one from the ordinary person.”

‘‘สงฺขาตธมฺมสฺส [Pg.412] พหุสฺสุตสฺส,วิปสฺสโต โลกมิมํ ปรญฺจ;

อิฏฺฐสฺส ธมฺมา น มเถนฺติ จิตฺตํ,อนิฏฺฐโต โน ปฏิฆาตเมติ.

“For one who has comprehended the Dhamma, is very learned, and who sees this world and the next, desirable things do not agitate his mind, and he does not come to aversion from the undesirable.”

‘‘ตสฺสานุโรธา อถวา วิโรธา,วิธูปิตา อตฺถคตา น สนฺติ;

ปทญฺจ ญตฺวา วิรชํ อโสกํ,สมฺมา ปชานาติ ภวสฺส ปารคู’’ติ. ฉฏฺฐํ;

“For him, attraction and opposition are dispelled, have vanished, and do not exist. Having known the stainless, sorrowless state, he, the one who has gone beyond becoming, understands rightly.”

๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตํ

7. The First Discourse on Illness

๒๕๕. เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ –

255. At one time the Blessed One was dwelling at Vesālī, in the Great Wood, in the Hall with the Peaked Roof. Then, in the evening, the Blessed One emerged from seclusion and went to the sick ward. Having approached, he sat down on the seat that was prepared. Having sat down, the Blessed One addressed the bhikkhus:

‘‘สโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“Bhikkhus, a bhikkhu, being mindful and clearly comprehending, should await his time. This is our instruction to you.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ…เป… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ.

“And how, bhikkhus, is a bhikkhu mindful? Here, bhikkhus, a bhikkhu dwells contemplating the body in the body, ardent, clearly comprehending, and mindful, having subdued covetousness and displeasure in the world; he dwells contemplating feelings in feelings... he dwells contemplating mind in mind... he dwells contemplating phenomena in phenomena, ardent, clearly comprehending, and mindful, having subdued covetousness and displeasure in the world. It is in this way, bhikkhus, that a bhikkhu is mindful.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว [Pg.413] สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชานการี โหติ. สโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“And how, bhikkhus, is a bhikkhu clearly comprehending? Here, bhikkhus, a bhikkhu is one who acts with clear comprehension in going forward and in returning; in looking ahead and in looking aside; in bending and in stretching; in carrying the double-robe, bowl, and outer robe; in eating, drinking, chewing, and savoring; in the act of defecating and urinating; in walking, standing, sitting, sleeping, waking, speaking, and in keeping silent. It is in this way, bhikkhus, that a bhikkhu is one who acts with clear comprehension. Bhikkhus, a bhikkhu, being mindful and clearly comprehending, should await his time. This is our instruction to you.”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา, โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ สุขา เวทนา. สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว กายํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน กาโย อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ กายํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา สุขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส กาเย จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส กาเย จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต, วยานุปสฺสิโน วิหรโต, วิราคานุปสฺสิโน วิหรโต, นิโรธานุปสฺสิโน วิหรโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต, โย กาเย จ สุขาย จ เวทนาย ราคานุสโย, โส ปหียติ.

“If, bhikkhus, while a bhikkhu is dwelling thus—mindful, clearly comprehending, diligent, ardent, and resolute—a pleasant feeling arises, he understands thus: ‘This pleasant feeling has arisen in me. And it has arisen dependently, not independently. Dependent on what? Dependent on this very body. But this body is impermanent, conditioned, and dependently arisen. How could a pleasant feeling that has arisen dependent on a body that is impermanent, conditioned, and dependently arisen be permanent?’ He dwells contemplating impermanence in the body and in the pleasant feeling, he dwells contemplating vanishing, he dwells contemplating dispassion, he dwells contemplating cessation, he dwells contemplating relinquishment. For him who dwells contemplating impermanence in the body and in the pleasant feeling, contemplating vanishing, contemplating dispassion, contemplating cessation, and contemplating relinquishment, whatever underlying tendency to lust there is in regard to the body and the pleasant feeling, that is abandoned.”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ ทุกฺขา เวทนา. สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว กายํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน กาโย อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ กายํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ทุกฺขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส กาเย จ ทุกฺขาย เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส กาเย จ ทุกฺขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต, โย กาเย จ ทุกฺขาย จ เวทนาย ปฏิฆานุสโย, โส ปหียติ.

“If, bhikkhus, while a bhikkhu is dwelling thus—mindful, clearly comprehending, diligent, ardent, and resolute—a painful feeling arises, he understands thus: ‘This painful feeling has arisen in me. And it has arisen dependently, not independently. Dependent on what? Dependent on this very body. But this body is impermanent, conditioned, and dependently arisen. How could a painful feeling that has arisen dependent on a body that is impermanent, conditioned, and dependently arisen be permanent?’ He dwells contemplating impermanence in the body and in the painful feeling, he dwells contemplating vanishing, he dwells contemplating dispassion, he dwells contemplating cessation, he dwells contemplating relinquishment. For him who dwells contemplating impermanence in the body and in the painful feeling... contemplating relinquishment, whatever underlying tendency to aversion there is in regard to the body and the painful feeling, that is abandoned.”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา, โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ อทุกฺขมสุขา เวทนา. สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว กายํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน กาโย อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ กายํ [Pg.414] ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส กาเย จ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส กาเย จ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต…เป… ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต, โย กาเย จ อทุกฺขมสุขาย จ เวทนาย อวิชฺชานุสโย, โส ปหียติ.

“If, bhikkhus, while a bhikkhu is dwelling thus—mindful, clearly comprehending, diligent, ardent, and resolute—a neither-painful-nor-pleasant feeling arises, he understands thus: ‘This neither-painful-nor-pleasant feeling has arisen in me. And it has arisen dependently, not independently. Dependent on what? Dependent on this very body. But this body is impermanent, conditioned, and dependently arisen. How could a neither-painful-nor-pleasant feeling that has arisen dependent on a body that is impermanent, conditioned, and dependently arisen be permanent?’ He dwells contemplating impermanence in the body and in the neither-painful-nor-pleasant feeling, he dwells contemplating vanishing, he dwells contemplating dispassion, he dwells contemplating cessation, he dwells contemplating relinquishment. For him who dwells contemplating impermanence in the body and in the neither-painful-nor-pleasant feeling... contemplating relinquishment, whatever underlying tendency to ignorance there is in regard to the body and the neither-painful-nor-pleasant feeling, that is abandoned.”

‘‘โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สา อนิจฺจาติ ปชานาติ, อนชฺโฌสิตาติ ปชานาติ, อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ; ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สา อนิจฺจาติ ปชานาติ, อนชฺโฌสิตาติ ปชานาติ, อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ; อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, สา อนิจฺจาติ ปชานาติ, อนชฺโฌสิตาติ ปชานาติ, อนภินนฺทิตาติ ปชานาติ. โส สุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ; ทุกฺขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ; อทุกฺขมสุขญฺเจ เวทนํ เวทยติ, วิสญฺญุตฺโต นํ เวทยติ. โส กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ, ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ‘กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาติ.

“If he feels a pleasant feeling, he understands: ‘It is impermanent’; he understands: ‘It is not to be clung to’; he understands: ‘It is not to be delighted in.’ If he feels a painful feeling, he understands: ‘It is impermanent’; he understands: ‘It is not to be clung to’; he understands: ‘It is not to be delighted in.’ If he feels a neither-painful-nor-pleasant feeling, he understands: ‘It is impermanent’; he understands: ‘It is not to be clung to’; he understands: ‘It is not to be delighted in.’ If he feels a pleasant feeling, he feels it detached. If he feels a painful feeling, he feels it detached. If he feels a neither-painful-nor-pleasant feeling, he feels it detached. Feeling a feeling limited to the body, he understands: ‘I feel a feeling limited to the body.’ Feeling a feeling limited to life, he understands: ‘I feel a feeling limited to life.’ He understands: ‘After the breaking up of the body, on account of the exhaustion of life, all that is felt, not being delighted in, will become cool right here.’”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, เตลญฺจ ปฏิจฺจ วฏฺฏิญฺจ ปฏิจฺจ เตลปฺปทีโป ฌาเยยฺย, ตสฺเสว เตลสฺส จ วฏฺฏิยา จ ปริยาทานา อนาหาโร นิพฺพาเยยฺย; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ‘กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาตี’’ติ. สตฺตมํ.

“Just as, monks, an oil lamp would burn in dependence on oil and a wick, and on account of the exhaustion of that very oil and wick, being without fuel, it would be extinguished; even so, monks, a monk, feeling a feeling limited to the body, understands: ‘I feel a feeling limited to the body.’ Feeling a feeling limited to life, he understands: ‘I feel a feeling limited to life.’ He understands: ‘After the breaking up of the body, on account of the exhaustion of life, all that is felt, not being delighted in, will become cool right here.’” The seventh.

๘. ทุติยเคลญฺญสุตฺตํ

8. The Second Discourse on Sickness

๒๕๖. เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยน คิลานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ –

256. On one occasion the Blessed One was dwelling at Vesālī in the Great Wood, in the Hall with the Peaked Roof. Then, in the evening, the Blessed One, having arisen from seclusion, went to the sick ward. Having gone there, he sat down on the prepared seat. Having sat down, the Blessed One addressed the monks:

‘‘สโต[Pg.415], ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“Monks, a monk should await the time, mindful and clearly comprehending. This is our instruction to you.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา, วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สโต โหติ.

“And how, monks, is a monk mindful? Here, monks, a monk dwells contemplating the body in the body, ardent, clearly comprehending, and mindful, having removed covetousness and displeasure in the world. He dwells contemplating feelings in feelings… the mind in the mind… phenomena in phenomena, ardent, clearly comprehending, and mindful, having removed covetousness and displeasure in the world. Thus, monks, a monk is mindful.”

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ…เป… ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน โหติ. สโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺปชาโน กาลํ อาคเมยฺย. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี.

“And how, monks, is a monk clearly comprehending? Here, monks, a monk is one who acts with clear comprehension in going forward and returning… in speaking and in keeping silent. Thus, monks, a monk is clearly comprehending. Monks, a monk should await the time, mindful and clearly comprehending. This is our instruction to you.”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส สมฺปชานสฺส อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ สุขา เวทนา; สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจ. อยํ โข ปน ผสฺโส อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน. อนิจฺจํ โข ปน สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา สุขา เวทนา กุโต นิจฺจา ภวิสฺสตี’ติ! โส ผสฺเส จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ, วยานุปสฺสี วิหรติ, วิราคานุปสฺสี วิหรติ, นิโรธานุปสฺสี วิหรติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี วิหรติ. ตสฺส ผสฺเส จ สุขาย จ เวทนาย อนิจฺจานุปสฺสิโน วิหรโต, วยานุปสฺสิโน วิหรโต, วิราคานุปสฺสิโน วิหรโต, นิโรธานุปสฺสิโน วิหรโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต โย ผสฺเส จ สุขาย จ เวทนาย ราคานุสโย, โส ปหียติ.

“If, monks, for a monk dwelling thus—mindful, clearly comprehending, diligent, ardent, and resolute—a pleasant feeling arises, he understands thus: ‘This pleasant feeling has arisen in me; and that has arisen dependently, not independently. Dependent on what? Dependent on this very contact. But this contact is impermanent, conditioned, and dependently arisen. A pleasant feeling that has arisen in dependence on an impermanent, conditioned, and dependently arisen contact—how could it be permanent?’ He dwells contemplating impermanence in contact and in the pleasant feeling, dwells contemplating vanishing, dwells contemplating dispassion, dwells contemplating cessation, and dwells contemplating relinquishment. As he dwells contemplating impermanence, vanishing, dispassion, cessation, and relinquishment in contact and in the pleasant feeling, whatever underlying tendency to lust there is in regard to them is abandoned.”

‘‘ตสฺส เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เอวํ สตสฺส…เป… วิหรโต อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา…เป… อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อุปฺปนฺนา โข มฺยายํ อทุกฺขมสุขา เวทนา; สา จ โข ปฏิจฺจ, โน อปฺปฏิจฺจ. กึ ปฏิจฺจ? อิมเมว ผสฺสํ ปฏิจฺจ…เป… กายสฺส [Pg.416] เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาติ’’.

“If, monks, for a monk dwelling thus… a painful feeling arises… a neither-painful-nor-pleasant feeling arises, he understands thus: ‘This neither-painful-nor-pleasant feeling has arisen in me; and that has arisen dependently, not independently. Dependent on what? Dependent on this very contact…’ He understands: ‘After the breaking up of the body, on account of the exhaustion of life, all that is felt, not being delighted in, will become cool right here.’”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, เตลญฺจ ปฏิจฺจ วฏฺฏิญฺจ ปฏิจฺจ เตลปฺปทีโป ฌาเยยฺย, ตสฺเสว เตลสฺส จ วฏฺฏิยา จ ปริยาทานา อนาหาโร นิพฺพาเยยฺย; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘กายปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยมาโน ‘ชีวิตปริยนฺติกํ เวทนํ เวทยามี’ติ ปชานาติ. ‘กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อิเธว สพฺพเวทยิตานิ อนภินนฺทิตานิ สีตีภวิสฺสนฺตี’ติ ปชานาตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Just as, monks, an oil lamp would burn in dependence on oil and a wick, and on account of the exhaustion of that very oil and wick, being without fuel, it would be extinguished; even so, monks, a monk, feeling a feeling limited to the body, understands: ‘I feel a feeling limited to the body.’ Feeling a feeling limited to life, he understands: ‘I feel a feeling limited to life.’ He understands: ‘After the breaking up of the body, on account of the exhaustion of life, all that is felt, not being delighted in, will become cool right here.’” The eighth.

๙. อนิจฺจสุตฺตํ

9. The Discourse on Impermanence

๒๕๗. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ. นวมํ.

257. “Bhikkhus, these three feelings are impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to destruction, subject to vanishing, subject to fading away, and subject to cessation. Which three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, bhikkhus, are the three feelings that are impermanent, conditioned, dependently arisen, subject to destruction, subject to vanishing, subject to fading away, and subject to cessation.”

๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตํ

10. The Discourse Rooted in Contact

๒๕๘. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา ผสฺสชา ผสฺสมูลกา ผสฺสนิทานา ผสฺสปจฺจยา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. สุขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา. ตสฺเสว สุขเวทนิยสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา, ยํ ตชฺชํ เวทยิตํ สุขเวทนิยํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา สุขา เวทนา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. ทุกฺขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา. ตสฺเสว ทุกฺขเวทนิยสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา, ยํ ตชฺชํ เวทยิตํ ทุกฺขเวทนิยํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา ทุกฺขา เวทนา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. อทุกฺขมสุขเวทนิยํ, ภิกฺขเว, ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา. ตสฺเสว อทุกฺขมสุขเวทนิยสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา, ยํ ตชฺชํ เวทยิตํ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขา เวทนา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. เสยฺยถาปิ[Pg.417], ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ กฏฺฐานํ สงฺฆฏฺฏนสโมธานา อุสฺมา ชายติ, เตโช อภินิพฺพตฺตติ. เตสํเยว กฏฺฐานํ นานาภาวา วินิกฺเขปา, ยา ตชฺชา อุสฺมา, สา นิรุชฺฌติ, สา วูปสมฺมติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมา ติสฺโส เวทนา ผสฺสชา ผสฺสมูลกา ผสฺสนิทานา ผสฺสปจฺจยา. ตชฺชํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ตชฺชา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ. ตชฺชสฺส ผสฺสสฺส นิโรธา ตชฺชา เวทนา นิรุชฺฌนฺตี’’ติ. ทสมํ.

258. “Bhikkhus, these three feelings are born of contact, have contact as their root, have contact as their origin, and are conditioned by contact. Which three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. Bhikkhus, dependent on a contact to be felt as pleasant, a pleasant feeling arises. With the cessation of that very contact to be felt as pleasant, the corresponding feeling that arose—the pleasant feeling dependent on the contact to be felt as pleasant—ceases and is stilled. Bhikkhus, dependent on a contact to be felt as painful, a painful feeling arises. With the cessation of that very contact to be felt as painful, the corresponding feeling that arose—the painful feeling dependent on the contact to be felt as painful—ceases and is stilled. Bhikkhus, dependent on a contact to be felt as neither-painful-nor-pleasant, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises. With the cessation of that very contact to be felt as neither-painful-nor-pleasant, the corresponding feeling that arose—the neither-painful-nor-pleasant feeling dependent on the contact to be felt as neither-painful-nor-pleasant—ceases and is stilled. Just as, bhikkhus, from the friction and coming together of two sticks of wood, heat is born and fire is produced; and from the separation and parting of those same sticks of wood, the corresponding heat ceases and is stilled. Even so, bhikkhus, these three feelings are born of contact, have contact as their root, have contact as their origin, and are conditioned by contact. Dependent on a corresponding contact, a corresponding feeling arises. With the cessation of the corresponding contact, the corresponding feeling ceases.”

สคาถาวคฺโค ปฐโม.

The First Chapter with Verses.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary for that is:

สมาธิ สุขํ ปหาเนน, ปาตาลํ ทฏฺฐพฺเพน จ;

สลฺเลน เจว เคลญฺญา, อนิจฺจ ผสฺสมูลกาติ.

Samādhi, Sukha, and Pahāna, Pātāla, and Daṭṭhabba; Sallena and Gelañña, Anicca and Phassamūlaka.

๒. รโหคตวคฺโค

2. The Chapter on Seclusion

๑. รโหคตสุตฺตํ

1. The Discourse on Seclusion

๒๕๙. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตา – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ. กึ นุ โข เอตํ ภควตา สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’’’นฺติ?

259. Then a certain bhikkhu approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Seated to one side, that bhikkhu said to the Blessed One: “Here, venerable sir, as I was alone in seclusion, this thought arose in my mind: ‘The Blessed One has spoken of three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These three feelings have been spoken of by the Blessed One. Yet this has also been said by the Blessed One: “Whatever is felt is within suffering.” With reference to what was this said by the Blessed One: “Whatever is felt is within suffering”?’”

‘‘สาธุ สาธุ, ภิกฺขุ! ติสฺโส อิมา, ภิกฺขุ, เวทนา วุตฺตา มยา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา มยา. วุตฺตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขุ, มยา – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ, ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขุ, มยา สงฺขารานํเยว อนิจฺจตํ สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ[Pg.418]. ตํ โข ปเนตํ, ภิกฺขุ, มยา สงฺขารานํเยว ขยธมฺมตํ…เป… วยธมฺมตํ…เป… วิราคธมฺมตํ …เป… นิโรธธมฺมตํ…เป… วิปริณามธมฺมตํ สนฺธาย ภาสิตํ – ‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ ตํ ทุกฺขสฺมิ’นฺติ. อถ โข ปน, ภิกฺขุ, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ นิโรโธ อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา นิรุทฺธา โหนฺติ. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปีติ นิรุทฺธา โหติ. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา นิรุทฺธา โหนฺติ. อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ นิรุทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค นิรุทฺโธ โหติ, โทโส นิรุทฺโธ โหติ, โมโห นิรุทฺโธ โหติ. อถ โข, ภิกฺขุ, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ วูปสโม อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา วูปสนฺตา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา วูปสนฺตา โหนฺติ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ วูปสนฺตา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค วูปสนฺโต โหติ, โทโส วูปสนฺโต โหติ, โมโห วูปสนฺโต โหติ. ฉยิมา, ภิกฺขุ, ปสฺสทฺธิโย. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. ปฐมํ.

“Good, good, monk! These three feelings, monk, have been spoken of by me: pleasant feeling, painful feeling, and neither-pleasant-nor-painful feeling. These three feelings have been spoken of by me. Yet this has also been said by me, monk: ‘Whatever is felt is within suffering.’ That, monk, was said by me with reference to the impermanence of formations: ‘Whatever is felt is within suffering.’ That, monk, was said by me with reference to the nature of formations to be subject to destruction, subject to vanishing, subject to fading away, subject to cessation, and subject to change: ‘Whatever is felt is within suffering.’ Furthermore, monk, I have taught the gradual cessation of formations. For one who has attained the first jhāna, speech has ceased. For one who has attained the second jhāna, initial application and sustained application have ceased. For one who has attained the third jhāna, rapture has ceased. For one who has attained the fourth jhāna, in-breathing and out-breathing have ceased. For one who has attained the base of infinite space, the perception of form has ceased. For one who has attained the base of infinite consciousness, the perception of the base of infinite space has ceased. For one who has attained the base of nothingness, the perception of the base of infinite consciousness has ceased. For one who has attained the base of neither-perception-nor-non-perception, the perception of the base of nothingness has ceased. For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling have ceased. For a monk whose taints are destroyed, lust has ceased, hatred has ceased, and delusion has ceased. Furthermore, monk, I have taught the gradual subsiding of formations. For one who has attained the first jhāna, speech has subsided. For one who has attained the second jhāna, initial application and sustained application have subsided... For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling have subsided. For a monk whose taints are destroyed, lust has subsided, hatred has subsided, and delusion has subsided. There are these six tranquilities, monk. For one who has attained the first jhāna, speech is stilled. For one who has attained the second jhāna, initial application and sustained application are stilled. For one who has attained the third jhāna, rapture is stilled. For one who has attained the fourth jhāna, in-breathing and out-breathing are stilled. For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling are stilled. For a monk whose taints are destroyed, lust is stilled, hatred is stilled, and delusion is stilled.”

๒. ปฐมอากาสสุตฺตํ

2. The First Discourse on the Sky

๒๖๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อากาเส วิวิธา วาตา วายนฺติ. ปุรตฺถิมาปิ วาตา วายนฺติ, ปจฺฉิมาปิ วาตา วายนฺติ, อุตฺตราปิ วาตา วายนฺติ, ทกฺขิณาปิ วาตา วายนฺติ, สรชาปิ วาตา วายนฺติ, อรชาปิ วาตา วายนฺติ, สีตาปิ วาตา วายนฺติ, อุณฺหาปิ วาตา วายนฺติ, ปริตฺตาปิ วาตา วายนฺติ, อธิมตฺตาปิ วาตา [Pg.419] วายนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ, สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ.

260. “Bhikkhus, it is like the various winds that blow in the sky: winds from the east blow, winds from the west blow, winds from the north blow, winds from the south blow, dusty winds blow, dustless winds blow, cold winds blow, hot winds blow, gentle winds blow, and strong winds blow. In the same way, bhikkhus, various feelings arise in this body: a pleasant feeling arises, a painful feeling arises, and a neither-painful-nor-pleasant feeling arises.”

‘‘ยถาปิ วาตา อากาเส, วายนฺติ วิวิธา ปุถู;

ปุรตฺถิมา ปจฺฉิมา จาปิ, อุตฺตรา อถ ทกฺขิณา.

“Just as in the sky, various and many winds blow; from the east and the west, from the north and then the south.

‘‘สรชา อรชา จปิ, สีตา อุณฺหา จ เอกทา;

อธิมตฺตา ปริตฺตา จ, ปุถู วายนฺติ มาลุตา.

“Dusty and dustless, cold and at times hot; strong and slight, and many winds blow.

‘‘ตเถวิมสฺมึ กายสฺมึ, สมุปฺปชฺชนฺติ เวทนา;

สุขทุกฺขสมุปฺปตฺติ, อทุกฺขมสุขา จ ยา.

“In the same way, in this body, feelings arise; the arising of pleasure and pain, and that which is neither-painful-nor-pleasant.

‘‘ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี, สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ ;

ตโต โส เวทนา สพฺพา, ปริชานาติ ปณฺฑิโต.

“And when a bhikkhu is ardent and does not neglect clear comprehension, then that wise one fully understands all feelings.

‘‘โส เวทนา ปริญฺญาย, ทิฏฺเฐ ธมฺเม อนาสโว;

กายสฺส เภทา ธมฺมฏฺโฐ, สงฺขฺยํ โนเปติ เวทคู’’ติ. ทุติยํ;

“Having fully understood feelings, taintless in this very life; established in the Dhamma, upon the body’s breaking up, the one who has reached knowledge does not go to reckoning.”

๓. ทุติยอากาสสุตฺตํ

3. The Second Discourse on the Sky

๒๖๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อากาเส วิวิธา วาตา วายนฺติ. ปุรตฺถิมาปิ วาตา วายนฺติ…เป… อธิมตฺตาปิ วาตา วายนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ, สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตติยํ.

261. “Bhikkhus, it is like the various winds that blow in the sky: winds from the east blow… and strong winds blow. In the same way, bhikkhus, various feelings arise in this body: a pleasant feeling arises, a painful feeling arises, and a neither-painful-nor-pleasant feeling arises.”

๔. อคารสุตฺตํ

4. The Discourse on the Guesthouse

๒๖๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อาคนฺตุกาคารํ. ตตฺถ ปุรตฺถิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, ปจฺฉิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, อุตฺตรายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, ทกฺขิณายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ. ขตฺติยาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, พฺราหฺมณาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, เวสฺสาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ, สุทฺทาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา [Pg.420] อุปฺปชฺชนฺติ. สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ, อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ. สามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, สามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, สามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ. นิรามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, นิรามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ, นิรามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ. จตุตฺถํ.

262. “Bhikkhus, it is like a guesthouse. People come from the eastern direction and take up lodging, people come from the western direction and take up lodging, people come from the northern direction and take up lodging, people come from the southern direction and take up lodging. Nobles come and take up lodging, brahmins come and take up lodging, merchants come and take up lodging, and commoners come and take up lodging. In the same way, Bhikkhus, various feelings arise in this body. A pleasant feeling arises, a painful feeling arises, a neither-painful-nor-pleasant feeling arises. A worldly pleasant feeling arises, a worldly painful feeling arises, a worldly neither-painful-nor-pleasant feeling arises. A spiritual pleasant feeling arises, a spiritual painful feeling arises, and a spiritual neither-painful-nor-pleasant feeling arises.”

๕. ปฐมอานนฺทสุตฺตํ

5. The First Discourse to Ānanda

๒๖๓. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณนฺติ? ติสฺโส อิมา, อานนฺท, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, อานนฺท, เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย; ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท. ยา เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว. โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณํ. อถ โข ปนานนฺท, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ นิโรโธ อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหติ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ นิรุทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค นิรุทฺโธ โหติ, โทโส นิรุทฺโธ โหติ, โมโห นิรุทฺโธ โหติ. อถ โข ปนานนฺท, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ วูปสโม อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา วูปสนฺตา โหติ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ วูปสนฺตา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค วูปสนฺโต โหติ, โทโส วูปสนฺโต โหติ, โมโห วูปสนฺโต โหติ. อถ โข ปนานนฺท, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ อกฺขาตา. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ…เป… อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส [Pg.421] วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. ปญฺจมํ.

263. Then the Venerable Ānanda approached the Blessed One; having approached, he sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Ānanda said this to the Blessed One: “What, venerable sir, is feeling? What is the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the practice that is the way leading to the cessation of feeling? What is the gratification of feeling? What is the danger? What is the escape?” “Ānanda, there are these three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, Ānanda, are called feelings. From the arising of contact, there is the arising of feeling; from the cessation of contact, there is the cessation of feeling. This very Noble Eightfold Path is the practice that is the way leading to the cessation of feeling, that is: right view … to … right concentration. Whatever pleasure and joy arise in dependence on feeling, this is the gratification of feeling. That feeling is impermanent, suffering, and subject to change, this is the danger of feeling. Whatever is the removal of desire and lust, the abandonment of desire and lust for feeling, this is the escape from feeling. Furthermore, Ānanda, I have declared the sequential cessation of formations. For one who has attained the first jhāna, speech has ceased. … to … For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling have ceased. For a monk whose taints are destroyed, lust has ceased, hatred has ceased, and delusion has ceased. Furthermore, Ānanda, I have declared the sequential stilling of formations. For one who has attained the first jhāna, speech has been stilled. … to … For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling have been stilled. For a monk whose taints are destroyed, lust has been stilled, hatred has been stilled, and delusion has been stilled. Furthermore, Ānanda, I have declared the sequential subsiding of formations. For one who has attained the first jhāna, speech has subsided. … to … For one who has attained the base of infinite space, the perception of form has subsided. For one who has attained the base of infinite consciousness, the perception of the base of infinite space has subsided. For one who has attained the base of nothingness, the perception of the base of infinite consciousness has subsided. For one who has attained the base of neither-perception-nor-non-perception, the perception of the base of nothingness has subsided. For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling have subsided. For a monk whose taints are destroyed, lust has subsided, hatred has subsided, and delusion has subsided.”

๖. ทุติยอานนฺทสุตฺตํ

6. The Second Discourse to Ānanda

๒๖๔. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, อานนฺท, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา ภควนฺเนตฺติกา ภควมฺปฏิสรณา. สาธุ, ภนฺเต, ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตุ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ. ภควโต สุตฺวา ภิกฺขู ธาเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, อานนฺท, สุโณหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘ติสฺโส อิมา, อานนฺท, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, อานนฺท, เวทนา…เป… ผสฺสสมุทยา…เป… ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

264. Then the Venerable Ānanda approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and sat down to one side. To the Venerable Ānanda, who was seated to one side, the Blessed One said this: “What, Ānanda, is feeling? What is the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the practice that is the way leading to the cessation of feeling? What is the gratification of feeling? What is the danger? What is the escape?” “Venerable sir, for us, the teachings have the Blessed One as their root, the Blessed One as their guide, and the Blessed One as their refuge. It would be good, venerable sir, if the meaning of this utterance were to be made clear by the Blessed One himself. Having heard it from the Blessed One, the monks will remember it.” “In that case, Ānanda, listen and pay close attention; I will speak.” “Yes, venerable sir,” the Venerable Ānanda replied to the Blessed One. The Blessed One said this: “Ānanda, there are these three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, Ānanda, are called feelings. … From the arising of contact … For a monk whose taints are destroyed, lust has subsided, hatred has subsided, and delusion has subsided.”

๗. ปฐมสมฺพหุลสุตฺตํ

7. The First Discourse to a Number of Bhikkhus

๒๖๕. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, เวทนา. ผสฺสสมุทยา [Pg.422] เวทนาสมุทโย; ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท. ยา เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว. โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณํ.

265. Then a number of bhikkhus approached the Blessed One; having approached, they paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Seated to one side, those bhikkhus said to the Blessed One: “What, venerable sir, are feelings? What is the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the path leading to the cessation of feeling? What is the gratification in feeling? What is the danger in feeling? What is the escape from feeling?” “There are, bhikkhus, these three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, bhikkhus, are called feelings. From the arising of contact, there is the arising of feeling; from the cessation of contact, there is the cessation of feeling. This very Noble Eightfold Path is the path leading to the cessation of feeling, that is: right view… right concentration. Whatever pleasure and joy arise in dependence on feeling, this is the gratification in feeling. That feeling is impermanent, suffering, and subject to change: this is the danger in feeling. The removal and abandoning of desire and lust for feeling: this is the escape from feeling.

‘‘อถ โข ปน, ภิกฺขเว, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ นิโรโธ อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหติ…เป… ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค นิรุทฺโธ โหติ, โทโส นิรุทฺโธ โหติ, โมโห นิรุทฺโธ โหติ. อถ โข ปน, ภิกฺขเว, มยา อนุปุพฺพสงฺขารานํ วูปสโม อกฺขาโต. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา วูปสนฺตา โหติ…เป… ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค วูปสนฺโต โหติ, โทโส วูปสนฺโต โหติ, โมโห วูปสนฺโต โหติ. ฉยิมา, ภิกฺขเว, ปสฺสทฺธิโย. ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส ปีติ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหติ. จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหนฺติ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราโค ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โทโส ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, โมโห ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหตี’’ติ. สตฺตมํ.

“Furthermore, bhikkhus, I have declared the cessation of formations in sequence. For one who has attained the first jhāna, speech has ceased… For a bhikkhu whose cankers are destroyed, lust has ceased, hatred has ceased, delusion has ceased. Furthermore, bhikkhus, I have declared the calming of formations in sequence. For one who has attained the first jhāna, speech is calmed… For a bhikkhu whose cankers are destroyed, lust is calmed, hatred is calmed, delusion is calmed. There are, bhikkhus, these six tranquillities. For one who has attained the first jhāna, speech is tranquillized. For one who has attained the second jhāna, applied and sustained thought are tranquillized. For one who has attained the third jhāna, rapture is tranquillized. For one who has attained the fourth jhāna, in-breaths and out-breaths are tranquillized. For one who has attained the cessation of perception and feeling, perception and feeling are tranquillized. For a bhikkhu whose cankers are destroyed, lust is tranquillized, hatred is tranquillized, delusion is tranquillized.”

๘. ทุติยสมฺพหุลสุตฺตํ

8. The Second Discourse with a Number of Bhikkhus

๒๖๖. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควา เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, ภิกฺขเว, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมา…เป…’’ ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, เวทนา…เป… ผสฺสสมุทยา…เป…. (ยถา ปุริมสุตฺตนฺเต, ตถา วิตฺถาเรตพฺโพ.) อฏฺฐมํ.

266. Then a number of bhikkhus approached the Blessed One… Seated to one side, the Blessed One said this to those bhikkhus: “What, bhikkhus, are feelings? What is the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the path leading to the cessation of feeling? What is the gratification in feeling? What is the danger in feeling? What is the escape from feeling?” “For us, venerable sir, the teachings are rooted in the Blessed One…” “There are, bhikkhus, these three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, bhikkhus, are called feelings… From the arising of contact… (This should be elaborated as in the previous discourse.)

๙. ปญฺจกงฺคสุตฺตํ

9. The Discourse with Pañcakaṅga

๒๖๗. อถ [Pg.423] โข ปญฺจกงฺโค ถปติ เยนายสฺมา อุทายี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อุทายึ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต อุทายิ, เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ? ‘‘ติสฺโส โข, ถปติ, เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ถปติ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ภนฺเต อุทายิ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา. ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ถปติ, ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา. ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ. ทุติยมฺปิ โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ภนฺเต อุทายิ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา. ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. ตติยมฺปิ โข อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ถปติ, ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา. ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา’’ติ. ตติยมฺปิ โข ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘น โข, ภนฺเต อุทายิ, ติสฺโส เวทนา วุตฺตา ภควตา. ทฺเว เวทนา วุตฺตา ภควตา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา. ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ. เนว สกฺขิ อายสฺมา อุทายี ปญฺจกงฺคํ ถปตึ สญฺญาเปตุํ, น ปนาสกฺขิ ปญฺจกงฺโค ถปติ อายสฺมนฺตํ อุทายึ สญฺญาเปตุํ. อสฺโสสิ โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมโต อุทายิสฺส ปญฺจกงฺเคน ถปตินา สทฺธึ อิมํ กถาสลฺลาปํ.

267. Then the carpenter Pañcakaṅga approached the Venerable Udāyī, paid homage to him, and sat down to one side. Seated to one side, the carpenter Pañcakaṅga said to the Venerable Udāyī: "Venerable Udāyī, how many feelings have been spoken of by the Blessed One?" "Carpenter, the Blessed One has spoken of three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, carpenter, are the three feelings that have been spoken of by the Blessed One." When this was said, the carpenter Pañcakaṅga said to the Venerable Udāyī: "Venerable Udāyī, the Blessed One has not spoken of three feelings. The Blessed One has spoken of two feelings: pleasant feeling and painful feeling. Venerable sir, this neither-painful-nor-pleasant feeling has been spoken of by the Blessed One as sublime and peaceful pleasure." For a second time, the Venerable Udāyī said to the carpenter Pañcakaṅga: "Carpenter, the Blessed One has not spoken of two feelings. The Blessed One has spoken of three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These are the three feelings that have been spoken of by the Blessed One." For a second time, the carpenter Pañcakaṅga said to the Venerable Udāyī: "Venerable Udāyī, the Blessed One has not spoken of three feelings. The Blessed One has spoken of two feelings: pleasant feeling and painful feeling. Venerable sir, this neither-painful-nor-pleasant feeling has been spoken of by the Blessed One as sublime and peaceful pleasure." For a third time, the Venerable Udāyī said to the carpenter Pañcakaṅga: "Carpenter, the Blessed One has not spoken of two feelings. The Blessed One has spoken of three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These are the three feelings that have been spoken of by the Blessed One." For a third time, the carpenter Pañcakaṅga said to the Venerable Udāyī: "Venerable Udāyī, the Blessed One has not spoken of three feelings. The Blessed One has spoken of two feelings: pleasant feeling and painful feeling. Venerable sir, this neither-painful-nor-pleasant feeling has been spoken of by the Blessed One as sublime and peaceful pleasure." The Venerable Udāyī was not able to convince the carpenter Pañcakaṅga, nor was the carpenter Pañcakaṅga able to convince the Venerable Udāyī. The Venerable Ānanda heard this conversation between the Venerable Udāyī and the carpenter Pañcakaṅga.

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ยาวตโก [Pg.424] อายสฺมโต อุทายิสฺส ปญฺจกงฺเคน ถปตินา สทฺธึ อโหสิ กถาสลฺลาโป ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสิ.

Then the Venerable Ānanda approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Ānanda reported to the Blessed One the entire conversation that had taken place between the Venerable Udāyī and the carpenter Pañcakaṅga.

‘‘สนฺตเมว, อานนฺท, ปริยายํ ปญฺจกงฺโค ถปติ อุทายิสฺส ภิกฺขุโน นาพฺภนุโมทิ; สนฺตญฺจ ปนานนฺท, ปริยายํ อุทายี ภิกฺขุ ปญฺจกงฺคสฺส ถปติโน นาพฺภนุโมทิ. ทฺเวปิ มยา, อานนฺท, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ติสฺโสปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ปญฺจปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ฉปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. อฏฺฐารสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ฉตฺตึสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. อฏฺฐสตมฺปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. เอวํ ปริยายเทสิโต โข, อานนฺท, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, อานนฺท, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ, น สมนุมญฺญิสฺสนฺติ, น สมนุชานิสฺสนฺติ, น สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหริสฺสนฺตีติ. เอวํ ปริยายเทสิโต โข, อานนฺท, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, อานนฺท, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ สมนุมญฺญิสฺสนฺติ สมนุชานิสฺสนฺติ สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – สมคฺคา สมฺโมทมานา อวิวทมานา ขีโรทกีภูตา อญฺญมญฺญํ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสนฺตา วิหริสฺสนฺตี’’ติ.

“Ānanda, the carpenter Pañcakaṅga did not approve of the monk Udāyī's valid point, and the monk Udāyī did not approve of the carpenter Pañcakaṅga's valid point. Ānanda, by way of method, I have spoken of two feelings. By way of method, I have spoken of three feelings. By way of method, I have spoken of five feelings. By way of method, I have spoken of six feelings. By way of method, I have spoken of eighteen feelings. By way of method, I have spoken of thirty-six feelings. By way of method, I have spoken of one hundred and eight feelings. Thus, Ānanda, the Dhamma has been taught by me by way of method. When the Dhamma has been taught by me in such a way by method, for those who do not appreciate, approve, or rejoice in what is well-spoken and well-said by one another—it is to be expected that they will live quarreling, disputing, and in conflict, wounding each other with verbal spears. Thus, Ānanda, the Dhamma has been taught by me by way of method. When the Dhamma has been taught by me in such a way by method, for those who do appreciate, approve, and rejoice in what is well-spoken and well-said by one another—it is to be expected that they will live in harmony, rejoicing together, without conflict, like milk and water blended, regarding each other with affectionate eyes.”

‘‘ปญฺจิเม, อานนฺท, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, อานนฺท, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, อานนฺท, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ – อิทํ วุจฺจติ กามสุขํ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

“Ānanda, there are these five strands of sensual pleasure. Which five? Forms cognizable by the eye—desirable, lovely, pleasing, of a dear nature, connected with sensual craving, and arousing passion… and so on… tangible objects cognizable by the body—desirable, lovely, pleasing, of a dear nature, connected with sensual craving, and arousing passion. These, Ānanda, are the five strands of sensual pleasure. The pleasure and joy, Ānanda, that arise dependent on these five strands of sensual pleasure—this is called sensual pleasure. If anyone were to say, ‘This is the ultimate, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I would not approve of that. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.”

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ [Pg.425] วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, a bhikkhu, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, enters and abides in the first jhāna, which is accompanied by initial thought and sustained thought, with rapture and pleasure born of seclusion. This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Indeed, Ānanda, should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, with the stilling of initial and sustained thought, a bhikkhu enters and abides in the second jhāna, which has internal confidence and unification of mind, is without initial and sustained thought, and is filled with rapture and pleasure born of concentration. This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, with the fading away of rapture, a bhikkhu abides equanimous, mindful, and clearly comprehending, and experiences pleasure with the body. He enters and abides in the third jhāna, of which the noble ones declare: ‘Equanimous and mindful, he abides in pleasure.’ This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, with the abandoning of pleasure and pain, and with the previous disappearance of joy and grief, a bhikkhu enters and abides in the fourth jhāna, which is neither-painful-nor-pleasant and has purity of mindfulness due to equanimity. This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา, ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา, นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา, ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ [Pg.426] สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, by completely transcending perceptions of form, with the disappearance of perceptions of resistance, and by not attending to perceptions of diversity, a bhikkhu, aware that ‘space is infinite,’ enters and abides in the base of the infinity of space. This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, ‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, by completely transcending the base of the infinity of space, a bhikkhu, aware that ‘consciousness is infinite,’ enters and abides in the base of the infinity of consciousness. This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure? Here, Ānanda, by completely transcending the base of the infinity of consciousness, a bhikkhu, aware that ‘there is nothing,’ enters and abides in the base of nothingness. This, Ānanda, is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure. Should any say: ‘This is the supreme, peaceful pleasure and joy that they experience,’ I do not grant this to them. For what reason? Because, Ānanda, there is another pleasure more excellent and more sublime than that pleasure.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. เย โข, อานนฺท, เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เอตํปรมํ สนฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ ปฏิสํเวเทนฺตี’ติ – อิทํ เนสาหํ นานุชานามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another happiness more excellent and more sublime than that happiness? Here, Ānanda, a bhikkhu, by completely transcending the dimension of nothingness, enters and dwells in the dimension of neither-perception-nor-non-perception. This, indeed, Ānanda, is another happiness more excellent and more sublime than that happiness. As for those, Ānanda, who would say, ‘This is the supreme, peaceful happiness and joy that they experience,’ I do not grant them that. For what reason? Because, Ānanda, there is another happiness more excellent and more sublime than that happiness.

‘‘กตมญฺจานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ? อิธานนฺท, ภิกฺขุ สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ โข, อานนฺท, เอตมฺหา สุขา อญฺญํ สุขํ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

And what, Ānanda, is another happiness more excellent and more sublime than that happiness? Here, Ānanda, a bhikkhu, by completely transcending the dimension of neither-perception-nor-non-perception, enters and dwells in the cessation of perception and feeling. This, indeed, Ānanda, is another happiness more excellent and more sublime than that happiness.

‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, อานนฺท, วิชฺชติ ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมโณ โคตโม อาห, ตญฺจ สุขสฺมึ [Pg.427] ปญฺญเปติ. ตยิทํ กึสุ, ตยิทํ กถํสู’ติ? เอวํวาทิโน, อานนฺท, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวมสฺสุ วจนียา – ‘น โข, อาวุโส, ภควา สุขญฺเญว เวทนํ สนฺธาย สุขสฺมึ ปญฺญเปติ. ยตฺถ ยตฺถ, อาวุโส, สุขํ อุปลพฺภติ, ยหึ ยหึ, ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตี’’’ติ. นวมํ.

Indeed, Ānanda, it is possible that wanderers of other sects might say this: ‘The ascetic Gotama speaks of the cessation of perception and feeling, and he designates it as happiness. What, now, is this? How, now, is this?’ Wanderers of other sects who speak thus, Ānanda, should be answered in this way: ‘Friends, the Blessed One does not designate it as happiness with reference only to pleasant feeling. Rather, friends, wherever happiness is obtained, in whatever place it is found, the Tathāgata designates that as happiness.’”

๑๐. ภิกฺขุสุตฺตํ

10. The Discourse to the Bhikkhus

๒๖๘. ‘‘ทฺเวปิ มยา, ภิกฺขเว, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ติสฺโสปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ปญฺจปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ฉปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, อฏฺฐารสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, ฉตฺตึสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน, อฏฺฐสตมฺปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. เอวํ ปริยายเทสิโต, ภิกฺขเว, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, ภิกฺขเว, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ น สมนุมญฺญิสฺสนฺติ, น สมนุชานิสฺสนฺติ, น สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหริสฺสนฺตีติ. เอวํ ปริยายเทสิโต, ภิกฺขเว, มยา ธมฺโม. เอวํ ปริยายเทสิเต โข, ภิกฺขเว, มยา ธมฺเม เย อญฺญมญฺญสฺส สุภาสิตํ สุลปิตํ สมนุมญฺญิสฺสนฺติ สมนุชานิสฺสนฺติ สมนุโมทิสฺสนฺติ, เตสํ เอตํ ปาฏิกงฺขํ – สมคฺคา สมฺโมทมานา อวิวทมานา ขีโรทกีภูตา อญฺญมญฺญํ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสนฺตา วิหริสฺสนฺตีติ.

268. “Bhikkhus, I have spoken of feelings in two ways by means of exposition; I have spoken of feelings in three ways... in five ways... in six ways... in eighteen ways... in thirty-six ways... and in one hundred and eight ways by means of exposition. Thus, Bhikkhus, the Dhamma has been taught by me discursively. When the Dhamma has been so taught by me discursively, it can be expected of those who do not delight in, approve of, or rejoice at what is well-spoken and well-said by one another that they will live quarrelsome, contentious, and given to dispute, piercing one another with the spears of their mouths. Thus, Bhikkhus, the Dhamma has been taught by me discursively. When the Dhamma has been so taught by me discursively, it can be expected of those who delight in, approve of, and rejoice at what is well-spoken and well-said by one another that they will live in concord, rejoicing, without dispute, blended like milk and water, looking upon one another with loving eyes.”

‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา…เป… ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมโณ โคตโม อาห, ตญฺจ สุขสฺมึ ปญฺญเปติ. ตยิทํ กึสุ, ตยิทํ กถํสู’ติ? เอวํวาทิโน, ภิกฺขเว, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวมสฺสุ วจนียา – ‘น โข, อาวุโส, ภควา สุขญฺเญว เวทนํ สนฺธาย สุขสฺมึ ปญฺญเปติ. ยตฺถ ยตฺถ, อาวุโส, สุขํ อุปลพฺภติ ยหึ ยหึ, ตํ ตํ ตถาคโต สุขสฺมึ ปญฺญเปตี’’ติ. ทสมํ.

“Bhikkhus, there are these five strands of sensual pleasure... It is possible, Bhikkhus, that wanderers of other sects might say this: ‘The ascetic Gotama speaks of the cessation of perception and feeling, and he designates it as happiness. What, now, is this? How, now, is this?’ Wanderers of other sects who speak thus, Bhikkhus, should be answered in this way: ‘Friends, the Blessed One does not designate it as happiness with reference only to pleasant feeling. Rather, friends, wherever happiness is obtained, in whatever place it is found, the Tathāgata designates that as happiness.’” The tenth.

รโหคตวคฺโค ทุติโย.

The Chapter on Seclusion, the Second.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary for this chapter:

รโหคตํ [Pg.428] ทฺเว อากาสํ, อคารํ ทฺเว จ อานนฺทา;

สมฺพหุลา ทุเว วุตฺตา, ปญฺจกงฺโค จ ภิกฺขุนาติ.

Seclusion, two on Space, the House, and two on Ānanda; two are spoken on Many Bhikkhus, and Pañcakaṅga and the Bhikkhu.

๓. อฏฺฐสตปริยายวคฺโค

3. The Chapter on the Hundred and Eight Methods

๑. สีวกสุตฺตํ

1. The Discourse with Sīvaka

๒๖๙. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สนฺติ, โภ โคตม, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘ยํ กิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’ติ. อิธ ภวํ โคตโม กิมาหา’’ติ?

269. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels' Feeding Place. Then the wanderer Moḷiyasīvaka approached the Blessed One; having approached, he exchanged greetings with the Blessed One. Having concluded this courteous and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Moḷiyasīvaka said this to the Blessed One: “Venerable Gotama, there are some ascetics and brahmins who have such a saying and such a view: ‘Whatever this individual person experiences—whether pleasure, pain, or neither-pain-nor-pleasure—all that has past action as its cause.’ Here, what does the Venerable Gotama say?”

‘‘ปิตฺตสมุฏฺฐานานิปิ โข, สีวก, อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สามมฺปิ โข เอตํ, สีวก, เวทิตพฺพํ ยถา ปิตฺตสมุฏฺฐานานิปิ อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ; โลกสฺสปิ โข เอตํ, สีวก, สจฺจสมฺมตํ ยถา ปิตฺตสมุฏฺฐานานิปิ อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺร, สีวก, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘ยํ กิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’ติ. ยญฺจ สามํ ญาตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ, ยญฺจ โลเก สจฺจสมฺมตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ. ตสฺมา เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ มิจฺฉาติ วทามิ.

“Sīvaka, some feelings that arise here have bile as their origin. This, Sīvaka, should be known by oneself, how some feelings that arise here have bile as their origin; and this, Sīvaka, is also acknowledged as true in the world, how some feelings that arise here have bile as their origin. In this regard, Sīvaka, those ascetics and brahmins who have such a saying and such a view: ‘Whatever this individual person experiences—whether pleasure, pain, or neither-pain-nor-pleasure—all that has past action as its cause,’ they go beyond what is known by oneself, and they go beyond what is acknowledged as true in the world. Therefore, I say that those ascetics and brahmins are wrong.

‘‘เสมฺหสมุฏฺฐานานิปิ โข, สีวก…เป… วาตสมุฏฺฐานานิปิ โข, สีวก…เป… สนฺนิปาติกานิปิ โข, สีวก…เป… อุตุปริณามชานิปิ โข, สีวก…เป… วิสมปริหารชานิปิ โข, สีวก…เป… โอปกฺกมิกานิปิ โข, สีวก…เป… กมฺมวิปากชานิปิ โข, สีวก, อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. สามมฺปิ โข เอตํ, สีวก, เวทิตพฺพํ. ยถา กมฺมวิปากชานิปิ อิเธกจฺจานิ [Pg.429] เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ; โลกสฺสปิ โข เอตํ, สีวก, สจฺจสมฺมตํ. ยถา กมฺมวิปากชานิปิ อิเธกจฺจานิ เวทยิตานิ อุปฺปชฺชนฺติ; ตตฺร, สีวก, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘ยํ กิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’ติ. ยญฺจ สามํ ญาตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ ยญฺจ โลเก สจฺจสมฺมตํ ตญฺจ อติธาวนฺติ. ตสฺมา เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ มิจฺฉาติ วทามีติ. เอวํ วุตฺเต, โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม …เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’’นฺติ.

“Sīvaka, some feelings arise from derangements of phlegm... from derangements of wind... from a combination of the humors... from changes in the seasons... from improper deportment... from assault... And some feelings, Sīvaka, arise here as the result of kamma. This, Sīvaka, should be known by oneself, how some feelings that arise here are the result of kamma; and this, Sīvaka, is also acknowledged as true in the world, how some feelings that arise here are the result of kamma. In this regard, Sīvaka, those ascetics and brahmins who have such a saying and such a view: ‘Whatever this individual person experiences—whether pleasure, pain, or neither-pain-nor-pleasure—all that has past action as its cause,’ they go beyond what is known by oneself, and they go beyond what is acknowledged as true in the world. Therefore, I say that those ascetics and brahmins are wrong.” When this was said, the wanderer Moḷiyasīvaka said to the Blessed One: “Excellent, Venerable Gotama! Excellent, Venerable Gotama! From this day forth, may the Venerable Gotama remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.”

‘‘ปิตฺตํ เสมฺหญฺจ วาโต จ, สนฺนิปาตา อุตูนิ จ;

วิสมํ โอปกฺกมิกํ, กมฺมวิปาเกน อฏฺฐมี’’ติ. ปฐมํ;

“Bile, phlegm, and wind, their combination and the seasons, improper deportment, assault, and with the result of kamma as the eighth.”

๒. อฏฺฐสตสุตฺตํ

2. The Discourse on the One Hundred and Eight

๒๗๐. ‘‘อฏฺฐสตปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตปริยาโย, ธมฺมปริยาโย? ทฺเวปิ มยา, ภิกฺขเว, เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ติสฺโสปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ปญฺจปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ฉปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; อฏฺฐารสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; ฉตฺตึสาปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน; อฏฺฐสตมฺปิ มยา เวทนา วุตฺตา ปริยาเยน. ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ทฺเว เวทนา? กายิกา จ เจตสิกา จ – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ทฺเว เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ปญฺจ เวทนา? สุขินฺทฺริยํ, ทุกฺขินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ปญฺจ เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ฉ เวทนา? จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… มโนสมฺผสฺสชา เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ฉ เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, อฏฺฐารส เวทนา? ฉ โสมนสฺสูปวิจารา, ฉ โทมนสฺสูปวิจารา, ฉ อุเปกฺขูปวิจารา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อฏฺฐารส เวทนา. กตมา จ, ภิกฺขเว, ฉตฺตึส เวทนา? ฉ เคหสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ โสมนสฺสานิ, ฉ เคหสิตานิ โทมนสฺสานิ, ฉ เนกฺขมฺมสิตานิ [Pg.430] โทมนสฺสานิ, ฉ เคหสิตา อุเปกฺขา, ฉ เนกฺขมฺมสิตา อุเปกฺขา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ฉตฺตึส เวทนา. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตํ เวทนา? อตีตา ฉตฺตึส เวทนา, อนาคตา ฉตฺตึส เวทนา, ปจฺจุปฺปนฺนา ฉตฺตึส เวทนา – อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตํ เวทนา. อยํ, ภิกฺขเว, อฏฺฐสตปริยาโย ธมฺมปริยาโย’’ติ. ทุติยํ.

270. “Monks, I will teach you the exposition of the Dhamma with one hundred and eight aspects. Listen to it. And what, monks, is the exposition of the Dhamma with one hundred and eight aspects? By a method, monks, I have taught two feelings; by a method, I have taught three feelings; by a method, I have taught five feelings; by a method, I have taught six feelings; by a method, I have taught eighteen feelings; by a method, I have taught thirty-six feelings; by a method, I have taught one hundred and eight feelings. And what, monks, are the two feelings? Physical and mental—these, monks, are called the two feelings. And what, monks, are the three feelings? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling—these, monks, are called the three feelings. And what, monks, are the five feelings? The faculty of pleasure, the faculty of pain, the faculty of joy, the faculty of displeasure, and the faculty of equanimity—these, monks, are called the five feelings. And what, monks, are the six feelings? Feeling born of eye-contact… feeling born of mind-contact—these, monks, are called the six feelings. And what, monks, are the eighteen feelings? Six examinations of joy, six examinations of displeasure, and six examinations of equanimity—these, monks, are called the eighteen feelings. And what, monks, are the thirty-six feelings? Six joys based on the household life, six joys based on renunciation, six displeasures based on the household life, six displeasures based on renunciation, six equanimities based on the household life, and six equanimities based on renunciation—these, monks, are called the thirty-six feelings. And what, monks, are the one hundred and eight feelings? The thirty-six feelings of the past, the thirty-six feelings of the future, and the thirty-six feelings of the present—these, monks, are called the one hundred and eight feelings. This, monks, is the exposition of the Dhamma with one hundred and eight aspects.”

๓. อญฺญตรภิกฺขุสุตฺตํ

3. A Certain Monk

๒๗๑. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตมา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา? กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ?

271. Then a certain monk approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Sitting to one side, that monk said to the Blessed One: “What, venerable sir, is feeling? What is the origin of feeling? What is the path leading to the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the path leading to the cessation of feeling? What is the gratification in feeling, what is the danger, and what is the escape?”

‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขุ, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขุ, เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย. ตณฺหา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา. ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. ยํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ เวทนาย อสฺสาโท; ยา เวทนา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ เวทนาย อาทีนโว; โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ, อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’นฺติ. ตติยํ.

“Monk, there are these three feelings—pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These are called feelings, monk. With the arising of contact comes the arising of feeling. Craving is the path leading to the arising of feeling. With the cessation of contact comes the cessation of feeling. This Noble Eightfold Path itself is the path leading to the cessation of feeling, that is—right view… right concentration. Whatever pleasure and joy arise dependent on feeling, this is the gratification in feeling. That feeling is impermanent, unsatisfactory, and subject to change—this is the danger in feeling. The subduing of desire and lust for feeling, the abandoning of desire and lust—this is the escape from feeling.”

๔. ปุพฺพสุตฺตํ

4. Before

๒๗๒. ‘‘ปุพฺเพว เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธา อนภิสมฺพุทฺธสฺส โพธิสตฺตสฺเสว สโต เอตทโหสิ – ‘กตมา นุ โข เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตมา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา, กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’นฺติ? ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสิ – ‘ติสฺโส อิมา เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย. ตณฺหา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา…เป… โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ. อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’’นฺติ. จตุตฺถํ.

272. “Monks, before my awakening, while I was still an unawakened Bodhisatta, this thought occurred to me: ‘What is feeling? What is the origin of feeling? What is the practice leading to the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the practice leading to the cessation of feeling? What is the gratification in feeling, what is the danger, and what is the escape?’ Then, monks, this thought occurred to me: ‘There are these three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These are called feelings. From the arising of contact, there is the arising of feeling. Craving is the practice leading to the origin of feeling… Whatever is the removal of desire and lust, the abandoning of desire and lust for feeling, this is the escape from feeling.’” The Fourth.

๕. ญาณสุตฺตํ

5. The Discourse on Knowledge

๒๗๓. ‘‘‘อิมา [Pg.431] เวทนา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘อยํ เวทนาสมุทโย’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ. ‘อยํ เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… ‘อยํ เวทนานิโรโธ’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ …เป… ‘อยํ เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… ‘อยํ เวทนาย อสฺสาโท’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ…เป… ‘อยํ เวทนาย อาทีนโว’ติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ…เป… ‘อิทํ โข นิสฺสรณ’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาที’’ติ. ปญฺจมํ.

273. “Monks, concerning things unheard before, vision arose in me, knowledge arose, wisdom arose, true knowledge, and light arose regarding the truth: ‘These are feelings.’ … ‘This is the origin of feeling.’ … ‘This is the practice leading to the origin of feeling.’ … ‘This is the cessation of feeling.’ … ‘This is the practice leading to the cessation of feeling.’ … ‘This is the gratification in feeling.’ … ‘This is the danger in feeling.’ … Regarding the truth: ‘This indeed is the escape,’ vision arose in me, knowledge arose, wisdom arose, true knowledge, and light arose.” The Fifth.

๖. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตํ

6. The Discourse to a Number of Monks

๒๗๔. อถ โข สมฺพหุลา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กตมา นุ โข, ภนฺเต, เวทนา, กตโม เวทนาสมุทโย, กตมา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา? กตโม เวทนานิโรโธ, กตมา เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา? โก เวทนาย อสฺสาโท, โก อาทีนโว, กึ นิสฺสรณ’’นฺติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. อิมา วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, เวทนา. ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโย. ตณฺหา เวทนาสมุทยคามินี ปฏิปทา. ผสฺสนิโรธา…เป… โย เวทนาย ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานํ. อิทํ เวทนาย นิสฺสรณ’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

274. Then a number of monks approached the Blessed One… Seated to one side, those monks said to the Blessed One: “Venerable sir, what is feeling? What is the origin of feeling? What is the practice leading to the origin of feeling? What is the cessation of feeling? What is the practice leading to the cessation of feeling? What is the gratification in feeling, what is the danger, and what is the escape?” “Monks, there are these three feelings: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, monks, are called feelings. From the arising of contact, there is the arising of feeling. Craving is the practice leading to the origin of feeling. From the cessation of contact… Whatever is the removal of desire and lust, the abandoning of desire and lust for feeling, this is the escape from feeling.” The Sixth.

๗. ปฐมสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

7. The First Discourse on Ascetics and Brahmins

๒๗๕. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา [Pg.432] วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ. น เม เต, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ วา สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ วา พฺราหฺมณสมฺมตา, น จ ปน เต อายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถํ วา พฺรหฺมญฺญตฺถํ วา ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ. เย จ โข เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวํ จ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานนฺติ. เต โข เม, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สมเณสุ เจว สมณสมฺมตา พฺราหฺมเณสุ จ พฺราหฺมณสมฺมตา. เต จ ปนายสฺมนฺโต สามญฺญตฺถญฺจ พฺรหฺมญฺญตฺถญฺจ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. สตฺตมํ.

275. “Monks, there are these three feelings. Which three? A pleasant feeling, a painful feeling, and a neither-painful-nor-pleasant feeling. Monks, whatever ascetics or brahmins do not understand as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape concerning these three feelings—I do not consider them to be ascetics among ascetics or brahmins among brahmins, and those venerable ones do not, having realized it for themselves with direct knowledge in this very life, enter upon and dwell in the goal of asceticism or the goal of the brahmin life. But, monks, whatever ascetics or brahmins do understand as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape concerning these three feelings—I consider them to be ascetics among ascetics and brahmins among brahmins, and those venerable ones, having realized it for themselves with direct knowledge in this very life, enter upon and dwell in the goal of asceticism and the goal of the brahmin life.” Seventh.

๘. ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

8. The Second Discourse on Ascetics and Brahmins

๒๗๖. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อิมาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ…เป… ปชานนฺติ…เป… สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

276. “Monks, there are these three feelings. Which three? A pleasant feeling, a painful feeling, and a neither-painful-nor-pleasant feeling. Monks, whatever ascetics or brahmins do not understand as it really is the arising, the cessation, the gratification, the danger, and the escape concerning these three feelings… (this should be elaborated as in the preceding discourse) …and those venerable ones, having realized it for themselves with direct knowledge in this very life, enter upon and dwell in the goal of asceticism and the goal of the brahmin life.” Eighth.

๙. ตติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตํ

9. The Third Discourse on Ascetics and Brahmins

๒๗๗. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา เวทนํ นปฺปชานนฺติ, เวทนาสมุทยํ นปฺปชานนฺติ, เวทนานิโรธํ นปฺปชานนฺติ, เวทนานิโรธคามินึ ปฏิปทํ นปฺปชานนฺติ…เป… ปชานนฺติ…เป… สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ. นวมํ.

277. “Monks, whatever ascetics or brahmins do not understand feeling, do not understand the origin of feeling, do not understand the cessation of feeling, do not understand the practice leading to the cessation of feeling… (this should be elaborated as in the first discourse on ascetics and brahmins) …and those venerable ones, having realized it for themselves with direct knowledge in this very life, enter upon and dwell in the goal of asceticism and the goal of the brahmin life.” Ninth.

๑๐. สุทฺธิกสุตฺตํ

10. The Discourse on the Simple

๒๗๘. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, ภิกฺขเว, ติสฺโส เวทนา’’ติ. ทสมํ.

278. “Monks, there are these three feelings. What three? Pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. These, monks, are the three feelings.” The tenth.

๑๑. นิรามิสสุตฺตํ

11. The Discourse on the Spiritual

๒๗๙. ‘‘อตฺถิ[Pg.433], ภิกฺขเว, สามิสา ปีติ, อตฺถิ นิรามิสา ปีติ, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตรา ปีติ; อตฺถิ สามิสํ สุขํ, อตฺถิ นิรามิสํ สุขํ, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตรํ สุขํ; อตฺถิ สามิสา อุเปกฺขา, อตฺถิ นิรามิสา อุเปกฺขา, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตรา อุเปกฺขา; อตฺถิ สามิโส วิโมกฺโข, อตฺถิ นิรามิโส วิโมกฺโข, อตฺถิ นิรามิสา นิรามิสตโร วิโมกฺโข. กตมา จ, ภิกฺขเว, สามิสา ปีติ? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยา โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปีติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามิสา ปีติ.

279. “Bhikkhus, there is worldly joy, there is unworldly joy, and there is a joy more unworldly still; there is worldly pleasure, there is unworldly pleasure, and there is a pleasure more unworldly still; there is worldly equanimity, there is unworldly equanimity, and there is an equanimity more unworldly still; there is worldly liberation, there is unworldly liberation, and there is a liberation more unworldly still. And what, bhikkhus, is worldly joy? There are these five cords of sensual pleasure. What five? Forms cognizable by the eye that are desirable, lovely, agreeable, pleasing, connected with sensual desire, and enticing… and so on… tangibles cognizable by the body that are desirable, lovely, agreeable, pleasing, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are the five cords of sensual pleasure. The joy that arises in dependence on these five cords of sensual pleasure—this, bhikkhus, is called worldly joy.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา ปีติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา ปีติ.

“And what, bhikkhus, is unworldly joy? Here, bhikkhus, a bhikkhu, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, enters and abides in the first jhāna, which is accompanied by initial application and sustained application, with rapture and pleasure born of seclusion. With the stilling of initial application and sustained application, he enters and abides in the second jhāna, which has internal confidence and unification of mind, is without initial application and sustained application, and has rapture and pleasure born of concentration. This, bhikkhus, is called unworldly joy.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา ปีติ? ยา โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ ปีติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา ปีติ.

“And what, bhikkhus, is the joy that is more unworldly still? Whatever joy arises for a bhikkhu whose taints are destroyed when he reviews his mind as liberated from lust, liberated from hatred, and liberated from delusion—this, bhikkhus, is called the joy that is more unworldly still.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามิสํ สุขํ? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามิสํ สุขํ.

“And what, bhikkhus, is worldly pleasure? There are these five cords of sensual pleasure. What five? Forms cognizable by the eye that are desirable, lovely, agreeable, pleasing, connected with sensual desire, and enticing… and so on… tangibles cognizable by the body that are desirable, lovely, agreeable, pleasing, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are the five cords of sensual pleasure. Whatever pleasure and mental joy arise in dependence on these five cords of sensual pleasure—this, bhikkhus, is called worldly pleasure.

‘‘กตมญฺจ[Pg.434], ภิกฺขเว, นิรามิสํ สุขํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสํ สุขํ.

“And what, bhikkhus, is unworldly pleasure? Here, bhikkhus, a bhikkhu, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states… enters and abides in the first jhāna… he enters and abides in the second jhāna. With the fading away of rapture, he abides in equanimity, and mindful and clearly comprehending, he experiences pleasure with the body. He enters and abides in the third jhāna, of which the Noble Ones declare: ‘Equanimous and mindful, he abides in pleasure.’ This, bhikkhus, is called unworldly pleasure.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรํ สุขํ? ยํ โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรํ สุขํ.

“And what, bhikkhus, is the pleasure that is more unworldly still? Whatever pleasure and mental joy arise for a bhikkhu whose taints are destroyed when he reviews his mind as liberated from lust, liberated from hatred, and liberated from delusion—this, bhikkhus, is called the pleasure that is more unworldly still.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สามิสา อุเปกฺขา? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. ยา โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามิสา อุเปกฺขา.

“And what, bhikkhus, is worldly equanimity? There are these five cords of sensual pleasure. What five? Forms cognizable by the eye that are desirable, lovely, agreeable, pleasing, connected with sensual desire, and enticing… and so on… tangibles cognizable by the body that are desirable, lovely, agreeable, pleasing, connected with sensual desire, and enticing. These, bhikkhus, are the five cords of sensual pleasure. The equanimity that arises in dependence on these five cords of sensual pleasure—this, bhikkhus, is called worldly equanimity.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา อุเปกฺขา? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา, ทุกฺขสฺส จ ปหานา, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา, อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา อุเปกฺขา.

“And what, bhikkhus, is unworldly equanimity? Here, bhikkhus, with the abandoning of pleasure and pain, and with the previous passing away of joy and sorrow, a bhikkhu enters and abides in the fourth jhāna, which is neither-painful-nor-pleasant and has purity of mindfulness due to equanimity. This, bhikkhus, is called unworldly equanimity.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา อุเปกฺขา? ยา โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตรา อุเปกฺขา.

“And what, bhikkhus, is the equanimity that is more unworldly still? Whatever equanimity arises for a bhikkhu whose taints are destroyed when he reviews his mind as liberated from lust, liberated from hatred, and liberated from delusion—this, bhikkhus, is called the equanimity that is more unworldly still.

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, สามิโส วิโมกฺโข? รูปปฺปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข สามิโส วิโมกฺโข.

“And what, bhikkhus, is worldly liberation? Liberation connected with form is worldly liberation.

‘‘กตโม [Pg.435] จ, ภิกฺขเว, นิรามิโส วิโมกฺโข? อรูปปฺปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข นิรามิโส วิโมกฺโข.

“And what, bhikkhus, is unworldly liberation? Liberation connected with the formless is unworldly liberation.

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตโร วิโมกฺโข? โย โข, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โทสา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต, โมหา จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปชฺชติ วิโมกฺโข, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, นิรามิสา นิรามิสตโร วิโมกฺโข’’ติ. เอกาทสมํ.

“And what, bhikkhus, is the liberation that is more unworldly still? Whatever liberation arises for a bhikkhu whose taints are destroyed when he reviews his mind as liberated from lust, liberated from hatred, and liberated from delusion—this, bhikkhus, is called the liberation that is more unworldly still.”

อฏฺฐสตปริยายวคฺโค ตติโย.

The Chapter of the One Hundred and Eight Ways, the third.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary thereof:

สีวกอฏฺฐสตํ ภิกฺขุ, ปุพฺเพ ญาณญฺจ ภิกฺขุนา;

สมณพฺราหฺมณา ตีณิ, สุทฺธิกญฺจ นิรามิสนฺติ.

Sīvaka, Aṭṭhasata, Bhikkhu; three Pubbeñāṇa and Bhikkhunā; three Samaṇabrāhmaṇa; Suddhika and Nirāmisa.

เวทนาสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses on Feeling is completed.

๓. มาตุคามสํยุตฺตํ

3. The Connected Discourses on Womankind

๑. ปฐมเปยฺยาลวคฺโค

1. The First Chapter of Repetitions

๑. มาตุคามสุตฺตํ

1. The Discourse on Womankind

๒๘๐. ‘‘ปญฺจหิ[Pg.436], ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตอมนาโป โหติ ปุริสสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? น จ รูปวา โหติ, น จ โภควา โหติ, น จ สีลวา โหติ, อลโส จ โหติ, ปชญฺจสฺส น ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตอมนาโป โหติ ปุริสสฺส. ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตมนาโป โหติ ปุริสสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? รูปวา จ โหติ, โภควา จ โหติ, สีลวา จ โหติ, ทกฺโข จ โหติ อนลโส, ปชญฺจสฺส ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เอกนฺตมนาโป โหติ ปุริสสฺสา’’ติ. ปฐมํ.

280. “Bhikkhus, a woman endowed with five qualities is entirely displeasing to a man. What five? She is not beautiful, she is not wealthy, she is not virtuous, she is lazy, and she does not bear him offspring. These, bhikkhus, are the five qualities with which a woman is endowed that make her entirely displeasing to a man. Bhikkhus, a woman endowed with five qualities is entirely pleasing to a man. What five? She is beautiful, she is wealthy, she is virtuous, she is skillful and not lazy, and she bears him offspring. These, bhikkhus, are the five qualities with which a woman is endowed that make her entirely pleasing to a man.”

๒. ปุริสสุตฺตํ

2. The Discourse on a Man

๒๘๑. ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตอมนาโป โหติ มาตุคามสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? น จ รูปวา โหติ, น จ โภควา โหติ, น จ สีลวา โหติ, อลโส จ โหติ, ปชญฺจสฺส น ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตอมนาโป โหติ มาตุคามสฺส. ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตมนาโป โหติ มาตุคามสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? รูปวา จ โหติ, โภควา จ โหติ, สีลวา จ โหติ, ทกฺโข จ โหติ อนลโส, ปชญฺจสฺส ลภติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุริโส เอกนฺตมนาโป โหติ มาตุคามสฺสา’’ติ. ทุติยํ.

281. “Bhikkhus, a man endowed with five qualities is entirely displeasing to a woman. What five? He is not handsome, he is not wealthy, he is not virtuous, he is lazy, and he does not beget her offspring. These, bhikkhus, are the five qualities with which a man is endowed that make him entirely displeasing to a woman. Bhikkhus, a man endowed with five qualities is entirely pleasing to a woman. What five? He is handsome, he is wealthy, he is virtuous, he is skillful and not lazy, and he begets her offspring. These, bhikkhus, are the five qualities with which a man is endowed that make him entirely pleasing to a woman.”

๓. อาเวณิกทุกฺขสุตฺตํ

3. The Discourse on Sufferings Peculiar to Women

๒๘๒. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส อาเวณิกานิ ทุกฺขานิ, ยานิ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. กตมานิ ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว[Pg.437], มาตุคาโม ทหโรว สมาโน ปติกุลํ คจฺฉติ, ญาตเกหิ วินา โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ปฐมํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม อุตุนี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ทุติยํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม คพฺภินี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ตติยํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม วิชายติ. อิทํ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส จตุตฺถํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม ปุริสสฺส ปาริจริยํ อุเปติ. อิทํ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส ปญฺจมํ อาเวณิกํ ทุกฺขํ, ยํ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหิ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส อาเวณิกานิ ทุกฺขานิ, ยานิ มาตุคาโม ปจฺจนุโภติ, อญฺญตฺเรว ปุริเสหี’’ติ. ตติยํ.

282. “Bhikkhus, there are these five sufferings peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men. What five? Here, bhikkhus, a woman, while still young, goes to her husband’s family and is separated from her relatives. This, bhikkhus, is the first suffering peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men. Furthermore, bhikkhus, a woman menstruates. This, bhikkhus, is the second suffering peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men. Furthermore, bhikkhus, a woman becomes pregnant. This, bhikkhus, is the third suffering peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men. Furthermore, bhikkhus, a woman gives birth. This, bhikkhus, is the fourth suffering peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men. Furthermore, bhikkhus, a woman attends upon a man. This, bhikkhus, is the fifth suffering peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men. These, bhikkhus, are the five sufferings peculiar to a woman, which a woman experiences apart from men.”

๔. ตีหิธมฺเมหิสุตฺตํ

4. The Discourse on Three Things

๒๘๓. ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เยภุยฺเยน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ตีหิ? อิธ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม ปุพฺพณฺหสมยํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. มชฺฌนฺหิกสมยํ อิสฺสาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. สายนฺหสมยํ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม เยภุยฺเยน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. จตุตฺถํ.

283. “Bhikkhus, endowed with three things, a woman, for the most part, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. With what three? Here, bhikkhus, a woman dwells at home in the morning with a mind overcome by the stain of stinginess. At midday, she dwells at home with a mind overcome by jealousy. In the evening, she dwells at home with a mind overcome by sensual lust. Bhikkhus, endowed with these three things, a woman, for the most part, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.”

๕. โกธนสุตฺตํ

5. The Discourse on the Wrathful

๒๘๔. อถ โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, มาตุคามํ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตํ. กตีหิ นุ โข, ภนฺเต, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม [Pg.438] กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ?

284. Then the Venerable Anuruddha approached the Blessed One; having approached, he sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Anuruddha said to the Blessed One: ‘Here, venerable sir, with the divine eye, purified and surpassing the human, I see a woman, with the breakup of the body, after death, being reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. Endowed with how many qualities, venerable sir, does a woman, with the breakup of the body, after death, get reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell?’”

‘‘ปญฺจหิ โข, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, โกธโน จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“Endowed with five qualities, Anuruddha, a woman, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. What five? She is faithless, shameless, reckless, wrathful, and unwise. Endowed with these five qualities, Anuruddha, a woman, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.”

๖. อุปนาหีสุตฺตํ

6. The Discourse on the Resentful

๒๘๕. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อุปนาหี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

285. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, harbors resentment, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.' The sixth.

๗. อิสฺสุกีสุตฺตํ

7. The Discourse on Envy

๒๘๖. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อิสฺสุกี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ.

286. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is envious, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.' The seventh.

๘. มจฺฉรีสุตฺตํ

8. The Discourse on Miserliness

๒๘๗. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, มจฺฉรี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ [Pg.439] ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

287. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is miserly, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities... and so on... is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.' The eighth.

๙. อติจารีสุตฺตํ

9. The Discourse on Adultery

๒๘๘. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อติจารี จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อุปปชฺชตี’’ติ. นวมํ.

288. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities... and so on... is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is adulterous, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities... and so on... is reborn.' The ninth.

๑๐. ทุสฺสีลสุตฺตํ

10. The Discourse on Immorality

๒๘๙. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, ทุสฺสีโล จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทสมํ.

289. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities... and so on... is reborn in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is immoral, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities... and so on... is reborn in hell.' The tenth.

๑๑. อปฺปสฺสุตสุตฺตํ

11. The Discourse on Being Unlearned

๒๙๐. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, อปฺปสฺสุโต จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. เอกาทสมํ.

290. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities... and so on... is reborn in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is unlearned, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities... and so on... is reborn in hell.' The eleventh.

๑๒. กุสีตสุตฺตํ

12. The Discourse on Laziness

๒๙๑. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, กุสีโต จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

291. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities... and so on... is reborn in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is lazy, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities... and so on... is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.' The twelfth.

๑๓. มุฏฺฐสฺสติสุตฺตํ

13. The Discourse on Lapsed Mindfulness

๒๙๒. ‘‘ปญฺจหิ[Pg.440], อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? อสฺสทฺโธ จ โหติ, อหิริโก จ โหติ, อโนตฺตปฺปี จ โหติ, มุฏฺฐสฺสติ จ โหติ, ทุปฺปญฺโญ จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. เตรสมํ.

292. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities... and so on... is reborn in hell. What five? She is faithless, shameless, without fear of wrongdoing, is of lapsed mindfulness, and is unwise. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities... and so on... is reborn in hell.' The thirteenth.

๑๔. ปญฺจเวรสุตฺตํ

14. The Discourse on the Five Enmities

๒๙๓. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม…เป… นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปาณาติปาตี จ โหติ, อทินฺนาทายี จ โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี จ โหติ, มุสาวาที จ โหติ, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐายี จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. จุทฺทสมํ.

293. 'Anuruddha, a woman endowed with five qualities... and so on... is reborn in hell. What five? She is one who takes life, one who takes what is not given, one who engages in sexual misconduct, one who speaks falsehoods, and one who partakes of intoxicating drinks and spirits which are the cause of heedlessness. Anuruddha, a woman endowed with these five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a place of ruin, in hell.' The fourteenth.

ปฐมเปยฺยาลวคฺโค.

The First Chapter of Abbreviated Texts.

ตสฺสุทฺทานํ –

Its summary:

มาตุคาโม ปุริโส จ, อาเวณิกา ติธมฺโม จ ;

โกธโน อุปนาหี จ, อิสฺสุกี มจฺฉเรน จ;

อติจารี จ ทุสฺสีโล, อปฺปสฺสุโต จ กุสีโต;

มุฏฺฐสฺสติ ปญฺจเวรํ, กณฺหปกฺเข ปกาสิโต.

A woman and a man, exclusive qualities, and three qualities; Angry and bearing resentment, envious and avaricious; Unfaithful and immoral, unlearned and lazy; Of lapsed mindfulness, with the five enmities—these are declared in the dark section.

๒. ทุติยเปยฺยาลวคฺโค

2. The Second Chapter of Abbreviated Texts

๑. อกฺโกธนสุตฺตํ

1. The Discourse on Non-Anger

๒๙๔. อถ โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อนุรุทฺโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, มาตุคามํ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน [Pg.441] กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตํ. กตีหิ นุ โข, ภนฺเต, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ?

294. Then the Venerable Anuruddha approached the Blessed One; having approached... and so on... having sat down to one side, the Venerable Anuruddha said this to the Blessed One: ‘Venerable Sir, here I see with the divine eye, which is purified and surpasses that of humans, a woman being reborn, with the breakup of the body, after death, in a good destination, a heavenly world. Venerable Sir, endowed with how many qualities is a woman, with the breakup of the body, after death, reborn in a good destination, a heavenly world?’”

‘‘ปญฺจหิ โข, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ จ โหติ, หิริมา จ โหติ, โอตฺตปฺปี จ โหติ, อกฺโกธโน จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ปฐมํ.

“Indeed, Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world. With which five? She has faith, has a sense of shame, has fear of wrongdoing, is not angry, and has wisdom. Indeed, Anuruddha, endowed with these five qualities, a woman, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world.” First.

๒. อนุปนาหีสุตฺตํ

2. The Discourse on Non-Resentment

๒๙๕. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ จ โหติ, หิริมา จ โหติ, โอตฺตปฺปี จ โหติ, อนุปนาหี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทุติยํ.

295. “Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world. With which five? She has faith, she has a sense of shame, she has a sense of moral dread, she is not resentful, and she is wise. Indeed, Anuruddha, a woman endowed with these five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world.” The second.

๓. อนิสฺสุกีสุตฺตํ

3. The Discourse on Non-Envy

๒๙๖. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺโธ จ โหติ, หิริมา จ โหติ, โอตฺตปฺปี จ โหติ, อนิสฺสุกี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ตติยํ.

296. “Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world. With which five? She has faith, she has a sense of shame, she has a sense of moral dread, she is not envious, and she is wise. Indeed, Anuruddha, endowed with these five qualities, a woman, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world.” The third.

๔. อมจฺฉรีสุตฺตํ

4. The Discourse on Non-Avarice

๒๙๗. อมจฺฉรี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. จตุตฺถํ.

297. She is not avaricious and is wise… and so on…. The fourth.

๕. อนติจารีสุตฺตํ

5. The Discourse on Non-Transgression

๒๙๘. อนติจารี จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. ปญฺจมํ.

298. She does not transgress against her husband and is wise… and so on…. The fifth.

๖. สุสีลสุตฺตํ

6. The Discourse on Good Moral Conduct

๒๙๙. สีลวา จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. ฉฏฺฐํ.

299. She is virtuous and is wise… and so on…. The sixth.

๗. พหุสฺสุตสุตฺตํ

7. The Discourse on Being Learned

๓๐๐. พหุสฺสุโต [Pg.442] จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. สตฺตมํ.

300. She is learned and is wise… and so on…. The seventh.

๘. อารทฺธวีริยสุตฺตํ

8. The Discourse on Aroused Energy

๓๐๑. อารทฺธวีริโย จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ…เป…. อฏฺฐมํ.

301. She has aroused energy and is wise… and so on…. The eighth.

๙. อุปฏฺฐิตสฺสติสุตฺตํ

9. The Discourse on Established Mindfulness

๓๐๒. ‘‘อุปฏฺฐิตสฺสติ จ โหติ, ปญฺญวา จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. นวมํ.

302. “She has established mindfulness and is wise. Indeed, Anuruddha, a woman endowed with these five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world.” The ninth.

อิเม อฏฺฐ สุตฺตนฺตสงฺเขปา.

These are the eight abbreviated discourses.

๑๐. ปญฺจสีลสุตฺตํ

10. The Discourse on the Five Precepts

๓๐๓. ‘‘ปญฺจหิ, อนุรุทฺธ, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต จ โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต จ โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต จ โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต จ โหติ, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต จ โหติ – อิเมหิ โข, อนุรุทฺธ, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ. ทสมํ.

303. “Anuruddha, a woman endowed with five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world. With which five? She abstains from the destruction of life; she abstains from taking what is not given; she abstains from misconduct in sensual pleasures; she abstains from false speech; and she abstains from liquor, wine, and intoxicants, which are the basis for negligence. Indeed, Anuruddha, a woman endowed with these five qualities, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world.” The tenth.

ทุติยเปยฺยาลวคฺโค.

The Second Chapter of Repetitions.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for that is:

ทุติเย จ อกฺโกธโน, อนุปนาหี อนิสฺสุกี;

อมจฺฉรี อนติจารี, สีลวา จ พหุสฺสุโต;

วีริยํ สติ สีลญฺจ, สุกฺกปกฺเข ปกาสิโต.

In the second [chapter]: non-anger, non-resentment, non-envy; non-avarice, non-transgression, being virtuous, and being learned; energy, mindfulness, and the precepts were declared in the bright fortnight.

๓. พลวคฺโค

3. The Chapter on Powers

๑. วิสารทสุตฺตํ

1. The Discourse on Confidence

๓๐๔. ‘‘ปญฺจิมานิ[Pg.443], ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ พเลหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม วิสารโท อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ. ปฐมํ.

304. “Bhikkhus, these are the five powers of a woman. What are the five? The power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue. These, indeed, bhikkhus, are the five powers of a woman. Endowed with these five powers, bhikkhus, a woman dwells at home, confident.” First.

๒. ปสยฺหสุตฺตํ

2. The Discourse on Coercion

๓๐๕. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ พเลหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม สามิกํ ปสยฺห อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ. ทุติยํ.

305. “Bhikkhus, these are the five powers of a woman. What are the five? The power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue. These, indeed, bhikkhus, are the five powers of a woman. Endowed with these five powers, bhikkhus, a woman dwells at home, having coerced her husband.” The second.

๓. อภิภุยฺยสุตฺตํ

3. The Discourse on Overwhelming

๓๐๖. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานิ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ พเลหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม สามิกํ อภิภุยฺย วตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

306. “Bhikkhus, these are the five powers of a woman. What are the five? The power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue. These, indeed, bhikkhus, are the five powers of a woman. Endowed with these five powers, bhikkhus, a woman conducts herself having overwhelmed her husband.” The third.

๔. เอกสุตฺตํ

4. The Discourse on One

๓๐๗. ‘‘เอเกน จ โข, ภิกฺขเว, พเลน สมนฺนาคโต ปุริโส มาตุคามํ อภิภุยฺย วตฺตติ. กตเมน เอเกน พเลน? อิสฺสริยพเลน อภิภูตํ มาตุคามํ เนว รูปพลํ ตายติ, น โภคพลํ ตายติ, น ญาติพลํ ตายติ, น ปุตฺตพลํ ตายติ, น สีลพลํ ตายตี’’ติ. จตุตฺถํ.

307. “Bhikkhus, indeed, a man endowed with one power conducts himself having overwhelmed a woman. With what one power? With the power of dominance. A woman overwhelmed by the power of dominance is not protected by the power of beauty, nor is she protected by the power of wealth, nor is she protected by the power of relatives, nor is she protected by the power of children, nor is she protected by the power of virtue.” The fourth.

๕. องฺคสุตฺตํ

5. The Discourse on Factors

๓๐๘. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ โภคพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. รูปพเลน [Pg.444] จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, น จ ญาติพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, น จ ปุตฺตพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ, น จ สีลพเลน – เอวํ โส เตนงฺเคน อปริปูโร โหติ. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพเลน จ สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ, สีลพเลน จ – เอวํ โส เตนงฺเคน ปริปูโร โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานี’’ติ. ปญฺจมํ.

308. “Bhikkhus, these are the five powers of a woman. What are the five? The power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue. Bhikkhus, a woman may be endowed with the power of beauty, but not with the power of wealth; in this way, she is incomplete in that aspect. But when, bhikkhus, a woman is endowed with the power of beauty and with the power of wealth, in this way, she is complete in that aspect. Bhikkhus, a woman may be endowed with the power of beauty and the power of wealth, but not with the power of relatives; in this way, she is incomplete in that aspect. But when, bhikkhus, a woman is endowed with the power of beauty, the power of wealth, and the power of relatives, in this way, she is complete in that aspect. Bhikkhus, a woman may be endowed with the power of beauty, the power of wealth, and the power of relatives, but not with the power of children; in this way, she is incomplete in that aspect. But when, bhikkhus, a woman is endowed with the power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, and the power of children, in this way, she is complete in that aspect. Bhikkhus, a woman may be endowed with the power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, and the power of children, but not with the power of virtue; in this way, she is incomplete in that aspect. But when, bhikkhus, a woman is endowed with the power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue, in this way, she is complete in that aspect. These, indeed, bhikkhus, are the five powers of a woman.”

๖. นาเสนฺติสุตฺตํ

6. The Discourse on Ruining

๓๐๙. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. รูปพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, โภคพเลน จ, ญาติพเลน จ, ปุตฺตพเลน จ, น จ สีลพเลน, นาเสนฺเตว นํ, กุเล น วาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ รูปพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ โภคพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ ญาติพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. สีลพเลน จ, ภิกฺขเว, มาตุคาโม สมนฺนาคโต โหติ, น จ ปุตฺตพเลน, วาเสนฺเตว นํ, กุเล น นาเสนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

309. “Bhikkhus, these are the five powers of a woman. What five? The power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of beauty but not with the power of virtue, they do not allow her to live in the family, as she is ruined. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of beauty and the power of wealth but not with the power of virtue, they do not allow her to live in the family, as she is ruined. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of beauty, the power of wealth, and the power of relatives but not with the power of virtue, they do not allow her to live in the family, as she is ruined. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, and the power of children but not with the power of virtue, they do not allow her to live in the family, as she is ruined. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of virtue but not with the power of beauty, they allow her to live in the family; they do not ruin her. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of virtue but not with the power of wealth, they allow her to live in the family; they do not ruin her. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of virtue but not with the power of relatives, they allow her to live in the family; they do not ruin her. When a woman, bhikkhus, is endowed with the power of virtue but not with the power of children, they allow her to live in the family; they do not ruin her. These, indeed, bhikkhus, are the five powers of a woman.”

๗. เหตุสุตฺตํ

7. The Discourse on the Cause

๓๑๐. ‘‘ปญฺจิมานิ[Pg.445], ภิกฺขเว, มาตุคามสฺส พลานิ. กตมานิ ปญฺจ? รูปพลํ, โภคพลํ, ญาติพลํ, ปุตฺตพลํ, สีลพลํ. น, ภิกฺขเว, มาตุคาโม รูปพลเหตุ วา โภคพลเหตุ วา ญาติพลเหตุ วา ปุตฺตพลเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. สีลพลเหตุ โข, ภิกฺขเว, มาตุคาโม กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ มาตุคามสฺส พลานี’’ติ. สตฺตมํ.

310. “Bhikkhus, these are the five powers of a woman. What five? The power of beauty, the power of wealth, the power of relatives, the power of children, and the power of virtue. It is not, bhikkhus, on account of the power of beauty, or on account of the power of wealth, or on account of the power of relatives, or on account of the power of children, that a woman, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, in a heavenly world. It is on account of the power of virtue, bhikkhus, that a woman, with the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, in a heavenly world. These, indeed, bhikkhus, are the five powers of a woman.”

๘. ฐานสุตฺตํ

8. The Discourse on States

๓๑๑. ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ฐานานิ ทุลฺลภานิ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. กตมานิ ปญฺจ? ปติรูเป กุเล ชาเยยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คจฺเฉยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา, ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา, อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวเสยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา, ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา, อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี ปุตฺตวตี อสฺสนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา, ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา, อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี ปุตฺตวตี สมานา สามิกํ อภิภุยฺย วตฺเตยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปญฺจมํ ฐานํ ทุลฺลภํ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมน. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ฐานานิ ทุลฺลภานิ อกตปุญฺเญน มาตุคาเมนาติ.

311. “Bhikkhus, for a woman who has not made merit, these five states are difficult to obtain. What five? ‘May I be born into a suitable family’—this, bhikkhus, is the first state that is difficult for a woman who has not made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family, may I go to a suitable family’—this, bhikkhus, is the second state that is difficult for a woman who has not made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family and gone to a suitable family, may I dwell at home without a rival’—this, bhikkhus, is the third state that is difficult for a woman who has not made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family, gone to a suitable family, and dwelling at home without a rival, may I have children’—this, bhikkhus, is the fourth state that is difficult for a woman who has not made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family, gone to a suitable family, dwelling at home without a rival, and having children, may I live having prevailed over my husband’—this, bhikkhus, is the fifth state that is difficult for a woman who has not made merit to obtain. These, bhikkhus, are the five states that are difficult for a woman who has not made merit to obtain.”

‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ฐานานิ สุลภานิ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. กตมานิ ปญฺจ? ปติรูเป กุเล ชาเยยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คจฺเฉยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวเสยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี ปุตฺตวตี อสฺสนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. ปติรูเป กุเล ชายิตฺวา ปติรูปํ กุลํ คนฺตฺวา อสปตฺติ อคารํ อชฺฌาวสนฺตี [Pg.446] ปุตฺตวตี สมานา สามิกํ อภิภุยฺย วตฺเตยฺยนฺติ – อิทํ, ภิกฺขเว, ปญฺจมํ ฐานํ สุลภํ กตปุญฺเญน มาตุคาเมน. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ฐานานิ สุลภานิ กตปุญฺเญน มาตุคาเมนา’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Bhikkhus, for a woman who has made merit, these five states are easy to obtain. What five? ‘May I be born into a suitable family’—this, bhikkhus, is the first state that is easy for a woman who has made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family, may I go to a suitable family’—this, bhikkhus, is the second state that is easy for a woman who has made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family and gone to a suitable family, may I dwell at home without a rival’—this, bhikkhus, is the third state that is easy for a woman who has made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family, gone to a suitable family, and dwelling at home without a rival, may I have children’—this, bhikkhus, is the fourth state that is easy for a woman who has made merit to obtain. ‘Having been born into a suitable family, gone to a suitable family, dwelling at home without a rival, and having children, may I live having prevailed over my husband’—this, bhikkhus, is the fifth state that is easy for a woman who has made merit to obtain. These, bhikkhus, are the five states that are easy for a woman who has made merit to obtain.” Eighth.

๙. ปญฺจสีลวิสารทสุตฺตํ

9. The Discourse on Confidence and the Five Precepts

๓๑๒. ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม วิสารโท อคารํ อชฺฌาวสติ. กตเมหิ ปญฺจหิ? ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต จ โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต จ โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต จ โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต จ โหติ, สุราเมรยมชฺชปฺปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต จ โหติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม วิสารโท อคารํ อชฺฌาวสตี’’ติ. นวมํ.

312. “Bhikkhus, a woman who is endowed with five qualities dwells at home confidently. With what five? She abstains from the destruction of life, she abstains from taking what is not given, she abstains from sexual misconduct, she abstains from false speech, and she abstains from consuming intoxicating drink and drugs which are the basis for heedlessness. A woman who is endowed with these five qualities, bhikkhus, dwells at home confidently.” Ninth.

๑๐. วฑฺฒีสุตฺตํ

10. The Discourse on Growth

๓๑๓. ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, วฑฺฒีหิ วฑฺฒมานา อริยสาวิกา อริยาย วฑฺฒิยา วฑฺฒติ สาราทายินี จ โหติ วราทายินี จ กายสฺส. กตเมหิ ปญฺจหิ? สทฺธาย วฑฺฒติ, สีเลน วฑฺฒติ, สุเตน วฑฺฒติ, จาเคน วฑฺฒติ, ปญฺญาย วฑฺฒติ – อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ วฑฺฒีหิ วฑฺฒมานา อริยสาวิกา อริยาย วฑฺฒิยา วฑฺฒติ, สาราทายินี จ โหติ, วราทายินี จ กายสฺสา’’ติ.

313. “Bhikkhus, growing with five growths, a noble female disciple grows with a noble growth; she takes what is essential and excellent in this life. With which five? She grows in faith, she grows in virtue, she grows in learning, she grows in generosity, she grows in wisdom. Growing with these five growths, Bhikkhus, a noble female disciple grows with a noble growth; she takes what is essential and excellent in this life.”

‘‘สทฺธาย สีเลน จ ยาธ วฑฺฒติ,ปญฺญาย จาเคน สุเตน จูภยํ;

สา ตาทิสี สีลวตี อุปาสิกา,อาทียติ สารมิเธว อตฺตโน’’ติ. ทสมํ;

“She who grows here in faith and virtue, and likewise in wisdom, generosity, and learning; such a virtuous female lay disciple takes the essence for herself right here in this life.” Tenth.

พลวคฺโค ตติโย.

The Chapter on Strength, the Third.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary thereof:

วิสารทา ปสยฺห อภิภุยฺย, เอกํ องฺเคน ปญฺจมํ;

นาเสนฺติ เหตุ ฐานญฺจ, วิสารโท วฑฺฒินา ทสาติ.

Confident, oppressing, and overwhelming; the one, the limb as the fifth; destruction, cause, and state; confident, and with growth—these are the ten.

มาตุคามสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses on Women is concluded.

๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ

4. The Connected Discourses with Jambukhādaka

๑. นิพฺพานปญฺหาสุตฺตํ

1. The Discourse on the Question about Nibbāna

๓๑๔. เอกํ [Pg.447] สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต มคเธสุ วิหรติ นาลกคามเก. อถ โข ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ชมฺพุขาทโก ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

314. On one occasion, the Venerable Sāriputta was dwelling among the Magadhans in the village of Nālaka. Then the wanderer Jambukhādaka approached the Venerable Sāriputta; having approached, he exchanged greetings with the Venerable Sāriputta. When he had concluded this courteous and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Jambukhādaka said this to the Venerable Sāriputta:

‘‘‘นิพฺพานํ, นิพฺพาน’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปฐมํ.

“‘Nibbāna, Nibbāna,’ it is said, friend Sāriputta. Now what, friend, is Nibbāna?” “Friend, the destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion—this is called Nibbāna.” “But is there, friend, a path, is there a practice for the realization of this Nibbāna?” “There is, friend, a path, there is a practice for the realization of this Nibbāna.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the realization of this Nibbāna?” “It is this very Noble Eightfold Path, friend, for the realization of this Nibbāna; that is: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the realization of this Nibbāna.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the realization of this Nibbāna. It is indeed fitting, friend Sāriputta, to be diligent.” First.

๒. อรหตฺตปญฺหาสุตฺตํ

2. The Discourse on the Question about Arahantship

๓๑๕. ‘‘‘อรหตฺตํ, อรหตฺต’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, อรหตฺต’’นฺติ? ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม [Pg.448] ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข อาวุโส, มคฺโค, อยํ ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา เอตสฺส อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ทุติยํ.

315. “‘Arahantship, Arahantship,’ it is said, friend Sāriputta. Now what, friend, is Arahantship?” “Friend, the destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion—this is called Arahantship.” “But is there a path, friend, is there a practice for the realization of this Arahantship?” “There is a path, friend, there is a practice for the realization of this Arahantship.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the realization of this Arahantship?” “It is this very Noble Eightfold Path, friend, for the realization of this Arahantship; that is: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the realization of this Arahantship.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the realization of this Arahantship. It is indeed fitting, friend Sāriputta, to be diligent.” Second.

๓. ธมฺมวาทีปญฺหาสุตฺตํ

3. The Discourse on the Question about a Speaker of the Dhamma

๓๑๖. ‘‘เก นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, โลเก ธมฺมวาทิโน, เก โลเก สุปฺปฏิปนฺนา, เก โลเก สุคตา’’ติ? ‘‘เย โข, อาวุโส, ราคปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โทสปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, โมหปฺปหานาย ธมฺมํ เทเสนฺติ, เต โลเก ธมฺมวาทิโน. เย โข, อาวุโส, ราคสฺส ปหานาย ปฏิปนฺนา, โทสสฺส ปหานาย ปฏิปนฺนา, โมหสฺส ปหานาย ปฏิปนฺนา, เต โลเก สุปฺปฏิปนฺนา. เยสํ โข, อาวุโส, ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โทโส ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โมโห ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, เต โลเก สุคตา’’ติ.

316. “Friend Sāriputta, who in the world are speakers of the Dhamma, who in the world are those practicing well, who in the world are the well-farers?” “Friend, those who teach the Dhamma for the abandoning of lust, for the abandoning of hatred, for the abandoning of delusion—they are the speakers of the Dhamma in the world. Friend, those who are practicing for the abandoning of lust, for the abandoning of hatred, for the abandoning of delusion—they are those practicing well in the world. Friend, those for whom lust is abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, brought to a state of non-existence, of a nature not to arise again in the future; for whom hatred is abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, brought to a state of non-existence, of a nature not to arise again in the future; for whom delusion is abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, brought to a state of non-existence, of a nature not to arise again in the future—they are the well-farers in the world.”

‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม, ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส ราคสฺส โทสสฺส โมหสฺส ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ตติยํ.

“But is there a path, friend, is there a practice for the abandoning of this lust, this hatred, and this delusion?” “There is a path, friend, there is a practice for the abandoning of this lust, this hatred, and this delusion.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the abandoning of this lust, this hatred, and this delusion?” “It is this very Noble Eightfold Path, friend, for the abandoning of this lust, this hatred, and this delusion; that is: right view... right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the abandoning of this lust, this hatred, and this delusion.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the abandoning of this lust, this hatred, and this delusion. It is indeed fitting, friend Sāriputta, for heedfulness.” Third.

๔. กิมตฺถิยสุตฺตํ

4. The Discourse on the Purpose

๓๑๗. ‘‘กิมตฺถิยํ[Pg.449], อาวุโส สาริปุตฺต, สมเณ โคตเม พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ? ‘‘ทุกฺขสฺส โข, อาวุโส, ปริญฺญตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ?

317. “Friend Sāriputta, for what purpose is the holy life lived under the ascetic Gotama?” “Friend, it is for the full understanding of suffering that the holy life is lived under the Blessed One.” “But friend, is there a path, is there a practice for the full understanding of this suffering?” “Indeed, friend, there is a path, there is a practice for the full understanding of this suffering.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the full understanding of this suffering?”

‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. จตุตฺถํ.

“Friend, this very Noble Eightfold Path is for the full understanding of this suffering; that is: right view... right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the full understanding of this suffering.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the full understanding of this suffering. It is indeed fitting, friend Sāriputta, for heedfulness.” Fourth.

๕. อสฺสาสปฺปตฺตสุตฺตํ

5. The Discourse on Attaining Comfort

๓๑๘. ‘‘‘อสฺสาสปฺปตฺโต, อสฺสาสปฺปตฺโต’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, อสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ? ‘‘ยโต โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, อสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส อสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปญฺจมํ.

318. “Friend Sāriputta, it is said, ‘one who has attained comfort, one who has attained comfort.’ To what extent, friend, is one who has attained comfort?” “Friend, when a bhikkhu knows as it really is the origin and the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to the six bases for contact, to that extent, friend, one has attained comfort.” “But friend, is there a path, is there a practice for the realization of this comfort?” “Indeed, friend, there is a path, there is a practice for the realization of this comfort.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the realization of this comfort?” “Friend, this very Noble Eightfold Path is for the realization of this comfort; that is: right view... right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the realization of this comfort.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the realization of this comfort. It is indeed fitting, friend Sāriputta, for heedfulness.” Fifth.

๖. ปรมสฺสาสปฺปตฺตสุตฺตํ

6. The Discourse on Attaining Supreme Comfort

๓๑๙. ‘‘‘ปรมสฺสาสปฺปตฺโต, ปรมสฺสาสปฺปตฺโต’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, ปรมสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ? ‘‘ยโต [Pg.450] โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต โหติ, เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ปรมสฺสาสปฺปตฺโต โหตี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘กตโม ปน, อาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส ปรมสฺสาสสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

319. “Friend Sāriputta, it is said, ‘one who has attained supreme comfort, one who has attained supreme comfort.’ To what extent, friend, is one who has attained supreme comfort?” “Friend, when a bhikkhu, having understood as it really is the origin and the passing away, the gratification, the danger, and the escape in regard to the six bases for contact, is liberated through non-clinging, to that extent, friend, one has attained supreme comfort.” “But, friend, is there a path, is there a practice for the realization of this supreme comfort?” “There is, friend, a path, there is a practice for the realization of this supreme comfort.” “What, friend, is the path, what is the practice for the realization of this supreme comfort?” “This very Noble Eightfold Path, friend, is for the realization of this supreme comfort; that is: right view... right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the realization of this supreme comfort.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the realization of this supreme comfort. It is indeed fitting, friend Sāriputta, for heedfulness.” Sixth.

๗. เวทนาปญฺหาสุตฺตํ

7. The Discourse on the Question of Feeling

๓๒๐. ‘‘‘เวทนา, เวทนา’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมา นุ โข, อาวุโส, เวทนา’’ติ? ‘‘ติสฺโส อิมาวุโส, เวทนา. กตมา ติสฺโส? สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิมา โข, อาวุโส, ติสฺโส เวทนา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. สตฺตมํ.

320. “‘Feeling, feeling,’ friend Sāriputta, it is said. What now, friend, are feelings?” “There are, friend, these three feelings. Which three? Pleasant feeling, painful feeling, neither-painful-nor-pleasant feeling. These, friend, are the three feelings.” “But, friend, is there a path, is there a practice for the full understanding of these three feelings?” “There is, friend, a path, there is a practice for the full understanding of these three feelings.” “What now, friend, is the path, what is the practice for the full understanding of these three feelings?” “This very Noble Eightfold Path, friend, is for the full understanding of these three feelings, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the full understanding of these three feelings.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the full understanding of these three feelings. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” The seventh.

๘. อาสวปญฺหาสุตฺตํ

8. The Discourse on the Question of the Taints

๓๒๑. ‘‘‘อาสโว, อาสโว’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, อาสโว’’ติ? ‘‘ตโย เม, อาวุโส, อาสวา[Pg.451]. กามาสโว, ภวาสโว, อวิชฺชาสโว – อิเม โข, อาวุโส, ตโย อาสวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เอเตสํ อาสวานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ อาสวานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ อาสวานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. อฏฺฐมํ.

321. “‘Taint, taint,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is a taint?” “There are, friend, these three taints: the taint of sensual desire, the taint of existence, and the taint of ignorance. These, friend, are the three taints.” “But is there, friend, a path, is there a practice for the abandoning of these taints?” “There is, friend, a path, there is a practice for the abandoning of these taints.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the abandoning of these taints?” “It is this very Noble Eightfold Path, friend, for the abandoning of these taints, that is to say: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the abandoning of these taints.” “Excellent, friend, is the path, and excellent is the practice for the abandoning of these taints. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” The eighth.

๙. อวิชฺชาปญฺหาสุตฺตํ

9. The Discourse on the Question of Ignorance

๓๒๒. ‘‘‘อวิชฺชา, อวิชฺชา’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมา นุ โข, อาวุโส, อวิชฺชา’’ติ? ‘‘ยํ โข, อาวุโส, ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ – อยํ วุจฺจตาวุโส, อวิชฺชา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอติสฺสา อวิชฺชาย ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. นวมํ.

322. “‘Ignorance, ignorance,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is ignorance?” “Whatever ignorance there is, friend, concerning suffering, concerning the origin of suffering, concerning the cessation of suffering, and concerning the practice leading to the cessation of suffering—this, friend, is called ignorance.” “But is there, friend, a path, is there a practice for the abandoning of this ignorance?” “There is, friend, a path, there is a practice for the abandoning of this ignorance.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the abandoning of this ignorance?” “It is this very Noble Eightfold Path, friend, for the abandoning of this ignorance, that is to say: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the abandoning of this ignorance.” “Excellent, friend, is the path, and excellent is the practice for the abandoning of this ignorance. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” The ninth.

๑๐. ตณฺหาปญฺหาสุตฺตํ

10. The Discourse on the Question of Craving

๓๒๓. ‘‘‘ตณฺหา, ตณฺหา’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมา นุ โข, อาวุโส, ตณฺหา’’ติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, อาวุโส, ตณฺหา. กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา – อิมา โข, อาวุโส, ติสฺโส ตณฺหา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม [Pg.452] ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตาสํ ตณฺหานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ทสมํ.

323. “‘Craving, craving,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is craving?” “Friend, there are these three cravings: craving for sensual pleasures, craving for existence, and craving for non-existence. These, friend, are the three cravings.” “But is there, friend, a path and a practice for the abandoning of these cravings?” “There is, friend, a path and a practice for the abandoning of these cravings.” “And what, friend, is that path, what is that practice for the abandoning of these cravings?” “It is this very Noble Eightfold Path, friend, for the abandoning of these cravings; that is: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, and this is the practice for the abandoning of these cravings.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the abandoning of these cravings. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” The tenth.

๑๑. โอฆปญฺหาสุตฺตํ

11. The Discourse on the Question of the Floods

๓๒๔. ‘‘‘โอโฆ, โอโฆ’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, โอโฆ’’ติ? ‘‘จตฺตาโรเม, อาวุโส, โอฆา. กาโมโฆ, ภโวโฆ, ทิฏฺโฐโฆ, อวิชฺโชโฆ – อิเม โข, อาวุโส, จตฺตาโร โอฆา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอเตสํ โอฆานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ โอฆานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. เอกาทสมํ.

324. “‘Flood, flood,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is the flood?” “There are, friend, these four floods: the flood of sensual desire, the flood of existence, the flood of views, and the flood of ignorance. These, friend, are the four floods.” “Is there, friend, a path, is there a practice for the abandoning of these floods?” “There is, friend, a path, there is a practice for the abandoning of these floods.” “What, friend, is that path, what is that practice for the abandoning of these floods?” “It is just this Noble Eightfold Path, friend, for the abandoning of these floods, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the abandoning of these floods.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the abandoning of these floods. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” Eleventh.

๑๒. อุปาทานปญฺหาสุตฺตํ

12. The Discourse on the Question about Clinging

๓๒๕. ‘‘‘อุปาทานํ, อุปาทาน’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, อุปาทาน’’นฺติ? ‘‘จตฺตาริมานิ, อาวุโส, อุปาทานานิ. กามุปาทานํ, ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ, อตฺตวาทุปาทานํ – อิมานิ โข, อาวุโส, จตฺตาริ อุปาทานานี’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานาย, เสยฺยถิทํ [Pg.453] – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ อุปาทานานํ ปหานาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ทฺวาทสมํ.

325. “‘Clinging, clinging,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is clinging?” “There are, friend, these four clingings: clinging to sensual pleasures, clinging to views, clinging to rules and observances, and clinging to a doctrine of self. These, friend, are the four clingings.” “Is there, friend, a path, is there a practice for the abandoning of these clingings?” “There is, friend, a path, there is a practice for the abandoning of these clingings.” “What, friend, is that path, what is that practice for the abandoning of these clingings?” “It is just this Noble Eightfold Path, friend, for the abandoning of these clingings, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the abandoning of these clingings.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the abandoning of these clingings. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” Twelfth.

๑๓. ภวปญฺหาสุตฺตํ

13. The Discourse on the Question about Becoming

๓๒๖. ‘‘‘ภโว, ภโว’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, ภโว’’ติ? ‘‘ตโย เม, อาวุโส, ภวา. กามภโว, รูปภโว, อรูปภโว – อิเม โข, อาวุโส, ตโย ภวา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม, ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอเตสํ ภวานํ ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. เตรสมํ.

326. “‘Becoming, becoming,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is becoming?” “There are, friend, these three becomings: sense-sphere becoming, fine-material-sphere becoming, and immaterial-sphere becoming. These, friend, are the three becomings.” “Is there, friend, a path, is there a practice for the full understanding of these becomings?” “There is, friend, a path, there is a practice for the full understanding of these becomings.” “What, friend, is that path, what is that practice for the full understanding of these becomings?” “It is just this Noble Eightfold Path, friend, for the full understanding of these becomings, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the full understanding of these becomings.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the full understanding of these becomings. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” Thirteenth.

๑๔. ทุกฺขปญฺหาสุตฺตํ

14. The Discourse on the Question about Suffering

๓๒๗. ‘‘‘ทุกฺขํ, ทุกฺข’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, ทุกฺข’’นฺติ? ‘‘ติสฺโส อิมา, อาวุโส, ทุกฺขตา. ทุกฺขทุกฺขตา, สงฺขารทุกฺขตา, วิปริณามทุกฺขตา – อิมา โข, อาวุโส, ติสฺโส ทุกฺขตา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตาสํ ทุกฺขตานํ ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. จุทฺทสมํ.

327. “‘Suffering, suffering,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is suffering?” “There are, friend, these three kinds of suffering: the suffering of pain, the suffering due to formations, and the suffering due to change. These, friend, are the three kinds of suffering.” “Is there, friend, a path, is there a practice for the full understanding of these kinds of suffering?” “There is, friend, a path, there is a practice for the full understanding of these kinds of suffering.” “What, friend, is that path, what is that practice for the full understanding of these kinds of suffering?” “It is just this Noble Eightfold Path, friend, for the full understanding of these kinds of suffering, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the full understanding of these kinds of suffering.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the full understanding of these kinds of suffering. And it is sufficient, friend Sāriputta, for heedfulness.” Fourteenth.

๑๕. สกฺกายปญฺหาสุตฺตํ

15. The Discourse on the Question about Identity

๓๒๘. ‘‘‘สกฺกาโย[Pg.454], สกฺกาโย’ติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตโม นุ โข, อาวุโส, สกฺกาโย’’ติ? ‘‘ปญฺจิเม, อาวุโส, อุปาทานกฺขนฺธา สกฺกาโย วุตฺโต ภควตา, เสยฺยถิทํ – รูปุปาทานกฺขนฺโธ, เวทนุปาทานกฺขนฺโธ, สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ, สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ, วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ. อิเม โข, อาวุโส, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา สกฺกาโย วุตฺโต ภควตา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส สกฺกายสฺส ปริญฺญาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปนฺนรสมํ.

328. “‘Identity, identity,’ friend Sāriputta, it is said. What, friend, is identity?” “These five aggregates subject to clinging, friend, have been called identity by the Blessed One, namely: the aggregate of form subject to clinging, the aggregate of feeling subject to clinging, the aggregate of perception subject to clinging, the aggregate of volitional formations subject to clinging, the aggregate of consciousness subject to clinging. These five aggregates subject to clinging, friend, have been called identity by the Blessed One.” “But, friend, is there a path, is there a way for the full understanding of this identity?” “There is, friend, a path, a way for the full understanding of this identity.” “And what, friend, is that path, what is that way for the full understanding of this identity?” “It is this Noble Eightfold Path, friend, for the full understanding of this identity, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, right concentration. This, friend, is the path, this is the way for the full understanding of this identity.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the way for the full understanding of this identity. And it is indeed fitting, friend Sāriputta, to be heedful.”

๑๖. ทุกฺกรปญฺหาสุตฺตํ

16. The Discourse on the Question of What is Difficult

๓๒๙. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชฺชา โข, อาวุโส, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘ปพฺพชิเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชิเตน โข, อาวุโส, อภิรติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘อภิรเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘อภิรเตน โข, อาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘กีวจิรํ ปนาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อรหํ อสฺสา’’ติ? ‘‘นจิรํ, อาวุโส’’ติ. โสฬสมํ.

329. “What, friend Sāriputta, is difficult to do in this Dhamma and Discipline?” “Going forth, friend, is difficult to do in this Dhamma and Discipline.” “And for one who has gone forth, friend, what is difficult to do?” “For one who has gone forth, friend, delight is difficult to do.” “And for one who has delight, friend, what is difficult to do?” “For one who has delight, friend, the practice in accordance with the supramundane Dhamma is difficult to do.” “And how long, friend, would a monk who practices in accordance with the supramundane Dhamma take to become an arahant?” “Not long, friend.”

ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses with Jambukhādaka is complete.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary:

นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ธมฺมวาที กิมตฺถิยํ;

อสฺสาโส ปรมสฺสาโส, เวทนา อาสวาวิชฺชา;

ตณฺหา โอฆา อุปาทานํ, ภโว ทุกฺขญฺจ สกฺกาโย.อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรนฺติ.

Nibbāna and arahantship; the speaker on Dhamma; for what purpose; assurance; the highest assurance; feeling; taints; ignorance; craving; floods; clinging; existence; suffering; identity; and what is difficult to do in this Dhamma and Discipline.

๕. สามณฺฑกสํยุตฺตํ

5. The Connected Discourses with Sāmaṇḍaka

๑. สามณฺฑกสุตฺตํ

1. The Discourse with Sāmaṇḍaka

๓๓๐. เอกํ [Pg.455] สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต วชฺชีสุ วิหรติ อุกฺกเจลายํ คงฺคาย นทิยา ตีเร. อถ โข สามณฺฑโก ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข สามณฺฑโก ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

330. At one time the Venerable Sāriputta was dwelling among the Vajjis, at Ukkacelā on the bank of the river Ganges. Then the wanderer Sāmaṇḍaka approached the Venerable Sāriputta. Having approached, he exchanged joyful greetings with the Venerable Sāriputta. When the joyful and memorable talk was concluded, he sat down to one side. Sitting to one side, the wanderer Sāmaṇḍaka said this to the Venerable Sāriputta:

‘‘‘นิพฺพานํ, นิพฺพาน’นฺติ, อาวุโส สาริปุตฺต, วุจฺจติ. กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพาน’’นฺติ? ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ. ‘‘อตฺถิ ปนาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, อาวุโส, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ.

“‘Nibbāna, Nibbāna,’ it is said, friend Sāriputta. What, friend, is Nibbāna?” “Friend, whatever is the destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion—this is called Nibbāna.” “But is there a path, friend, is there a practice for the realization of this Nibbāna?” “There is indeed a path, friend, there is indeed a practice for the realization of this Nibbāna.”

‘‘กตโม ปนาวุโส, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว โข, อาวุโส, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, อาวุโส, มคฺโค อยํ ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายา’’ติ. ‘‘ภทฺทโก, อาวุโส, มคฺโค ภทฺทิกา ปฏิปทา, เอตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย. อลญฺจ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อปฺปมาทายา’’ติ. ปฐมํ.

“And what, friend, is that path, what is that practice for the realization of this Nibbāna?” “It is just this Noble Eightfold Path, friend, for the realization of this Nibbāna, namely: right view, right intention, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, right concentration. This, friend, is the path, this is the practice for the realization of this Nibbāna.” “Excellent, friend, is the path, excellent is the practice for the realization of this Nibbāna. And it is indeed fitting, friend Sāriputta, to be heedful.”

(ยถา ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ, ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ).

(As with the Connected Discourses with Jambukhādaka, so should this be elaborated in detail.)

๒. ทุกฺกรสุตฺตํ

2. The Discourse on What is Difficult

๓๓๑. ‘‘กึ [Pg.456] นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชฺชา โข, อาวุโส, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘ปพฺพชิเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘ปพฺพชิเตน โข, อาวุโส, อภิรติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘อภิรเตน ปนาวุโส, กึ ทุกฺกร’’นฺติ? ‘‘อภิรเตน โข, อาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ ทุกฺกรา’’ติ. ‘‘กีวจิรํ ปนาวุโส, ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขุ อรหํ อสฺสา’’ติ? ‘‘นจิรํ, อาวุโส’’ติ. โสฬสมํ.

331. “Friend Sāriputta, what is difficult to do in this Dhamma and Discipline?” “Friend, in this Dhamma and Discipline, the going forth is difficult to do.” “But for one who has gone forth, friend, what is difficult to do?” “Friend, for one who has gone forth, delight is difficult to do.” “But for one who has delight, friend, what is difficult to do?” “Friend, for one who has delight, the practice in accordance with the supramundane Dhamma is difficult to do.” “But how long, friend, until a bhikkhu who practices in accordance with the supramundane Dhamma would become an Arahant?” “Not long, friend.”

(ปุริมกสทิสํ อุทฺทานํ.)

(The summary is similar to the previous one.)

สามณฺฑกสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses with Sāmaṇḍaka is complete.

๖. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ

6. The Connected Discourses with Moggallāna

๑. ปฐมฌานปญฺหาสุตฺตํ

1. The Discourse on the Question of the First Jhāna

๓๓๒. เอกํ [Pg.457] สมยํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

332. At one time, the Venerable Mahāmoggallāna was dwelling in Sāvatthī, in the Jeta Grove, Anāthapiṇḍika's monastery. There, the Venerable Mahāmoggallāna addressed the bhikkhus: “Friends, bhikkhus!” “Friend,” those bhikkhus replied to the Venerable Mahāmoggallāna. The Venerable Mahāmoggallāna said this:

‘‘อิธ มยฺหํ, อาวุโส, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘ปฐมํ ฌานํ, ปฐมํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข ปฐมํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ ปฐมํ ฌาน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

“Friends, while I was alone in seclusion, this thought arose in my mind: ‘The first jhāna, the first jhāna,’ it is said. Now what is the first jhāna? Then, friends, it occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, enters and abides in the first jhāna, which is accompanied by applied and sustained thought, with rapture and pleasure born of seclusion. This is called the first jhāna.’ So I, friends, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, enter and abide in the first jhāna, which is accompanied by applied and sustained thought, with rapture and pleasure born of seclusion. While I am abiding in this state, friends, perceptions and instances of attention connected with sensual pleasures arise in me.”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, ปฐมํ ฌานํ ปมาโท, ปฐเม ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, ปฐเม ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, ปฐเม ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’ติ, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’’ติ. ปฐมํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by means of psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be heedless regarding the first jhāna. Settle your mind in the first jhāna, unify your mind in the first jhāna, concentrate your mind in the first jhāna.’ So I, friends, on a later occasion, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, entered and abode in the first jhāna, which is accompanied by applied and sustained thought, with rapture and pleasure born of seclusion. Friends, if one speaking rightly were to say, ‘A disciple favored by the Teacher has attained great direct knowledge,’ it is of me that one, speaking rightly, would say: ‘A disciple favored by the Teacher has attained great direct knowledge.’” The first.

๒. ทุติยฌานปญฺหาสุตฺตํ

2. The Discourse on the Question of the Second Jhāna

๓๓๓. ‘‘‘ทุติยํ [Pg.458] ฌานํ, ทุติยํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข ทุติยํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ ทุติยํ ฌาน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต วิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

333. “‘The second jhāna, the second jhāna,’ it is said. What is the second jhāna? Then, friends, it occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, with the stilling of applied and sustained thought, enters and abides in the second jhāna, which has internal confidence and unification of mind, is without applied and sustained thought, and has rapture and pleasure born of concentration. This is called the second jhāna.’ So I, friends, with the stilling of applied and sustained thought, enter and abide in the second jhāna, which has internal confidence and unification of mind, is without applied and sustained thought, and has rapture and pleasure born of concentration. While I am abiding in this state, friends, perceptions and instances of attention accompanied by applied thought arise in me.”

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, ทุติยํ ฌานํ ปมาโท, ทุติเย ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, ทุติเย ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, ทุติเย ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’ติ, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’’ติ. ทุติยํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by means of psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be heedless regarding the second jhāna. Settle your mind in the second jhāna, unify your mind in the second jhāna, concentrate your mind in the second jhāna.’ So I, friends, on a later occasion, with the stilling of applied and sustained thought, entered and abode in the second jhāna, which has internal confidence and unification of mind, is without applied and sustained thought, and has rapture and pleasure born of concentration. Friends, if one speaking rightly were to say, ‘A disciple favored by the Teacher has attained great direct knowledge,’ it is of me that one, speaking rightly, would say: ‘A disciple favored by the Teacher has attained great direct knowledge.’” The second.

๓. ตติยฌานปญฺหาสุตฺตํ

3. The Discourse on the Question of the Third Jhāna

๓๓๔. ‘‘‘ตติยํ ฌานํ, ตติยํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข ตติยํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – อิธ ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ ตติยํ ฌานนฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรามิ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทมิ. ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต ปีติสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

334. “‘The third jhāna, the third jhāna,’ it is said. What is the third jhāna? Then, friends, it occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, with the fading away of rapture, abides equanimous, mindful, and clearly comprehending, and experiences pleasure with the body; he enters and abides in the third jhāna, of which the noble ones declare: “Equanimous and mindful, one has a pleasant abiding.” This is called the third jhāna.’ So I, friends, with the fading away of rapture, abide equanimous, mindful, and clearly comprehending, and experience pleasure with the body; I enter and abide in the third jhāna, of which the noble ones declare: “Equanimous and mindful, one has a pleasant abiding.” While I am abiding in this state, friends, perceptions and instances of attention accompanied by rapture arise in me.”

‘‘อถ [Pg.459] โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, ตติยํ ฌานํ ปมาโท, ตติเย ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, ตติเย ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, ตติเย ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรามิ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทมิ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ อาวุโส สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. ตติยํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by means of psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be heedless regarding the third jhāna. Settle your mind in the third jhāna, unify your mind in the third jhāna, concentrate your mind in the third jhāna.’ So I, friends, on a later occasion, with the fading away of rapture, abode equanimous, mindful, and clearly comprehending, and experienced pleasure with the body; I entered and abode in the third jhāna, of which the noble ones declare: “Equanimous and mindful, one has a pleasant abiding.” Friends, if one speaking rightly were to say, ‘A disciple favored by the Teacher has attained great direct knowledge,’ it is of me that one, speaking rightly, would say: ‘A disciple favored by the Teacher has attained great direct knowledge.’” The third.

๔. จตุตฺถฌานปญฺหาสุตฺตํ

4. The Discourse on the Question of the Fourth Jhāna

๓๓๕. ‘‘‘จตุตฺถํ ฌานํ, จตุตฺถํ ฌาน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข จตุตฺถํ ฌานนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ จตุตฺถํ ฌาน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต สุขสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

335. “‘The fourth jhāna, the fourth jhāna,’ it is said. What, then, is the fourth jhāna? Friends, this thought occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, with the abandoning of pleasure and the abandoning of pain, and with the previous passing away of joy and grief, enters and abides in the fourth jhāna, which is neither-painful-nor-pleasant and has purity of mindfulness due to equanimity. This is called the fourth jhāna.’ And so, friends, with the abandoning of pleasure and the abandoning of pain, and with the previous passing away of joy and grief, I enter and abide in the fourth jhāna, which is neither-painful-nor-pleasant and has purity of mindfulness due to equanimity. Friends, as I was dwelling in this abiding, perceptions and acts of attention accompanied by pleasure assailed me.

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, จตุตฺถํ ฌานํ ปมาโท, จตุตฺเถ ฌาเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, จตุตฺเถ ฌาเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, จตุตฺเถ ฌาเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. จตุตฺถํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by his psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be negligent regarding the fourth jhāna. Settle your mind in the fourth jhāna, make your mind one-pointed in the fourth jhāna, concentrate your mind in the fourth jhāna.’ And so, friends, at a later time, with the abandoning of pleasure and the abandoning of pain, and with the previous passing away of joy and grief, I entered and abided in the fourth jhāna, which is neither-painful-nor-pleasant and has purity of mindfulness due to equanimity. Friends, if anyone, speaking rightly, were to say of someone that he has attained the state of great direct knowledge, it is of me that he would rightly speak.” The fourth.

๕. อากาสานญฺจายตนปญฺหาสุตฺตํ

5. The Sutta on the Question of the Sphere of Infinite Space

๓๓๖. ‘‘‘อากาสานญฺจายตนํ, อากาสานญฺจายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข อากาสานญฺจายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ [Pg.460] ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ อากาสานญฺจายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต รูปสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

336. “‘The sphere of infinite space, the sphere of infinite space,’ it is said. What, then, is the sphere of infinite space? Then, friends, this thought occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, with the complete transcending of perceptions of form, with the disappearance of perceptions of sensory impingement, and not attending to perceptions of diversity, (thinking) “Space is infinite,” enters and abides in the sphere of infinite space. This is called the sphere of infinite space.’ And so, friends, with the complete transcending of perceptions of form, with the disappearance of perceptions of sensory impingement, and not attending to perceptions of diversity, (thinking) ‘Space is infinite,’ I enter and abide in the sphere of infinite space. Friends, as I was dwelling in this abiding, perceptions and acts of attention accompanied by form assailed me.

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, อากาสานญฺจายตนํ ปมาโท, อากาสานญฺจายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, อากาสานญฺจายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, อากาสานญฺจายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. ปญฺจมํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by his psychic power and said: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be negligent regarding the sphere of infinite space. Settle your mind in the sphere of infinite space, make your mind one-pointed in the sphere of infinite space, concentrate your mind in the sphere of infinite space.’ And so, friends, at a later time, with the complete transcending of perceptions of form, with the disappearance of perceptions of sensory impingement, and not attending to perceptions of diversity, (thinking) ‘Space is infinite,’ I entered and abided in the sphere of infinite space. Friends, if anyone, speaking rightly, were to say of someone that he has attained the state of great direct knowledge, it is of me that he would rightly speak.” The fifth.

๖. วิญฺญาณญฺจายตนปญฺหาสุตฺตํ

6. The Sutta on the Question of the Sphere of Infinite Consciousness

๓๓๗. ‘‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ, วิญฺญาณญฺจายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ วิญฺญาณญฺจายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต อากาสานญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

337. “‘The sphere of infinite consciousness, the sphere of infinite consciousness,’ it is said. What, then, is the sphere of infinite consciousness? Then, friends, this thought occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, having entirely transcended the sphere of infinite space, (perceiving) “Consciousness is infinite,” enters and abides in the sphere of infinite consciousness. This is called the sphere of infinite consciousness.’ And so, friends, having entirely transcended the sphere of infinite space, (perceiving) ‘Consciousness is infinite,’ I enter and abide in the sphere of infinite consciousness. Friends, as I was dwelling in this abiding, perceptions and acts of attention associated with the sphere of infinite space assailed me.

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, วิญฺญาณญฺจายตนํ ปมาโท, วิญฺญาณญฺจายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, วิญฺญาณญฺจายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, วิญฺญาณญฺจายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ [Pg.461] วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by his psychic power and said: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be negligent regarding the sphere of infinite consciousness. Settle your mind in the sphere of infinite consciousness, make your mind one-pointed in the sphere of infinite consciousness, concentrate your mind in the sphere of infinite consciousness.’ And so, friends, at a later time, having entirely transcended the sphere of infinite space, (perceiving) ‘Consciousness is infinite,’ I entered and abided in the sphere of infinite consciousness. Friends, if anyone, speaking rightly, were to say of someone that he has attained the state of great direct knowledge, it is of me that he would rightly speak.” Sixth.

๗. อากิญฺจญฺญายตนปญฺหาสุตฺตํ

7. The Sutta on the Question of the Base of Nothingness

๓๓๘. ‘‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ, อากิญฺจญฺญายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข อากิญฺจญฺญายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ อากิญฺจญฺญายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต วิญฺญาณญฺจายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

338. “‘The base of nothingness, the base of nothingness,’ it is said. What, then, is the base of nothingness? Then, friends, this thought occurred to me: ‘Here, a bhikkhu, having completely transcended the base of infinite consciousness, (thinking) “There is nothing,” enters and abides in the base of nothingness. This is called the base of nothingness.’ And so, friends, having completely transcended the base of infinite consciousness, (thinking) ‘There is nothing,’ I enter and abide in the base of nothingness. Friends, as I was dwelling in this abiding, perceptions and acts of attention associated with the base of infinite consciousness assailed me.

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, อากิญฺจญฺญายตนํ ปมาโท, อากิญฺจญฺญายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, อากิญฺจญฺญายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, อากิญฺจญฺญายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. สตฺตมํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be heedless regarding the base of nothingness. Establish your mind in the base of nothingness, make your mind one-pointed in the base of nothingness, concentrate your mind in the base of nothingness.’ So, friends, at a later time, having completely transcended the base of infinite consciousness, thinking ‘There is nothing,’ I entered and abided in the base of nothingness. Friends, if one speaking rightly were to say… and so on… ‘he has attained great direct knowledge,’ it is of me that they would be speaking.” Seventh.

๘. เนวสญฺญานาสญฺญายตนปญฺหาสุตฺตํ

8. The Discourse on the Question of the Base of Neither-Perception-nor-Non-Perception

๓๓๙. ‘‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตน’นฺติ วุจฺจติ. กตมํ นุ โข เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ เนวสญฺญานาสญฺญายตน’นฺติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต อากิญฺจญฺญายตนสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ.

339. “‘The base of neither-perception-nor-non-perception, the base of neither-perception-nor-non-perception’—so it is said. What, friends, is the base of neither-perception-nor-non-perception? Then, friends, this thought occurred to me: ‘Here, a monk, having completely transcended the base of nothingness, enters and abides in the base of neither-perception-nor-non-perception. This is called the base of neither-perception-nor-non-perception.’ So, friends, having completely transcended the base of nothingness, I enter and abide in the base of neither-perception-nor-non-perception. To me, friends, while abiding in this abiding, perceptions and attentions associated with the base of nothingness arise.

‘‘อถ [Pg.462] โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปมาโท, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย…เป… มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’ติ. อฏฺฐมํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, do not be heedless regarding the base of neither-perception-nor-non-perception. Establish your mind in the base of neither-perception-nor-non-perception, make your mind one-pointed in the base of neither-perception-nor-non-perception, concentrate your mind in the base of neither-perception-nor-non-perception.’ So, friends, at a later time, having completely transcended the base of nothingness, I entered and abided in the base of neither-perception-nor-non-perception. Friends, if one speaking rightly were to say… and so on… ‘he has attained great direct knowledge,’ it is of me that they would be speaking.” Eighth.

๙. อนิมิตฺตปญฺหาสุตฺตํ

9. The Sutta on the Question of the Signless

๓๔๐. ‘‘‘อนิมิตฺโต เจโตสมาธิ, อนิมิตฺโต เจโตสมาธี’ติ วุจฺจติ. กตโม นุ โข อนิมิตฺโต เจโตสมาธีติ? ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, เอตทโหสิ – ‘อิธ ภิกฺขุ สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ อนิมิตฺโต เจโตสมาธี’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. ตสฺส มยฺหํ, อาวุโส, อิมินา วิหาเรน วิหรโต นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหติ.

340. “‘The signless concentration of mind, the signless concentration of mind’—so it is said. What, friends, is the signless concentration of mind? To me, friends, this thought occurred: ‘Here, a monk, by not attending to all signs, enters and abides in the signless concentration of mind. This is called the signless concentration of mind.’ So I, friends, by not attending to all signs, enter and abide in the signless concentration of mind. For me, friends, while abiding in this state, consciousness that follows after signs arises.

‘‘อถ โข มํ, อาวุโส, ภควา อิทฺธิยา อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘โมคฺคลฺลาน, โมคฺคลฺลาน! มา, พฺราหฺมณ, อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ ปมาโท, อนิมิตฺเต เจโตสมาธิสฺมึ จิตฺตํ สณฺฐเปหิ, อนิมิตฺเต เจโตสมาธิสฺมึ จิตฺตํ เอโกทึ กโรหิ, อนิมิตฺเต เจโตสมาธิสฺมึ จิตฺตํ สมาทหา’ติ. โส ขฺวาหํ, อาวุโส, อปเรน สมเยน สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหาสึ. ยญฺหิ ตํ, อาวุโส, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’ติ, มมํ ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย – ‘สตฺถารานุคฺคหิโต สาวโก มหาภิญฺญตํ ปตฺโต’’’ติ. นวมํ.

“Then, friends, the Blessed One approached me by means of psychic power and said this: ‘Moggallāna, Moggallāna! Brahmin, be not negligent regarding the signless concentration of mind. In the signless concentration of mind, establish your mind; in the signless concentration of mind, make your mind one-pointed; in the signless concentration of mind, concentrate your mind.’ So I, friends, at a later time, by not attending to all signs, entered and abided in the signless concentration of mind. Friends, if one were to speak rightly, one would say: ‘A disciple supported by the Teacher has attained to great direct knowledge.’ Speaking rightly, one would say this of me: ‘A disciple supported by the Teacher has attained to great direct knowledge.’” The ninth.

๑๐. สกฺกสุตฺตํ

10. The Sutta on Sakka

๓๔๑. อถ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย; เอวเมว – เชตวเน อนฺตรหิโต เทเวสุ ตาวตึเสสุ ปาตุรโหสิ[Pg.463]. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

341. Then the Venerable Mahāmoggallāna—just as a strong man might extend his bent arm or bend his extended arm—vanished from the Jeta Grove and reappeared among the Tāvatiṃsa devas. Then Sakka, the lord of the devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna with five hundred devas. Having approached, he paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna and stood to one side. The Venerable Mahāmoggallāna said this to Sakka, the lord of the devas, who was standing to one side:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Dhamma. Because of going for refuge to the Dhamma, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆ…เป… สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“Good indeed, venerable Moggallāna, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, venerable Moggallāna, is going for refuge to the Dhamma. Because of going for refuge to the Dhamma, venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, venerable Moggallāna, is going for refuge to the Saṅgha… are reborn in a good destination, a heavenly world.”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, the lord of the devas, together with six hundred devas… and so on… Then Sakka, the lord of the devas, together with seven hundred devas… and so on… Then Sakka, the lord of the devas, together with eight hundred devas… and so on… Then Sakka, the lord of the devas, together with eighty thousand devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached, he paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna and stood to one side. The Venerable Mahāmoggallāna said this to Sakka, the lord of the devas, who was standing to one side:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ [Pg.464] โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Dhamma. Because of going for refuge to the Dhamma, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, lord of the devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป… สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“Good indeed, venerable Moggallāna, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. Good indeed, venerable Moggallāna, is going for refuge to the Dhamma… and so on… Good indeed, venerable Moggallāna, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, the lord of the devas, together with five hundred devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached and paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna, he stood to one side. To Sakka, the lord of the devas, who was standing to one side, the Venerable Mahāmoggallāna said this:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, lord of the devas, to be endowed with unwavering confidence in the Buddha thus: ‘For this reason, the Blessed One is an Arahant, a Perfectly Enlightened One, accomplished in knowledge and conduct, a Sublime One, a Knower of the World, an Unsurpassed Trainer of persons to be tamed, a Teacher of devas and humans, the Enlightened One, the Blessed One.’ It is, lord of the devas, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Buddha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, lord of the devas, to be endowed with unwavering confidence in the Dhamma thus: ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One, visible here and now, immediate, inviting inspection, leading onward, to be realized for oneself by the wise.’ It is, lord of the devas, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ[Pg.465], ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, lord of the devas, to be endowed with unwavering confidence in the Saṅgha thus: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples is of good conduct, of upright conduct, of wise conduct, of proper conduct. That is, the four pairs of persons, the eight types of individuals—this Saṅgha of the Blessed One’s disciples is worthy of gifts, worthy of hospitality, worthy of offerings, worthy of reverential salutation, an unsurpassed field of merit for the world.’ It is, lord of the devas, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสตฺเถหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“It is indeed good, lord of the devas, to be endowed with virtues dear to the noble ones—unbroken, unpierced, unspotted, unstained, liberating, praised by the wise, unmisapprehended, and conducive to concentration. It is, lord of the devas, precisely because of being endowed with virtues dear to the noble ones that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, venerable Moggallāna, to be endowed with unwavering confidence in the Buddha thus: ‘For this reason, the Blessed One is… and so on… a Teacher of devas and humans, the Enlightened One, the Blessed One.’ It is, venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Buddha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, venerable Moggallāna, to be endowed with unwavering confidence in the Dhamma thus: ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One… and so on… to be realized for oneself by the wise.’ It is, venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, venerable Moggallāna, to be endowed with unwavering confidence in the Saṅgha thus: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples is of good conduct… and so on… an unsurpassed field of merit for the world.’ It is, venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“It is indeed good, Venerable Moggallāna, to be endowed with virtues dear to the noble ones—unbroken... conducive to concentration. It is, Venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with virtues dear to the noble ones that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.”

อถ [Pg.466] โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป…. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป…. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป…. อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, the ruler of the devas, together with six hundred devas... and so on.... Then Sakka, the ruler of the devas, together with seven hundred devas... and so on.... Then Sakka, the ruler of the devas, together with eight hundred devas... and so on.... Then Sakka, the ruler of the devas, together with eighty thousand devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached and paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna, he stood to one side. To Sakka, the ruler of the devas, who was standing to one side, the Venerable Mahāmoggallāna said this:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, ruler of the devas, to be endowed with unwavering confidence in the Buddha thus: ‘For this reason, the Blessed One is... a Teacher of devas and humans, the Enlightened One, the Blessed One.’ It is, ruler of the devas, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Buddha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, ruler of the devas, to be endowed with unwavering confidence in the Dhamma thus: ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One... to be realized for oneself by the wise.’ It is, ruler of the devas, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, in a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, ruler of the devas, to be endowed with unwavering confidence in the Saṅgha, thus: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples has practiced well... the unsurpassed field of merit for the world.’ It is, ruler of the devas, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“It is indeed good, ruler of the devas, to be endowed with virtues dear to the noble ones, which are unbroken... conducive to concentration. It is, ruler of the devas, precisely because of being endowed with virtues dear to the noble ones that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“It is indeed good, Venerable Moggallāna, to be endowed with unwavering confidence in the Buddha, thus: ‘For this reason, too, the Blessed One is... a teacher of devas and humans, the Buddha, the Blessed One.’ It is, Venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Buddha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.

‘‘สาธุ [Pg.467] โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with unwavering confidence in the Dhamma: ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One... to be realized for oneself by the wise.’ It is, Venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples has practiced well... the unsurpassed field of merit for the world.’ It is, Venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with virtues dear to the noble ones, which are unbroken... conducive to concentration. It is, Venerable Moggallāna, precisely because of being endowed with virtues dear to the noble ones that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world.”

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ …เป… เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, ruler of the devas, together with five hundred devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna... Then, while Sakka, ruler of the devas, was standing to one side, the Venerable Mahāmoggallāna said this to him:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, ruler of the devas, is going for refuge to the Buddha. It is, ruler of the devas, precisely because of going for refuge to the Buddha that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine glory, divine dominion, divine forms, divine sounds, divine smells, divine tastes, and divine tangibles.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ. ธมฺมสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, ruler of the devas, is going for refuge to the Dhamma. It is, ruler of the devas, precisely because of going for refuge to the Dhamma that some beings here, with the breaking up of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine glory, divine dominion, divine forms, divine sounds, divine smells, divine tastes, and divine tangibles.

‘‘สาธุ [Pg.468] โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, lord of the devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine retinue, divine dominion, divine forms, divine sounds, divine scents, and divine tangibles.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

Good indeed, Venerable Moggallāna, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, Venerable Moggallāna, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan... and in divine tangibles.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป….

Good indeed, Venerable Moggallāna, is going for refuge to the Dhamma...

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

Good indeed, Venerable Moggallāna, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, Venerable Moggallāna, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine retinue, divine dominion, divine forms, divine sounds, divine scents, and divine tangibles.

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, lord of the devas, together with six hundred devas... Then Sakka, lord of the devas, together with seven hundred devas... Then Sakka, lord of the devas, together with eight hundred devas... Then Sakka, lord of the devas, together with eighty thousand devas, approached the Venerable Mahā Moggallāna; having approached, he paid homage to the Venerable Mahā Moggallāna and stood at one side. While Sakka, lord of the devas, was standing at one side, the Venerable Mahā Moggallāna said this to him:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺธสรณคมนํ โหติ. พุทฺธสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Buddha. Because of going for refuge to the Buddha, lord of the devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan... and in divine tangibles.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป….

Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Dhamma...

‘‘สาธุ [Pg.469] โข, เทวานมินฺท, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

Good indeed, lord of the devas, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, lord of the devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine retinue, divine dominion, divine forms, divine sounds, divine scents, and divine tangibles.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺธสรณคมนํ โหติ…เป… สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺมสรณคมนํ โหติ…เป… สาธุ โข มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺฆสรณคมนํ โหติ. สงฺฆสรณคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

Good indeed, Venerable Moggallāna, is going for refuge to the Buddha… Good indeed, Venerable Moggallāna, is going for refuge to the Dhamma… Good indeed, Venerable Moggallāna, is going for refuge to the Saṅgha. Because of going for refuge to the Saṅgha, Venerable Moggallāna, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, divine beauty, divine happiness, divine retinue, divine dominion, divine forms, divine sounds, divine scents, and divine tangibles.

อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท ปญฺจหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, the lord of the devas, together with five hundred devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached, he paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna and stood to one side. To Sakka, the lord of the devas, who was standing to one side, the Venerable Mahāmoggallāna said this:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

Good indeed, O lord of the devas, is being endowed with unwavering confidence in the Buddha: ‘Thus is the Blessed One… Teacher of devas and humans, the Buddha, the Blessed One.’ Because of being endowed with unwavering confidence in the Buddha, O lord of the devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan… and in divine tangibles.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป….

Good indeed, O lord of the devas, is being endowed with unwavering confidence in the Dhamma: ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One… to be realized for oneself by the wise.’ Because of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma, O lord of the devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world…

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน [Pg.470] สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป….

Good indeed, O lord of the devas, is being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples has practiced well… an unsurpassed field of merit for the world.’ Because of being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha, O lord of the devas, some beings here, on the dissolution of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world…

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“Good indeed, lord of devas, is being endowed with virtues dear to the noble ones—unbroken… conducive to concentration. Indeed, lord of devas, it is for the reason of being endowed with virtues dear to the noble ones that some beings here, upon the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: with divine lifespan… with divine tangible objects.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with unwavering confidence in the Buddha: ‘For this reason, the Blessed One is… the Teacher of devas and humans, the Buddha, the Blessed One.’ Indeed, Venerable Moggallāna, it is for the reason of being endowed with unwavering confidence in the Buddha that some beings here, upon the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: with divine lifespan… with divine tangible objects.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with unwavering confidence in the Dhamma: ‘The Dhamma is well-proclaimed by the Blessed One… to be realized for oneself by the wise.’ Indeed, Venerable Moggallāna, it is for the reason of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma that some beings here, upon the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: with divine lifespan… with divine tangible objects.

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ…เป….

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with unwavering confidence in the Sangha: ‘The Sangha of the Blessed One’s disciples has practiced well… an unsurpassed field of merit for the world.’ Indeed, Venerable Moggallāna, it is for the reason of being endowed with unwavering confidence in the Sangha that some beings here, upon the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world….

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is being endowed with virtues dear to the noble ones—unbroken… conducive to concentration. Indeed, Venerable Moggallāna, it is for the reason of being endowed with virtues dear to the noble ones that some beings here, upon the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: with divine lifespan… with divine tangible objects.”

อถ [Pg.471] โข สกฺโก เทวานมินฺโท ฉหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท สตฺตหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อฏฺฐหิ เทวตาสเตหิ สทฺธึ…เป… อถ โข สกฺโก เทวานมินฺโท อสีติยา เทวตาสหสฺเสหิ สทฺธึ เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตํ โข สกฺกํ เทวานมินฺทํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

Then Sakka, lord of devas, together with six hundred devas… Then Sakka, lord of devas, together with seven hundred devas… Then Sakka, lord of devas, together with eight hundred devas… Then Sakka, lord of devas, together with eighty thousand devas, approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached, he paid homage to the Venerable Mahāmoggallāna and stood to one side. While Sakka, lord of devas, was standing to one side, the Venerable Mahāmoggallāna said this to him:

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, lord of devas, is being endowed with unwavering confidence in the Buddha: ‘For this reason, the Blessed One is the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, accomplished in knowledge and conduct, the Well-gone One, knower of the world, unsurpassed trainer of persons to be tamed, teacher of devas and humans, the Buddha, the Blessed One.’ Because of being endowed with unwavering confidence in the Buddha, lord of devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, in divine beauty, in divine happiness, in divine fame, in divine influence, in divine forms, in divine sounds, in divine scents, in divine tastes, and in divine tangible objects.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, lord of devas, is being endowed with unwavering confidence in the Dhamma: ‘The Dhamma is well proclaimed by the Blessed One, directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading onward, to be personally experienced by the wise.’ Because of being endowed with unwavering confidence in the Dhamma, lord of devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan…in divine tangible objects.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต [Pg.472] อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, lord of devas, is being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples is practicing the good way, practicing the straight way, practicing the right way, practicing the proper way; that is, the four pairs of persons, the eight individuals—this Saṅgha of the Blessed One’s disciples is worthy of gifts, worthy of hospitality, worthy of offerings, worthy of reverential salutation, the unsurpassed field of merit for the world.’ Because of being endowed with unwavering confidence in the Saṅgha, lord of devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan…in divine tangible objects.

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ อจฺฉิทฺเทหิ อสพเลหิ อกมฺมาเสหิ ภุชิสฺเสหิ วิญฺญุปฺปสตฺเถหิ อปรามฏฺเฐหิ สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ.

“Good indeed, lord of devas, is the attainment of virtues dear to the noble ones—unbroken, without flaws, unblemished, unmottled, liberating, praised by the wise, not wrongly grasped, and conducive to concentration. Because of the attainment of virtues dear to the noble ones, lord of devas, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan, in divine beauty, in divine happiness, in divine glory, in divine sovereignty, in divine forms, in divine sounds, in divine scents, in divine tastes, and in divine tactile objects.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is the attainment of unwavering confidence in the Buddha: ‘Indeed, the Blessed One is… a teacher of devas and humans, the Buddha, the Blessed One.’ Because of the attainment of unwavering confidence in the Buddha, Venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan… in divine tactile objects.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is the attainment of unwavering confidence in the Dhamma: ‘Well proclaimed by the Blessed One is the Dhamma… to be personally realized by the wise.’ Because of the attainment of unwavering confidence in the Dhamma, Venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan… in divine tactile objects.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนํ โหติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคมนเหตุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหิ.

“Good indeed, Venerable Moggallāna, is the attainment of unwavering confidence in the Saṅgha: ‘The Saṅgha of the Blessed One’s disciples is practicing the good way… the unsurpassed field of merit for the world.’ Because of the attainment of unwavering confidence in the Saṅgha, Venerable Moggallāna, some beings here, with the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas in ten respects: in divine lifespan… in divine tactile objects.”

‘‘สาธุ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนํ โหติ อขณฺเฑหิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิเกหิ. อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคมนเหตุ [Pg.473] โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคณฺหนฺติ – ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ. ทสมํ.

“It is indeed good, venerable Moggallāna, to be endowed with virtues beloved by the noble ones, which are unbroken... conducive to concentration. It is because of being endowed with virtues beloved by the noble ones, venerable Moggallāna, that some beings here, on the breakup of the body, after death, are reborn in a good destination, a heavenly world. They surpass other devas on ten grounds: with divine lifespan, with divine complexion, with divine happiness, with divine retinue, with divine dominion, with divine forms, with divine sounds, with divine scents, with divine tastes, and with divine tactile objects.” The Tenth.

๑๑. จนฺทนสุตฺตํ

11. The Discourse on Candana

๓๔๒. อถ โข จนฺทโน เทวปุตฺโต…เป….

342. Then the devaputta Candana…

อถ โข สุยาโม เทวปุตฺโต…เป….

Then the devaputta Suyāma…

อถ โข สนฺตุสิโต เทวปุตฺโต…เป….

Then the devaputta Santusita…

อถ โข สุนิมฺมิโต เทวปุตฺโต…เป….

Then the devaputta Sunimmita…

อถ โข วสวตฺติ เทวปุตฺโต…เป….

Then the devaputta Vasavatti…

(ยถา สกฺกสุตฺตํ ตถา อิเม ปญฺจ เปยฺยาลา วิตฺถาเรตพฺพา). เอกาทสมํ.

(These five summaries should be expanded in the same way as the Discourse on Sakka). The Eleventh.

โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Moggallāna Saṃyutta is concluded.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this is:

สวิตกฺกาวิตกฺกญฺจ, สุเขน จ อุเปกฺขโก;

อากาสญฺเจว วิญฺญาณํ, อากิญฺจํ เนวสญฺญินา;

อนิมิตฺโต จ สกฺโก จ, จนฺทเนกาทเสน จาติ.

With Thought and Without Thought, with Happiness and Equanimity; Space and Consciousness, Nothingness and Neither-Perception; The Signless and Sakka, and Candana as the eleventh.

๗. จิตฺตสํยุตฺตํ

7. The Connected Discourses with Citta

๑. สํโยชนสุตฺตํ

1. The Discourse on the Fetters

๓๔๓. เอกํ [Pg.474] สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? ตตฺเรกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ โหติ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จา’’ติ. เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ โหติ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ.

343. On one occasion, a number of elder monks were dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then, at that time, after the meal, on returning from their alms-round, as the elder monks were sitting together assembled in the circular hall, this discussion arose among them: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “a fetter” and as “fettering phenomena”—are they different in meaning and different in phrasing, or are they one in meaning, with only the phrasing being different?’ Thereupon, some elder monks answered thus: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “a fetter” and as “fettering phenomena” are different in meaning and different in phrasing.’ Other elder monks answered thus: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “a fetter” and as “fettering phenomena” are one in meaning, with only the phrasing being different.’”

เตน โข ปน สมเยน จิตฺโต คหปติ มิคปถกํ อนุปฺปตฺโต โหติ เกนจิเทว กรณีเยน. อสฺโสสิ โข จิตฺโต คหปติ สมฺพหุลานํ กิร เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? ตตฺเรกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จา’’ติ. เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ ‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นานนฺติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, สมฺพหุลานํ กิร เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ [Pg.475] เอวํ พฺยากตํ – ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จา’’ติ. เอกจฺเจหิ เถเรหิ ภิกฺขูหิ เอวํ พฺยากตํ ‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, อาวุโส, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ. ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ.

At that time, the householder Citta had arrived at Migapathaka on some business. The householder Citta heard that for many elder monks who had returned from the alms-round after the meal and were sitting together, assembled in the meeting hall, this discussion had arisen among them: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “fetter” and as “fettering phenomena”—are they different in meaning and different in phrasing, or are they one in meaning, with only the phrasing being different?’ There, some elder monks answered thus: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “fetter” and as “fettering phenomena” are different in meaning and different in phrasing.’ Other elder monks answered thus: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “fetter” and as “fettering phenomena” are one in meaning, with only the phrasing being different.’ Then the householder Citta approached the elder monks; having approached, he paid homage to the elder monks and sat down to one side. Seated to one side, the householder Citta said this to the elder monks: “Venerable sirs, I have heard that for many elder monks who had returned from the alms-round after the meal and were sitting together, assembled in the meeting hall, this discussion arose among them: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “fetter” and as “fettering phenomena”—are they different in meaning and different in phrasing, or are they one in meaning, with only the phrasing being different?’ Some elder monks answered thus: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “fetter” and as “fettering phenomena” are different in meaning and different in phrasing.’ Other elder monks answered thus: ‘Venerable sirs, these phenomena spoken of as “fetter” and as “fettering phenomena” are one in meaning, with only the phrasing being different.’” “So it is, householder.”

‘‘‘สํโยชน’นฺติ วา, ภนฺเต, ‘สํโยชนิยา ธมฺมา’ติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ. เตน หิ, ภนฺเต, อุปมํ โว กริสฺสามิ. อุปมายปิเธกจฺเจ วิญฺญู ปุริสา ภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานนฺติ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, กาโฬ จ พลีพทฺโท โอทาโต จ พลีพทฺโท เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา อสฺสุ. โย นุ โข เอวํ วเทยฺย – ‘กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชน’นฺติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, คหปติ! น โข, คหปติ, กาโฬ พลีพทฺโท โอทาตสฺส พลีพทฺทสฺส สํโยชนํ, นปิ โอทาโต พลีพทฺโท กาฬสฺส พฬีพทฺทสฺส สํโยชนํ; เยน โข เต เอเกน ทาเมน วา โยตฺเตน วา สํยุตฺตา ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ‘‘เอวเมว โข, ภนฺเต, น จกฺขุ รูปานํ สํโยชนํ, น รูปา จกฺขุสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น โสตํ สทฺทานํ… น ฆานํ คนฺธานํ… น ชิวฺหา รสานํ… น กาโย โผฏฺฐพฺพานํ สํโยชนํ, น โผฏฺฐพฺพา กายสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชนํ. น มโน ธมฺมานํ สํโยชนํ, น ธมฺมา มนสฺส สํโยชนํ; ยญฺจ ตตฺถ ตทุภยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฉนฺทราโค ตํ ตตฺถ สํโยชน’’นฺติ. ‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ, ยสฺส เต คมฺภีเร พุทฺธวจเน ปญฺญาจกฺขุ กมตี’’ติ. ปฐมํ.

“Venerable sirs, these phenomena spoken of as ‘fetter’ and as ‘fettering phenomena’ are different in meaning and different in phrasing. Well then, venerable sirs, I will make a simile for you. For by means of a simile, some wise persons here understand the meaning of what has been said. Suppose, venerable sirs, a black bull and a white bull were joined together with a single tether or yoke. If someone were to say, ‘The black bull is the fetter of the white bull, and the white bull is the fetter of the black bull,’ would that person be speaking rightly?” “No, householder. The black bull is not the fetter of the white bull, nor is the white bull the fetter of the black bull. Rather, that single tether or yoke by which they are joined—that is the fetter there.” “In the same way, venerable sirs, the eye is not the fetter of forms, nor are forms the fetter of the eye. Rather, that desire and lust which arises in dependence on both—that is the fetter there. The ear is not the fetter of sounds… the nose is not the fetter of odors… the tongue is not the fetter of tastes… the body is not the fetter of tangible objects, nor are tangible objects the fetter of the body. Rather, that desire and lust which arises in dependence on both—that is the fetter there. The mind is not the fetter of mental phenomena, nor are mental phenomena the fetter of the mind. Rather, that desire and lust which arises in dependence on both—that is the fetter there.” “It is a gain for you, householder, a great gain for you, that your eye of wisdom penetrates the profound word of the Buddha.” First.

๒. ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตํ

2. The First Isidatta Sutta

๓๔๔. เอกํ สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสนฺตุ เม, ภนฺเต, เถรา สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสุํ โข เถรา ภิกฺขู ตุณฺหีภาเวน[Pg.476]. อถ โข จิตฺโต คหปติ เถรานํ ภิกฺขูนํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน จิตฺตสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ.

344. At one time, many elder monks were dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then the householder Citta approached the elder monks; having approached, he paid homage to the elder monks and sat down to one side. Seated to one side, the householder Citta said to the elder monks: 'Venerable sirs, may the elder monks consent to a meal from me tomorrow.' The elder monks consented by their silence. Then the householder Citta, knowing of the elder monks' consent, rose from his seat, paid homage to the elder monks, circumambulated them to the right, and departed. Then, at the passing of that night, the elder monks dressed in the morning, and taking their bowls and robes, went to the residence of the householder Citta. Having arrived, they sat down on the seats prepared for them.

อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? เอวํ วุตฺเต อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ตติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺต’นฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ? ตติยมฺปิ โข อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ.

Then the householder Citta approached the senior monks. Having approached, he paid homage to the senior monks and sat down to one side. Sitting to one side, the householder Citta said to the venerable elder: '“Diversity of elements, diversity of elements,” venerable elder, is said. To what extent, venerable sir, has the Blessed One spoken of the diversity of elements?' When this was said, the venerable elder remained silent. A second time, the householder Citta said to the venerable elder: '“Diversity of elements, diversity of elements,” venerable elder, is said. To what extent, venerable sir, has the Blessed One spoken of the diversity of elements?' A second time, the venerable elder remained silent. A third time, the householder Citta said to the venerable elder: '“Diversity of elements, diversity of elements,” venerable elder, is said. To what extent, venerable sir, has the Blessed One spoken of the diversity of elements?' A third time, the venerable elder remained silent.

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อิสิทตฺโต ตสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก โหติ. อถ โข อายสฺมา อิสิทตฺโต อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘พฺยากโรมหํ, ภนฺเต เถร, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ? ‘‘พฺยากโรหิ ตฺวํ, อาวุโส อิสิทตฺต, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ. ‘‘เอวญฺหิ ตฺวํ, คหปติ, ปุจฺฉสิ – ‘ธาตุนานตฺตํ, ธาตุนานตฺตนฺติ, ภนฺเต เถร, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ธาตุนานตฺตํ, วุตฺตํ ภควตา’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อิทํ โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา – จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ. เอตฺตาวตา โข, คหปติ, ธาตุนานตฺตํ วุตฺตํ ภควตา’’ติ.

Now at that time, the venerable Isidatta was the most junior in that community of monks. Then the venerable Isidatta said to the venerable elder: 'Venerable elder, I will answer this question of the householder Citta.' 'Answer, friend Isidatta, this question of the householder Citta.' 'Is this what you are asking, householder: “Diversity of elements, diversity of elements,” venerable elder, is said. To what extent, venerable sir, has the diversity of elements been spoken of by the Blessed One?”' 'Yes, venerable sir.' 'This, householder, is the diversity of elements spoken of by the Blessed One: the eye-element, the form-element, the eye-consciousness-element… the mind-element, the dhamma-element, the mind-consciousness-element. To this extent, householder, has the diversity of elements been spoken of by the Blessed One.'

อถ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต อิสิทตฺตสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา เถเร ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ภุตฺตาวิโน โอนีตปตฺตปาณิโน อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อถ โข อายสฺมา เถโร อายสฺมนฺตํ อิสิทตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ โข ตํ, อาวุโส อิสิทตฺต[Pg.477], เอโส ปญฺโห ปฏิภาสิ, เนโส ปญฺโห มํ ปฏิภาสิ. เตนหาวุโส อิสิทตฺต, ยทา อญฺญถาปิ เอวรูโป ปญฺโห อาคจฺเฉยฺย, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาเสยฺยา’’ติ. ทุติยํ.

Then the householder Citta, delighting and rejoicing in the words of the venerable Isidatta, personally served and satisfied the senior monks with choice hard and soft foods. Then the senior monks, having eaten and withdrawn their hands from their bowls, rose from their seats and departed. Then the venerable elder said to the venerable Isidatta: 'It is good, friend Isidatta, that this question occurred to you; this question did not occur to me. Therefore, friend Isidatta, whenever another such question arises, you yourself should answer it.' The second.

๓. ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตํ

3. The Second Isidatta Sutta

๓๔๕. เอกํ สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสนฺตุ เม, ภนฺเต เถรา, สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสุํ โข เถรา ภิกฺขู ตุณฺหีภาเวน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เถรานํ ภิกฺขูนํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน จิตฺตสฺส คหปติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ.

345. At one time many elder bhikkhus were dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then the householder Citta approached those elder bhikkhus, and after approaching, he paid homage to them and sat down to one side. While sitting to one side, the householder Citta said to the elder bhikkhus: “Venerable sirs, may the elders accept tomorrow’s meal from me.” The elder bhikkhus consented by their silence. Then the householder Citta, understanding the elder bhikkhus’ consent, rose from his seat, paid homage to them, circumambulated them respectfully, and departed. Then, when that night had passed, in the morning, having dressed and taken their bowls and robes, the elder bhikkhus went to the residence of the householder Citta. Having gone there, they sat down on the seats prepared for them.

อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ – ‘สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล ภณิตานิ; อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’ติ?

Then the householder Citta approached the elder bhikkhus, and after approaching, he paid homage to them and sat down to one side. While sitting to one side, the householder Citta said to the venerable elder: “Venerable elder, these various kinds of views that arise in the world—‘the world is eternal’ or ‘the world is not eternal’; ‘the world is finite’ or ‘the world is infinite’; ‘the soul is the same as the body’ or ‘the soul is one thing and the body another’; ‘the Tathāgata exists after death’ or ‘the Tathāgata does not exist after death’; ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ or ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’—and these sixty-two speculative views that are stated in the Brahmajāla: Venerable sir, when what exists do these views arise, and when what does not exist do they not arise?”

เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ…เป… ตติยมฺปิ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก [Pg.478] อุปฺปชฺชนฺติ – สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา. ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล ภณิตานิ; อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’ติ? ตติยมฺปิ โข อายสฺมา เถโร ตุณฺหี อโหสิ.

When this was said, the venerable elder remained silent. A second time the householder Citta... A third time the householder Citta said to the venerable elder: “Venerable elder, these various kinds of views that arise in the world—‘the world is eternal’ or ‘the world is not eternal’; ‘the world is finite’ or ‘the world is infinite’; ‘the soul is the same as the body’ or ‘the soul is one thing and the body another’; ‘the Tathāgata exists after death’ or ‘the Tathāgata does not exist after death’; ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ or ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’—and these sixty-two speculative views that are stated in the Brahmajāla: Venerable sir, when what exists do these views arise, and when what does not exist do they not arise?” A third time, the venerable elder remained silent.

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อิสิทตฺโต ตสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก โหติ. อถ โข อายสฺมา อิสิทตฺโต อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘พฺยากโรมหํ, ภนฺเต เถร, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ? ‘‘พฺยากโรหิ ตฺวํ, อาวุโส อิสิทตฺต, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ. ‘‘เอวญฺหิ ตฺวํ, คหปติ, ปุจฺฉสิ – ‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ – สสฺสโต โลโกติ วา…เป…; อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยา อิมา, คหปติ, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ – ‘สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา. ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล ภณิตานิ; อิมา โข, คหปติ, ทิฏฺฐิโย สกฺกายทิฏฺฐิยา สติ โหนฺติ, สกฺกายทิฏฺฐิยา อสติ น โหนฺตี’’’ติ.

Now on that occasion, the Venerable Isidatta was the youngest in that assembly of bhikkhus. Then the Venerable Isidatta said to the venerable elder: “Venerable sir, I shall answer this question of the householder Citta.” “Answer this question of the householder Citta, friend Isidatta.” “Householder, did you not ask thus: ‘Venerable sir, these various views that arise in the world… when what exists do these views come to be, and when what does not exist do they not come to be?’” “Yes, venerable sir.” “Householder, these various views that arise in the world—‘the world is eternal’ or ‘the world is not eternal’; ‘the world is finite’ or ‘the world is infinite’; ‘the soul is the same as the body’ or ‘the soul is one thing and the body another’; ‘the Tathāgata exists after death’ or ‘the Tathāgata does not exist after death’; ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ or ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’—and these sixty-two views that are spoken of in the Brahmajāla: these views, householder, come to be when there is identity view, and they do not come to be when there is no identity view.”

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สกฺกายทิฏฺฐิ โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, คหปติ, อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต, สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ; เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ [Pg.479] วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ โข, คหปติ, สกฺกายทิฏฺฐิ โหตี’’ติ.

“But how, venerable sir, does identity view come to be?” “Here, householder, an uninstructed ordinary person, who is not a seer of the noble ones, not skilled in the Noble Dhamma, not disciplined in the Noble Dhamma; who is not a seer of true men, not skilled in the Dhamma of true men, not disciplined in the Dhamma of true men: he regards form as self, or self as possessing form, or form as in self, or self as in form. He regards feeling as self… perception… volitional formations… consciousness as self, or self as possessing consciousness, or consciousness as in self, or self as in consciousness. It is in this way, householder, that identity view comes to be.”

‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, คหปติ, สุตวา อริยสาวโก อริยานํ ทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส โกวิโท อริยธมฺเม สุวินีโต สปฺปุริสานํ ทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส โกวิโท สปฺปุริสธมฺเม สุวินีโต น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา รูปํ, น รูปสฺมึ วา อตฺตานํ; น เวทนํ… น สญฺญํ… น สงฺขาเร… น วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, น วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. เอวํ โข, คหปติ, สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตี’’ติ.

“But how, venerable sir, does identity view not come to be?” “Here, householder, an instructed noble disciple, who is a seer of the noble ones, skilled in the Noble Dhamma, well-disciplined in the Noble Dhamma; who is a seer of true men, skilled in the Dhamma of true men, well-disciplined in the Dhamma of true men: he does not regard form as self, or self as possessing form, or form as in self, or self as in form. He does not regard feeling… perception… formations… consciousness as self, or self as possessing consciousness, or consciousness as in self, or self as in consciousness. It is in this way, householder, that identity view does not come to be.”

‘‘กุโต, ภนฺเต, อยฺโย อิสิทตฺโต อาคจฺฉตี’’ติ? ‘‘อวนฺติยา โข, คหปติ, อาคจฺฉามี’’ติ. ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, อวนฺติยา อิสิทตฺโต นาม กุลปุตฺโต อมฺหากํ อทิฏฺฐสหาโย ปพฺพชิโต? ทิฏฺโฐ โส อายสฺมตา’’ติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘กหํ นุ โข โส, ภนฺเต, อายสฺมา เอตรหิ วิหรตี’’ติ? เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา อิสิทตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. ‘‘อยฺโย โน, ภนฺเต, อิสิทตฺโต’’ติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘อภิรมตุ, ภนฺเต, อยฺโย อิสิทตฺโต มจฺฉิกาสณฺเฑ. รมณียํ อมฺพาฏกวนํ. อหํ อยฺยสฺส อิสิทตฺตสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ. ‘‘กลฺยาณํ วุจฺจติ, คหปตี’’ติ.

“Venerable sir, from where does the Venerable Isidatta come?” “I come from Avanti, householder.” “Venerable sir, is there in Avanti a clansman named Isidatta, our unseen friend, who has gone forth? Has he been seen by the venerable one?” “Yes, householder.” “But where, venerable sir, does that venerable one now dwell?” When this was said, the Venerable Isidatta remained silent. “Venerable sir, are you our Isidatta?” “Yes, householder.” “May the Venerable Isidatta delight in Macchikāsaṇḍa, venerable sir. The Ambāṭaka Grove is delightful. I will make an effort to provide for the Venerable Isidatta’s robes, almsfood, lodging, and medicinal requisites for the sick.” “That is well spoken, householder.”

อถ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต อิสิทตฺตสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา เถเร ภิกฺขู ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ภุตฺตาวิโน โอนีตปตฺตปาณิโน อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. อถ โข อายสฺมา เถโร อายสฺมนฺตํ อิสิทตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ โข ตํ, อาวุโส อิสิทตฺต, เอโส ปญฺโห ปฏิภาสิ. เนโส ปญฺโห มํ ปฏิภาสิ. เตนหาวุโส อิสิทตฺต, ยทา อญฺญถาปิ เอวรูโป ปญฺโห อาคจฺเฉยฺย, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาเสยฺยา’’ติ. อถ โข อายสฺมา อิสิทตฺโต เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ. ยํ มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ, ตถา ปกฺกนฺโตว อโหสิ, น ปุน ปจฺจาคจฺฉีติ. ตติยํ.

Then the householder Citta, having rejoiced in and approved of the Venerable Isidatta’s words, personally served and satisfied the elder bhikkhus with choice hard and soft food. When the elder bhikkhus had finished eating and had withdrawn their hands from their bowls, they rose from their seats and departed. Then the venerable elder said this to the Venerable Isidatta: “It is good, friend Isidatta, that this question occurred to you. This question did not occur to me. Therefore, friend Isidatta, whenever another such question should arise, you yourself should answer it.” Then the Venerable Isidatta, having put his lodging in order and taken his bowl and robe, departed from Macchikāsaṇḍa. And having departed from Macchikāsaṇḍa, he remained so departed; he did not return again. The third.

๔. มหกปาฏิหาริยสุตฺตํ

4. The Discourse on the Marvel of Mahaka

๓๔๖. เอกํ [Pg.480] สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรนฺติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสนฺตุ เม, ภนฺเต เถรา, สฺวาตนาย โคกุเล ภตฺต’’นฺติ. อธิวาเสสุํ โข เถรา ภิกฺขู ตุณฺหีภาเวน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เถรานํ ภิกฺขูนํ อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เถเร ภิกฺขู อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน จิตฺตสฺส คหปติโน โคกุลํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึสุ.

346. On one occasion, a number of elder bhikkhus were dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then the householder Citta approached the elder bhikkhus; having approached, he paid homage to the elder bhikkhus and sat down to one side. Seated to one side, the householder Citta said this to the elder bhikkhus: “Venerable sirs, may the elders consent to a meal from me tomorrow at the cow pen.” The elder bhikkhus consented by their silence. Then the householder Citta, having understood the elder bhikkhus’s consent, rose from his seat, paid homage to the elder bhikkhus, circumambulated them with his right side, and departed. Then, when that night had passed, in the morning, the elder bhikkhus dressed, took their bowls and robes, and went to the cow pen of the householder Citta; having gone there, they sat down on the seats that had been prepared.

อถ โข จิตฺโต คหปติ เถเร ภิกฺขู ปณีเตน สปฺปิปายาเสน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ภุตฺตาวิโน โอนีตปตฺตปาณิโน อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. จิตฺโตปิ โข คหปติ ‘เสสกํ วิสฺสชฺเชถา’ติ วตฺวา เถเร ภิกฺขู ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิ. เตน โข ปน สมเยน อุณฺหํ โหติ กุถิตํ ; เต จ เถรา ภิกฺขู ปเวลิยมาเนน มญฺเญ กาเยน คจฺฉนฺติ, ยถา ตํ โภชนํ ภุตฺตาวิโน.

Then the householder Citta, with his own hands, served and satisfied the elder bhikkhus with choice milk-rice with ghee until they declined more. When the elder bhikkhus had finished eating and had withdrawn their hands from their bowls, they rose from their seats and departed. The householder Citta, saying, “Please distribute what is left,” followed closely behind the elder bhikkhus. Now at that time it was hot and sultry, and those elder bhikkhus walked with bodies that seemed heavy, as is the case for those who have just eaten a meal.

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา มหโก ตสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก โหติ. อถ โข อายสฺมา มหโก อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ ขฺวสฺส, ภนฺเต เถร, สีตโก จ วาโต วาเยยฺย, อพฺภสมฺปิลาโป จ อสฺส, เทโว จ เอกเมกํ ผุสาเยยฺยา’’ติ.

At that time, the Venerable Mahaka was the most junior in that community of bhikkhus. Then the Venerable Mahaka said this to the venerable elder: “It would be good, venerable sir, if a cool wind were to blow, there were an overcast sky, and the rain would fall drop by drop.”

‘‘สาธุ ขฺวสฺส, อาวุโส มหก, ยํ สีตโก จ วาโต วาเยยฺย, อพฺภสมฺปิลาโป จ อสฺส, เทโว จ เอกเมกํ ผุสาเยยฺยา’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหโก ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขริ ยถา สีตโก จ วาโต วายิ, อพฺภสมฺปิลาโป จ อสฺส, เทโว จ เอกเมกํ ผุสิ. อถ โข จิตฺตสฺส คหปติโน เอตทโหสิ – ‘‘โย โข อิมสฺมึ ภิกฺขุสงฺเฆ สพฺพนวโก ภิกฺขุ ตสฺสายํ เอวรูโป อิทฺธานุภาโว’’ติ[Pg.481]. อถ โข อายสฺมา มหโก อารามํ สมฺปาปุณิตฺวา อายสฺมนฺตํ เถรํ เอตทโวจ – ‘‘อลเมตฺตาวตา, ภนฺเต เถรา’’ติ? ‘‘อลเมตฺตาวตา, อาวุโส มหก! กตเมตฺตาวตา, อาวุโส มหก! ปูชิตเมตฺตาวตา, อาวุโส มหกา’’ติ. อถ โข เถรา ภิกฺขู ยถาวิหารํ อคมํสุ. อายสฺมาปิ มหโก สกํ วิหารํ อคมาสิ.

“It would be good indeed, friend Mahaka, if a cool wind were to blow, there were an overcast sky, and the rain would fall drop by drop.” Then the Venerable Mahaka performed such a feat of psychic power that a cool wind blew, there was an overcast sky, and the rain fell drop by drop. Then this thought occurred to the householder Citta: “The psychic power of the most junior bhikkhu in this community of bhikkhus is of such a kind!” Then, the Venerable Mahaka, having reached the monastery, said this to the venerable elder: “Is this much enough, venerable sirs?” “This much is enough, friend Mahaka! This much has been done, friend Mahaka! This much has been offered in homage, friend Mahaka!” Then the elder bhikkhus went to their respective dwellings. The Venerable Mahaka also went to his own dwelling.

อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา มหโก เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหกํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ มหกํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, อยฺโย มหโก อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสตู’’ติ. ‘‘เตน หิ ตฺวํ, คหปติ, อาลินฺเท อุตฺตราสงฺคํ ปญฺญเปตฺวา ติณกลาปํ โอกาเสหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต มหกสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อาลินฺเท อุตฺตราสงฺคํ ปญฺญเปตฺวา ติณกลาปํ โอกาเสสิ. อถ โข อายสฺมา มหโก วิหารํ ปวิสิตฺวา สูจิฆฏิกํ ทตฺวา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขริ ยถา ตาลจฺฉิคฺคเฬน จ อคฺคฬนฺตริกาย จ อจฺจิ นิกฺขมิตฺวา ติณานิ ฌาเปสิ, อุตฺตราสงฺคํ น ฌาเปสิ. อถ โข จิตฺโต คหปติ อุตฺตราสงฺคํ ปปฺโผเฏตฺวา สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. อถ โข อายสฺมา มหโก วิหารา นิกฺขมิตฺวา จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ – ‘‘อลเมตฺตาวตา, คหปตี’’ติ?

Then the householder Citta approached the Venerable Mahaka. Having approached, he paid homage to the Venerable Mahaka and sat down to one side. Seated to one side, the householder Citta said this to the Venerable Mahaka: "Venerable sir, it would be good if the noble Mahaka would show me a superhuman state, a miracle of psychic power." "In that case, householder, spread your upper robe on the porch and scatter a bundle of grass on it." "Yes, venerable sir," replied the householder Citta to the Venerable Mahaka, and having spread his upper robe on the porch, he scattered a bundle of grass on it. Then the Venerable Mahaka entered his dwelling, fastened the bolt, and performed such a feat of psychic power that a flame issued forth through the keyhole and the space around the bolt, burning the grass but not burning the upper robe. Then the householder Citta, shaking out his upper robe, stood to one side, struck with awe and with his hair standing on end. Then the Venerable Mahaka came out of his dwelling and said to the householder Citta: "Is this much sufficient, householder?"

‘‘อลเมตฺตาวตา, ภนฺเต มหก! กตเมตฺตาวตา, ภนฺเต, มหก! ปูชิตเมตฺตาวตา, ภนฺเต มหก! อภิรมตุ, ภนฺเต, อยฺโย มหโก มจฺฉิกาสณฺเฑ. รมณียํ อมฺพาฏกวนํ. อหํ อยฺยสฺส มหกสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ. ‘‘กลฺยาณํ วุจฺจติ, คหปตี’’ติ. อถ โข อายสฺมา มหโก เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ. ยํ มจฺฉิกาสณฺฑมฺหา ปกฺกามิ, ตถา ปกฺกนฺโตว อโหสิ; น ปุน ปจฺจาคจฺฉีติ. จตุตฺถํ.

"This is sufficient, Venerable Mahaka! With this, my request has been fulfilled, venerable sir! With this, homage has been paid, Venerable Mahaka! May the noble Mahaka delight in Macchikāsaṇḍa. The Ambāṭaka Grove is delightful. I will endeavor to provide the noble Mahaka with robes, alms-food, lodging, and medicinal requisites for the sick." "You have spoken well, householder." Then the Venerable Mahaka, having set his lodging in order and taken his bowl and robes, departed from Macchikāsaṇḍa. And when he departed from Macchikāsaṇḍa, he departed for good; he never returned again.

๕. ปฐมกามภูสุตฺตํ

5. The First Discourse with Kāmabhū

๓๔๗. เอกํ สมยํ อายสฺมา กามภู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา กามภู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ[Pg.482]. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข จิตฺตํ คหปตึ อายสฺมา กามภู เอตทโวจ –

347. On one occasion, the Venerable Kāmabhū was dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then the householder Citta approached the Venerable Kāmabhū; having approached, he paid homage to the Venerable Kāmabhū and sat down to one side. As he was seated to one side, the Venerable Kāmabhū said this to the householder Citta:

‘‘วุตฺตมิทํ, คหปติ –

"This was said, householder:

‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท, เอกาโร วตฺตตี รโถ;

อนีฆํ ปสฺส อายนฺตํ, ฉินฺนโสตํ อพนฺธน’’นฺติ.

‘With stainless parts, a white canopy, the single-axled chariot rolls on. Behold him coming, free from distress, with stream cut, and unbound.’”

‘‘อิมสฺส นุ โข, คหปติ, สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส กถํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ? ‘‘กึ นุ โข เอตํ, ภนฺเต, ภควตา ภาสิต’’นฺติ? ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, มุหุตฺตํ อาคเมหิ ยาวสฺส อตฺถํ เปกฺขามี’’ติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ มุหุตฺตํ ตุณฺหี หุตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ เอตทโวจ –

"Householder, how is the meaning of this, which was stated in brief, to be understood in detail?" "Venerable sir, was this spoken by the Blessed One?" "Yes, householder." "In that case, venerable sir, please wait a moment while I consider its meaning." Then the householder Citta, after remaining silent for a moment, said this to the Venerable Kāmabhū:

‘‘‘เนลงฺค’นฺติ โข, ภนฺเต, สีลานเมตํ อธิวจนํ. ‘เสตปจฺฉาโท’ติ โข, ภนฺเต, วิมุตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. ‘เอกาโร’ติ โข, ภนฺเต, สติยา เอตํ อธิวจนํ. ‘วตฺตตี’ติ โข, ภนฺเต, อภิกฺกมปฏิกฺกมสฺเสตํ อธิวจนํ. ‘รโถ’ติ โข, ภนฺเต, อิมสฺเสตํ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อธิวจนํ มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส. ราโค โข, ภนฺเต, นีโฆ, โทโส นีโฆ, โมโห นีโฆ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ขีณาสโว ภิกฺขุ ‘อนีโฆ’ติ วุจฺจติ. ‘อายนฺต’นฺติ โข, ภนฺเต, อรหโต เอตํ อธิวจนํ. ‘โสโต’ติ โข, ภนฺเต, ตณฺหาเยตํ อธิวจนํ. สา ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ขีณาสโว ภิกฺขุ ‘ฉินฺนโสโต’ติ วุจฺจติ. ราโค โข, ภนฺเต, พนฺธนํ, โทโส พนฺธนํ, โมโห พนฺธนํ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ตสฺมา ขีณาสโว ภิกฺขุ ‘อพนฺธโน’ติ วุจฺจติ. อิติ โข, ภนฺเต, ยํ ตํ ภควตา วุตฺตํ –

“Venerable sir, ‘blemishless’ is indeed a designation for virtue. Venerable sir, ‘white canopy’ is indeed a designation for liberation. Venerable sir, ‘single pole’ is indeed a designation for mindfulness. Venerable sir, ‘rolls on’ is indeed a designation for moving forward and backward. Venerable sir, ‘chariot’ is indeed a designation for this body, composed of the four great elements, originating from mother and father, built up from rice and gruel, subject to impermanence, anointing, massaging, breaking up, and destruction. Venerable sir, passion is a source of distress, aversion is a source of distress, delusion is a source of distress. For a monk whose taints are destroyed, these have been abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and are not subject to future arising. Therefore, a monk whose taints are destroyed is called ‘one without distress.’ Venerable sir, ‘the one who is coming’ is indeed a designation for the Arahant. Venerable sir, ‘stream’ is indeed a designation for craving. For a monk whose taints are destroyed, this has been abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and is not subject to future arising. Therefore, a monk whose taints are destroyed is called ‘one with the stream cut.’ Venerable sir, passion is a bond, aversion is a bond, delusion is a bond. For a monk whose taints are destroyed, these have been abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and are not subject to future arising. Therefore, a monk whose taints are destroyed is called ‘one without bonds.’ Thus, venerable sir, regarding what was said by the Blessed One:—

‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท, เอกาโร วตฺตตี รโถ;

อนีฆํ ปสฺส อายนฺตํ, ฉินฺนโสตํ อพนฺธน’’นฺติ.

‘The blemishless, white-canopied, single-poled chariot rolls on. Behold the one who is coming, free from distress, with stream cut, and unbound.’”

‘‘อิมสฺส [Pg.483] โข, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ. ‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ! ยสฺส เต คมฺภีเร พุทฺธวจเน ปญฺญาจกฺขุ กมตี’’ติ. ปญฺจมํ.

“Venerable sir, this is how I understand in detail the meaning of what was stated in brief by the Blessed One.” “It is a gain for you, householder, a great gain for you, that your eye of wisdom penetrates the profound word of the Buddha!” The Fifth.

๖. ทุติยกามภูสุตฺตํ

6. 6. The Second Discourse with Kāmabhū

๓๔๘. เอกํ สมยํ อายสฺมา กามภู มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา กามภู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมนฺตํ กามภุํ เอตทโวจ – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต, สงฺขารา’’ติ? ‘‘ตโย โข, คหปติ, สงฺขารา – กายสงฺขาโร, วจีสงฺขาโร, จิตฺตสงฺขาโร’’ติ. ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต กามภุสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, กายสงฺขาโร, กตโม วจีสงฺขาโร, กตโม จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา โข, คหปติ, กายสงฺขาโร, วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร, สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ.

348. At one time, the Venerable Kāmabhū was dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then Citta the householder approached the Venerable Kāmabhū; having approached, he sat down to one side. Sitting to one side, Citta the householder said this to the Venerable Kāmabhū: “Venerable sir, how many fabrications are there?” “Householder, there are three fabrications: the bodily fabrication, the verbal fabrication, and the mental fabrication.” “Good, venerable sir,” said Citta the householder. Delighting in and rejoicing at the words of the Venerable Kāmabhū, he asked a further question: “Venerable sir, what is the bodily fabrication, what is the verbal fabrication, and what is the mental fabrication?” “Householder, in-breaths and out-breaths are the bodily fabrication; thinking and pondering are the verbal fabrication; perception and feeling are the mental fabrication.”

‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กสฺมา ปน, ภนฺเต, อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร, กสฺมา วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร, กสฺมา สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา โข, คหปติ, กายิกา. เอเต ธมฺมา กายปฺปฏิพทฺธา, ตสฺมา อสฺสาสปสฺสาสา กายสงฺขาโร. ปุพฺเพ โข, คหปติ, วิตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ปจฺฉา วาจํ ภินฺทติ, ตสฺมา วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขาโร. สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา. เอเต ธมฺมา จิตฺตปฺปฏิพทฺธา, ตสฺมา สญฺญา จ เวทนา จ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ.

“Good, venerable sir,” said Citta the householder... and asked a further question: “But why, venerable sir, are in-breaths and out-breaths the bodily fabrication? Why are thinking and pondering the verbal fabrication? Why are perception and feeling the mental fabrication?” “Householder, in-breaths and out-breaths are bodily. These phenomena are bound up with the body; therefore, in-breaths and out-breaths are the bodily fabrication. Householder, having first thought and pondered, one afterwards breaks into speech; therefore, thinking and pondering are the verbal fabrication. Perception and feeling are mental. These phenomena are bound up with the mind; therefore, perception and feeling are the mental fabrication.”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตี’’ติ? ‘‘น โข, คหปติ, สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชิสฺส’นฺติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชามี’ติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน’ติ วา. อถ ขฺวสฺส ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตี’’ติ.

“Good...” he asked a further question: “Venerable sir, how does the attainment of the cessation of perception and feeling come to be?” “Householder, for a monk who is entering the attainment of the cessation of perception and feeling, it does not occur to him: ‘I will enter the attainment of the cessation of perception and feeling,’ or ‘I am entering the attainment of the cessation of perception and feeling,’ or ‘I have entered the attainment of the cessation of perception and feeling.’ Rather, his mind has previously been so developed that it leads him to that state.”

สาธุ [Pg.484] …เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุโน กตเม ธมฺมา ปฐมํ นิรุชฺฌนฺติ, ยทิ วา กายสงฺขาโร, ยทิ วา วจีสงฺขาโร, ยทิ วา จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส โข, คหปติ, ภิกฺขุโน วจีสงฺขาโร ปฐมํ นิรุชฺฌติ, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโร’’ติ.

“Good...” he asked a further question: “Venerable sir, for a monk who is entering the attainment of the cessation of perception and feeling, which phenomena cease first: the bodily fabrication, the verbal fabrication, or the mental fabrication?” “Householder, for a monk who is entering the attainment of the cessation of perception and feeling, the verbal fabrication ceases first, then the bodily fabrication, then the mental fabrication.”

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘ยฺวายํ, ภนฺเต, มโต กาลงฺกโต, โย จายํ ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน, อิเมสํ กึ นานากรณ’’นฺติ? ‘‘ยฺวายํ คหปติ, มโต กาลงฺกโต ตสฺส กายสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, วจีสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, อายุ ปริกฺขีโณ, อุสฺมา วูปสนฺตา, อินฺทฺริยานิ วิปริภินฺนานิ. โย จ ขฺวายํ, คหปติ, ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน, ตสฺสปิ กายสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, วจีสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ, อายุ อปริกฺขีโณ, อุสฺมา อวูปสนฺตา, อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานิ. ยฺวายํ, คหปติ, มโต กาลงฺกโต, โย จายํ ภิกฺขุ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน, อิทํ เนสํ นานากรณ’’นฺติ.

'Good...' ...pe... he asked a further question: 'Venerable sir, what is the difference between one who is dead and has passed away, and a bhikkhu who has attained the cessation of perception and feeling?' 'Householder, in the case of one who is dead and has passed away, their bodily fabrication has ceased and is stilled, their verbal fabrication has ceased and is stilled, their mental fabrication has ceased and is stilled, their life-force is exhausted, their heat is quenched, and their faculties are broken up. In the case of a bhikkhu who has attained the cessation of perception and feeling, their bodily fabrication has also ceased and is stilled, their verbal fabrication has ceased and is stilled, their mental fabrication has ceased and is stilled, but their life-force is not exhausted, their heat is not quenched, and their faculties are clear. This, householder, is the difference between one who is dead and has passed away, and a bhikkhu who has attained the cessation of perception and feeling.'

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ โหตี’’ติ? ‘‘น โข, คหปติ, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหนฺตสฺส ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหิสฺส’นฺติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหามี’ติ วา ‘อหํ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิโต’ติ วา. อถ ขฺวสฺส ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ, ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตี’’ติ.

'Good...' ...pe... he asked a further question: 'Venerable sir, how does emergence from the attainment of the cessation of perception and feeling come to be?' 'Householder, for a bhikkhu who is emerging from the attainment of the cessation of perception and feeling, it does not occur to him: “I will emerge from the attainment of the cessation of perception and feeling,” or “I am emerging from the attainment of the cessation of perception and feeling,” or “I have emerged from the attainment of the cessation of perception and feeling.” Rather, his mind has previously been so developed that it leads him to that state.'

สาธุ, ภนฺเต…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหนฺตสฺส ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุโน กตเม ธมฺมา ปฐมํ อุปฺปชฺชนฺติ, ยทิ วา กายสงฺขาโร, ยทิ วา วจีสงฺขาโร, ยทิ วา จิตฺตสงฺขาโร’’ติ? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐหนฺตสฺส, คหปติ, ภิกฺขุโน จิตฺตสงฺขาโร ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต วจีสงฺขาโร’’ติ.

'Good, venerable sir...' ...pe... he asked a further question: 'Venerable sir, for a bhikkhu emerging from the attainment of the cessation of perception and feeling, which phenomena arise first: the bodily fabrication, the verbal fabrication, or the mental fabrication?' 'Householder, for a bhikkhu emerging from the attainment of the cessation of perception and feeling, the mental fabrication arises first, then the bodily fabrication, then the verbal fabrication.'

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตํ ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุํ กติ ผสฺสา ผุสนฺติ’’? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตํ [Pg.485] โข, คหปติ, ภิกฺขุํ ตโย ผสฺสา ผุสนฺติ – สุญฺญโต ผสฺโส, อนิมิตฺโต ผสฺโส, อปฺปณิหิโต ผสฺโส’’ติ.

'Good...' ...pe... he asked a further question: 'Venerable sir, how many contacts touch a bhikkhu who has emerged from the attainment of the cessation of perception and feeling?' 'Householder, three contacts touch a bhikkhu who has emerged from the attainment of the cessation of perception and feeling: the emptiness contact, the signless contact, and the undirected contact.'

สาธุ…เป… อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ปน, ภนฺเต, ภิกฺขุโน กึนินฺนํ จิตฺตํ โหติ, กึโปณํ, กึปพฺภาร’’นฺติ? ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส โข, คหปติ, ภิกฺขุโน วิเวกนินฺนํ จิตฺตํ โหติ วิเวกโปณํ วิเวกปพฺภาร’’นฺติ.

'Good...' ...pe... he asked a further question: 'Venerable sir, when a bhikkhu has emerged from the attainment of the cessation of perception and feeling, to what is his mind inclined, to what does it tend, to what does it gravitate?' 'Householder, when a bhikkhu has emerged from the attainment of the cessation of perception and feeling, his mind is inclined to seclusion, it tends towards seclusion, it gravitates to seclusion.'

‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ โข จิตฺโต คหปติ อายสฺมโต กามภุสฺส ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อายสฺมนฺตํ กามภุํ อุตฺตรึ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา ปน, ภนฺเต, กติ ธมฺมา พหูปการา’’ติ? ‘‘อทฺธา โข ตฺวํ, คหปติ, ยํ ปฐมํ ปุจฺฉิตพฺพํ ตํ ปุจฺฉสิ. อปิ จ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติยา โข, คหปติ, ทฺเว ธมฺมา พหูปการา – สมโถ จ วิปสฺสนา จา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

'Excellent, venerable sir,' said Citta the householder. Delighting in and approving of the Venerable Kāmabhū’s words, he asked the Venerable Kāmabhū a further question: 'But, venerable sir, how many things are very helpful for the attainment of the cessation of perception and feeling?' 'Indeed, householder, you are asking later what should have been asked first. Nevertheless, I will explain it to you. For the attainment of the cessation of perception and feeling, householder, two things are very helpful: serenity and insight.' Sixth.

๗. โคทตฺตสุตฺตํ

7. The Godatta Sutta

๓๔๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา โคทตฺโต มจฺฉิกาสณฺเฑ วิหรติ อมฺพาฏกวเน. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยนายสฺมา โคทตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ โคทตฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข จิตฺตํ คหปตึ อายสฺมา โคทตฺโต เอตทโวจ – ‘‘ยา จายํ, คหปติ, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ, ยา จ อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติ, ยา จ สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ, ยา จ อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ, อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ? ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ. อตฺถิ ปน, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ.

349. On one occasion, the Venerable Godatta was dwelling at Macchikāsaṇḍa in the Ambāṭaka Grove. Then Citta the householder approached the Venerable Godatta; having approached, he paid homage to the Venerable Godatta and sat down to one side. As Citta the householder was sitting to one side, the Venerable Godatta said this to him: 'Householder, regarding the immeasurable liberation of mind, the nothingness liberation of mind, the emptiness liberation of mind, and the signless liberation of mind—are these states different in meaning and different in phrasing, or are they one in meaning and only different in phrasing?' 'Venerable sir, there is a way in which these states are different in both meaning and phrasing. And, venerable sir, there is also a way in which these states are one in meaning, and only the phrasing is different.'

‘‘กตโม จ, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ [Pg.486] เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ.

'And what, venerable sir, is the way in which these states are different in both meaning and phrasing? Here, venerable sir, a bhikkhu dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness; likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, and to all as to himself, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by loving-kindness—abundant, exalted, immeasurable, without hostility, and without ill will. He dwells with a mind accompanied by compassion... ...pe... with a mind accompanied by altruistic joy... ...pe... he dwells pervading one direction with a mind accompanied by equanimity; likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, and to all as to himself, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by equanimity—abundant, exalted, immeasurable, without hostility, and without ill will. This, venerable sir, is called the immeasurable liberation of mind.'

‘‘กตมา จ, ภนฺเต, อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม, ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติ.

“And what, venerable sir, is the liberation of mind through nothingness? Here, venerable sir, a monk, by completely transcending the dimension of the infinity of consciousness, thinking, ‘There is nothing whatsoever,’ enters and dwells in the dimension of nothingness. This, venerable sir, is called the liberation of mind through nothingness.

‘‘กตมา จ, ภนฺเต, สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘สุญฺญมิทํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’ติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ.

“And what, venerable sir, is the liberation of mind through emptiness? Here, venerable sir, a monk, having gone to a forest, or to the root of a tree, or to an empty dwelling, reflects thus: ‘This is empty of a self or of what belongs to a self.’ This, venerable sir, is called the liberation of mind through emptiness.

‘‘กตมา จ, ภนฺเต, อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, ภนฺเต, อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ. อยํ โข, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ.

“And what, venerable sir, is the signless liberation of mind? Here, venerable sir, a monk, through non-attention to all signs, enters and dwells in the signless concentration of mind. This, venerable sir, is called the signless liberation of mind. This, venerable sir, is the way by which these states are different in meaning and also different in phrasing.

‘‘กตโม จ, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นานํ? ราโค, ภนฺเต, ปมาณกรโณ, โทโส ปมาณกรโณ, โมโห ปมาณกรโณ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ยาวตา โข, ภนฺเต, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย, อกุปฺปา ตาสํ เจโตวิมุตฺติ อคฺคมกฺขายติ. สา โข ปน อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ สุญฺญา ราเคน, สุญฺญา โทเสน, สุญฺญา โมเหน. ราโค โข, ภนฺเต, กิญฺจนํ, โทโส กิญฺจนํ, โมโห กิญฺจนํ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ยาวตา โข, ภนฺเต, อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย, อกุปฺปา ตาสํ เจโตวิมุตฺติ อคฺคมกฺขายติ. สา โข [Pg.487] ปน อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ สุญฺญา ราเคน, สุญฺญา โทเสน, สุญฺญา โมเหน. ราโค โข, ภนฺเต, นิมิตฺตกรโณ, โทโส นิมิตฺตกรโณ, โมโห นิมิตฺตกรโณ. เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. ยาวตา โข, ภนฺเต, อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติโย, อกุปฺปา ตาสํ เจโตวิมุตฺติ อคฺคมกฺขายติ. สา โข ปน อกุปฺปา เจโตวิมุตฺติ สุญฺญา ราเคน, สุญฺญา โทเสน, สุญฺญา โมเหน. อยํ โข, ภนฺเต, ปริยาโย ยํ ปริยายํ อาคมฺม อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ. ‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ! ยสฺส เต คมฺภีเร พุทฺธวจเน ปญฺญาจกฺขุ กมตี’’ติ. สตฺตมํ.

“And what, venerable sir, is the way by which these states are of one meaning, though the phrasing differs? Lust, venerable sir, is a maker of measure; hatred is a maker of measure; delusion is a maker of measure. For a monk whose taints are destroyed, these have been abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, obliterated, so that they are no more subject to future arising. Insofar, venerable sir, as there are immeasurable liberations of mind, the unshakeable liberation of mind is declared the highest among them. That unshakeable liberation of mind is empty of lust, empty of hatred, empty of delusion. Lust, venerable sir, is an impediment; hatred is an impediment; delusion is an impediment. For a monk whose taints are destroyed, these have been abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, obliterated, so that they are no more subject to future arising. Insofar, venerable sir, as there are liberations of mind through nothingness, the unshakeable liberation of mind is declared the highest among them. That unshakeable liberation of mind is empty of lust, empty of hatred, empty of delusion. Lust, venerable sir, is a maker of signs; hatred is a maker of signs; delusion is a maker of signs. For a monk whose taints are destroyed, these have been abandoned, cut off at the root, made like a palm stump, obliterated, so that they are no more subject to future arising. Insofar, venerable sir, as there are signless liberations of mind, the unshakeable liberation of mind is declared the highest among them. That unshakeable liberation of mind is empty of lust, empty of hatred, empty of delusion. This, venerable sir, is the way by which these states are of one meaning, though the phrasing differs.” “It is a gain for you, householder, it is well gained by you, householder, that your eye of wisdom penetrates the profound word of the Buddha.”

๘. นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตํ

8. The Discourse on Nigaṇṭha Nāṭaputta

๓๕๐. เตน โข ปน สมเยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต โหติ มหติยา นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ. อสฺโสสิ โข จิตฺโต คหปติ – ‘‘นิคณฺโฐ กิร นาฏปุตฺโต มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต มหติยา นิคณฺฐปริสาย สทฺธิ’’นฺติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ สมฺพหุเลหิ อุปาสเกหิ สทฺธึ เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา นิคณฺเฐน นาฏปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข จิตฺตํ คหปตึ นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘สทฺทหสิ ตฺวํ, คหปติ, สมณสฺส โคตมสฺส – อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ?

350. At that time, Nigaṇṭha Nāṭaputta had arrived at Macchikāsaṇḍa with a large assembly of Nigaṇṭhas. The householder Citta heard: “Nigaṇṭha Nāṭaputta, it seems, has arrived at Macchikāsaṇḍa with a large assembly of Nigaṇṭhas.” Then the householder Citta, accompanied by many lay followers, went to where Nigaṇṭha Nāṭaputta was. Having approached, he exchanged greetings with Nigaṇṭha Nāṭaputta. Having concluded this courteous and memorable talk, he sat down to one side. As he was sitting there, Nigaṇṭha Nāṭaputta said to the householder Citta: “Do you believe, householder, of the ascetic Gotama that there is concentration without applied thought and sustained thought, and that there is the cessation of applied thought and sustained thought?”

‘‘น ขฺวาหํ เอตฺถ, ภนฺเต, ภควโต สทฺธาย คจฺฉามิ. อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ. เอวํ วุตฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต อุลฺโลเกตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อสโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อมายาวี จายํ จิตฺโต คหปติ, วาตํ วา โส ชาเลน พาเธตพฺพํ มญฺเญยฺย, โย วิตกฺกวิจาเร นิโรเธตพฺพํ มญฺเญยฺย[Pg.488], สกมุฏฺฐินา วา โส คงฺคาย โสตํ อาวาเรตพฺพํ มญฺเญยฺย, โย วิตกฺกวิจาเร นิโรเธตพฺพํ มญฺเญยฺยา’’ติ.

“Venerable sir, regarding this, I do not proceed by faith in the Blessed One that there is concentration without applied thought and sustained thought, and that there is the cessation of applied thought and sustained thought.” When this was said, Nigaṇṭha Nāṭaputta, looking up at his own assembly, said this: “Behold, sirs, how upright this householder Citta is, how uncrafty this householder Citta is, how free from deceit this householder Citta is! One who would think that applied and sustained thought can be ceased might as well think to restrain the wind with a net, or to stop the current of the river Ganges with their own fist.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ภนฺเต, กตมํ นุ โข ปณีตตรํ – ญาณํ วา สทฺธา วา’’ติ? ‘‘สทฺธาย โข, คหปติ, ญาณํเยว ปณีตตร’’นฺติ. ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหํ โข, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. น โส ขฺวาหํ, ภนฺเต, เอวํ ชานนฺโต เอวํ ปสฺสนฺโต กสฺส อญฺญสฺส สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา สทฺธาย คมิสฺสามิ? อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, อตฺถิ วิตกฺกวิจารานํ นิโรโธ’’ติ.

“What do you think, venerable sir, which is more excellent: knowledge or faith?” “Householder, knowledge is indeed more excellent than faith.” “Venerable sir, whenever I wish, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, I enter and dwell in the first jhāna, which has applied and sustained thought, with rapture and pleasure born of seclusion. Venerable sir, whenever I wish, with the stilling of applied and sustained thought… I enter and dwell in the second jhāna. Venerable sir, whenever I wish, with the fading away of rapture… I enter and dwell in the third jhāna. Venerable sir, whenever I wish, with the abandoning of pleasure and pain… I enter and dwell in the fourth jhāna. I, venerable sir, knowing thus and seeing thus, for what other ascetic or brahmin should I go for faith that there is concentration without applied thought and sustained thought, and that there is the cessation of applied thought and sustained thought?”

เอวํ วุตฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สกํ ปริสํ อปโลเกตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อนุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว สโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว มายาวี จายํ จิตฺโต คหปตี’’ติ.

When this was said, Nigaṇṭha Nāṭaputta, looking toward his own assembly, said this: “Behold, sirs, how crooked this householder Citta is, how crafty this householder Citta is, how deceitful this householder Citta is!”

‘‘อิทาเนว โข เต มยํ, ภนฺเต, ภาสิตํ – ‘เอวํ อาชานาม อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อสโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว อมายาวี จายํ จิตฺโต คหปตี’ติ. อิทาเนว จ ปน มยํ, ภนฺเต, ภาสิตํ – ‘เอวํ อาชานาม อิทํ ภวนฺโต ปสฺสนฺตุ, ยาว อนุชุโก จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว สโฐ จายํ จิตฺโต คหปติ, ยาว มายาวี จายํ จิตฺโต คหปตี’ติ. สเจ เต, ภนฺเต, ปุริมํ สจฺจํ, ปจฺฉิมํ เต มิจฺฉา. สเจ ปน เต, ภนฺเต, ปุริมํ มิจฺฉา, ปจฺฉิมํ เต สจฺจํ. อิเม โข ปน, ภนฺเต, ทส สหธมฺมิกา ปญฺหา อาคจฺฉนฺติ. ยทา เนสํ อตฺถํ อาชาเนยฺยาสิ, อถ มํ ปฏิหเรยฺยาสิ สทฺธึ นิคณฺฐปริสาย. เอโก ปญฺโห, เอโก อุทฺเทโส, เอกํ เวยฺยากรณํ. ทฺเว ปญฺหา, ทฺเว อุทฺเทสา, ทฺเว เวยฺยากรณานิ. ตโย ปญฺหา, ตโย อุทฺเทสา, ตีณิ เวยฺยากรณานิ. จตฺตาโร ปญฺหา, จตฺตาโร อุทฺเทสา, จตฺตาริ [Pg.489] เวยฺยากรณานิ. ปญฺจ ปญฺหา, ปญฺจ อุทฺเทสา, ปญฺจ เวยฺยากรณานิ. ฉ ปญฺหา, ฉ อุทฺเทสา, ฉ เวยฺยากรณานิ. สตฺต ปญฺหา, สตฺต อุทฺเทสา, สตฺต เวยฺยากรณานิ. อฏฺฐ ปญฺหา, อฏฺฐ อุทฺเทสา, อฏฺฐ เวยฺยากรณานิ. นว ปญฺหา, นว อุทฺเทสา, นว เวยฺยากรณานิ. ทส ปญฺหา, ทส อุทฺเทสา, ทส เวยฺยากรณานี’’ติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อิเม ทส สหธมฺมิเก ปญฺเห อาปุจฺฉิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ. อฏฺฐมํ.

“Just now, venerable sir, we were expecting you to say this: ‘Venerable sirs, behold how upright this householder Citta is, how uncrafty this householder Citta is, how undeceitful this householder Citta is.’ But just now, venerable sir, you have said this: ‘Venerable sirs, behold how crooked this householder Citta is, how crafty this householder Citta is, how deceitful this householder Citta is.’ If, venerable sir, your former statement is true, then the latter is false. If, however, your former is false, then the latter is true. Now, venerable sir, these ten questions in accordance with the Dhamma arise. When you understand their meaning, then you should respond to me together with the assembly of Nigaṇṭhas. One question, one exposition, one explanation. Two questions, two expositions, two explanations. Three questions, three expositions, three explanations. Four questions, four expositions, four explanations. Five questions, five expositions, five explanations. Six questions, six expositions, six explanations. Seven questions, seven expositions, seven explanations. Eight questions, eight expositions, eight explanations. Nine questions, nine expositions, nine explanations. Ten questions, ten expositions, ten explanations.” Then the householder Citta, having posed these ten questions in accordance with the Dhamma to the Nigaṇṭha Nāṭaputta, rose from his seat and departed. The eighth.

๙. อเจลกสฺสปสุตฺตํ

9. The Discourse to the Naked Ascetic Kassapa

๓๕๑. เตน โข ปน สมเยน อเจโล กสฺสโป มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต โหติ จิตฺตสฺส คหปติโน ปุราณคิหิสหาโย. อสฺโสสิ โข จิตฺโต คหปติ – ‘‘อเจโล กิร กสฺสโป มจฺฉิกาสณฺฑํ อนุปฺปตฺโต อมฺหากํ ปุราณคิหิสหาโย’’ติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ เยน อเจโล กสฺสโป เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อเจเลน กสฺสเปน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จิตฺโต คหปติ อเจลํ กสฺสปํ เอตทโวจ – ‘‘กีวจิรํ ปพฺพชิตสฺส, ภนฺเต, กสฺสปา’’ติ? ‘‘ตึสมตฺตานิ โข เม, คหปติ, วสฺสานิ ปพฺพชิตสฺสา’’ติ. ‘‘อิเมหิ ปน เต, ภนฺเต, ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ อตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ? ‘‘อิเมหิ โข เม, คหปติ, ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ ปพฺพชิตสฺส นตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร, อญฺญตฺร นคฺเคยฺยา จ มุณฺเฑยฺยา จ ปาวฬนิปฺโผฏนาย จา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, จิตฺโต คหปติ อเจลํ กสฺสปํ เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ! ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา ยตฺร หิ นาม ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ น โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต อภวิสฺส ผาสุวิหาโร, อญฺญตฺร นคฺเคยฺยา จ มุณฺเฑยฺยา จ ปาวฬนิปฺโผฏนาย จา’’ติ!

351. Now at that time, the naked ascetic Kassapa, an old householder friend of Citta the householder, had arrived at Macchikāsaṇḍa. Citta the householder heard: ‘It seems the naked ascetic Kassapa, our old householder friend, has arrived at Macchikāsaṇḍa.’ Then Citta the householder approached the naked ascetic Kassapa; having approached, he exchanged greetings with the naked ascetic Kassapa. When they had concluded the greetings and cordial talk, he sat down to one side. Seated to one side, Citta the householder said to the naked ascetic Kassapa: ‘Venerable Kassapa, how long has it been since you went forth?’ ‘Householder, it has been about thirty years since I went forth.’ ‘Venerable sir, in these thirty years, have you attained any superhuman state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, a comfortable abiding?’ ‘Householder, in these thirty years since I went forth, I have not attained any superhuman state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, or a comfortable abiding, apart from nakedness, a shaven head, and dusting off the sitting place.’ When this was said, Citta the householder said to the naked ascetic Kassapa: ‘It is amazing, sir, it is astonishing! How well-proclaimed this teaching is, that in thirty years there has been no attainment of any superhuman state, any distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, or any comfortable abiding, apart from nakedness, a shaven head, and dusting off the sitting place!’

‘‘ตุยฺหํ ปน, คหปติ, กีวจิรํ อุปาสกตฺตํ อุปคตสฺสา’’ติ? ‘‘มยฺหมฺปิ โข ปน, ภนฺเต, ตึสมตฺตานิ วสฺสานิ อุปาสกตฺตํ อุปคตสฺสา’’ติ. ‘‘อิเมหิ ปน เต, คหปติ, ตึสมตฺเตหิ วสฺเสหิ อตฺถิ โกจิ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส [Pg.490] อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ? ‘‘คิหิโนปิ สิยา, ภนฺเต. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา …เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. อหญฺหิ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขามิ, สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามิ. สเจ โข ปนาหํ, ภนฺเต, ภควโต ปฐมตรํ กาลํ กเรยฺยํ, อนจฺฉริยํ โข ปเนตํ ยํ มํ ภควา เอวํ พฺยากเรยฺย – ‘นตฺถิ ตํ สํโยชนํ เยน สํโยชเนน สํยุตฺโต จิตฺโต คหปติ ปุน อิมํ โลกํ อาคจฺเฉยฺยา’’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ! ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตตา, ยตฺร หิ นาม คิหี โอทาตวสโน เอวรูปํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ อธิคมิสฺสติ ผาสุวิหารํ. ลเภยฺยาหํ, คหปติ, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ.

“And you, householder, how long have you been a lay follower?” “Venerable sir, it has also been about thirty years for me since becoming a lay follower.” “In these thirty years, householder, have you attained any superhuman state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, a comfortable abiding?” “Venerable sir, it is possible even for a householder. For I, venerable sir, whenever I wish, quite secluded from sensual pleasures, secluded from unwholesome states, enter and abide in the first jhāna, which is accompanied by thought and examination, with rapture and happiness born of seclusion. I, venerable sir, whenever I wish, with the stilling of thought and examination… enter and abide in the second jhāna. I, venerable sir, whenever I wish, with the fading away of rapture… enter and abide in the third jhāna. I, venerable sir, whenever I wish, with the abandoning of pleasure and pain… enter and abide in the fourth jhāna. If, venerable sir, I were to pass away before the Blessed One, it would not be surprising if the Blessed One were to declare of me thus: ‘There is no fetter by which the householder Citta is bound that would cause him to return to this world.’” When this was said, the naked ascetic Kassapa said to the householder Citta: “It is amazing, sir, it is astonishing! How well-proclaimed is the Dhamma, that a householder clad in white could attain such a superhuman state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones, and a comfortable abiding. May I, householder, receive the going forth in this Dhamma and Discipline; may I receive the higher ordination!”

อถ โข จิตฺโต คหปติ อเจลํ กสฺสปํ อาทาย เยน เถรา ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อยํ, ภนฺเต, อเจโล กสฺสโป อมฺหากํ ปุราณคิหิสหาโย. อิมํ เถรา ปพฺพาเชนฺตุ อุปสมฺปาเทนฺตุ. อหมสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ. อลตฺถ โข อเจโล กสฺสโป อิมสฺมึ ธมฺมวินเย ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน จ ปนายสฺมา กสฺสโป เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา กสฺสโป อรหตํ อโหสีติ. นวมํ.

Then the householder Citta, taking the naked ascetic Kassapa, approached the elder monks. Having approached, he said to the elder monks: "Venerable sirs, this naked ascetic Kassapa is an old friend from my former household life. May the elders grant him the going forth and the higher ordination. I will make an effort to provide his requisites: robes, almsfood, lodging, and medicines for the sick." The naked ascetic Kassapa obtained the going forth and the higher ordination in this Dhamma and Discipline. Not long after his higher ordination, the Venerable Kassapa, dwelling alone, withdrawn, heedful, ardent, and resolute, soon realized for himself with direct knowledge, in this very life, that unsurpassed culmination of the holy life for which clansmen rightly go forth from the household life into homelessness, and having realized it, he dwelt therein. He understood: "Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being." And the Venerable Kassapa became one of the arahants.

๑๐. คิลานทสฺสนสุตฺตํ

10. The Discourse on Visiting the Sick

๓๕๒. เตน [Pg.491] โข ปน สมเยน จิตฺโต คหปติ อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข สมฺพหุลา อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา สงฺคมฺม สมาคมฺม จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจุํ – ‘‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’’ติ.

352. Now at that time the householder Citta was sick, suffering, and gravely ill. Then many deities of the parks, deities of the forests, deities of the trees, and deities dwelling in medicinal plants, grass, and great trees, having gathered and come together, said to the householder Citta: “Make an aspiration, householder: ‘In a future time, may I be a wheel-turning monarch.’”

เอวํ วุตฺเต, จิตฺโต คหปติ ตา อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา เอตทโวจ – ‘‘ตมฺปิ อนิจฺจํ, ตมฺปิ อทฺธุวํ, ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, จิตฺตสฺส คหปติโน มิตฺตามจฺจา ญาติสาโลหิตา จิตฺตํ คหปตึ เอตทโวจุํ – ‘‘สตึ, อยฺยปุตฺต, อุปฏฺฐเปหิ, มา วิปฺปลปี’’ติ. ‘‘กึ ตาหํ วทามิ ยํ มํ ตุมฺเห เอวํ วเทถ – ‘สตึ, อยฺยปุตฺต, อุปฏฺฐเปหิ, มา วิปฺปลปี’’’ติ? ‘‘เอวํ โข ตฺวํ, อยฺยปุตฺต, วเทสิ – ‘ตมฺปิ อนิจฺจํ, ตมฺปิ อทฺธุวํ, ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’’นฺติ. ‘‘ตถา หิ ปน มํ อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา เอวมาหํสุ – ‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ. ตาหํ เอวํ วทามิ – ‘ตมฺปิ อนิจฺจํ…เป… ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’’นฺติ. ‘‘กึ ปน ตา, อยฺยปุตฺต, อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา เอวมาหํสุ – ‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’’’ติ? ‘‘ตาสํ โข อารามเทวตานํ วนเทวตานํ รุกฺขเทวตานํ โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถานํ เทวตานํ เอวํ โหติ – ‘อยํ โข จิตฺโต คหปติ, สีลวา กลฺยาณธมฺโม. สเจ ปณิทหิสฺสติ – อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ, ‘ตสฺส โข อยํ อิชฺฌิสฺสติ, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา ธมฺมิโก ธมฺมิกํ ผลํ อนุปสฺสตี’ติ. อิมํ โข ตา อารามเทวตา วนเทวตา รุกฺขเทวตา โอสธิติณวนปฺปตีสุ อธิวตฺถา เทวตา อตฺถวสํ สมฺปสฺสมานา เอวมาหํสุ – ‘ปณิเธหิ, คหปติ, อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ. ตาหํ เอวํ วทามิ – ‘ตมฺปิ อนิจฺจํ, ตมฺปิ อทฺธุวํ, ตมฺปิ ปหาย คมนีย’’’นฺติ.

When this was said, Citta the householder said to those deities of the parks, deities of the forests, deities of the trees, and deities dwelling in medicinal plants, grass, and great trees: “That too is impermanent, that too is not lasting, that too must be abandoned before one must go.” When this was said, Citta the householder’s friends, companions, relatives, and blood relations said to him: “Establish mindfulness, noble son, do not babble.” “What am I saying that makes you say to me: ‘Establish mindfulness, noble son, do not babble’?” “It is because you say, noble son: ‘That too is impermanent, that too is not lasting, that too must be abandoned before one must go.’” “Indeed, the deities of the parks, the deities of the forests, the deities of the trees, and the deities dwelling in medicinal plants, grass, and great trees said to me: ‘Make an aspiration, householder: “In a future time, may I be a wheel-turning monarch.”’ To them I say: ‘That too is impermanent… that too must be abandoned before one must go.’” “But for what reason, noble son, did those deities of the parks, deities of the forests, deities of the trees, and deities dwelling in medicinal plants, grass, and great trees, seeing what benefit, say to you: ‘Make an aspiration, householder: “In a future time, may I be a wheel-turning monarch”’?” “Those deities of the parks, deities of the forests, deities of the trees, and deities dwelling in medicinal plants, grass, and great trees thought thus: ‘This Citta the householder is virtuous, of good character. If he should make an aspiration—“In a future time, may I be a wheel-turning monarch”—this mental aspiration of his will be fulfilled because of its purity, as he is virtuous. A righteous person will see a righteous result.’ Seeing this benefit, those deities of the parks, deities of the forests, deities of the trees, and deities dwelling in medicinal plants, grass, and great trees said to me: ‘Make an aspiration, householder: “In a future time, may I be a wheel-turning monarch.”’ To them I say: ‘That too is impermanent, that too is not lasting, that too must be abandoned before one must go.’”

‘‘เตน [Pg.492] หิ, อยฺยปุตฺต, อมฺเหปิ โอวทาหี’’ติ. ‘‘ตสฺมา หิ โว เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา ภวิสฺสาม – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา ภวิสฺสาม – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา ภวิสฺสาม – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. ยํ โข ปน กิญฺจิ กุเล เทยฺยธมฺมํ สพฺพํ ตํ อปฺปฏิวิภตฺตํ ภวิสฺสติ สีลวนฺเตหิ กลฺยาณธมฺเมหีติ เอวญฺหิ โว สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. อถ โข จิตฺโต คหปติ มิตฺตามจฺเจ ญาติสาโลหิเต พุทฺเธ จ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ จาเค จ สมาทเปตฺวา กาลมกาสีติ. ทสมํ.

“In that case, noble son, please instruct us too.” “Therefore, you should train yourselves thus: ‘We will be endowed with unwavering confidence in the Buddha—“Indeed, the Blessed One is an Arahant, perfectly self-enlightened, accomplished in true knowledge and conduct, Well-gone, knower of the world, unsurpassed trainer of persons to be tamed, teacher of gods and humans, the Enlightened One, the Blessed One.” We will be endowed with unwavering confidence in the Dhamma—“The Dhamma is well-expounded by the Blessed One, directly visible, immediate, inviting one to come and see, leading onward, to be personally experienced by the wise.” We will be endowed with unwavering confidence in the Saṅgha—“The Saṅgha of the Blessed One’s disciples is practicing the good way, practicing the straight way, practicing the true way, practicing the proper way; that is, the four pairs of persons, the eight types of individuals—this Saṅgha of the Blessed One’s disciples is worthy of gifts, worthy of hospitality, worthy of offerings, worthy of reverential salutation, the unsurpassed field of merit for the world.” And whatever gift-item there is in the family, all of it will be shared with those who are virtuous and of good character.’ Thus should you train yourselves.” Then, after establishing his friends, companions, relatives, and kin in the Buddha, the Dhamma, and the Saṅgha, and in generosity, the householder Citta passed away.

จิตฺตสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses on Citta is concluded.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary of this is:

สํโยชนํ ทฺเว อิสิทตฺตา, มหโก กามภูปิ จ;

โคทตฺโต จ นิคณฺโฐ จ, อเจเลน คิลานทสฺสนนฺติ.

The Fetters, two on Isidatta, Mahaka, and Kāmabhū; Godatta, and the Nigaṇṭha, with Acela, and Visiting the Sick.

๘. คามณิสํยุตฺตํ

8. The Connected Discourses on Village Headmen

๑. จณฺฑสุตฺตํ

1. The Discourse on Caṇḍa

๓๕๓. สาวตฺถินิทานํ[Pg.493]. อถ โข จณฺโฑ คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข จณฺโฑ คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โก ปน, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ โสรโต โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ? ‘‘อิธ, คามณิ, เอกจฺจสฺส ราโค อปฺปหีโน โหติ. ราคสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ. โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โทโส อปฺปหีโน โหติ. โทสสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ. โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โมโห อปฺปหีโน โหติ. โมหสฺส อปฺปหีนตฺตา ปเร โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ ปาตุกโรติ. โส จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. อยํ โข, คามณิ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ’’.

353. At Sāvatthī. Then Caṇḍa the village headman approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Sitting to one side, Caṇḍa the village headman said to the Blessed One: 'Venerable sir, what is the cause, what is the condition, whereby a certain person in this world comes to be designated as “violent”? And, venerable sir, what is the cause, what is the condition, whereby a certain person in this world comes to be designated as “gentle”?' 'Here, village headman, for a certain person, lust is unabandoned. Because lust is unabandoned, others anger him; and when angered by others, he manifests his anger. He comes to be designated as “violent.” For him, hatred is unabandoned. Because hatred is unabandoned, others anger him; and when angered by others, he manifests his anger. He comes to be designated as “violent.” For him, delusion is unabandoned. Because delusion is unabandoned, others anger him; and when angered by others, he manifests his anger. He comes to be designated as “violent.” This, village headman, is the cause, this is the condition, whereby a certain person in this world comes to be designated as “violent.'”

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺจสฺส ราโค ปหีโน โหติ. ราคสฺส ปหีนตฺตา ปเร น โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ น ปาตุกโรติ. โส โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โทโส ปหีโน โหติ. โทสสฺส ปหีนตฺตา ปเร น โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ น ปาตุกโรติ. โส โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. โมโห ปหีโน โหติ. โมหสฺส ปหีนตฺตา ปเร น โกเปนฺติ, ปเรหิ โกปิยมาโน โกปํ น ปาตุกโรติ. โส โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. อยํ โข, คามณิ, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน มิเธกจฺโจ โสรโต โสรโตตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ.

Furthermore, village headman, for a certain person, lust is abandoned. Because lust is abandoned, others do not anger him; and when angered by others, he does not manifest anger. He comes to be designated as 'gentle.' For him, hatred is abandoned. Because hatred is abandoned, others do not anger him; and when angered by others, he does not manifest anger. He comes to be designated as 'gentle.' For him, delusion is abandoned. Because delusion is abandoned, others do not anger him; and when angered by others, he does not manifest anger. He comes to be designated as 'gentle.' This, village headman, is the cause, this is the condition, whereby a certain person in this world comes to be designated as 'gentle.'

เอวํ วุตฺเต, จณฺโฑ คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา [Pg.494] วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ปฐมํ.

When this was said, Caṇḍa the village headman said to the Blessed One: 'Excellent, venerable sir! Excellent, venerable sir! Just as, venerable sir, one might set upright what was overturned, or reveal what was hidden, or point out the path to one who is lost, or hold up an oil lamp in the darkness, thinking, “Those with eyes will see forms”; in the very same way, the Dhamma has been clarified by the Blessed One in numerous ways. I, venerable sir, go for refuge to the Blessed One, to the Dhamma, and to the Saṅgha of bhikkhus. May the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge from this day forward, for as long as life lasts.' First.

๒. ตาลปุฏสุตฺตํ

2. The Discourse on Tālapuṭa

๓๕๔. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. อถ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ นฏานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ. มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ทุติยมฺปิ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ นฏานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ. มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ตติยมฺปิ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ นฏานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ?

354. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the squirrel sanctuary. Then Tālapuṭa, the chief of actors, approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Sitting to one side, Tālapuṭa, the chief of actors, said to the Blessed One: “Venerable sir, I have heard this from former teachers and their ancestral teachers among the actors, who used to say: ‘Whatever actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, makes people laugh and delights them with truth and falsehood, on the breakup of the body, after death, is reborn in the company of the devas of Laughter.’ In this matter, what does the Blessed One say?” “Enough, Chief, let this be. Do not ask me this.” A second time, Tālapuṭa, the chief of actors, said to the Blessed One: “Venerable sir, I have heard this from former teachers and their ancestral teachers among the actors, who used to say: ‘Whatever actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, makes people laugh and delights them with truth and falsehood, on the breakup of the body, after death, is reborn in the company of the devas of Laughter.’ In this matter, what does the Blessed One say?” “Enough, Chief, let this be. Do not ask me this.” A third time, Tālapuṭa, the chief of actors, said to the Blessed One: “Venerable sir, I have heard this from former teachers and their ancestral teachers among the actors, who used to say: ‘Whatever actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, makes people laugh and delights them with truth and falsehood, on the breakup of the body, after death, is reborn in the company of the devas of Laughter.’ In this matter, what does the Blessed One say?”

‘‘อทฺธา โข ตฺยาหํ, คามณิ, น ลภามิ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ, มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’ติ. อปิ จ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. ปุพฺเพ โข, คามณิ, สตฺตา อวีตราคา ราคพนฺธนพทฺธา. เตสํ นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ เย ธมฺมา รชนียา เต อุปสํหรติ ภิยฺโยโสมตฺตาย. ปุพฺเพ โข, คามณิ, สตฺตา อวีตโทสา โทสพนฺธนพทฺธา. เตสํ นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ เย ธมฺมา [Pg.495] โทสนียา เต อุปสํหรติ ภิยฺโยโสมตฺตาย. ปุพฺเพ โข, คามณิ, สตฺตา อวีตโมหา โมหพนฺธนพทฺธา. เตสํ นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ เย ธมฺมา โมหนียา เต อุปสํหรติ ภิยฺโยโสมตฺตาย. โส อตฺตนา มตฺโต ปมตฺโต ปเร มเทตฺวา ปมาเทตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาโส นาม นิรโย ตตฺถ อุปปชฺชติ. สเจ โข ปนสฺส เอวํทิฏฺฐิ โหติ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ, สาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส โข ปนาหํ, คามณิ, ปุริสปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ.

“Indeed, Chief, I did not prevail upon you when I said, ‘Enough, Chief, let this be; do not ask me this.’ Nevertheless, I will explain it to you. Formerly, Chief, beings were not free from passion, bound by the fetter of passion. For them, an actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, presents those things that are provocative of passion, for the sake of even greater passion. Formerly, Chief, beings were not free from aversion, bound by the fetter of aversion. For them, an actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, presents those things that are provocative of aversion, for the sake of even greater aversion. Formerly, Chief, beings were not free from delusion, bound by the fetter of delusion. For them, an actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, presents those things that are provocative of delusion, for the sake of even greater delusion. That actor, being himself intoxicated and heedless, and having made others intoxicated and heedless, on the breakup of the body, after death, is reborn in the hell named ‘Laughter.’ And if he holds such a view as this: ‘Whatever actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, makes people laugh and delights them with truth and falsehood, on the breakup of the body, after death, is reborn in the company of the devas of Laughter,’ that is his wrong view. For a person with wrong view, Chief, I declare one of two destinations: either hell or the animal realm.”

เอวํ วุตฺเต, ตาลปุโฏ นฏคามณิ, ปโรทิ, อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. ‘‘เอตํ โข ตฺยาหํ, คามณิ, นาลตฺถํ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’’ติ. ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ ยํ มํ ภควา เอวมาห; อปิ จาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพเกหิ อาจริยปาจริเยหิ นเฏหิ ทีฆรตฺตํ นิกโต วญฺจิโต ปลุทฺโธ – ‘โย โส นโฏ รงฺคมชฺเฌ สมชฺชมชฺเฌ สจฺจาลิเกน ชนํ หาเสติ รเมติ โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปหาสานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตีติ; เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. อลตฺถ โข ตาลปุโฏ นฏคามณิ ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน จ ปนายสฺมา ตาลปุโฏ…เป… อรหตํ อโหสีติ. ทุติยํ.

When this was said, Tālapuṭa, the chief of actors, cried and shed tears. “This is why, Chief, I did not prevail upon you when I said, ‘Enough, Chief, let this be; do not ask me this.’” “Venerable sir, I am not weeping on account of what the Blessed One has said to me. But, venerable sir, I have been deceived, cheated, and ruined for a long, long time by former teachers and their ancestral teachers among the actors, who said: ‘Whatever actor, in the middle of a stage or in the middle of an assembly, makes people laugh and delights them with truth and falsehood, on the breakup of the body, after death, is reborn in the company of the devas of Laughter.’” “Excellent, venerable sir! Excellent, venerable sir! Just as, venerable sir, one might set upright what had been overturned, or reveal what was hidden, or point out the way to one who was lost, or hold a lamp in the darkness so that those with sight might see forms; in the very same way, the Dhamma has been made clear in many ways by the Blessed One. I go to the Blessed One for refuge, to the Dhamma, and to the Saṅgha of bhikkhus. May I receive the going forth in the presence of the Blessed One, venerable sir; may I receive the higher ordination.” Tālapuṭa, the chief of actors, received the going forth in the presence of the Blessed One; he received the higher ordination. And not long after his higher ordination, the Venerable Tālapuṭa became one of the arahants. The second.

๓. โยธาชีวสุตฺตํ

3. The Yodhājīva Sutta

๓๕๕. อถ โข โยธาชีโว คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โยธาชีโว คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ โยธาชีวานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ [Pg.496] อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ทุติยมฺปิ โข…เป… ตติยมฺปิ โข โยธาชีโว คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ โยธาชีวานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ?

355. Then the headman Yodhājīva approached the Blessed One; having approached... and so on... Seated to one side, the headman Yodhājīva said this to the Blessed One: 'Venerable Sir, I have heard this from former teachers and instructors of warriors as they were speaking: "A warrior who strives and exerts himself in battle—if others strike him down and slay him while he is striving and exerting himself, with the breaking up of the body, after death, he is reborn into the companionship of the devas named Parajita." What does the Blessed One say about this?' 'Enough, headman, let that be. Do not ask me that.' For a second time... and so on... For a third time, the headman Yodhājīva said to the Blessed One: 'Venerable Sir, I have heard this from former teachers and instructors of warriors as they were speaking: "A warrior who strives and exerts himself in battle—if others strike him down and slay him while he is striving and exerting himself, with the breaking up of the body, after death, he is reborn into the companionship of the devas named Parajita." What does the Blessed One say about this?'

‘‘อทฺธา โข ตฺยาหํ, คามณิ, น ลภามิ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’ติ. อปิ จ ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. โย โส, คามณิ, โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตสฺส ตํ จิตฺตํ ปุพฺเพ คหิตํ ทุกฺกฏํ ทุปฺปณิหิตํ – ‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา พชฺฌนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา วา อเหสุํ อิติ วา’ติ. ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ; โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิโต นาม นิรโย ตตฺถ อุปปชฺชตีติ. สเจ โข ปนสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ, สาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส โข ปนาหํ, คามณิ, ปุริสปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ.

“Indeed, headman, I did not prevail upon you when I said, ‘Enough, headman, let this be; do not ask me this.’ Nevertheless, I will answer you. When a warrior who makes a living by war strives and exerts himself in battle, his mind is previously seized, ill-done, and wrongly directed thus: 'May these beings be struck down, or bound, or cut off, or destroyed, or may they not exist at all.' If others then strike him down and slay him while he is striving and exerting himself, with the breaking up of the body, after death, he is reborn in the hell named Parajita. But if he holds such a view as this: 'A warrior who strives and exerts himself in battle—if others then strike him down and slay him while he is striving and exerting himself, with the breaking up of the body, after death, he is reborn into the companionship of the devas named Parajita'—that is his wrong view. For a person with wrong view, headman, I declare one of two destinations: either hell or the animal realm.”

เอวํ วุตฺเต, โยธาชีโว คามณิ ปโรทิ, อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. ‘‘เอตํ โข ตฺยาหํ, คามณิ, นาลตฺถํ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’’ติ. ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ ยํ มํ ภควา เอวมาห; อปิจาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพเกหิ อาจริยปาจริเยหิ โยธาชีเวหิ ทีฆรตฺตํ นิกโต วญฺจิโต ปลุทฺโธ – ‘โย โส โยธาชีโว สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ตติยํ.

When this was said, the headman Yodhājīva wept and shed tears. “This is why, headman, I did not succeed when I said to you: ‘Enough, headman, let that be; do not ask me this.’” “I am not weeping, Venerable Sir, because the Blessed One said this to me. But rather, Venerable Sir, I have been deceived, cheated, and deluded for a long time by former teachers and their teachers, the warriors, who said: ‘A warrior who strives and exerts himself in battle—if others strike him down and slay him as he strives and exerts himself, with the breaking up of the body, after death, he is reborn into the companionship of the devas named Parajita.’” “Excellent, Venerable Sir!… From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.” The Third.

๔. หตฺถาโรหสุตฺตํ

4. The Discourse on the Elephant Rider

๓๕๖. อถ [Pg.497] โข หตฺถาโรโห คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติ. จตุตฺถํ.

356. Then the headman, the elephant rider, approached the Blessed One. Having approached… (the text continues as in the preceding discourse)… From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life. The Fourth.

๕. อสฺสาโรหสุตฺตํ

5. The Discourse on the Horse Rider

๓๕๗. อถ โข อสฺสาโรโห คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสฺสาโรโห คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ อสฺสาโรหานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ? ‘‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’ติ. ทุติยมฺปิ โข…เป… ตติยมฺปิ โข อสฺสาโรโห คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ปุพฺพกานํ อาจริยปาจริยานํ อสฺสาโรหานํ ภาสมานานํ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ. อิธ ภควา กิมาหา’’ติ?

357. Then the headman, the horse rider, approached the Blessed One. Having approached, he sat down to one side. Seated to one side, the headman, the horse rider, said to the Blessed One: “Venerable Sir, I have heard this from former teachers and their teachers, horse riders who said: ‘That horse rider who strives and exerts himself in battle—if others kill him and slay him while he is striving and exerting himself, with the breakup of the body, after death, he is reborn in the company of the devas named Parajita.’ What does the Blessed One say about this?” “Enough, headman, let that be. Do not ask me that.” A second time… and a third time the headman, the horse rider, said to the Blessed One: “Venerable Sir, I have heard this from former teachers and their teachers, horse riders who said: ‘That horse rider who strives and exerts himself in battle—if others kill him and slay him while he is striving and exerting himself, with the breakup of the body, after death, he is reborn in the company of the devas named Parajita.’ What does the Blessed One say about this?”

‘‘อทฺธา โข ตฺยาหํ, คามณิ, น ลภามิ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’ติ. อปิ จ โข ตฺยาหํ พฺยากริสฺสามิ. โย โส, คามณิ, อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ ตสฺส ตํ จิตฺตํ ปุพฺเพ คหิตํ ทุกฺกฏํ ทุปฺปณิหิตํ – ‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตุ วา พชฺฌนฺตุ วา อุจฺฉิชฺชนฺตุ วา วินสฺสนฺตุ วา มา อเหสุํ อิติ วา’ติ. ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิโต นาม นิรโย ตตฺถ อุปปชฺชติ. สเจ โข ปนสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’ติ, สาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส โข ปนาหํ คามณิ, ปุริสปุคฺคลสฺส ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ.

“Indeed, headman, I did not obtain from you what I wished when I said: ‘Enough, headman, let that be. Do not ask me that.’ Nevertheless, I will explain it to you. Headman, as for that horse rider who strives and exerts himself in battle, his mind has previously been badly grasped and wrongly directed thus: ‘May these beings be struck down, or bound, or annihilated, or destroyed, or may they not exist at all!’ If others then strike him down and slay him while he is striving and exerting himself, with the breakup of the body, after death, he is reborn in the hell named Parajita. But if he holds such a view as this: ‘A horse rider who strives and exerts himself in battle—if others then strike him down and slay him while he is striving and exerting himself, with the breakup of the body, after death, he is reborn in the company of the devas named Parajita’—that is his wrong view. For a person with wrong view, headman, I declare one of two destinations: either hell or the animal realm.”

เอวํ [Pg.498] วุตฺเต, อสฺสาโรโห คามณิ ปโรทิ, อสฺสูนิ ปวตฺเตสิ. ‘‘เอตํ โข ตฺยาหํ, คามณิ, นาลตฺถํ – ‘อลํ, คามณิ, ติฏฺฐเตตํ; มา มํ เอตํ ปุจฺฉี’’’ติ. ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามิ ยํ มํ ภควา เอวมาห. อปิจาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพเกหิ อาจริยปาจริเยหิ อสฺสาโรเหหิ ทีฆรตฺตํ นิกโต วญฺจิโต ปลุทฺโธ – ‘โย โส อสฺสาโรโห สงฺคาเม อุสฺสหติ วายมติ, ตเมนํ อุสฺสหนฺตํ วายมนฺตํ ปเร หนนฺติ ปริยาปาเทนฺติ, โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ปรชิตานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชตี’’’ติ. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ปญฺจมํ.

When this was said, the headman, the horse rider, wept and shed tears. “This is why, headman, I did not succeed when I said to you: ‘Enough, headman, let that be; do not ask me this.’” “I am not weeping, Venerable Sir, because the Blessed One said this to me. But rather, Venerable Sir, I have been deceived, cheated, and deluded for a long time by former teachers and their teachers, the horse riders, who said: ‘That horse rider who strives and exerts himself in battle—if others kill him and slay him as he strives and exerts himself—with the breakup of the body, after death, he is reborn into the company of the devas named Parajita.’” “Excellent, Venerable Sir!… From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.” The Fifth.

๖. อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตํ

6. The Discourse to Asibandhaka’s Son

๓๕๘. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘พฺราหฺมณา, ภนฺเต, ปจฺฉา ภูมกา กามณฺฑลุกา เสวาลมาลิกา อุทโกโรหกา อคฺคิปริจารกา. เต มตํ กาลงฺกตํ อุยฺยาเปนฺติ นาม สญฺญาเปนฺติ นาม สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺติ. ภควา ปน, ภนฺเต, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปโหติ ตถา กาตุํ ยถา สพฺโพ โลโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ.

358. On one occasion, the Blessed One was staying at Nāḷandā in Pāvārika’s mango grove. Then the headman Asibandhakaputta approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Sitting to one side, the headman Asibandhakaputta said to the Blessed One: ‘Venerable Sir, there are brahmins of the western lands who carry water pots, wear garlands of moss, descend into the water, and tend the fire. They claim to send forth the departed, to make them known, and to cause them to ascend to heaven. But the Blessed One, Venerable Sir, an Arahant, a Fully Enlightened One, is surely able to act in such a way that the whole world, with the breakup of the body, after death, would be reborn in a good destination, in a heavenly world?’ ‘In that case, headman, I will question you in return on this very matter. Answer as you see fit.’

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“What do you think, village headman? Suppose there is a man here who destroys life, takes what is not given, engages in sexual misconduct, speaks falsehood, speaks slanderously, speaks harshly, engages in idle chatter, is covetous, has a mind of ill will, and holds wrong view. Then a great crowd of people might come together and assemble, and entreat him, praise him, and with joined palms repeatedly beseech him, saying: ‘May this man, with the breakup of the body, after death, be reborn in a good destination, in a heavenly world!’ What do you think, village headman? Would that man, on account of the entreating, praising, or repeated beseeching with joined palms by that great crowd of people, with the breakup of the body, after death, be reborn in a good destination, in a heavenly world?” “No, venerable sir.”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส มหตึ ปุถุสิลํ คมฺภีเร อุทกรหเท ปกฺขิเปยฺย. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย [Pg.499] ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อุมฺมุชฺช, โภ ปุถุสิเล, อุปฺลว, โภ ปุถุสิเล, ถลมุปฺลว, โภ ปุถุสิเล’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ สา ปุถุสิลา มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา อุมฺมุชฺเชยฺย วา อุปฺลเวยฺย วา ถลํ วา อุปฺลเวยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี อทินฺนาทายี กาเมสุมิจฺฉาจารี มุสาวาที ปิสุณวาโจ ผรุสวาโจ สมฺผปฺปลาปี อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก. กิญฺจาปิ ตํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชตู’’’ติ, อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย.

“Just as, village headman, if a man were to throw a large, flat stone into a deep lake, and a great crowd of people were to gather, come together, and entreat, praise, and with joined palms repeatedly beseech it, saying, ‘Emerge, good flat stone! Float up, good flat stone! Come to the shore, good flat stone!’ What do you think, village headman? Would that flat stone emerge, float up, or come to the shore on account of the entreating, praising, or repeated beseeching of that great crowd of people?” “No, venerable sir.” “Even so, village headman, a person who destroys life, takes what is not given, engages in sexual misconduct, speaks falsehood, speaks slanderously, speaks harshly, engages in idle chatter, is covetous, has a mind of ill will, and holds wrong view—even if a great crowd of people were to gather, come together, and entreat, praise, and with joined palms repeatedly beseech him, saying, ‘May this person, with the breakup of the body, after death, be reborn in a good destination, in a heavenly world!’—still, with the breakup of the body, after death, that person would be reborn in a state of deprivation, a bad destination, the lower realms, in hell.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต มุสาวาทา ปฏิวิรโต ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต อนภิชฺฌาลุ อพฺยาปนฺนจิตฺโต สมฺมาทิฏฺฐิโก. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ โส ปุริโส มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“What do you think, village headman? Suppose there were a man here who abstains from destroying life, abstains from taking what is not given, abstains from sexual misconduct, abstains from false speech, abstains from slanderous speech, abstains from harsh speech, abstains from idle chatter, is not covetous, has a mind without ill will, and holds right view. Then a great crowd of people might come together and assemble, and entreat him, praise him, and with joined palms repeatedly beseech him, saying: ‘May this man, with the breakup of the body, after death, be reborn in a state of deprivation, a bad destination, the lower realms, in hell!’ What do you think, village headman? Would that man, on account of the entreating, praising, or repeated beseeching with joined palms by that great crowd of people, with the breakup of the body, after death, be reborn in a state of deprivation, a bad destination, the lower realms, in hell?” “No, venerable sir.”

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริโส สปฺปิกุมฺภํ วา เตลกุมฺภํ วา คมฺภีเร อุทกรหเท โอคาเหตฺวา ภินฺเทยฺย. ตตฺร ยาสฺส สกฺขรา วา กฐลา วา สา อโธคามี อสฺส; ยญฺจ ขฺวสฺส ตตฺร สปฺปิ วา เตลํ วา ตํ อุทฺธํ คามิ อสฺส. ตเมนํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘โอสีท, โภ สปฺปิเตล, สํสีท, โภ สปฺปิเตล, อโธ คจฺฉ, โภ สปฺปิเตลา’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ [Pg.500] นุ ตํ สปฺปิเตลํ มหโต ชนกายสฺส อายาจนเหตุ วา โถมนเหตุ วา ปญฺชลิกา อนุปริสกฺกนเหตุ วา โอสีเทยฺย วา สํสีเทยฺย วา อโธ วา คจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมว โข, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต, มุสาวาทา ปฏิวิรโต, ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต, ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต, สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต, อนภิชฺฌาลุ, อพฺยาปนฺนจิตฺโต, สมฺมาทิฏฺฐิโก, กิญฺจาปิ ตํ มหา ชนกาโย สงฺคมฺม สมาคมฺม อายาเจยฺย โถเมยฺย ปญฺชลิโก อนุปริสกฺเกยฺย – ‘อยํ ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตู’ติ, อถ โข โส ปุริโส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

“Just as, village headman, a man might take a pot of ghee or oil and, having submerged it in a deep lake, break it. There, whatever gravel or potsherds there were would go downwards, while whatever ghee or oil there was would go upwards. Then a great crowd of people might come together and assemble, and entreat it, praise it, and with joined palms repeatedly beseech it, saying: ‘Sink, good ghee and oil! Submerge, good ghee and oil! Go downwards, good ghee and oil!’ What do you think, village headman? Would that ghee and oil, on account of the entreating, praising, or repeated beseeching with joined palms by that great crowd of people, sink, submerge, or go downwards?” “No, venerable sir.” “Even so, village headman, a person who abstains from destroying life, abstains from taking what is not given, abstains from sexual misconduct, abstains from false speech, abstains from slanderous speech, abstains from harsh speech, abstains from idle chatter, is not covetous, has a mind without ill will, and holds right view—even if a great crowd of people were to come together and assemble, and entreat him, praise him, and with joined palms repeatedly beseech him, saying: ‘May this person, with the breakup of the body, after death, be reborn in a state of deprivation, a bad destination, the lower realms, in hell!’—still, that person, with the breakup of the body, after death, would be reborn in a good destination, in a heavenly world.” When this was said, the village headman Asibandhakaputta said to the Blessed One: “Excellent, venerable sir! … From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.” The sixth.

๗. เขตฺตูปมสุตฺตํ

7. The Simile of the Field

๓๕๙. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นนุ, ภนฺเต, ภควา สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตี’’ติ? ‘‘เอวํ, คามณิ, ตถาคโต สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตี’’ติ. ‘‘อถ กิญฺจรหิ, ภนฺเต, ภควา เอกจฺจานํ สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสติ, เอกจฺจานํ โน ตถา สกฺกจฺจํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ? ‘‘เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อิธสฺสุ กสฺสกสฺส คหปติโน ตีณิ เขตฺตานิ – เอกํ เขตฺตํ อคฺคํ, เอกํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ, เอกํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมิ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อสุ กสฺสโก คหปติ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตุกาโม กตฺถ ปฐมํ ปติฏฺฐาเปยฺย, ยํ วา อทุํ เขตฺตํ อคฺคํ, ยํ วา อทุํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ, ยํ วา อทุํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมี’’ติ? ‘‘อสุ, ภนฺเต, กสฺสโก คหปติ พีชานิ ปติฏฺฐาเปตุกาโม ยํ อทุํ เขตฺตํ อคฺคํ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺย[Pg.501]. ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ยํ อทุํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺย. ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ยํ อทุํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมิ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺยปิ, โนปิ ปติฏฺฐาเปยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? อนฺตมโส โคภตฺตมฺปิ ภวิสฺสตี’’ติ.

359. On one occasion the Blessed One was dwelling at Nāḷandā in Pāvārika's mango grove. Then the headman Asibandhaka's son approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Sitting to one side, the headman Asibandhaka's son said to the Blessed One: "Is it not so, venerable sir, that the Blessed One dwells compassionate for the welfare of all living beings?" "That is so, headman, the Tathāgata dwells compassionate for the welfare of all living beings." "But then, venerable sir, why does the Blessed One teach the Dhamma carefully to some, but not so carefully to others?" "Well then, headman, I will question you in return. Answer as you see fit. What do you think, headman? Suppose a farmer householder has three fields—one excellent, one middling, and one that is inferior, rough, saline, and of poor soil. What do you think, headman? If that farmer householder wants to sow seeds, where would he first sow them—in the excellent field, the middling field, or the field that is inferior, rough, saline, and of poor soil?" "That farmer householder, venerable sir, wanting to sow seeds, would first sow them in the excellent field. Having sown there, he would then sow in the middling field. Having sown there, he might or might not sow in the field that is inferior, rough, saline, and of poor soil. For what reason? At the very least, it could serve as cattle fodder."

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ยํ อทุํ เขตฺตํ อคฺคํ; เอวเมว มยฺหํ ภิกฺขุภิกฺขุนิโย. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, ยํ อทุํ เขตฺตํ มชฺฌิมํ; เอวเมว มยฺหํ อุปาสกอุปาสิกาโย. เตสํ ปาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, ยํ อทุํ เขตฺตํ หีนํ ชงฺคลํ อูสรํ ปาปภูมิ; เอวเมว มยฺหํ อญฺญติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา. เตสํ ปาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อปฺเปว นาม เอกํ ปทมฺปิ อาชาเนยฺยุํ ตํ เนสํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ.

Just as, headman, that field is excellent, so too are my monks and nuns. To them I teach the Dhamma that is good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing; I proclaim the holy life, which is entirely complete and pure. For what reason? Because, headman, they dwell with me as their island, their shelter, their protection, and their refuge. Just as, headman, that field is middling, so too are my male and female lay followers. To them I also teach the Dhamma that is good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing; I proclaim the holy life, which is entirely complete and pure. For what reason? Because, headman, they dwell with me as their island, their shelter, their protection, and their refuge. Just as, headman, that field is inferior, rough, saline, and of poor soil, so too are the ascetics, brahmins, and wanderers of other sects. To them I also teach the Dhamma that is good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing; I proclaim the holy life, which is entirely complete and pure. For what reason? If only they might understand even a single phrase, that would be for their long-term welfare and happiness."

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, ปุริสสฺส ตโย อุทกมณิกา – เอโก อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี, เอโก อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี, เอโก อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อสุ ปุริโส อุทกํ นิกฺขิปิตุกาโม กตฺถ ปฐมํ นิกฺขิเปยฺย, โย วา โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี, โย วา โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี, โย วา โส อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี’’ติ? ‘‘อสุ, ภนฺเต, ปุริโส อุทกํ นิกฺขิปิตุกาโม, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี ตตฺถ นิกฺขิเปยฺย, ตตฺถ นิกฺขิปิตฺวา, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี ตตฺถ นิกฺขิเปยฺย, ตตฺถ นิกฺขิปิตฺวา, โย โส อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี ตตฺถ นิกฺขิเปยฺยปิ, โนปิ นิกฺขิเปยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? อนฺตมโส ภณฺฑโธวนมฺปิ ภวิสฺสตี’’ติ.

Just as, headman, a man has three water pots: one water pot is uncracked, does not leak, and does not seep; one water pot is uncracked but leaks and seeps; and one water pot is cracked, leaks, and seeps. What do you think, headman? If this man wanted to store water, where would he store it first: in the water pot that is uncracked, does not leak, and does not seep; in the one that is uncracked but leaks and seeps; or in the one that is cracked, leaks, and seeps?" "Venerable sir, if that man wanted to store water, he would first store it in the water pot that is uncracked, does not leak, and does not seep. Having stored it there, he would then store it in the water pot that is uncracked but leaks and seeps. Having stored it there, he might or might not store it in the water pot that is cracked, leaks, and seeps. For what reason? At the very least, it will be useful for washing things."

‘‘เสยฺยถาปิ, คามณิ, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท อหารี อปริหารี; เอวเมว มยฺหํ ภิกฺขุภิกฺขุนิโย. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ [Pg.502] สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, โย โส อุทกมณิโก อจฺฉิทฺโท หารี ปริหารี; เอวเมว มยฺหํ อุปาสกอุปาสิกาโย. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอเต หิ, คามณิ, มํทีปา มํเลณา มํตาณา มํสรณา วิหรนฺติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, โย โส อุทกมณิโก ฉิทฺโท หารี ปริหารี; เอวเมว มยฺหํ อญฺญติตฺถิยา สมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกา. เตสาหํ ธมฺมํ เทเสมิ – อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสมิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อปฺเปว นาม เอกํ ปทมฺปิ อาชาเนยฺยุํ, ตํ เนสํ อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. สตฺตมํ.

“Just as, chieftain, that water pot is without a hole, not losing water, and not seeping water; so too are my monks and nuns. To them I teach the Dhamma—good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing. I proclaim the holy life that is utterly complete and pure. For what reason? Because, chieftain, they dwell with me as their island, me as their shelter, me as their protection, and me as their refuge. Just as, chieftain, that water pot is without a hole, carries water, and carries water from all around; so too are my laymen and laywomen. To them I teach the Dhamma—good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing. I proclaim the holy life that is utterly complete and pure. For what reason? Because, chieftain, they dwell with me as their island, me as their shelter, me as their protection, and me as their refuge. Just as, chieftain, that water pot has a hole, carries water, and carries water from all around; so too are the ascetics, brahmins, and wanderers of other sects. To them I teach the Dhamma—good in the beginning, good in the middle, and good in the end, with its meaning and phrasing. I proclaim the holy life that is utterly complete and pure. For what reason? So that they might understand even a single phrase, and that would be for their long-term welfare and happiness.” When this was said, Asibandhakaputta the chieftain said to the Blessed One: “Excellent, venerable sir! … From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.” The seventh.

๘. สงฺขธมสุตฺตํ

8. The Discourse on the Conch Blower

๓๖๐. เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ นิคณฺฐสาวโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ ภควา เอตทโวจ – ‘‘กถํ นุ โข, คามณิ, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ? ‘‘เอวํ โข, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘โย โกจิ ปาณํ อติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ มุสา ภณติ สพฺโพ, โส อาปายิโก เนรยิโก. ยํพหุลํ ยํพหุลํ วิหรติ, เตน เตน นียตี’ติ. เอวํ โข, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สาวกานํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ, เตน เตน นียติ’, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

360. On one occasion the Blessed One was staying at Nāḷandā in Pāvārika’s mango grove. Then Asibandhakaputta the chieftain, a disciple of the Nigaṇṭhas, approached the Blessed One; having approached, he sat down to one side. The Blessed One said to Asibandhakaputta the chieftain, who was sitting to one side: “How, chieftain, does Nigaṇṭha Nāṭaputta teach the Dhamma to his disciples?” “Thus, venerable sir, Nigaṇṭha Nāṭaputta teaches the Dhamma to his disciples: ‘Anyone who destroys life is destined for the plane of misery, destined for hell. Anyone who takes what is not given is destined for the plane of misery, destined for hell. Anyone who engages in sexual misconduct is destined for the plane of misery, destined for hell. Anyone who speaks falsely is destined for the plane of misery, destined for hell. As one frequently dwells, by that one is led.’ Thus, venerable sir, Nigaṇṭha Nāṭaputta teaches the Dhamma to his disciples.” “‘As one frequently dwells, by that one is led,’ chieftain—if this is so, then according to the statement of Nigaṇṭha Nāṭaputta, no one would be destined for the plane of misery, destined for hell.”

‘‘ตํ [Pg.503] กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส ปาณาติปาตี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส ปาณมติปาเตติ, ยํ วา โส ปาณํ นาติปาเตตี’’ติ? ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส ปาณาติปาตี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, อปฺปตโร โส สมโย ยํ โส ปาณมติปาเตติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย ยํ โส ปาณํ นาติปาเตตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“What do you think, chieftain? Regarding a person who destroys life, taking occasion by night or by day, which is the greater time: the time when he destroys life, or the time when he does not destroy life?” “Venerable sir, for a person who destroys life, taking occasion by night or by day, the time when he destroys life is less; indeed, the time when he does not destroy life is far greater.” “‘As one frequently dwells, by that one is led,’ chieftain—if this is so, then according to the statement of Nigaṇṭha Nāṭaputta, no one would be destined for the plane of misery, destined for hell.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส อทินฺนาทายี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส อทินฺนํ อาทิยติ, ยํ วา โส อทินฺนํ นาทิยตี’’ติ. ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส อทินฺนาทายี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย อปฺปตโร โส สมโย, ยํ โส อทินฺนํ อาทิยติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย, ยํ โส อทินฺนํ นาทิยตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“What do you think, chieftain? Regarding a person who takes what is not given, taking occasion by night or by day, which is the greater time: that when he takes what is not given, or that when he does not take what is not given?” “Venerable sir, regarding a person who takes what is not given, taking occasion by night or by day, the time when he takes what is not given is less. Indeed, much greater is the time when he does not take what is not given.” “‘As one frequently dwells, by that one is led,’ chieftain—if this is so, then according to the statement of Nigaṇṭha Nāṭaputta, no one would be destined for the plane of misery, destined for hell.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส กาเมสุมิจฺฉาจารี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, ยํ วา โส กาเมสุ มิจฺฉา น จรตี’’ติ? ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส กาเมสุมิจฺฉาจารี รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, อปฺปตโร โส สมโย ยํ โส กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย, ยํ โส กาเมสุ มิจฺฉา น จรตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“What do you think, chieftain? Regarding a person who engages in sexual misconduct, taking occasion by night or by day, which is the greater time: when he engages in sexual misconduct or when he does not?” “Venerable sir, regarding a person who engages in sexual misconduct, taking occasion by night or by day, the time he engages in sexual misconduct is less, while the time he does not engage in it is far greater.” “‘As one frequently dwells, by that one is led,’ chieftain—if this is so, then according to the statement of Nigaṇṭha Nāṭaputta, no one would be destined for the plane of misery, destined for hell.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, โย โส ปุริโส มุสาวาที รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย, กตโม พหุตโร สมโย, ยํ วา โส มุสา ภณติ, ยํ วา โส มุสา น ภณตี’’ติ? ‘‘โย โส, ภนฺเต, ปุริโส มุสาวาที รตฺติยา วา ทิวสสฺส วา สมยาสมยํ อุปาทาย[Pg.504], อปฺปตโร โส สมโย, ยํ โส มุสา ภณติ, อถ โข สฺเวว พหุตโร สมโย, ยํ โส มุสา น ภณตี’’ติ. ‘‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลญฺจ, คามณิ, วิหรติ เตน เตน นียตี’ติ, เอวํ สนฺเต น โกจิ อาปายิโก เนรยิโก ภวิสฺสติ, ยถา นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส วจนํ’’.

“What do you think, Gāmaṇi? Regarding that person who is accustomed to speaking falsely, depending on the occasion, whether proper or improper, by night or by day, which is the greater period of time: when he speaks falsely, or when he does not speak falsely?” “Venerable Sir, regarding that person who is accustomed to speaking falsely, depending on the occasion, whether proper or improper, by night or by day, the period of time when he speaks falsely is shorter. But indeed, that very period of time when he does not speak falsely is greater.” “Gāmaṇi, if ‘one is led by that with which one dwells much,’ this being so, according to the word of Nigaṇṭha Nāṭaputta, no one would be one who arises in the plane of misery, one who arises in hell.”

‘‘อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ สตฺถา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ – ‘โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก, โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก’ติ. ตสฺมึ โข ปน, คามณิ, สตฺถริ สาวโก อภิปฺปสนฺโน โหติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ. อตฺถิ โข ปน มยา ปาโณ อติปาติโต, อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโกติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ. อตฺถิ โข ปน มยา อทินฺนํ อาทินฺนํ อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโกติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโก’ติ. อตฺถิ โข ปน มยา กาเมสุ มิจฺฉา จิณฺณํ. ‘อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโก’ติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. มยฺหํ โข สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส อาปายิโก เนรยิโกติ. อตฺถิ โข ปน มยา มุสา ภณิตํ. ‘อหมฺปมฺหิ อาปายิโก เนรยิโก’ติ ทิฏฺฐึ ปฏิลภติ. ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย.

“Here, Gāmaṇi, a certain teacher is one who speaks thus, one who holds such a view: ‘Whoever destroys a living being, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell. Whoever takes what is not given, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell. Whoever engages in sexual misconduct, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell. Whoever speaks falsely, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell.’ Now, Gāmaṇi, a disciple has great confidence in that teacher. It occurs to him thus: ‘My teacher is one who speaks thus, one who holds such a view: “Whoever destroys a living being, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell.” Indeed, a living being has been destroyed by me. I, too, am one who will arise in the plane of misery, one who will arise in hell.’ Thus he acquires the view. Gāmaṇi, not having abandoned that speech, not having abandoned that mind, not having relinquished that view, he is deposited in hell just as if brought and placed there. ‘My teacher is one who speaks thus, one who holds such a view: “Whoever takes what is not given, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell.” Indeed, what was not given has been taken by me. I, too, am one who will arise in the plane of misery, one who will arise in hell.’ Thus he acquires the view. Gāmaṇi, not having abandoned that speech, not having abandoned that mind, not having relinquished that view, he is deposited in hell just as if brought and placed there. ‘My teacher is one who speaks thus, one who holds such a view: “Whoever engages in sexual misconduct, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell.” Indeed, I have engaged in sexual misconduct. I, too, am one who will arise in the plane of misery, one who will arise in hell.’ Thus he acquires the view. Gāmaṇi, not having abandoned that speech, not having abandoned that mind, not having relinquished that view, he is deposited in hell just as if brought and placed there. ‘My teacher is one who speaks thus, one who holds such a view: “Whoever speaks falsely, all of them are ones who will arise in the plane of misery, ones who will arise in hell.” Indeed, a falsehood has been spoken by me. I, too, am one who will arise in the plane of misery, one who will arise in hell.’ Thus he acquires the view. Gāmaṇi, not having abandoned that speech, not having abandoned that mind, not having relinquished that view, he is deposited in hell just as if brought and placed there.”

‘‘อิธ [Pg.505] ปน, คามณิ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อเนกปริยาเยน ปาณาติปาตํ ครหติ วิครหติ, ‘ปาณาติปาตา วิรมถา’ติ จาห. อทินฺนาทานํ ครหติ วิครหติ, ‘อทินฺนาทานา วิรมถา’ติ จาห. กาเมสุมิจฺฉาจารํ ครหติ, วิครหติ ‘กาเมสุมิจฺฉาจารา วิรมถา’ติ จาห. มุสาวาทํ ครหติ วิครหติ ‘มุสาวาทา วิรมถา’ติ จาห. ตสฺมึ โข ปน, คามณิ, สตฺถริ สาวโก อภิปฺปสนฺโน โหติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ภควา โข อเนกปริยาเยน ปาณาติปาตํ ครหติ วิครหติ, ปาณาติปาตา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา ปาโณ อติปาติโต ยาวตโก วา ตาวตโก วา. โย โข ปน มยา ปาโณ อติปาติโต ยาวตโก วา ตาวตโก วา, ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ. น เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว ปาณาติปาตํ ปชหติ. อายติญฺจ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“But here, Gāmaṇi, the Tathāgata arises in the world, an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One, perfect in knowledge and conduct, the Fortunate One, knower of the world, unsurpassed trainer of persons to be tamed, teacher of gods and humans, the Buddha, the Blessed One. He, in many ways, censures and strongly censures the destruction of life, and says, ‘Refrain from the destruction of life.’ He censures and strongly censures taking what is not given, and says, ‘Refrain from taking what is not given.’ He censures and strongly censures sexual misconduct, and says, ‘Refrain from sexual misconduct.’ He censures and strongly censures false speech, and says, ‘Refrain from false speech.’ Now, Gāmaṇi, a disciple has great confidence in that Teacher. He reflects thus: ‘The Blessed One, in many ways, censures and strongly censures the destruction of life, and says, “Refrain from the destruction of life.” Indeed, a living being has been destroyed by me, to whatever extent. That which was done by me was not good, it was not proper. I would indeed be remorseful on account of that, yet this evil kamma of mine will not become as if it were not done.’ Having reflected thus, he abandons that very destruction of life and in the future is one who refrains from the destruction of life. Thus there is the abandoning of this evil kamma. Thus there is the overcoming of this evil kamma.”

‘‘‘ภควา โข อเนกปริยาเยน อทินฺนาทานํ ครหติ วิครหติ, อทินฺนาทานา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา อทินฺนํ อาทินฺนํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา. ยํ โข ปน มยา อทินฺนํ อาทินฺนํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ, น เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว อทินฺนาทานํ ปชหติ. อายติญฺจ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“‘The Blessed One, in many ways, censures and strongly censures taking what is not given, and says, “Refrain from taking what is not given.” Indeed, what was not given has been taken by me, to whatever extent. That which was done by me was not good, it was not proper. I would indeed be remorseful on account of that, yet this evil kamma of mine will not become as if it were not done.’ Having reflected thus, he abandons that very act of taking what is not given and in the future is one who refrains from taking what is not given. Thus there is the abandoning of this evil kamma. Thus there is the overcoming of this evil kamma.”

‘‘‘ภควา โข ปน อเนกปริยาเยน กาเมสุมิจฺฉาจารํ ครหติ วิครหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา กาเมสุ มิจฺฉา จิณฺณํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา. ยํ โข ปน มยา กาเมสุ มิจฺฉา จิณฺณํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ, น [Pg.506] เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปชหติ, อายติญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“‘Indeed, the Blessed One in many ways condemns and disparages sexual misconduct, and says, “Refrain from sexual misconduct.” Now, there is sexual misconduct practiced by me, to whatever extent. Whatever sexual misconduct was practiced by me, to whatever extent, that was not good, that was not proper. Even if I were to feel remorse on account of that, this evil deed of mine would not become undone.’ Reflecting thus, he abandons that very sexual misconduct and in the future is abstinent from sexual misconduct. In this way, there is the abandoning of that evil deed. In this way, there is the overcoming of that evil deed.

‘‘‘ภควา โข ปน อเนกปริยาเยน มุสาวาทํ ครหติ วิครหติ, มุสาวาทา วิรมถาติ จาห. อตฺถิ โข ปน มยา มุสา ภณิตํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา. ยํ โข ปน มยา มุสา ภณิตํ ยาวตกํ วา ตาวตกํ วา ตํ น สุฏฺฐุ, ตํ น สาธุ. อหญฺเจว โข ปน ตปฺปจฺจยา วิปฺปฏิสารี อสฺสํ, น เมตํ ปาปํ กมฺมํ อกตํ ภวิสฺสตี’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย ตญฺเจว มุสาวาทํ ปชหติ, อายติญฺจ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปสฺส กมฺมสฺส สมติกฺกโม โหติ.

“‘Indeed, the Blessed One in many ways condemns and disparages false speech, and says, “Abstain from false speech.” Now, there is false speech spoken by me, to whatever extent. Whatever false speech was spoken by me, to whatever extent, that was not good, that was not proper. Even if I were to feel remorse on account of that, this evil deed of mine would not become undone.’ Reflecting thus, he abandons that very false speech and in the future is abstinent from false speech. In this way, there is the abandoning of that evil deed. In this way, there is the overcoming of that evil deed.

‘‘โส ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ. กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ. มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ. ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ. ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ. สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ. อภิชฺฌํ ปหาย อนภิชฺฌาลุ โหติ. พฺยาปาทปฺปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ.

“He, having abandoned the taking of life, is abstinent from the taking of life. Having abandoned taking what is not given, he is abstinent from taking what is not given. Having abandoned sexual misconduct, he is abstinent from sexual misconduct. Having abandoned false speech, he is abstinent from false speech. Having abandoned slanderous speech, he is abstinent from slanderous speech. Having abandoned harsh speech, he is abstinent from harsh speech. Having abandoned frivolous talk, he is abstinent from frivolous talk. Having abandoned covetousness, he is not covetous. Having abandoned ill will and malevolence, he is of a mind without ill will. Having abandoned wrong view, he is of right view.

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย; เอวเมว โข, คามณิ, เอวํ ภาวิตาย เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา เอวํ พหุลีกตาย ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ, น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ.

“That noble disciple, village headman—thus without covetousness, without ill will, unconfused, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, and in every way, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by loving-kindness—extensive, exalted, immeasurable, without enmity, and without distress. Just as, village headman, a strong conch-blower could easily make himself heard in the four directions, so too, village headman, when the liberation of mind by loving-kindness is thus developed and cultivated, any measured kamma does not remain there, does not persist there.

‘‘ส [Pg.507] โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป…. อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. เสยฺยถาปิ, คามณิ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย; เอวเมว โข, คามณิ, เอวํ ภาวิตาย อุเปกฺขาย เจโตวิมุตฺติยา เอวํ พหุลีกตาย ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตี’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

“That noble disciple, village headman—thus without covetousness, without ill will, unconfused, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by compassion… with a mind accompanied by appreciative joy… with a mind accompanied by equanimity, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, and in every way, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by equanimity—extensive, exalted, immeasurable, without enmity, and without distress. Just as, village headman, a strong conch-blower could easily make himself heard in the four directions, so too, village headman, when the liberation of mind by equanimity is thus developed and cultivated, any measured kamma does not remain there, does not persist there.” When this was said, Asibandhakaputta the village headman said to the Blessed One: “Excellent, venerable sir! Excellent, venerable sir!… From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.” The Eighth.

๙. กุลสุตฺตํ

9. The Discourse on the Family

๓๖๑. เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน นาฬนฺทา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน.

361. On one occasion, while the Blessed One was wandering on tour in the Kosala country with a large Saṅgha of bhikkhus, he arrived at Nāḷandā. There, the Blessed One was dwelling in Pāvārika’s mango grove in Nāḷandā.

เตน โข ปน สมเยน นาฬนฺทา ทุพฺภิกฺขา โหติ ทฺวีหิติกา เสตฏฺฐิกา สลากาวุตฺตา. เตน โข ปน สมเยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต นาฬนฺทายํ ปฏิวสติ มหติยา นิคณฺฐปริสาย สทฺธึ. อถ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ นิคณฺฐสาวโก เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อสิพนฺธกปุตฺตํ คามณึ นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, คามณิ, สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปหิ. เอวํ เต กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉิสฺสติ – ‘อสิพนฺธกปุตฺเตน คามณินา สมณสฺส โคตมสฺส เอวํมหิทฺธิกสฺส เอวํมหานุภาวสฺส วาโท อาโรปิโต’’’ติ.

At that time, Nāḷandā was afflicted by famine, a time of scarcity when people were in doubt whether they would live or die, when there were white bones, and when people subsisted by means of tickets. At that same time, the Nigaṇṭha Nāṭaputta was dwelling in Nāḷandā with a large assembly of Nigaṇṭhas. Then Asibandhakaputta the headman, a disciple of the Nigaṇṭhas, approached the Nigaṇṭha Nāṭaputta. Having approached, he paid homage to the Nigaṇṭha Nāṭaputta and sat down to one side. To Asibandhakaputta the headman, who was seated to one side, the Nigaṇṭha Nāṭaputta said this: “Come, headman, present a charge against the ascetic Gotama. In this way, a good report of your fame will spread: ‘A charge has been presented by Asibandhakaputta the headman against the ascetic Gotama, who is of such great psychic power and such great might!’”

‘‘กถํ ปนาหํ, ภนฺเต, สมณสฺส โคตมสฺส เอวํมหิทฺธิกสฺส เอวํมหานุภาวสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ? ‘‘เอหิ ตฺวํ, คามณิ, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา สมณํ โคตมํ เอวํ [Pg.508] วเทหิ – ‘นนุ, ภนฺเต, ภควา อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’ติ? สเจ โข, คามณิ, สมโณ โคตโม เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากโรติ – ‘เอวํ, คามณิ, ตถาคโต อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’ติ, ตเมนํ ตฺวํ เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘อถ กิญฺจรหิ, ภนฺเต, ภควา ทุพฺภิกฺเข ทฺวีหิติเก เสตฏฺฐิเก สลากาวุตฺเต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จรติ? อุจฺเฉทาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อนยาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อุปฆาตาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน’ติ! อิมํ โข เต, คามณิ, สมโณ โคตโม อุภโตโกฏิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ เนว สกฺขติ อุคฺคิลิตุํ, เนว สกฺขติ โอคิลิตุ’’นฺติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

“But how, venerable sir, can I present a charge against the ascetic Gotama, who is of such great psychic power and such great might?” “Come, headman, approach the ascetic Gotama and say this to him: ‘Venerable sir, does not the Blessed One in many ways praise kindness toward families, protection of families, and compassion for families?’ If, headman, the ascetic Gotama, when asked thus, answers: ‘Yes, headman, the Tathāgata in many ways praises kindness toward families, protection of families, and compassion for families,’ then you should say this to him: ‘Then why, venerable sir, does the Blessed One wander on tour with a large Saṅgha of bhikkhus in a time of famine, when people are in doubt whether they will live or die, when there are white bones, and when people subsist by means of tickets? Is the Blessed One practicing for the annihilation of families? Is the Blessed One practicing for the destruction of families? Is the Blessed One practicing for the affliction of families?’ This, headman, is a two-horned question which, when put to the ascetic Gotama, he will be able neither to spit out nor to swallow it.” “Yes, venerable sir,” replied Asibandhakaputta the headman to the Nigaṇṭha Nāṭaputta. Then he rose from his seat, paid homage to the Nigaṇṭha Nāṭaputta, circumambulated him keeping his right side toward him, and went to the Blessed One. Having approached, he paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Seated to one side, Asibandhakaputta the headman said this to the Blessed One:

‘‘นนุ, ภนฺเต, ภควา อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’’ติ? ‘‘เอวํ, คามณิ, ตถาคโต อเนกปริยาเยน กุลานํ อนุทฺทยํ วณฺเณติ, อนุรกฺขํ วณฺเณติ, อนุกมฺปํ วณฺเณตี’’ติ. ‘‘อถ กิญฺจรหิ, ภนฺเต, ภควา ทุพฺภิกฺเข ทฺวีหิติเก เสตฏฺฐิเก สลากาวุตฺเต มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ จาริกํ จรติ? อุจฺเฉทาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อนยาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อุปฆาตาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน’’ติ. ‘‘อิโต โส, คามณิ, เอกนวุติกปฺเป ยมหํ อนุสฺสรามิ, นาภิชานามิ กิญฺจิ กุลํ ปกฺกภิกฺขานุปฺปทานมตฺเตน อุปหตปุพฺพํ. อถ โข ยานิ ตานิ กุลานิ อฑฺฒานิ มหทฺธนานิ มหาโภคานิ ปหูตชาตรูปรชตานิ ปหูตวิตฺตูปกรณานิ ปหูตธนธญฺญานิ, สพฺพานิ ตานิ ทานสมฺภูตานิ เจว สจฺจสมฺภูตานิ จ สามญฺญสมฺภูตานิ จ. อฏฺฐ โข, คามณิ, เหตู, อฏฺฐ ปจฺจยา กุลานํ อุปฆาตาย. ราชโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ, โจรโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ, อคฺคิโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ[Pg.509], อุทกโต วา กุลานิ อุปฆาตํ คจฺฉนฺติ, นิหิตํ วา ฐานา วิคจฺฉติ, ทุปฺปยุตฺตา วา กมฺมนฺตา วิปชฺชนฺติ, กุเล วา กุลงฺคาโรติ อุปฺปชฺชติ, โย เต โภเค วิกิรติ วิธมติ วิทฺธํเสติ, อนิจฺจตาเย อฏฺฐมีติ. อิเม โข, คามณิ, อฏฺฐ เหตู, อฏฺฐ ปจฺจยา กุลานํ อุปฆาตาย. อิเมสุ โข, คามณิ, อฏฺฐสุ เหตูสุ, อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ สํวิชฺชมาเนสุ โย มํ เอวํ วเทยฺย – ‘อุจฺเฉทาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อนยาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน, อุปฆาตาย ภควา กุลานํ ปฏิปนฺโน’ติ, ตํ, คามณิ, วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’ติ. เอวํ วุตฺเต, อสิพนฺธกปุตฺโต คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. นวมํ.

“Venerable sir, does not the Blessed One in many ways praise kindness toward families, protection of families, and compassion for families?” “Yes, headman, the Tathāgata in many ways praises kindness toward families, protection of families, and compassion for families.” “Then why, venerable sir, does the Blessed One wander on tour with a large Saṅgha of bhikkhus in a time of famine, when people are in doubt whether they will live or die, when there are white bones, and when people subsist by means of tickets? Is the Blessed One practicing for the annihilation of families? Is the Blessed One practicing for the destruction of families? Is the Blessed One practicing for the affliction of families?” “Headman, as far back as I can recollect for ninety-one eons, I am not aware of any family ever having been ruined by the mere giving of cooked almsfood. On the contrary, those families that are affluent, with great wealth, with great possessions, with abundant gold and silver, with abundant assets and property, with abundant money and grain—all these have arisen from giving, from truthfulness, and from the state of being a noble recluse. Headman, there are eight causes, eight conditions for the ruin of families. Families are ruined by kings, by thieves, by fire, or by water; or their hidden treasure is lost from its place; or their badly undertaken works fail; or a waster—a ‘family charcoal’—arises in the family, who scatters, squanders, and destroys their wealth; and impermanence is the eighth. These, headman, are the eight causes, the eight conditions for the ruin of families. When these eight causes and eight conditions exist, headman, if anyone should say of me: ‘The Blessed One is practicing for the annihilation of families, for the destruction of families, for the affliction of families,’ then, headman, without abandoning that speech, without abandoning that thought, without relinquishing that view, he is set down in hell just as something is set down after being brought.” When this was said, Asibandhakaputta the headman said to the Blessed One: “Excellent, venerable sir! Excellent, venerable sir! ... May the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life, from this day forward.”

๑๐. มณิจูฬกสุตฺตํ

10. The Maṇicūḷaka Sutta

๓๖๒. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน ราชนฺเตปุเร ราชปริสาย สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, ปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชต’’นฺติ!

362. On one occasion the Blessed One was dwelling at Rājagaha in the Bamboo Grove, the Squirrels’ Feeding Place. Now on that occasion, in the royal palace, among the royal assembly who were seated and assembled, this discussion arose: “Gold and silver are allowable for the ascetics who are sons of the Sakyans; the ascetics who are sons of the Sakyans consent to gold and silver; the ascetics who are sons of the Sakyans accept gold and silver.”

เตน โข ปน สมเยน มณิจูฬโก คามณิ ตสฺสํ ปริสายํ นิสินฺโน โหติ. อถ โข มณิจูฬโก คามณิ ตํ ปริสํ เอตทโวจ – ‘‘มา อยฺโย เอวํ อวจุตฺถ. น กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, น สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นปฺปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นิกฺขิตฺตมณิสุวณฺณา สมณา สกฺยปุตฺติยา อเปตชาตรูปรชตา’’ติ. อสกฺขิ โข มณิจูฬโก คามณิ ตํ ปริสํ สญฺญาเปตุํ. อถ โข มณิจูฬโก คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข มณิจูฬโก คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ราชนฺเตปุเร ราชปริสาย สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, ปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชต’นฺติ. เอวํ วุตฺเต, อหํ, ภนฺเต, ตํ ปริสํ เอตทโวจํ – ‘มา อยฺโย เอวํ อวจุตฺถ. น กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, น สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นปฺปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา [Pg.510] ชาตรูปรชตํ, นิกฺขิตฺตมณิสุวณฺณา สมณา สกฺยปุตฺติยา อเปตชาตรูปรชตา’ติ. อสกฺขึ ขฺวาหํ, ภนฺเต, ตํ ปริสํ สญฺญาเปตุํ. กจฺจาหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากรมาโน วุตฺตวาที เจว ภควโต โหมิ, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขามิ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรมิ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ?

Now on that occasion, the headman Maṇicūḷaka was seated in that assembly. Then the headman Maṇicūḷaka said this to that assembly: 'Sirs, do not speak thus. Gold and silver are not allowable for the ascetics who are sons of the Sakyans; the ascetics who are sons of the Sakyans do not consent to gold and silver; the ascetics who are sons of the Sakyans do not accept gold and silver. The ascetics who are sons of the Sakyans have laid aside gems and gold; they have rejected gold and silver.' The headman Maṇicūḷaka was able to convince that assembly. Then the headman Maṇicūḷaka approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Seated to one side, the headman Maṇicūḷaka said this to the Blessed One: 'Here, venerable sir, in the royal palace, among the royal assembly who were seated and assembled, this discussion arose: "Gold and silver are allowable for the ascetics who are sons of the Sakyans; the ascetics who are sons of the Sakyans consent to gold and silver; the ascetics who are sons of the Sakyans accept gold and silver." When this was said, venerable sir, I said this to that assembly: "Sirs, do not speak thus. Gold and silver are not allowable for the ascetics who are sons of the Sakyans; the ascetics who are sons of the Sakyans do not consent to gold and silver; the ascetics who are sons of the Sakyans do not accept gold and silver. The ascetics who are sons of the Sakyans have laid aside gems and gold; they have rejected gold and silver." Venerable sir, I was able to convince that assembly. Venerable sir, in answering thus, do I speak in accordance with what was said by the Blessed One, do I not misrepresent the Blessed One with what is not true, do I explain the Dhamma in accordance with the Dhamma, and does no reasoned, consequential statement of mine arrive at a censurable point?'

‘‘ตคฺฆ ตฺวํ, คามณิ, เอวํ พฺยากรมาโน วุตฺตวาที เจว เม โหสิ, น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขสิ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรสิ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ. น หิ, คามณิ, กปฺปติ สมณานํ สกฺยปุตฺติยานํ ชาตรูปรชตํ, น สาทิยนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นปฺปฏิคฺคณฺหนฺติ สมณา สกฺยปุตฺติยา ชาตรูปรชตํ, นิกฺขิตฺตมณิสุวณฺณา สมณา สกฺยปุตฺติยา อเปตชาตรูปรชตา. ยสฺส โข, คามณิ, ชาตรูปรชตํ กปฺปติ, ปญฺจปิ ตสฺส กามคุณา กปฺปนฺติ. ยสฺส ปญฺจ กามคุณา กปฺปนฺติ ( ), เอกํเสเนตํ, คามณิ, ธาเรยฺยาสิ อสฺสมณธมฺโม อสกฺยปุตฺติยธมฺโมติ. อปิ จาหํ, คามณิ, เอวํ วทามิ – ติณํ ติณตฺถิเกน ปริเยสิตพฺพํ, ทารุ ทารุตฺถิเกน ปริเยสิตพฺพํ, สกฏํ สกฏตฺถิเกน ปริเยสิตพฺพํ, ปุริโส ปุริสตฺถิเกน ปริเยสิตพฺโพ. นตฺเววาหํ, คามณิ, เกนจิ ปริยาเยน ‘ชาตรูปรชตํ สาทิตพฺพํ ปริเยสิตพฺพ’นฺติ วทามี’’ติ. ทสมํ.

“Indeed, headman, in answering thus you speak in accordance with what was said by me, and you do not misrepresent me with what is not true. You explain the Dhamma in accordance with the Dhamma, and no reasoned, consequential statement of yours arrives at a censurable point. For, headman, gold and silver are not allowable for the ascetics who are sons of the Sakyans. The ascetics who are sons of the Sakyans do not consent to gold and silver; the ascetics who are sons of the Sakyans do not accept gold and silver. The ascetics who are sons of the Sakyans have laid aside gems and gold; they have rejected gold and silver. Headman, for whomever gold and silver are allowable, for him the five strands of sensual pleasure are also allowable. For whomever the five strands of sensual pleasure are allowable, you should regard this unequivocally, headman, as not the practice of an ascetic, not the practice of a son of the Sakyans. Moreover, headman, I say this: grass is to be sought by one who needs grass, wood by one who needs wood, a cart by one who needs a cart, and a man by one who needs a man. But in no way whatsoever, headman, do I say that gold and silver are to be consented to or to be sought.”

๑๑. ภทฺรกสุตฺตํ

11. The Discourse to Bhadraka

๓๖๓. เอกํ สมยํ ภควา มลฺเลสุ วิหรติ อุรุเวลกปฺปํ นาม มลฺลานํ นิคโม. อถ โข ภทฺรโก คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ภทฺรโก คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสตู’’ติ. ‘‘อหญฺเจ เต, คามณิ, อตีตมทฺธานํ อารพฺภ [Pg.511] ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสยฺยํ – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ, ตตฺร เต สิยา กงฺขา, สิยา วิมติ. อหํ เจ เต, คามณิ, อนาคตมทฺธานํ อารพฺภ ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสยฺยํ – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ, ตตฺราปิ เต สิยา กงฺขา, สิยา วิมติ. อปิ จาหํ, คามณิ, อิเธว นิสินฺโน เอตฺเถว เต นิสินฺนสฺส ทุกฺขสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข ภทฺรโก คามณิ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ –

363. At one time the Blessed One was dwelling among the Mallas, in a town of the Mallas named Uruvelakappa. Then the headman Bhadraka approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Seated to one side, the headman Bhadraka said to the Blessed One: 'Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the origin and the cessation of suffering.' 'If I were to teach you, headman, the origin and cessation of suffering by referring to the past—"Thus it was in the past"—you might have doubt or uncertainty about that. If I were to teach you, headman, the origin and cessation of suffering by referring to the future—"Thus it will be in the future"—you might have doubt or uncertainty about that as well. But I, headman, sitting right here, will teach the origin and cessation of suffering to you as you are sitting right here. Listen to it and attend carefully; I will speak.' 'Yes, venerable sir,' replied the headman Bhadraka to the Blessed One. The Blessed One said this:

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อตฺถิ เต อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เต วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘อตฺถิ เม, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เม วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ. ‘‘อตฺถิ ปน เต, คามณิ, อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เต วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา นุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘อตฺถิ เม, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺเป มนุสฺสา เยสํ เม วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา นุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ. ‘‘โก นุ โข, คามณิ, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน เต เอกจฺจานํ อุรุเวลกปฺปิยานํ มนุสฺสานํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘เยสํ เม, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺปิยานํ มนุสฺสานํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา, อตฺถิ เม เตสุ ฉนฺทราโค. เยสํ ปน, ภนฺเต, อุรุเวลกปฺปิยานํ มนุสฺสานํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา นุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา, นตฺถิ เม เตสุ ฉนฺทราโค’’ติ. ‘‘อิมินา ตฺวํ, คามณิ, ธมฺเมน ทิฏฺเฐน วิทิเตน อกาลิเกน ปตฺเตน ปริโยคาฬฺเหน อตีตานาคเต นยํ เนหิ – ‘ยํ โข กิญฺจิ อตีตมทฺธานํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชิ สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺส. ยมฺปิ หิ กิญฺจิ อนาคตมทฺธานํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’’’ติ[Pg.512]. ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยาว สุภาสิตํ จิทํ, ภนฺเต, ภควตา – ‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’ติ. อตฺถิ เม, ภนฺเต, จิรวาสี นาม กุมาโร พหิ อาวสเถ ปฏิวสติ. โส ขฺวาหํ, ภนฺเต, กาลสฺเสว วุฏฺฐาย ปุริสํ อุยฺโยเชมิ – ‘คจฺฉ, ภเณ, จิรวาสึ กุมารํ ชานาหี’ติ. ยาวกีวญฺจ, ภนฺเต, โส ปุริโส นาคจฺฉติ, ตสฺส เม โหเตว อญฺญถตฺตํ – ‘มา เหว จิรวาสิสฺส กุมารสฺส กิญฺจิ อาพาธยิตฺถา’’’ติ.

“What do you think, headman? Are there people in Uruvelakappa such that, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would arise in you?” “Yes, venerable sir, there are people in Uruvelakappa such that, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would arise in me.” “But are there people in Uruvelakappa, headman, such that, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would not arise in you?” “Yes, venerable sir, there are people in Uruvelakappa such that, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would not arise in me.” “What, headman, is the cause, what is the condition, whereby for some people of Uruvelakappa, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would arise in you?” “Venerable sir, for those people of Uruvelakappa for whom, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would arise in me—I have desire and passion for them. But for those people of Uruvelakappa for whom, if they were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, sorrow, lamentation, pain, distress, and despair would not arise in me—I have no desire and passion for them.” “By this principle which is seen, known, immediate, attained, and penetrated, headman, you should apply this inference to the past and future: ‘Whatever suffering arose in the past, all of it was rooted in desire, with desire as its source. For desire is the root of suffering. And whatever suffering will arise in the future, all of it will be rooted in desire, with desire as its source. For desire is the root of suffering.’” “It is wonderful, venerable sir! It is marvelous, venerable sir! How well this has been spoken by the Blessed One: ‘Whatever suffering arises, all of it is rooted in desire, with desire as its source. For desire is the root of suffering.’ Venerable sir, I have a son named Ciravāsī who lives in a lodging outside the town. Rising early, venerable sir, I send a man, saying, ‘Go, friend, find out about the boy Ciravāsī.’ And as long as that man does not return, I become anxious, thinking, ‘May nothing afflict the boy Ciravāsī!’”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, จิรวาสิสฺส กุมารสฺส วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘จิรวาสิสฺส เม, ภนฺเต, กุมารสฺส วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ชีวิตสฺสปิ สิยา อญฺญถตฺตํ, กึ ปน เม นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ. ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, คามณิ, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ – ‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’’’ติ.

“What do you think, headman? If the boy Ciravāsī were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, would sorrow, lamentation, pain, distress, and despair arise in you?” “Venerable sir, if the boy Ciravāsī were executed, imprisoned, suffered loss of property, or were censured, there would be an alteration even of my life. How then could sorrow, lamentation, pain, distress, and despair not arise in me?” “By this method also, headman, it should be understood: ‘Whatever suffering arises, all of it is rooted in desire, with desire as its source. For desire is the root of suffering.’”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, ยทา เต จิรวาสิมาตา อทิฏฺฐา อโหสิ, อสฺสุตา อโหสิ, เต จิรวาสิมาตุยา ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ทสฺสนํ วา เต, คามณิ, อาคมฺม สวนํ วา เอวํ เต อโหสิ – ‘จิรวาสิมาตุยา ฉนฺโท วา ราโค วา เปมํ วา’’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

“What do you think, headman? When Ciravāsī's mother was unseen and unheard of by you, did you have desire, passion, or affection for her?” “No, venerable sir.” “Was it on account of seeing or hearing her, headman, that you came to have desire, passion, or affection for Ciravāsī's mother?” “Yes, venerable sir.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, จิรวาสิมาตุยา เต วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ? ‘‘จิรวาสิมาตุยา เม, ภนฺเต, วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ชีวิตสฺสปิ สิยา อญฺญถตฺตํ, กึ ปน เม นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา’’ติ! ‘‘อิมินาปิ โข เอตํ, คามณิ, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ – ‘ยํ กิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลกํ ฉนฺทนิทานํ. ฉนฺโท หิ มูลํ ทุกฺขสฺสา’’’ติ. เอกาทสมํ.

“What do you think, headman? If Ciravāsī's mother were to be killed, imprisoned, suffer loss of property, or be censured, would sorrow, lamentation, pain, distress, and despair arise in you?” “Venerable sir, if Ciravāsī's mother were to be killed, imprisoned, suffer loss of property, or be censured, there would be an alteration even of my life; how then could sorrow, lamentation, pain, distress, and despair not arise in me?” “By this method also, headman, it should be understood: ‘Whatever suffering arises, all of it is rooted in desire, with desire as its source. For desire is the root of suffering.’”

๑๒. ราสิยสุตฺตํ

12. The Discourse to Rāsiya

๓๖๔. อถ [Pg.513] โข ราสิโย คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราสิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต, ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’ติ. เย เต, ภนฺเต, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’ติ, กจฺจิ เต, ภนฺเต, ภควโต วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตี’’ติ? ‘‘เย เต, คามณิ, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขชีวึ เอกํเสน อุปวทติ อุปกฺโกสตี’ติ, น เม เต วุตฺตวาทิโน, อพฺภาจิกฺขนฺติ จ ปน มํ เต อสตา ตุจฺฉา อภูเตน’’.

364. Then the headman Rāsiya went to the Blessed One, and after paying homage to him, sat down to one side. Seated thus, the headman Rāsiya said to the Blessed One: “Venerable sir, I have heard it said: ‘The ascetic Gotama criticizes all asceticism; he categorically condemns and reviles every ascetic who leads a harsh life.’ Venerable sir, those who say this—are they reporting the Blessed One’s own words? Do they not misrepresent the Blessed One with what is untrue? Do they declare what is in accordance with the Dhamma, so that no reasonable consequence of their assertion would provide grounds for criticism?” “Headman, those who say: ‘The ascetic Gotama criticizes all asceticism; he categorically condemns and reviles every ascetic who leads a harsh life’—they are not reporting my own words. They misrepresent me with what is nonexistent, empty, and false.”

‘‘ทฺเวเม, คามณิ, อนฺตา ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา – โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโค หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, โย จายํ อตฺตกิลมถานุโยโค ทุกฺโข อนริโย อนตฺถสํหิโต. เอเต เต, คามณิ, อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา – จกฺขุกรณี ญาณกรณี อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ. กตมา จ สา, คามณิ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา – จกฺขุกรณี ญาณกรณี อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ. อยํ โข สา, คามณิ, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา – จกฺขุกรณี ญาณกรณี อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ.

“Headman, these two extremes should not be cultivated by one who has gone forth. What two? There is the devotion to indulgence in sensual pleasures, which is base, vulgar, worldly, ignoble, and unbeneficial; and there is the devotion to self-mortification, which is painful, ignoble, and unbeneficial. Without approaching either of these two extremes, the Tathāgata has awakened to the middle path, which produces vision, produces knowledge, and leads to peace, to direct knowledge, to enlightenment, to Nibbāna. And what, headman, is that middle path awakened to by the Tathāgata, which produces vision, produces knowledge, and leads to peace, to direct knowledge, to enlightenment, to Nibbāna? It is this very Noble Eightfold Path, that is: right view… right concentration. This, headman, is that middle path awakened to by the Tathāgata, which produces vision, produces knowledge, and leads to peace, to direct knowledge, to enlightenment, to Nibbāna.

‘‘ตโย โข เม, คามณิ, กามโภคิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ, สาหเสน อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ น ปีเณติ น สํวิภชติ น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน. อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ [Pg.514] สาหเสน. อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ.

“Headman, there are these three kinds of enjoyers of sensual pleasures existing in the world. What are the three? Here, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth unrighteously and by force. Having sought wealth unrighteously and by force, he does not make himself happy and pleased, does not share it, and does not perform meritorious deeds. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth unrighteously and by force. Having sought wealth unrighteously and by force, he makes himself happy and pleased, but does not share it and does not perform meritorious deeds. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth unrighteously and by force. Having sought wealth unrighteously and by force, he makes himself happy and pleased, shares it, and performs meritorious deeds.

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ. ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ. ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ, สาหเสนปิ อสาหเสนปิ. ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ.

“Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth both righteously and unrighteously, both with and without force. Having sought wealth in this way, he does not make himself happy and pleased, does not share it, and does not perform meritorious deeds. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth both righteously and unrighteously, both with and without force. Having sought wealth in this way, he makes himself happy and pleased, but does not share it and does not perform meritorious deeds. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth both righteously and unrighteously, both with and without force. Having sought wealth in this way, he makes himself happy and pleased, shares it, and performs meritorious deeds.

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. เต จ โภเค คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน. ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. เต จ โภเค อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ.

“Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth righteously and without force. Having sought wealth righteously and without force, he does not make himself happy and pleased, does not share it, and does not perform meritorious deeds. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth righteously and without force. Having sought wealth righteously and without force, he makes himself happy and pleased, but does not share it and does not perform meritorious deeds. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth righteously and without force. Having sought wealth righteously and without force, he makes himself happy and pleased, shares it, and performs meritorious deeds. And he enjoys that wealth being greedy for it, infatuated with it, and attached to it, not seeing the danger and without the wisdom of escape from it. Again, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth righteously and without force. Having sought wealth righteously and without force, he makes himself happy and pleased, shares it, and performs meritorious deeds. And he enjoys that wealth without being greedy for it, without being infatuated with it, and without being attached to it, seeing the danger and with the wisdom of escape from it.

‘‘ตตฺร[Pg.515], คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น อตฺตานํ สุเขติ น ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

Headman, among them, that enjoyer of sensual pleasures who seeks wealth unrighteously and with violence, and having sought wealth unrighteously and with violence, neither makes himself happy and pleased, nor shares, nor performs meritorious deeds: this enjoyer of sensual pleasures, Headman, is blameworthy on three grounds. On what three grounds is he blameworthy? ‘He seeks wealth unrighteously and with violence’—on this first ground he is blameworthy. ‘He neither makes himself happy nor pleased’—on this second ground he is blameworthy. ‘He neither shares nor performs meritorious deeds’—on this third ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, Headman, is blameworthy on these three grounds.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส.

Headman, among them, that enjoyer of sensual pleasures who seeks wealth unrighteously and with violence, and having sought wealth unrighteously and with violence, makes himself happy and pleased, but neither shares nor performs meritorious deeds: this enjoyer of sensual pleasures, Headman, is blameworthy on two grounds and praiseworthy on one ground. On what two grounds is he blameworthy? ‘He seeks wealth unrighteously and with violence’—on this first ground he is blameworthy. ‘He neither shares nor performs meritorious deeds’—on this second ground he is blameworthy. On what one ground is he praiseworthy? ‘He makes himself happy and pleased’—on this one ground he is praiseworthy. This enjoyer of sensual pleasures, Headman, is blameworthy on these two grounds and praiseworthy on this one ground.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสน, อธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, กามโภคี, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส.

Headman, among them, that enjoyer of sensual pleasures who seeks wealth unrighteously and with violence, and having sought wealth unrighteously and with violence, makes himself happy and pleased, shares, and performs meritorious deeds: this enjoyer of sensual pleasures, Headman, is blameworthy on one ground and praiseworthy on two grounds. On what one ground is he blameworthy? ‘He seeks wealth unrighteously and with violence’—on this one ground he is blameworthy. On what two grounds is he praiseworthy? ‘He makes himself happy and pleased’—on this first ground he is praiseworthy. ‘He shares and performs meritorious deeds’—on this second ground he is praiseworthy. This enjoyer of sensual pleasures, Headman, is blameworthy on this one ground and praiseworthy on these two grounds.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ, ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น [Pg.516] ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

Headman, among them, that enjoyer of sensual pleasures who seeks wealth both righteously and unrighteously, both with violence and without violence, and having sought wealth both righteously and unrighteously, both with violence and without violence, neither makes himself happy and pleased, nor shares, nor performs meritorious deeds: this enjoyer of sensual pleasures, Headman, is praiseworthy on one ground and blameworthy on three grounds. On what one ground is he praiseworthy? ‘He seeks wealth righteously and without violence’—on this one ground he is praiseworthy. On what three grounds is he blameworthy? ‘He seeks wealth unrighteously and with violence’—on this first ground he is blameworthy. ‘He neither makes himself happy nor pleased’—on this second ground he is blameworthy. ‘He neither shares nor performs meritorious deeds’—on this third ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, Headman, is praiseworthy on this one ground and blameworthy on these three grounds.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ, ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

Headman, among them, that enjoyer of sensual pleasures who seeks wealth both righteously and unrighteously, both with violence and without violence, and having sought wealth both righteously and unrighteously, both with violence and without violence, makes himself happy and pleased, but neither shares nor performs meritorious deeds: this enjoyer of sensual pleasures, Headman, is praiseworthy on two grounds and blameworthy on two grounds. On what two grounds is he praiseworthy? ‘He seeks wealth righteously and without violence’—on this first ground he is praiseworthy. ‘He makes himself happy and pleased’—on this second ground he is praiseworthy. On what two grounds is he blameworthy? ‘He seeks wealth unrighteously and with violence’—on this first ground he is blameworthy. ‘He neither shares nor performs meritorious deeds’—on this second ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, Headman, is praiseworthy on these two grounds and blameworthy on these two grounds.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนปิ อสาหเสนปิ, ธมฺมาธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา สาหเสนปิ อสาหเสนปิ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? อธมฺเมน โภเค ปริเยสติ สาหเสนาติ[Pg.517], อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห.

Headman, among them, that enjoyer of sensual pleasures who seeks wealth both righteously and unrighteously, both with violence and without violence, and having sought wealth both righteously and unrighteously, both with violence and without violence, makes himself happy and pleased, shares, and performs meritorious deeds: this enjoyer of sensual pleasures, Headman, is praiseworthy on three grounds and blameworthy on one ground. On what three grounds is he praiseworthy? ‘He seeks wealth righteously and without violence’—on this first ground he is praiseworthy. ‘He makes himself happy and pleased’—on this second ground he is praiseworthy. ‘He shares and performs meritorious deeds’—on this third ground he is praiseworthy. On what one ground is he blameworthy? ‘He seeks wealth unrighteously and with violence’—on this one ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, Headman, is praiseworthy on these three grounds and blameworthy on this one ground.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน, น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? น อตฺตานํ สุเขติ, น ปีเณตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

Among these, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth rightly and non-violently; having sought wealth rightly and non-violently, he does not make himself happy or satisfied, does not share it, and does not perform meritorious deeds. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on one ground and blameworthy on two grounds. On which one ground is he praiseworthy? ‘He seeks wealth rightly and non-violently’; on this one ground he is praiseworthy. On which two grounds is he blameworthy? ‘He does not make himself happy or satisfied’; on this first ground he is blameworthy. ‘He does not share it or perform meritorious deeds’; on this second ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on this one ground and blameworthy on these two grounds.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? น สํวิภชติ, น ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห.

Among these, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth rightly and non-violently; having sought wealth rightly and non-violently, he makes himself happy and satisfied, but does not share it or perform meritorious deeds. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on two grounds and blameworthy on one ground. On which two grounds is he praiseworthy? ‘He seeks wealth rightly and non-violently’; on this first ground he is praiseworthy. ‘He makes himself happy and satisfied’; on this second ground he is praiseworthy. On which one ground is he blameworthy? ‘He does not share it or perform meritorious deeds’; on this one ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on these two grounds and blameworthy on this one ground.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ, เต จ โภเค คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน ปาสํโส[Pg.518]. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? เต จ โภเค คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห.

Among these, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth rightly and non-violently; having sought wealth rightly and non-violently, he makes himself happy and satisfied, shares it, and performs meritorious deeds. And he enjoys that wealth while being greedy, infatuated, and engrossed, not seeing the danger and without the wisdom of escape. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on three grounds and blameworthy on one ground. On which three grounds is he praiseworthy? ‘He seeks wealth rightly and non-violently’; on this first ground he is praiseworthy. ‘He makes himself happy and satisfied’; on this second ground he is praiseworthy. ‘He shares it and performs meritorious deeds’; on this third ground he is praiseworthy. On which one ground is he blameworthy? ‘He enjoys that wealth while being greedy, infatuated, and engrossed, not seeing the danger and without the wisdom of escape’; on this one ground he is blameworthy. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on these three grounds and blameworthy on this one ground.

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ กามโภคี ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสน, ธมฺเมน โภเค ปริเยสิตฺวา อสาหเสน อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรติ. เต จ โภเค อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชติ. อยํ, คามณิ, กามโภคี จตูหิ ฐาเนหิ ปาสํโส. กตเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? ธมฺเมน โภเค ปริเยสติ อสาหเสนาติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อตฺตานํ สุเขติ ปีเณตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส. สํวิภชติ ปุญฺญานิ กโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน ปาสํโส. เต จ โภเค อคธิโต อมุจฺฉิโต อนชฺโฌปนฺโน อาทีนวทสฺสาวี นิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ, อิมินา จตุตฺเถน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, กามโภคี อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปาสํโส.

Among these, headman, a certain enjoyer of sensual pleasures seeks wealth rightly and non-violently; having sought wealth rightly and non-violently, he makes himself happy and satisfied, shares it, and performs meritorious deeds. And he enjoys that wealth without being greedy, infatuated, or engrossed, seeing the danger and with the wisdom of escape. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on four grounds. On which four grounds is he praiseworthy? ‘He seeks wealth rightly and non-violently’; on this first ground he is praiseworthy. ‘He makes himself happy and satisfied’; on this second ground he is praiseworthy. ‘He shares it and performs meritorious deeds’; on this third ground he is praiseworthy. ‘He enjoys that wealth without being greedy, infatuated, or engrossed, seeing the danger and with the wisdom of escape’; on this fourth ground he is praiseworthy. This enjoyer of sensual pleasures, headman, is praiseworthy on these four grounds.

‘‘ตโยเม, คามณิ, ตปสฺสิโน ลูขชีวิโน สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิธ, คามณิ, เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ – ‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’นฺติ. โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ.

“Headman, there are these three ascetics living a rough life who are found in the world. What three? Here, headman, a certain ascetic, living a rough life, has gone forth from the household life into homelessness out of faith, thinking: ‘If only I might attain a wholesome state; if only I might realize a state superior to the human state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones!’ He heats and torments himself, but he does not attain a wholesome state, nor does he realize a state superior to the human state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones.”

‘‘อิธ ปน, คามณิ, เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ – ‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’นฺติ. โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺหิ โข ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ.

“Furthermore, headman, a certain ascetic, living a rough life, has gone forth from the household life into homelessness out of faith, thinking: ‘If only I might attain a wholesome state; if only I might realize a state superior to the human state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones.’ He heats and torments himself, and he does indeed attain a wholesome state, but he does not realize a state superior to the human state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones.”

‘‘อิธ [Pg.519] ปน, คามณิ, เอกจฺโจ ตปสฺสี ลูขชีวี สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ – ‘อปฺเปว นาม กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺยํ, อปฺเปว นาม อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกเรยฺย’นฺติ. โส อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกโรติ.

“Furthermore, headman, a certain ascetic, living a rough life, has gone forth from the household life into homelessness out of faith, thinking: ‘If only I might attain a wholesome state; if only I might realize a state superior to the human state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones.’ He heats and torments himself, and he attains a wholesome state and realizes a state superior to the human state, a distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones.”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ ตปสฺสี ลูขชีวี อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. กุสลญฺจ ธมฺมํ นาธิคจฺฉตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรตีติ, อิมินา ตติเยน ฐาเนน คารยฺโห. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี, อิเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห.

“Therein, headman, as to that ascetic who lives a rough life, who heats and torments himself, but does not attain a wholesome state, and does not realize a state superior to the human, a special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones—this ascetic, headman, who lives a rough life is blameworthy on three grounds. On which three grounds is he blameworthy? That he heats and torments himself—on this first ground he is blameworthy. That he does not attain a wholesome state—on this second ground he is blameworthy. That he does not realize a state superior to the human, a special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones—on this third ground he is blameworthy. This ascetic, headman, who lives a rough life, is blameworthy on these three grounds.”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ ตปสฺสี ลูขชีวี อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺหิ โข ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรติ. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห? อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน คารยฺโห. อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ น สจฺฉิกโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมน เอเกน ฐาเนน ปาสํโส? กุสลญฺหิ โข ธมฺมํ อธิคจฺฉตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ คารยฺโห, อิมินา เอเกน ฐาเนน ปาสํโส.

“Therein, headman, as to that ascetic who lives a rough life, who heats and torments himself, and indeed attains a wholesome state, but does not realize a state superior to the human, a special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones—this ascetic, headman, who lives a rough life is blameworthy on two grounds and praiseworthy on one ground. On which two grounds is he blameworthy? That he heats and torments himself—on this first ground he is blameworthy. That he does not realize a state superior to the human, a special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones—on this second ground he is blameworthy. On which one ground is he praiseworthy? That he indeed attains a wholesome state—on this one ground he is praiseworthy. This ascetic, headman, who lives a rough life, is blameworthy on these two grounds and praiseworthy on this one ground.”

‘‘ตตฺร, คามณิ, ยฺวายํ ตปสฺสี ลูขชีวี อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปติ, กุสลญฺจ ธมฺมํ อธิคจฺฉติ, อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกโรติ. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส. กตเมน เอเกน ฐาเนน คารยฺโห? อตฺตานํ อาตาเปติ ปริตาเปตีติ, อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห. กตเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส? กุสลญฺจ ธมฺมํ อธิคจฺฉตีติ, อิมินา ปฐเมน ฐาเนน ปาสํโส. อุตฺตริ จ มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกโรตีติ, อิมินา ทุติเยน ฐาเนน ปาสํโส[Pg.520]. อยํ, คามณิ, ตปสฺสี ลูขชีวี อิมินา เอเกน ฐาเนน คารยฺโห, อิเมหิ ทฺวีหิ ฐาเนหิ ปาสํโส.

“Therein, headman, as to that ascetic who lives a rough life, who heats and torments himself, yet attains a wholesome state and realizes a state superior to the human, a special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones—this ascetic, headman, who lives a rough life is blameworthy on one ground and praiseworthy on two grounds. On which one ground is he blameworthy? That he heats and torments himself—on this one ground he is blameworthy. On which two grounds is he praiseworthy? That he attains a wholesome state—on this first ground he is praiseworthy. That he realizes a state superior to the human, a special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones—on this second ground he is praiseworthy. This ascetic, headman, who lives a rough life, is blameworthy on this one ground and praiseworthy on these two grounds.”

‘‘ติสฺโส อิมา, คามณิ, สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. กตมา ติสฺโส? ยํ รตฺโต ราคาธิกรณํ อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. ราเค ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ. สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. ยํ ทุฏฺโฐ โทสาธิกรณํ อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. โทเส ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ. สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. ยํ มูฬฺโห โมหาธิกรณํ อตฺตพฺยาพาธายปิ เจเตติ, ปรพฺยาพาธายปิ เจเตติ, อุภยพฺยาพาธายปิ เจเตติ. โมเห ปหีเน เนวตฺตพฺยาพาธาย เจเตติ, น ปรพฺยาพาธาย เจเตติ, น อุภยพฺยาพาธาย เจเตติ. สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหิ. อิมา โข, คามณิ, ติสฺโส สนฺทิฏฺฐิกา นิชฺชรา อกาลิกา เอหิปสฺสิกา โอปเนยฺยิกา ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพา วิญฺญูหี’’ติ.

“Headman, there are these three purgations that are visible here and now, without fever, immediate, inviting inspection, leading onward, to be experienced personally by the wise. What three? When one is lustful, based on lust, one intends for one's own affliction, for others' affliction, and for the affliction of both. When lust is abandoned, one does not intend for one's own affliction, for others' affliction, or for the affliction of both. This is a purgation that is visible here and now, without fever, immediate, inviting inspection, leading onward, to be experienced personally by the wise. When one is hateful, based on hate, one intends for one's own affliction, for others' affliction, and for the affliction of both. When hate is abandoned, one does not intend for one's own affliction, for others' affliction, or for the affliction of both. This is a purgation that is visible here and now, without fever, immediate, inviting inspection, leading onward, to be experienced personally by the wise. When one is deluded, based on delusion, one intends for one's own affliction, for others' affliction, and for the affliction of both. When delusion is abandoned, one does not intend for one's own affliction, for others' affliction, or for the affliction of both. This is a purgation that is visible here and now, without fever, immediate, inviting inspection, leading onward, to be experienced personally by the wise. These, headman, are the three purgations that are visible here and now, without fever, immediate, inviting inspection, leading onward, to be experienced personally by the wise.”

เอวํ วุตฺเต, ราสิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ทฺวาทสมํ.

When this was said, Rāsiya the headman said to the Blessed One: “Excellent, venerable sir! … From this day forward, may the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge for life.” Twelfth.

๑๓. ปาฏลิยสุตฺตํ

13. The Discourse with Pāṭaliya

๓๖๕. เอกํ สมยํ ภควา โกลิเยสุ วิหรติ อุตฺตรํ นาม โกลิยานํ นิคโม. อถ โข ปาฏลิโย คามณิ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ปาฏลิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, ภนฺเต – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตี’ติ. เย เต, ภนฺเต, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตี’ติ, กจฺจิ เต, ภนฺเต, ภควโต [Pg.521] วุตฺตวาทิโน, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ? อนพฺภาจิกฺขิตุกามา หิ มยํ, ภนฺเต, ภควนฺต’’นฺติ. ‘‘เย เต, คามณิ, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตี’ติ, วุตฺตวาทิโน เจว เม, เต น จ มํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉตีติ, สจฺจํเยว กิร, โภ, มยํ เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ น สทฺทหาม – ‘สมโณ โคตโม มายํ ชานาตีติ, สมโณ ขลุ โภ โคตโม มายาวี’ติ. โย นุ โข, คามณิ, เอวํ วเทติ – ‘อหํ มายํ ชานามี’ติ, โส เอวํ วเทติ – ‘อหํ มายาวี’ติ. ตเถว ตํ ภควา โหติ, ตเถว ตํ สุคต โหตี’’ติ. เตน หิ, คามณิ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ; ยถา เต ขเมยฺย, ตถา ตํ พฺยากเรยฺยาสิ –

365. On one occasion the Blessed One was dwelling among the Koliyans, in a Koliyan town named Uttara. Then Pāṭaliya the headman approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Sitting to one side, Pāṭaliya the headman said to the Blessed One: 'Venerable sir, I have heard this: “The ascetic Gotama knows deceit.” Those, venerable sir, who say thus: “The ascetic Gotama knows deceit,” are they speakers of what has been said by the Blessed One? Do they not misrepresent the Blessed One with what is untrue? Do they explain in accordance with the Dhamma, so that no reasonable consequence of their assertion gives ground for criticism? For we do not wish, venerable sir, to misrepresent the Blessed One.' 'Headman, those who say thus: “The ascetic Gotama knows deceit,” are speakers of what has been said by me. They do not misrepresent me with what is untrue. They explain in accordance with the Dhamma, and no reasonable consequence of their assertion gives ground for criticism.' 'So it is true then! We did not believe those ascetics and brahmins who said, “The ascetic Gotama knows deceit.” So then, the ascetic Gotama is indeed deceitful!' 'Headman, does one who says, “I know deceit,” thereby say, “I am deceitful”?' 'It is just so, Blessed One! It is just so, Sugata!' 'Well then, headman, I will question you in return on this very point. Answer as you see fit.'

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, ชานาสิ ตฺวํ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ’’ติ? ‘‘ชานามหํ, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, กิมตฺถิยา โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา’’ติ? ‘‘เย จ, ภนฺเต, โกลิยานํ โจรา เต จ ปฏิเสเธตุํ, ยานิ จ โกลิยานํ ทูเตยฺยานิ ตานิ จ วหาตุํ, เอตทตฺถิยา, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, ชานาสิ ตฺวํ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ สีลวนฺเต วา เต ทุสฺสีเล วา’’ติ? ‘‘ชานามหํ, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ ทุสฺสีเล ปาปธมฺเม; เย จ โลเก ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา เตสํ อญฺญตรา’’ติ. ‘‘โย นุ โข, คามณิ, เอวํ วเทยฺย – ‘ปาฏลิโย คามณิ ชานาติ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ ทุสฺสีเล ปาปธมฺเม, ปาฏลิโยปิ คามณิ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม’ติ, สมฺมา นุ โข โส วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต! อญฺเญ, ภนฺเต, โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา, อญฺโญหมสฺมิ. อญฺญถาธมฺมา โกลิยานํ ลมฺพจูฬกา ภฏา, อญฺญถาธมฺโมหมสฺมี’’ติ. ‘‘ตฺวญฺหิ นาม, คามณิ, ลจฺฉสิ – ‘ปาฏลิโย คามณิ ชานาติ โกลิยานํ ลมฺพจูฬเก ภเฏ ทุสฺสีเล ปาปธมฺเม, น จ ปาฏลิโย คามณิ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม’ติ, กสฺมา ตถาคโต น ลจฺฉติ – ‘ตถาคโต มายํ ชานาติ, น จ ตถาคโต มายาวี’ติ? มายํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, มายาย [Pg.522] จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ มายาวี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ’’.

What do you think, headman? Do you know the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans?' 'I know them, venerable sir, the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans.' 'What do you think, headman? For what purpose do the Koliyans have the Lambacūḷaka retainers?' 'To repel the thieves of the Koliyans, venerable sir, and to carry their messages—for this purpose, venerable sir, the Koliyans have the Lambacūḷaka retainers.' 'What do you think, headman? Do you know whether those Lambacūḷaka retainers of the Koliyans are virtuous or immoral?' 'I know, venerable sir, that the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans are immoral, of evil character. Among those in the world who are immoral and of evil character, the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans are some of them.' 'If someone were to say, ‘Pāṭaliya the headman knows the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans as immoral and of evil character, therefore Pāṭaliya the headman is also immoral and of evil character,’ would they be speaking rightly?' 'Certainly not, venerable sir! The Lambacūḷaka retainers of the Koliyans are one thing, and I am another. The nature of the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans is one thing, and my nature is another.' 'You, headman, are allowed this argument: ‘Pāṭaliya the headman knows the Lambacūḷaka retainers of the Koliyans as immoral and of evil character, but Pāṭaliya the headman is not immoral or of evil character.’ Why then should the Tathāgata not be allowed this: ‘The Tathāgata knows deceit, but the Tathāgata is not deceitful’? I fully understand deceit, headman, and the result of deceit. And I fully understand how one who practices deceit, on the breakup of the body, after death, is reborn in a state of misery, a bad destination, a realm of ruin, in hell.'

‘‘ปาณาติปาตํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, ปาณาติปาตสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ ปาณาติปาตี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. อทินฺนาทานํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, อทินฺนาทานสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ อทินฺนาทายี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. กาเมสุมิจฺฉาจารํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, กาเมสุมิจฺฉาจารสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ กาเมสุมิจฺฉาจารี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. มุสาวาทํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, มุสาวาทสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ มุสาวาที กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. ปิสุณวาจํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, ปิสุณวาจาย จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ ปิสุณวาโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. ผรุสวาจํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, ผรุสวาจาย จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ ผรุสวาโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. สมฺผปฺปลาปํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, สมฺผปฺปลาปสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ สมฺผปฺปลาปี กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. อภิชฺฌํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, อภิชฺฌาย จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ อภิชฺฌาลุ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. พฺยาปาทปโทสํ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, พฺยาปาทปโทสสฺส จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ พฺยาปนฺนจิตฺโต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ. มิจฺฉาทิฏฺฐึ จาหํ, คามณิ, ปชานามิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา จ วิปากํ, ยถาปฏิปนฺโน จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ ตญฺจ ปชานามิ.

Gāmaṇi, I understand the destruction of life, and I understand the result of the destruction of life. And I understand how one who destroys life, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand taking what is not given, and I understand the result of taking what is not given. And I understand how one who takes what is not given, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand sexual misconduct, and I understand the result of sexual misconduct. And I understand how one who engages in sexual misconduct, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand false speech, and I understand the result of false speech. And I understand how one who speaks falsely, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand slanderous speech, and I understand the result of slanderous speech. And I understand how one who speaks slanderously, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand harsh speech, and I understand the result of harsh speech. And I understand how one who speaks harshly, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand frivolous speech, and I understand the result of frivolous speech. And I understand how one who speaks frivolously, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand covetousness, and I understand the result of covetousness. And I understand how one who is covetous, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand ill will and malevolence, and I understand the result of ill will and malevolence. And I understand how one with a mind of ill will, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand. Gāmaṇi, I understand wrong view, and I understand the result of wrong view. And I understand how one who holds wrong view, with the breakup of the body, after death, is reborn in a state of deprivation, a bad destination, a state of ruin, in hell; that too I understand.

‘‘สนฺติ หิ, คามณิ, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม [Pg.523] ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยติ. โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’’’ติ.

Indeed, Gāmaṇi, there are some ascetics and brahmins who speak thus and hold this view: ‘Whoever destroys a living being, all of them experience pain and sorrow in this very life. Whoever takes what is not given, all of them experience pain and sorrow in this very life. Whoever engages in sexual misconduct, all of them experience pain and sorrow in this very life. Whoever speaks falsely, all of them experience pain and sorrow in this very life.’

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส รญฺโญ ปจฺจตฺถิกํ ปสยฺห ชีวิตา โวโรเปสิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ, อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

But it is seen here, Gāmaṇi, that a certain person—wearing a garland and earrings, well-bathed and well-anointed, with hair and beard trimmed—enjoys sensual pleasures with women as if he were a king. People say of him: ‘Sirs, what has this man done that he wears a garland and earrings, is well-bathed and well-anointed, with hair and beard trimmed, and enjoys sensual pleasures with women as if he were a king?’ And they are told in reply: ‘Sirs, this man forcibly deprived the king’s enemy of life. The king, being pleased, gave him a reward. That is why this man wears a garland and earrings, is well-bathed and well-anointed, with hair and beard trimmed, and enjoys sensual pleasures with women as if he were a king.’

‘‘ทิสฺสติ โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา, ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา, ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ, ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส ราชเวรี อิตฺถึ วา ปุริสํ วา ชีวิตา โวโรเปสิ, เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’’’ติ.

It is seen here, Gāmaṇi, that a certain person—having been bound with his arms tightly behind his back with a strong rope, his head shaved with a razor, paraded from street to street and from crossroads to crossroads to the sound of a harsh drum, and led out through the southern gate—is being beheaded south of the city. People say of him: ‘Sirs, what has this man done that they bind his arms tightly behind his back with a strong rope, shave his head with a razor, parade him from street to street and from crossroads to crossroads to the sound of a harsh drum, lead him out through the southern gate, and cut off his head south of the city?’ And they are told in reply: ‘Sirs, this man was an enemy of the king; he deprived a woman or a man of life. Therefore, the kings, having seized him, inflict this kind of punishment.’

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน, ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ ปาณมติปาเตติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วา’’ติ? ‘‘มุสา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ตุจฺฉํ มุสา วิลปนฺติ, สีลวนฺโต วา เต ทุสฺสีลา วา’’ติ? ‘‘ทุสฺสีลา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ทุสฺสีลา [Pg.524] ปาปธมฺมา มิจฺฉาปฏิปนฺนา วา เต สมฺมาปฏิปนฺนา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาปฏิปนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วา เต สมฺมาทิฏฺฐิกา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“What do you think, village headman? Have you seen or heard of such a thing?” “We have seen it, venerable sir, and heard it, and we will hear of it.” “In that case, village headman, those ascetics and brahmins who speak thus and hold such a view: ‘Whoever destroys life, all of them experience suffering and displeasure in this very life’—do they speak truth or falsehood?” “Falsehood, venerable sir.” “But those who utter empty falsehoods—are they virtuous or unvirtuous?” “Unvirtuous, venerable sir.” “And those who are unvirtuous, of evil nature—are they practicing rightly or practicing wrongly?” “Practicing wrongly, venerable sir.” “And those who are practicing wrongly—are they of right view or wrong view?” “Of wrong view, venerable sir.” “And those who are of wrong view—is it proper to have confidence in them?” “It is not, venerable sir.”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส รญฺโญ ปจฺจตฺถิกสฺส ปสยฺห รตนํ อหาสิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“But here, village headman, a certain person is seen adorned with garlands and earrings… being served with sensual pleasures related to women, as if he were a king. They say of him: ‘Sirs, what has this man done that he is adorned with garlands and earrings… and is served with sensual pleasures related to women, as if he were a king?’ And they say of him: ‘Sirs, this man forcibly took a treasure from the king's enemy. Pleased with that, the king gave him a reward. That is why this man is adorned with garlands and earrings… and is served with sensual pleasures related to women, as if he were a king.’”

‘‘ทิสฺสติ โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส คามา วา อรญฺญา วา อทินฺนํ เถยฺยสงฺขาตํ อาทิยิ. เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน, ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ อทินฺนํ อาทิยติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วาติ…เป… กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Here, village headman, a certain person is seen with a strong rope… having his head cut off south of the city. They say of him: ‘Sirs, what has this man done that with a strong rope… they cut off his head south of the city?’ And they say of him: ‘Sirs, this man took what was not given, amounting to theft, from a village or a forest. Therefore, the kings have seized him and are inflicting such punishment.’ What do you think, village headman? Have you seen or heard of such a thing?” “We have seen it, venerable sir, and heard it, and we will hear of it.” “In that case, village headman, those ascetics and brahmins who speak thus and hold such a view: ‘Whoever takes what is not given, all of them experience suffering and displeasure in this very life’—do they speak truth or falsehood?... Is it proper to have confidence in them?” “It is not, venerable sir.”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส รญฺโญ ปจฺจตฺถิกสฺส ทาเรสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี…เป… อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“But here, village headman, a certain person is seen adorned with garlands and earrings… being served with sensual pleasures related to women, as if he were a king. They say of him: ‘Sirs, what has this man done that he is adorned with garlands and earrings… and is served with sensual pleasures related to women, as if he were a king?’ And they say of him: ‘Sirs, this man engaged in misconduct with the wives of the king’s adversary. Pleased with that, the king gave him a reward. That is why this man is adorned with garlands and earrings… and is served with sensual pleasures related to women, as if he were a king.’”

‘‘ทิสฺสติ [Pg.525] โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ ทฬฺหาย รชฺชุยา…เป… ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กุลิตฺถีสุ กุลกุมารีสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิ, เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน, ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วาติ…เป… กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Here, village headman, a certain person is seen with a strong rope… having his head cut off south of the city. They say of him: ‘Sirs, what has this man done that with a strong rope… they cut off his head south of the city?’ And they say of him: ‘Sirs, this man engaged in misconduct with women of good family and maidens of good family. Therefore, the kings have seized him and are inflicting such punishment.’ What do you think, village headman? Have you seen or heard of such a thing?” “We have seen it, venerable sir, and heard it, and we will hear of it.” “In that case, village headman, those ascetics and brahmins who speak thus and hold such a view: ‘Whoever engages in sexual misconduct, all of them experience suffering and displeasure in this very life’—do they speak truth or falsehood?... Is it proper to have confidence in them?” “It is not, venerable sir.”

‘‘ทิสฺสติ โข ปน, คามณิ, อิเธกจฺโจ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรนฺโต. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส ราชานํ มุสาวาเทน หาเสสิ. ตสฺส ราชา อตฺตมโน อภิหารมทาสิ. เตนายํ ปุริโส มาลี กุณฺฑลี สุนฺหาโต สุวิลิตฺโต กปฺปิตเกสมสฺสุ อิตฺถิกาเมหิ ราชา มญฺเญ ปริจาเรตี’’’ติ.

“But here, village headman, a certain person is seen adorned with garlands and earrings, well-bathed, well-anointed, with hair and beard trimmed, being served with sensual pleasures related to women, as if he were a king. They say of him: ‘Sirs, what has this man done that he is adorned with garlands and earrings, well-bathed, well-anointed, with hair and beard trimmed, and is served with sensual pleasures related to women, as if he were a king?’ And they say of him: ‘Sirs, this man amused the king with false speech. Pleased with that, the king gave him a reward. That is why this man is adorned with garlands and earrings, well-bathed, well-anointed, with hair and beard trimmed, and is served with sensual pleasures related to women, as if he were a king.’”

‘‘ทิสฺสติ โข, คามณิ, อิเธกจฺโจ ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉิชฺชมาโน. ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส กึ อกาสิ ทฬฺหาย รชฺชุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ขรสฺสเรน ปณเวน รถิยาย รถิยํ สิงฺฆาฏเกน สิงฺฆาฏกํ ปริเนตฺวา, ทกฺขิเณน ทฺวาเรน นิกฺขาเมตฺวา, ทกฺขิณโต นครสฺส สีสํ ฉินฺทตี’ติ? ตเมนํ เอวมาหํสุ – ‘อมฺโภ! อยํ ปุริโส คหปติสฺส วา คหปติปุตฺตสฺส วา มุสาวาเทน อตฺถํ ภญฺชิ, เตน นํ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปํ กมฺมการณํ กาเรนฺตี’ติ. ตํ กึ มญฺญสิ, คามณิ, อปิ นุ เต เอวรูปํ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐญฺจ โน[Pg.526], ภนฺเต, สุตญฺจ สุยฺยิสฺสติ จา’’ติ. ‘‘ตตฺร, คามณิ, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘โย โกจิ มุสา ภณติ, สพฺโพ โส ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’ติ, สจฺจํ วา เต อาหํสุ มุสา วา’’ติ? ‘‘มุสา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ตุจฺฉํ มุสา วิลปนฺติ สีลวนฺโต วา เต ทุสฺสีลา วา’’ติ? ‘‘ทุสฺสีลา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา มิจฺฉาปฏิปนฺนา วา เต สมฺมาปฏิปนฺนา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาปฏิปนฺนา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วา เต สมฺมาทิฏฺฐิกา วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, ภนฺเต’’. ‘‘เย ปน เต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา กลฺลํ นุ เตสุ ปสีทิตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Here, village headman, a certain person is seen with his arms tightly bound behind his back with a strong rope, his head shaven with a razor, being paraded from street to street and from crossroads to crossroads to the sound of a harsh drum; having been led out through the southern gate, his head is being cut off south of the city. Regarding him, people would say: ‘Sirs! What has this man done that they bind his arms tightly behind his back with a strong rope, shave his head with a razor, parade him from street to street and from crossroads to crossroads to the sound of a harsh drum, lead him out through the southern gate, and cut off his head south of the city?’ In reply, they would say: ‘Sirs! This man ruined the welfare of a householder or a householder’s son by lying. Therefore, the kings have seized him and are inflicting such punishment.’ What do you think, village headman? Have you seen or heard of such a thing?” “We have seen it, venerable sir, and heard of it, and will hear of it.” “In that case, village headman, those ascetics and brahmins who speak thus and hold such a view: ‘Whoever speaks falsely, all of them experience suffering and displeasure in this very life’—do they speak truth or falsehood?” “Falsehood, venerable sir.” “But those who utter empty falsehoods—are they virtuous or unvirtuous?” “Unvirtuous, venerable sir.” “And those who are unvirtuous and of evil qualities—are they practicing rightly or practicing wrongly?” “Practicing wrongly, venerable sir.” “And those who are practicing wrongly—are they of right view or of wrong view?” “Of wrong view, venerable sir.” “And for those who are of wrong view—is it proper to place confidence in them?” “Certainly not, venerable sir.”

‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! อตฺถิ เม, ภนฺเต, อาวสถาคารํ. ตตฺถ อตฺถิ มญฺจกานิ, อตฺถิ อาสนานิ, อตฺถิ อุทกมณิโก, อตฺถิ เตลปฺปทีโป. ตตฺถ โย สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา วาสํ อุเปติ, เตนาหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชามิ. ภูตปุพฺพํ, ภนฺเต, จตฺตาโร สตฺถาโร นานาทิฏฺฐิกา นานาขนฺติกา นานารุจิกา, ตสฺมึ อาวสถาคาเร วาสํ อุปคจฺฉุํ’’.

“It is wonderful, venerable sir, it is amazing, venerable sir! I have, venerable sir, a guest house. There are couches there, seats, a water pot, and an oil lamp. Whatever ascetic or brahmin comes to stay there, I share with them according to my ability and strength. Formerly, venerable sir, four teachers with differing views, differing inclinations, and differing preferences came to stay in that guest house.”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก. นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’’ติ.

“One teacher was of such a doctrine, of such a view: ‘There is no fruit in what is given, no fruit in what is sacrificed, no fruit in what is offered. There is no fruit or result of good and bad actions. There is no this world, no other world. There is no mother, no father. There are no spontaneously arisen beings. There are in the world no ascetics or brahmins who are well-gone and well-practiced, who proclaim this world and the other world after having realized them for themselves by direct knowledge.’”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา, เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’’ติ.

“One teacher was of such a doctrine, of such a view: ‘There is fruit in what is given, there is fruit in what is sacrificed, there is fruit in what is offered. There is fruit and result of good and bad actions. There is this world, there is the other world. There is mother, there is father. There are spontaneously arisen beings. There are in the world ascetics and brahmins who are well-gone and well-practiced, who proclaim this world and the other world after having realized them for themselves by direct knowledge.’”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ [Pg.527] กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’’ติ.

“One teacher was of such a doctrine, of such a view: ‘For one who acts or causes another to act, for one who cuts or causes another to cut, for one who torments or causes another to torment, for one who grieves or causes another to grieve, for one who is weary or causes another to be weary, for one who trembles or causes another to tremble, for one who destroys life, for one who takes what is not given, for one who breaks into a house, for one who plunders, for one who commits dacoity, for one who ambushes on the highway, for one who goes to another’s wife, for one who speaks falsehood—for one who so acts, no evil is done. Even if with a razor-edged wheel one were to make all the living beings on this earth into a single heap of flesh, a single pile of flesh, there would be no evil from that cause, no coming of evil. Even if one were to go along the southern bank of the Ganges killing and causing to kill, cutting and causing to cut, tormenting and causing to torment, there would be no evil from that cause, no coming of evil. Even if one were to go along the northern bank of the Ganges giving and causing to give, sacrificing and causing to sacrifice, there would be no merit from that cause, no coming of merit. Through generosity, self-control, restraint, and truthful speech, there is no merit, no coming of merit.’”

‘‘เอโก สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’’’ติ.

There is one teacher who holds such a view and speaks thus: ‘For one who acts, or causes another to act; for one who cuts, or causes another to cut; for one who torments, or causes another to torment; for one who grieves, or causes another to grieve; for one who wearies, or causes another to weary; for one who trembles, or causes another to tremble; for one who destroys life, takes what is not given, breaks into a house, plunders, commits a robbery in one house, lies in ambush, goes to another’s wife, or speaks falsehood—for one who acts thus, evil is done. Even if with a razor-edged wheel one were to make the living beings on this earth into a single mass of flesh, a single heap of flesh, there is evil from that cause, there is an arising of evil. Even if one were to go to the southern bank of the Ganges killing, causing to kill, cutting, causing to cut, tormenting, causing to torment, there is evil from that cause, there is an arising of evil. Even if one were to go to the northern bank of the Ganges giving, causing to give, sacrificing, causing to sacrifice, there is merit from that cause, there is an arising of merit. Through giving, through discipline, through restraint, and through truthful speech, there is merit, there is an arising of merit.’

‘‘ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, อหุเทว กงฺขา, อหุ วิจิกิจฺฉา – ‘โกสุ นาม อิเมสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ สจฺจํ อาห, โก มุสา’’’ติ?

Then, venerable sir, doubt arose in me, uncertainty arose: ‘Which of these venerable ascetics and brahmins speaks the truth, and which speaks falsely?’

‘‘อลญฺหิ เต, คามณิ, กงฺขิตุํ, อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ. กงฺขนีเย จ ปน เต ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา’’ติ. ‘‘เอวํ ปสนฺโนหํ, ภนฺเต, ภควติ. ปโหติ เม ภควา ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ ยถาหํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺย’’นฺติ.

“It is indeed fitting for you to doubt, headman, fitting for you to be uncertain. For uncertainty has arisen in you about a matter that is doubtful.” “I am thus confident, venerable sir, in the Blessed One. The Blessed One is capable of teaching me the Dhamma in such a way that I might abandon this state of doubt.”

‘‘อตฺถิ, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ. เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ. กตโม จ, คามณิ, ธมฺมสมาธิ? อิธ, คามณิ, อริยสาวโก ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต [Pg.528] โหติ, อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ, อภิชฺฌํ ปหาย อนภิชฺฌาลุ โหติ, พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ.

“Headman, there is a concentration established in the Dhamma. If you were to attain concentration of mind therein, you could thus abandon this state of doubt. And what, headman, is the concentration established in the Dhamma? Here, headman, a noble disciple, having abandoned the destruction of life, abstains from the destruction of life; having abandoned taking what is not given, he abstains from taking what is not given; having abandoned sexual misconduct, he abstains from sexual misconduct; having abandoned false speech, he abstains from false speech; having abandoned divisive speech, he abstains from divisive speech; having abandoned harsh speech, he abstains from harsh speech; having abandoned idle chatter, he abstains from idle chatter; having abandoned covetousness, he is uncovetous; having abandoned the corruption of ill will, he is of a mind without ill will; having abandoned wrong view, he is of right view.

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา, สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“Then, headman, that noble disciple—thus free from covetousness, free from ill will, undeluded, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness; likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. So above, below, across, and everywhere, and to all as to himself, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by loving-kindness—vast, exalted, immeasurable, without enmity, and without affliction. He reflects thus: ‘Regarding that teacher who holds such a view and speaks thus: “There is no giving, no offering, no sacrifice; there is no fruit or result of good and bad actions; there is no this world, no other world; there is no mother, no father; there are no spontaneously arisen beings; there are in the world no ascetics or brahmins who are well-gone and well-practiced, who proclaim this world and the other world after realizing them for themselves by direct knowledge”—if that venerable teacher’s word is true, this practice of mine is faultless, in that I harm no being, whether trembling or firm. This is a winning hand in both respects: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I will be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. When he is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body experiences happiness. The mind of one who is happy becomes concentrated. This, headman, is the concentration established in the Dhamma. If you were to attain concentration of mind therein, you could thus abandon this state of doubt.”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา [Pg.529] จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา, สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

Then, Gāmaṇi, that noble disciple—thus devoid of covetousness, devoid of ill will, unbewildered, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind imbued with loving-kindness, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, identifying with all, he dwells pervading the entire world of beings with a mind imbued with loving-kindness—vast, exalted, measureless, without enmity, and without affliction. He reflects thus: ‘As to that teacher who holds such a doctrine and such a view that: “There is what is given, there is what is offered, there is what is sacrificed; there is the fruit and result of good and bad actions; there is this world and the next world; there is mother and father; there are spontaneously arisen beings; there are in the world ascetics and brahmins who are well-gone, well-practicing, who, having realized this world and the next for themselves by direct knowledge, make it known”—if the words of that venerable teacher are true, then for me, who harms no being, whether trembling or steadfast, this is an unfailing position. In both respects, this is a victorious grasp: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I shall be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body experiences happiness. The mind of one who is happy becomes concentrated. This, Gāmaṇi, is concentration in the Dhamma. If, in this, you were to attain concentration of mind, you could thus abandon this state of doubt.

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ [Pg.530] ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

Then, Gāmaṇi, that noble disciple—thus devoid of covetousness, devoid of ill will, unbewildered, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind imbued with loving-kindness, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, identifying with all, he dwells pervading the entire world of beings with a mind imbued with loving-kindness—vast, exalted, measureless, without enmity, and without affliction. He reflects thus: ‘As to that teacher who holds such a doctrine and such a view that: “For one who acts or causes another to act, who cuts or causes another to cut, who torments or causes another to torment, who grieves or causes another to grieve, who is weary or causes another to be weary, who trembles or causes another to tremble, who takes life, who takes what is not given, who breaks into a house, who plunders, who commits burglary, who lies in ambush, who commits adultery, who speaks falsehood—for one who does these things, no evil is done. Even if one were to make the living beings on this earth into a single mass of flesh, a single heap of flesh, with a razor-edged wheel, there is no evil from that cause, no arising of evil. If one were to go along the southern bank of the Ganges killing and causing to kill, cutting and causing to cut, tormenting and causing to torment, there is no evil from that cause, no arising of evil. If one were to go along the northern bank of the Ganges giving and causing to give, sacrificing and causing to sacrifice, there is no merit from that cause, no arising of merit. Through giving, taming, restraint, and truthful speech, there is no merit, no arising of merit”—if the words of that venerable teacher are true, then for me, who harms no being, whether trembling or steadfast, this is an unfailing position. In both respects, this is a victorious grasp: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I shall be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body experiences happiness. The mind of one who is happy becomes concentrated. This, Gāmaṇi, is concentration in the Dhamma. If, in this, you were to attain concentration of mind, you could thus abandon this state of doubt.

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต เมตฺตาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ [Pg.531] ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโมติ. สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

Then, Gāmaṇi, that noble disciple—thus devoid of covetousness, devoid of ill will, unbewildered, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, treating all beings as oneself, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by loving-kindness—vast, exalted, measureless, without hostility, and without ill will. He reflects thus: ‘That teacher who has such a doctrine and such a view—that for one who acts or causes another to act, for one who cuts or causes another to cut, for one who torments or causes another to torment, for one who grieves or causes another to grieve, for one who becomes weary or causes another to become weary, for one who trembles or causes another to tremble, for one who takes life, for one who takes what is not given, for one who breaks into a house, for one who plunders, for one who commits burglary, for one who lies in ambush, for one who goes to another’s wife, for one who speaks falsehood—for one who does these things, evil is done. If one were to make the living beings on this earth into a single mass of flesh, a single heap of flesh, with a razor-edged discus, there is evil from that cause, there is an arising of evil. And if one were to go along the southern bank of the Ganges, killing and causing to kill, cutting and causing to cut, tormenting and causing to torment, there is evil from that cause, there is an arising of evil. And if one were to go along the northern bank of the Ganges, giving and causing to give, sacrificing and causing to sacrifice, there is merit from that cause, there is an arising of merit. Through giving, self-control, restraint, and truthful speech, there is merit, there is an arising of merit.’ If the words of that venerable teacher are true, it is an unerring practice for me, as I do not harm any being, whether trembling or stable. In both ways, victory is grasped by me: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I shall be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body experiences happiness. The mind of one who is happy becomes concentrated. This, Gāmaṇi, is concentration in the Dhamma. If you were to attain concentration of mind therein, you would thus abandon this state of doubt.

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต กรุณาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ…เป….

Then, Gāmaṇi, that noble disciple, being thus devoid of covetousness, devoid of ill will, unbewildered, clearly comprehending, and mindful, dwells pervading one direction with a mind accompanied by compassion... and so on... with a mind accompanied by altruistic joy, he dwells pervading one direction... and so on...

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตา นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ [Pg.532] โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

Then, Gāmaṇi, that noble disciple—thus devoid of covetousness, devoid of ill will, unbewildered, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by equanimity, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere, treating all beings as oneself, he dwells pervading the entire world with a mind accompanied by equanimity—vast, exalted, measureless, without hostility, and without ill will. He reflects thus: ‘That teacher who has such a doctrine and such a view—that there is no result from what is given, no result from what is offered, no result from what is sacrificed; there is no fruit or result of good and bad actions; there is no this world, no other world; there is no mother, no father; there are no spontaneously arisen beings; there are in the world no ascetics and brahmins who are well-gone, well-practiced, and who, having realized this world and the other world for themselves through direct knowledge, make it known.’ If the words of that venerable teacher are true, it is an unerring practice for me, as I do not harm any being, whether trembling or stable. In both ways, victory is grasped by me: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I shall be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body experiences happiness. The mind of one who is happy becomes concentrated. This, Gāmaṇi, is concentration in the Dhamma. If you were to attain concentration of mind therein, you would thus abandon this state of doubt.

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา อตฺถิ ปิตา อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ. สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“Then, village headman, that noble disciple—free from covetousness, free from ill will, undeluded, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by equanimity, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, in all places, identifying with all, he dwells pervading the entire world of beings with a mind accompanied by equanimity—vast, exalted, immeasurable, without enmity, and without affliction. He reflects thus: ‘That teacher holds such a view and such a doctrine: “There is a result to what is given, sacrificed, and offered; there is fruit and result of good and bad deeds; there is this world and the other world; there are mother and father; there are spontaneously arisen beings; there are in the world ascetics and brahmins who have gone the right way and are practicing rightly, who, having realized for themselves through direct knowledge, declare this world and the other world.” If that venerable teacher’s word is true, then for me this is an unfailing position, since I harm no being, whether trembling or steadfast. In this, a sure bet is won on two counts: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I will be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One whose body is tranquil feels happiness. For one who is happy, the mind becomes concentrated. This, village headman, is the concentration of the Dhamma. If you were to attain this concentration of mind, you would abandon this state of doubt.”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, เฉทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ [Pg.533] กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสิ.

“Then, village headman, that noble disciple—free from covetousness, free from ill will, undeluded, clearly comprehending, and mindful—dwells pervading one direction with a mind accompanied by equanimity, likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, in all places, identifying with all, he dwells pervading the entire world of beings with a mind accompanied by equanimity—vast, exalted, immeasurable, without enmity, and without affliction. He reflects thus: ‘That teacher holds such a view and such a doctrine: “For one who acts or causes another to act, who cuts or causes another to cut, who strikes or causes another to strike, who grieves or causes another to grieve, who becomes weary or causes another to become weary, who trembles or causes another to tremble; for one who destroys life, takes what is not given, breaks into a house, plunders, robs a single house, stands as a waylayer, commits adultery, or speaks falsely—for one who does these things, no evil is done. Even if one were to make the living beings on this earth into a single mass of flesh, a single pile of flesh, with a razor-edged wheel, there is no evil from that source, no arising of evil. If one were to go along the southern bank of the Ganges killing and causing to kill, cutting and causing to cut, striking and causing to strike, there is no evil from that source, no arising of evil. If one were to go along the northern bank of the Ganges giving and causing to give, sacrificing and causing to sacrifice, there is no merit from that source, no arising of merit. Through giving, restraint, self-control, and truthful speech, there is no merit, no arising of merit.” If that venerable teacher’s word is true, then for me this is an unfailing position, since I harm no being, whether trembling or steadfast. In this, a sure bet is won on two counts: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I will be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One whose body is tranquil feels happiness. For one who is happy, the mind becomes concentrated. This, village headman, is the concentration of the Dhamma. If you were to attain this concentration of mind, you would abandon this state of doubt.”

‘‘ส โข โส, คามณิ, อริยสาวโก เอวํ วิคตาภิชฺโฌ วิคตพฺยาปาโท อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต อุเปกฺขาสหคเต เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตถา ทุติยํ, ตถา ตติยํ, ตถา จตุตฺถํ, อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. โส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘ยฺวายํ สตฺถา เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – กโรโต การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต, โสจยโต โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต [Pg.534] ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, อตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต, ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, อตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน อตฺถิ ปุญฺญํ, อตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. ‘สเจ ตสฺส โภโต สตฺถุโน สจฺจํ วจนํ, อปณฺณกตาย มยฺหํ, ยฺวาหํ น กิญฺจิ พฺยาพาเธมิ ตสํ วา ถาวรํ วา? อุภยเมตฺถ กฏคฺคาโห, ยํ จมฺหิ กาเยน สํวุโต วาจาย สํวุโต มนสา สํวุโต, ยญฺจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสามี’ติ. ตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ. ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทยติ. สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ โข, คามณิ, ธมฺมสมาธิ. ตตฺร เจ ตฺวํ จิตฺตสมาธึ ปฏิลเภยฺยาสิ, เอวํ ตฺวํ อิมํ กงฺขาธมฺมํ ปชเหยฺยาสี’’ติ.

Then, village chief, that noble disciple, being thus devoid of covetousness, devoid of ill will, unbewildered, clearly comprehending, and mindful, dwells pervading one direction with a mind imbued with equanimity; likewise the second, likewise the third, likewise the fourth. Thus above, below, and across, everywhere and in every way, he dwells pervading the entire world with a mind imbued with equanimity—vast, exalted, measureless, without hostility, and without ill will. He reflects thus: ‘There is a teacher with this doctrine, with this view: “For one who acts or makes others act, who cuts or makes others cut, who torments or makes others torment, who causes sorrow or makes others sorrow, who wearies or makes others weary, who makes tremble or makes others tremble, who takes life, takes what is not given, breaks into houses, plunders, commits burglary, lies in ambush on highways, goes to another’s wife, speaks falsehood—for one who acts, evil is done. Even if with a razor-edged wheel one were to make the living beings on this earth into a single heap of flesh, a single mass of flesh, from that cause there is evil, there is an influx of evil. If one were to go along the southern bank of the Ganges killing, slaughtering, cutting, making others cut, tormenting, making others torment, from that cause there is evil, there is an influx of evil. If one were to go along the northern bank of the Ganges giving gifts, making others give, sacrificing, making others sacrifice, from that cause there is merit, there is an influx of merit. Through giving, taming, restraint, and truthful speech, there is merit, there is an influx of merit.”’ ‘If the word of that venerable teacher is true, then for me, who harms no being, whether trembling or firm, this practice is incontrovertible. Herein, it is a winning grasp in both ways: that I am restrained in body, speech, and mind, and that with the breakup of the body, after death, I will be reborn in a good destination, a heavenly world.’ Joy arises in him. For one who is joyful, rapture arises. For one with a rapturous mind, the body becomes tranquil. One with a tranquil body experiences happiness. The mind of one who is happy becomes concentrated. This, village chief, is concentration in the Dhamma. If you were to attain concentration of mind therein, you would thus abandon this state of doubt.”

เอวํ วุตฺเต, ปาฏลิโย คามณิ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. เตรสมํ.

When this was said, Pāṭaliya the village chief said to the Blessed One: “Excellent, venerable sir! Excellent, venerable sir! … May the Blessed One remember me as a lay follower who has gone for refuge from this day forward for as long as life lasts.” The thirteenth.

คามณิสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Gāmaṇi Saṃyutta is complete.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse:

จณฺโฑ ปุโฏ โยธาชีโว, หตฺถสฺโส อสิพนฺธโก;

เทสนา สงฺขกุลํ มณิจูฬํ, ภทฺรราสิยปาฏลีติ.

Caṇḍa, Puṭa, Yodhājīva, Hatthi and Assa, Asibandhaka; Desanā, Saṅkhakula, Maṇicūḷa, Bhadra, Rasiya, and Pāṭali.

๙. อสงฺขตสํยุตฺตํ

9. The Connected Discourses on the Unconditioned

๑. ปฐมวคฺโค

1. The First Chapter

๑. กายคตาสติสุตฺตํ

1. Mindfulness Directed to the Body

๓๖๖. สาวตฺถินิทานํ[Pg.535]. ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? กายคตาสติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค’’.

366. At Sāvatthī. “Bhikkhus, I will teach you the unconditioned and the path leading to the unconditioned. Listen to that. And what, bhikkhus, is the unconditioned? The destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion—this, bhikkhus, is called the unconditioned. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Mindfulness directed to the body. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned.”

‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. ปฐมํ.

“Thus, bhikkhus, the unconditioned has been taught to you by me, and the path leading to the unconditioned has been taught. Whatever is to be done by a teacher for his disciples, out of compassion—a teacher who is a well-wisher and compassionate—that I have done for you. These, bhikkhus, are the roots of trees; these are empty dwellings. Meditate, bhikkhus, do not be heedless; do not have regrets later. This is our instruction to you.”

๒. สมถวิปสฺสนาสุตฺตํ

2. Serenity and Insight

๓๖๗. ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ทุติยํ.

367. “Bhikkhus, I will teach you the unconditioned and the path leading to the unconditioned. Listen to that. And what, bhikkhus, is the unconditioned? The destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion. This, bhikkhus, is called the unconditioned. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Serenity and insight. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๓. สวิตกฺกสวิจารสุตฺตํ

3. With Applied and Sustained Thought

๓๖๘. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ตติยํ.

368. “And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration with applied and sustained thought; concentration without applied thought but with sustained thought; concentration without applied and sustained thought. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๔. สุญฺญตสมาธิสุตฺตํ

4. The Concentration of Emptiness

๓๖๙. ‘‘กตโม [Pg.536] จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สุญฺญโต สมาธิ, อนิมิตฺโต สมาธิ, อปฺปณิหิโต สมาธิ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. จตุตฺถํ.

369. “And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The concentration of emptiness, the signless concentration, the undirected concentration. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๕. สติปฏฺฐานสุตฺตํ

5. The Foundations of Mindfulness

๓๗๐. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? จตฺตาโร สติปฏฺฐานา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ปญฺจมํ.

370. “And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The four foundations of mindfulness. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๖. สมฺมปฺปธานสุตฺตํ

6. The Right Exertions

๓๗๑. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ฉฏฺฐํ.

371. “And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The four right exertions. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๗. อิทฺธิปาทสุตฺตํ

7. The Bases of Spiritual Power

๓๗๒. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? จตฺตาโร อิทฺธิปาทา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. สตฺตมํ.

372. “And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The four bases of spiritual power. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๘. อินฺทฺริยสุตฺตํ

8. The Faculties

๓๗๓. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? ปญฺจินฺทฺริยานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. อฏฺฐมํ.

373. “And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The five faculties. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned….”

๙. พลสุตฺตํ

9. The Powers

๓๗๔. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? ปญฺจ พลานิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. นวมํ.

374. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The five powers. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... Ninth.

๑๐. โพชฺฌงฺคสุตฺตํ

10. The Discourse on the Factors of Enlightenment

๓๗๕. ‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สตฺต โพชฺฌงฺคา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป…. ทสมํ.

375. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The seven factors of enlightenment. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... Tenth.

๑๑. มคฺคงฺคสุตฺตํ

11. The Discourse on the Path Factors

๓๗๖. ‘‘กตโม [Pg.537] จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. เอกาทสมํ.

376. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? The Noble Eightfold Path. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned. Thus, bhikkhus, the unconditioned has been taught to you by me, and the path leading to the unconditioned has been taught. Whatever a teacher should do for his disciples, seeking their welfare, out of compassion, that has been done by me for you. These, bhikkhus, are the roots of trees; these are empty dwellings. Meditate, bhikkhus, do not be negligent, lest you regret it afterwards. This is our instruction to you.

ปฐโม วคฺโค.

The First Chapter.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary:

กาโย สมโถ สวิตกฺโก, สุญฺญโต สติปฏฺฐานา;

สมฺมปฺปธานา อิทฺธิปาทา, อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคา;

มคฺเคน เอกาทสมํ, ตสฺสุทฺทานํ ปวุจฺจติ.

Body, serenity, applied thought, emptiness, the foundations of mindfulness; the right exertions, the bases of spiritual power, the faculties, the powers, the factors of enlightenment; with the path as the eleventh, its summary is declared.

๒. ทุติยวคฺโค

2. The Second Chapter

๑. อสงฺขตสุตฺตํ

1. The Discourse on the Unconditioned

๓๗๗. ‘‘อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สมโถ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ.

377. Bhikkhus, I will teach you the unconditioned and the path leading to the unconditioned. Listen to that. And what, bhikkhus, is the unconditioned? The destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion—this, bhikkhus, is called the unconditioned. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Serenity. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned. Thus, bhikkhus, the unconditioned has been taught to you by me, and the path leading to the unconditioned has been taught. Whatever a teacher should do for his disciples, seeking their welfare, out of compassion, that has been done by me for you. These, bhikkhus, are the roots of trees; these are empty dwellings. Meditate, bhikkhus, do not be negligent, lest you regret it afterwards. This is our instruction to you.

‘‘อสงฺขตญฺจ [Pg.538] โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? วิปสฺสนา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ…เป… อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนีติ.

Bhikkhus, I will teach you the unconditioned and the path leading to the unconditioned. Listen to that. And what, bhikkhus, is the unconditioned? The destruction of lust, the destruction of hatred, the destruction of delusion—this, bhikkhus, is called the unconditioned. And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Insight. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned. Thus, bhikkhus, the unconditioned has been taught to you by me... and so on... This is our instruction to you.

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration with initial application and sustained application. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration without initial application but with sustained application only. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration without initial application and without sustained application. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on...

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? สุญฺญโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อนิมิตฺโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อปฺปณิหิโต สมาธิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration on emptiness. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration on the signless. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Concentration on the aimless. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on...

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Here, bhikkhus, a bhikkhu dwells contemplating the body in the body, ardent, clearly comprehending, and mindful, having removed covetousness and displeasure in the world. This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Here, bhikkhus, a bhikkhu dwells contemplating feelings in feelings... and so on... This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Here, bhikkhus, a bhikkhu dwells contemplating the mind in the mind... and so on... This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on... And what, bhikkhus, is the path leading to the unconditioned? Here, bhikkhus, a bhikkhu dwells contemplating dhammas in dhammas... and so on... This, bhikkhus, is called the path leading to the unconditioned... and so on...

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุปฺปนฺนานํ [Pg.539] ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk generates desire, makes an effort, arouses energy, exerts his mind, and strives for the non-arising of unarisen evil, unwholesome states. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk generates desire, makes an effort, arouses energy, exerts his mind, and strives for the abandoning of arisen evil, unwholesome states. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk generates desire, makes an effort, arouses energy, exerts his mind, and strives for the arising of unarisen wholesome states. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk generates desire, makes an effort, arouses energy, exerts his mind, and strives for the maintenance, for the non-confusion, for the increase, for the abundance, for the development, and for the fulfillment of arisen wholesome states. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned…

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค …เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จิตฺตสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีมํสสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the base of psychic power endowed with concentration based on desire and with formations of striving. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the base of psychic power endowed with concentration based on energy and with formations of striving. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the base of psychic power endowed with concentration based on mind and with formations of striving. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the base of psychic power endowed with concentration based on investigation and with formations of striving. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned…

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีริยินฺทฺริยํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมาธินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺญินฺทฺริยํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ [Pg.540] นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the faculty of faith, which is based on seclusion, based on dispassion, based on cessation, and resulting in relinquishment. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the faculty of energy, which is based on seclusion… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the faculty of mindfulness… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the faculty of concentration… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the faculty of wisdom, which is based on seclusion, based on dispassion, based on cessation, and resulting in relinquishment. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned…

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺธาพลํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วีริยพลํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สติพลํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมาธิพลํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺญาพลํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the power of faith, which is based on seclusion… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the power of energy… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the power of mindfulness… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the power of concentration… This, monks, is called the path leading to the Unconditioned… And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the power of wisdom, which is based on seclusion, based on dispassion, based on cessation, and resulting in relinquishment. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned…

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… วีริยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป….

And what, monks, is the path leading to the Unconditioned? Here, monks, a monk develops the enlightenment factor of mindfulness… he develops the enlightenment factor of investigation of phenomena… he develops the enlightenment factor of energy… he develops the enlightenment factor of rapture… he develops the enlightenment factor of tranquility… he develops the enlightenment factor of concentration… he develops the enlightenment factor of equanimity, which is based on seclusion, based on dispassion, based on cessation, and resulting in relinquishment. This, monks, is called the path leading to the Unconditioned…

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค…เป… กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาสงฺกปฺปํ ภาเวติ …เป… สมฺมาวาจํ ภาเวติ…เป… สมฺมากมฺมนฺตํ ภาเวติ…เป… สมฺมาอาชีวํ ภาเวติ…เป… สมฺมาวายามํ ภาเวติ…เป… สมฺมาสตึ ภาเวติ…เป… อสงฺขตญฺจ โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อสงฺขตํ…เป…? กตโม จ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมฺมาสมาธึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ[Pg.541]. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสงฺขตคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา อสงฺขตํ, เทสิโต อสงฺขตคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. ปฐมํ.

“And what, Bhikkhus, is the path leading to the Unconditioned? Here, Bhikkhus, a monk develops right view based on seclusion, dispassion, and cessation, culminating in relinquishment. This, Bhikkhus, is called the path leading to the Unconditioned… and so on… And what, Bhikkhus, is the path leading to the Unconditioned? Here, Bhikkhus, a monk develops right intention… and so on… right speech… and so on… right action… and so on… right livelihood… and so on… right effort… and so on… right mindfulness… and so on… Bhikkhus, I shall teach you the Unconditioned and the path leading to the Unconditioned. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the Unconditioned?… and so on… And what, Bhikkhus, is the path leading to the Unconditioned? Here, Bhikkhus, a monk develops right concentration based on seclusion, dispassion, and cessation, culminating in relinquishment. This, Bhikkhus, is called the path leading to the Unconditioned. Thus, Bhikkhus, the Unconditioned has been taught to you by me, and the path leading to the Unconditioned has been taught. That which should be done by a teacher for his disciples, seeking their welfare, being compassionate, out of compassion, that has been done for you by me. These, Bhikkhus, are the roots of trees; these are empty dwellings. Meditate, Bhikkhus, do not be negligent; do not be remorseful later. This is our instruction to you.” The first.

๒. อนตสุตฺตํ

2. The Discourse on the State Without Craving

๓๗๘. ‘‘อนตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ, อนตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนตํ…เป…’’. (ยถา อสงฺขตํ ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ). ทุติยํ.

378. “Bhikkhus, I will teach you the state without craving and the path leading to the state without craving. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the state without craving?… and so on…” (To be elaborated as for the Unconditioned.) The second.

๓-๓๒. อนาสวาทิสุตฺตํ

3-32. The Discourses on the Taintless and so forth

๓๗๙-๔๐๘. ‘‘อนาสวญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนาสวคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนาสวํ…เป… สจฺจญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สจฺจคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สจฺจํ…เป… ปารญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปารคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปารํ…เป… นิปุณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ นิปุณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิปุณํ…เป… สุทุทฺทสญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สุทุทฺทสคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สุทุทฺทสํ…เป… อชชฺชรญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อชชฺชรคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อชชฺชรํ…เป… ธุวญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ธุวคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ธุวํ…เป… อปโลกิตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อปโลกิตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อปโลกิตํ…เป… อนิทสฺสนญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนิทสฺสนคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนิทสฺสนํ…เป… นิปฺปปญฺจญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ นิปฺปปญฺจคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิปฺปปญฺจํ…เป…?

“Bhikkhus, I will teach you the taintless and the path leading to the taintless. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the taintless?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the truth and the path leading to the truth. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the truth?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the far shore and the path leading to the far shore. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the far shore?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the subtle and the path leading to the subtle. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the subtle?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the very hard to see and the path leading to the very hard to see. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the very hard to see?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the unaging and the path leading to the unaging. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the unaging?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the stable and the path leading to the stable. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the stable?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the unperishable and the path leading to the unperishable. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the unperishable?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the invisible and the path leading to the invisible. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the invisible?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the non-proliferated and the path leading to the non-proliferated. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the non-proliferated?… and so on…”

‘‘สนฺตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สนฺตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สนฺตํ…เป… อมตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อมตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อมตํ…เป… ปณีตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปณีตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปณีตํ…เป… สิวญฺจ โว, ภิกฺขเว[Pg.542], เทเสสฺสามิ สิวคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สิวํ…เป… เขมญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ เขมคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, เขมํ…เป… ตณฺหากฺขยญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ตณฺหากฺขยคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ตณฺหากฺขยํ…เป…?

“Bhikkhus, I will teach you the peaceful and the path leading to the peaceful. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the peaceful?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the deathless and the path leading to the deathless. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the deathless?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the sublime and the path leading to the sublime. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the sublime?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the blissful and the path leading to the blissful. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the blissful?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the secure and the path leading to the secure. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the secure?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the destruction of craving and the path leading to the destruction of craving. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the destruction of craving?… and so on…”

‘‘อจฺฉริยญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อจฺฉริยคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อจฺฉริยํ…เป… อพฺภุตญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อพฺภุตคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อพฺภุตํ…เป… อนีติกญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนีติกคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนีติกํ…เป… อนีติกธมฺมญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนีติกธมฺมคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อนีติกธมฺมํ…เป… นิพฺพานญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ นิพฺพานคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, นิพฺพานํ…เป… อพฺยาปชฺฌญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อพฺยาปชฺฌคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, อพฺยาปชฺฌํ…เป… วิราคญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ วิราคคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, วิราโค…เป…?

“Bhikkhus, I will teach you the marvelous and the path leading to the marvelous. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the marvelous?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the wonderful and the path leading to the wonderful. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the wonderful?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the unafflicted and the path leading to the unafflicted. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the unafflicted?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the unafflicted state and the path leading to the unafflicted state. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the unafflicted state?… and so on… Bhikkhus, I will teach you Nibbāna and the path leading to Nibbāna. Listen to that. And what, Bhikkhus, is Nibbāna?… and so on… Bhikkhus, I will teach you the untroubled and the path leading to the untroubled. Listen to that. And what, Bhikkhus, is the untroubled?… and so on… Bhikkhus, I will teach you dispassion and the path leading to dispassion. Listen to that. And what, Bhikkhus, is dispassion?… and so on…”

‘‘สุทฺธิญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สุทฺธิคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมา จ, ภิกฺขเว, สุทฺธิ…เป… มุตฺติญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ มุตฺติคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมา จ, ภิกฺขเว, มุตฺติ…เป… อนาลยญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อนาลยคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตโม จ, ภิกฺขเว, อนาลโย…เป… ทีปญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ทีปคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ทีปํ…เป… เลณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ เลณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, เลณํ…เป… ตาณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ตาณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ตาณํ…เป… สรณญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สรณคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สรณํ…เป…อนุสาสนี’’ติ? พาตฺตึสติมํ.

“Bhikkhus, I will teach you purity and the path leading to purity. Listen to that. And what, bhikkhus, is purity? … (The same formula is repeated for:) liberation … non-attachment … the island … the shelter … protection … and the refuge. The thirty-second.”

๓๓. ปรายนสุตฺตํ

33. The Discourse on the Ultimate Resort

๔๐๙. ‘‘ปรายนญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ ปรายนคามิญฺจ มคฺคํ. ตํ สุณาถ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปรายนํ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย [Pg.543] โมหกฺขโย – อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปรายนํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, ปรายนคามี มคฺโค? กายคตาสติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปรายนคามิมคฺโค. อิติ โข, ภิกฺขเว, เทสิตํ โว มยา ปรายนํ, เทสิโต ปรายนคามิมคฺโค. ยํ, ภิกฺขเว, สตฺถารา กรณียํ สาวกานํ หิเตสินา อนุกมฺปเกน อนุกมฺปํ อุปาทาย, กตํ โว ตํ มยา. เอตานิ, ภิกฺขเว, รุกฺขมูลานิ, เอตานิ สุญฺญาคารานิ. ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถ; มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ. อยํ โว อมฺหากํ อนุสาสนี’’ติ. (ยถา อสงฺขตํ ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ). เตตฺตึสติมํ.

409. “Bhikkhus, I will teach you the ultimate resort and the path leading to the ultimate resort. Listen to that. And what, bhikkhus, is the ultimate resort? The destruction of lust, the destruction of hatred, and the destruction of delusion—this, bhikkhus, is called the ultimate resort. And what, bhikkhus, is the path leading to the ultimate resort? Mindfulness directed to the body. This, bhikkhus, is called the path leading to the ultimate resort. Thus, bhikkhus, I have taught you the ultimate resort, and I have taught the path leading to the ultimate resort. Whatever should be done by a teacher for his disciples out of compassion, seeking their welfare, that has been done by me for you. Here, bhikkhus, are the roots of trees; here are empty dwellings. Meditate, bhikkhus, do not be negligent; do not be remorseful later. This is our instruction to you. The thirty-third.”

ทุติโย วคฺโค.

The Second Chapter.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this is:

อสงฺขตํ อนตํ อนาสวํ, สจฺจญฺจ ปารํ นิปุณํ สุทุทฺทสํ;

อชชฺชรํ ธุวํ อปโลกิตํ, อนิทสฺสนํ นิปฺปปญฺจ สนฺตํ.

The unconditioned, without craving, the taintless, the truth, the far shore, the subtle, the very difficult to see; the unaging, the stable, the imperishable, the unmanifest, free from proliferation, the peaceful.

อมตํ ปณีตญฺจ สิวญฺจ เขมํ, ตณฺหากฺขโย อจฺฉริยญฺจ อพฺภุตํ;

อนีติกํ อนีติกธมฺมํ, นิพฺพานเมตํ สุคเตน เทสิตํ.

The deathless, the sublime, the blissful, the secure, the destruction of craving, the wondrous, the marvelous; without affliction, the state without affliction—this is Nibbāna, taught by the Well-Gone One.

อพฺยาปชฺโฌ วิราโค จ, สุทฺธิ มุตฺติ อนาลโย;

ทีโป เลณญฺจ ตาณญฺจ, สรณญฺจ ปรายนนฺติ.

Non-affliction, dispassion, purity, liberation, non-attachment; the island, the shelter, the protection, the refuge, and the ultimate resort.

อสงฺขตสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses on the Unconditioned is completed.

๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตํ

10. The Connected Discourses on the Undeclared

๑. เขมาสุตฺตํ

1. Discourse with Khemā

๔๑๐. เอกํ [Pg.544] สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน เขมา ภิกฺขุนี โกสเลสุ จาริกํ จรมานา อนฺตรา จ สาวตฺถึ อนฺตรา จ สาเกตํ โตรณวตฺถุสฺมึ วาสํ อุปคตา โหติ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล สาเกตา สาวตฺถึ คจฺฉนฺโต, อนฺตรา จ สาเกตํ อนฺตรา จ สาวตฺถึ โตรณวตฺถุสฺมึ เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล อญฺญตรํ ปุริสํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, อมฺโภ ปุริส, โตรณวตฺถุสฺมึ ตถารูปํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ชาน ยมหํ อชฺช ปยิรุปาเสยฺย’’นฺติ.

410. At one time the Blessed One was dwelling at Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s Park. At that time the bhikkhunī Khemā, while traveling on a walking tour among the Kosalans, had taken up residence at Toraṇavatthu between Sāvatthī and Sāketa. Then King Pasenadi of Kosala, while traveling from Sāketa to Sāvatthī, took up residence for one night at Toraṇavatthu between Sāketa and Sāvatthī. Then King Pasenadi of Kosala addressed a certain man: “Come, good man, find out about such an ascetic or brahmin at Toraṇavatthu whom I might attend upon today.”

‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข โส ปุริโส รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เกวลกปฺปํ โตรณวตฺถุํ อาหิณฺฑนฺโต นาทฺทส ตถารูปํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ยํ ราชา ปเสนทิ โกสโล ปยิรุปาเสยฺย. อทฺทสา โข โส ปุริโส เขมํ ภิกฺขุนึ โตรณวตฺถุสฺมึ วาสํ อุปคตํ. ทิสฺวาน เยน ราชา ปเสนทิ โกสโล เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ เอตทโวจ –

“Very well, your majesty,” that man replied to King Pasenadi of Kosala. Wandering through the entirety of Toraṇavatthu, he did not see such an ascetic or brahmin whom King Pasenadi of Kosala might attend upon. But that man did see the bhikkhunī Khemā who had taken up residence at Toraṇavatthu. Having seen her, he approached King Pasenadi of Kosala; having approached, he said this to King Pasenadi of Kosala:

‘‘นตฺถิ โข, เทว, โตรณวตฺถุสฺมึ ตถารูโป สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ยํ เทโว ปยิรุปาเสยฺย. อตฺถิ จ โข, เทว, เขมา นาม ภิกฺขุนี, ตสฺส ภควโต สาวิกา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ตสฺสา โข ปน อยฺยาย เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘ปณฺฑิตา, วิยตฺตา เมธาวินี พหุสฺสุตา จิตฺตกถา กลฺยาณปฏิภานา’ติ. ตํ เทโว ปยิรุปาสตู’’ติ.

“Your majesty, there is no such ascetic or brahmin at Toraṇavatthu whom your majesty might attend upon. But there is, your majesty, a bhikkhunī named Khemā, a female disciple of that Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One. And of that venerable lady, such a fine report has spread: ‘She is wise, accomplished, intelligent, very learned, an eloquent speaker, and of excellent ready wit.’ Let your majesty attend upon her.”

อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล เยน เขมา ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เขมํ ภิกฺขุนึ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ [Pg.545] นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา ปเสนทิ โกสโล เขมํ ภิกฺขุนึ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนยฺเย, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนยฺเย, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ. ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

Then King Pasenadi of Kosala approached the bhikkhunī Khemā; having approached and paid homage to the bhikkhunī Khemā, he sat down to one side. Sitting to one side, King Pasenadi of Kosala said this to the bhikkhunī Khemā: “Venerable lady, does the Tathāgata exist after death?” “Great king, this has been left undeclared by the Blessed One: ‘The Tathāgata exists after death.’” “Then, venerable lady, does the Tathāgata not exist after death?” “This too, great king, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The Tathāgata does not exist after death.’” “Venerable lady, does the Tathāgata both exist and not exist after death?” “This has been left undeclared by the Blessed One, great king: ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death.’” “Then, venerable lady, does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?” “This too, great king, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปนยฺเย, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ นุ โข, อยฺเย, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, ภควตา – โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปนยฺเย, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺฐา สมานา – ‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘โก นุ โข, อยฺเย, เหตุ, โก ปจฺจโย เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’’ติ?

“Venerable lady, when asked, ‘Does the Tathāgata exist after death?’ you say, ‘Great king, this has been left undeclared by the Blessed One: “The Tathāgata exists after death.”’ When asked, ‘Then, venerable lady, does the Tathāgata not exist after death?’ you say, ‘This too, great king, has been left undeclared by the Blessed One: “The Tathāgata does not exist after death.”’ When asked, ‘Venerable lady, does the Tathāgata both exist and not exist after death?’ you say, ‘This has been left undeclared by the Blessed One, great king: “The Tathāgata both exists and does not exist after death.”’ When asked, ‘Then, venerable lady, does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?’ you say, ‘This too, great king, has been left undeclared by the Blessed One: “The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.”’ What, venerable lady, is the cause, what is the condition, why this has been left undeclared by the Blessed One?”

‘‘เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อตฺถิ เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ คงฺคาย วาลุกํ คเณตุํ – เอตฺตกา วาลุกา อิติ วา, เอตฺตกานิ วาลุกสตานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ วาลุกสหสฺสานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ วาลุกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อยฺเย’’. ‘‘อตฺถิ ปน เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ มหาสมุทฺเท [Pg.546] อุทกํ คเณตุํ – เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานิ อิติ วา, เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, อยฺเย’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘มหายฺเย, สมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห’’ติ. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, เยน รูเป ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. รูปสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ.

“Well then, great king, I will question you in return on this very matter. Answer as you see fit. What do you think, great king? Is there any accountant, calculator, or reckoner of yours who is able to count the sand in the Ganges: ‘There are this many grains of sand,’ or ‘this many hundreds of grains of sand,’ or ‘this many thousands of grains of sand,’ or ‘this many hundreds of thousands of grains of sand’?” “Certainly not, venerable lady.” “Is there any accountant, calculator, or reckoner of yours who is able to measure the water in the great ocean: ‘There are this many āḷhakas of water,’ or ‘this many hundreds of āḷhakas of water,’ or ‘this many thousands of āḷhakas of water,’ or ‘this many hundreds of thousands of āḷhakas of water’?” “Certainly not, venerable lady.” “For what reason?” “Venerable lady, the great ocean is deep, immeasurable, and hard to fathom.” “Even so, great king, that form by which one describing the Tathāgata might describe him, that form has been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and is of a nature not to arise again in the future. The Tathāgata, great king, is liberated from reckoning by form; he is deep, immeasurable, and hard to fathom, just like the great ocean. ‘The Tathāgata exists after death’ does not apply. ‘The Tathāgata does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not apply.

‘‘ยาย เวทนาย ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, สา เวทนา ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. เวทนาสงฺขายวิมุตฺโต, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ.

“By whatever feeling one might designate the Tathāgata, that feeling has been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and is of a nature not to arise in the future. The Tathāgata, great king, is freed from reckoning in terms of feeling; he is deep, immeasurable, hard to fathom, like the great ocean. ‘The Tathāgata exists after death’ does not apply. ‘The Tathāgata does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not apply.

‘‘ยาย สญฺญา ตถาคตํ…เป… เยหิ สงฺขาเรหิ ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, เต สงฺขารา ตถาคตสฺส ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวงฺกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา. สงฺขารสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ.

“By whatever perception one might designate the Tathāgata… or by whatever volitional formations one might designate the Tathāgata, those volitional formations have been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and are of a nature not to arise in the future. Great king, the Tathāgata is freed from reckoning in terms of volitional formations; he is deep, immeasurable, hard to fathom, like the great ocean. ‘The Tathāgata exists after death’ does not apply. ‘The Tathāgata does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not apply.

‘‘เยน วิญฺญาเณ ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย ตํ วิญฺญาณํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ [Pg.547] อนุปฺปาทธมฺมํ. วิญฺญาณสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปตี’’ติ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล เขมาย ภิกฺขุนิยา ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา เขมํ ภิกฺขุนึ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

“By whatever consciousness one might designate the Tathāgata, that consciousness has been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to non-existence, and is of a nature not to arise in the future. Freed from reckoning in terms of consciousness, great king, the Tathāgata is deep, immeasurable, hard to fathom, like the great ocean. ‘The Tathāgata exists after death’ does not apply. ‘The Tathāgata does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death’ does not apply. ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not apply.” Then King Pasenadi of Kosala, having delighted in and rejoiced at the words of the bhikkhunī Khemā, rose from his seat, paid homage to the bhikkhunī Khemā, circumambulated her with his right side toward her, and departed.

อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล อปเรน สมเยน เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, มยา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ มยา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, มยา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ มยา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, มหาราช, มยา – โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ…เป…. ‘‘‘กึ ปน, ภนฺเต, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘‘‘เอตมฺปิ โข, มหาราช, อพฺยากตํ มยา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ?

Then, on a later occasion, King Pasenadi of Kosala approached the Blessed One, paid homage to him, and sat down to one side. Sitting to one side, King Pasenadi of Kosala said to the Blessed One: “Venerable sir, does the Tathāgata exist after death?” “This, great king, has been undeclared by me: ‘The Tathāgata exists after death.’” “Then, venerable sir, does the Tathāgata not exist after death?” “This too, great king, has been undeclared by me: ‘The Tathāgata does not exist after death.’” “Venerable sir, does the Tathāgata both exist and not exist after death?” “This, great king, has been undeclared by me: ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death.’” “Then, venerable sir, does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?” “This too, great king, has been undeclared by me: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’” “Venerable sir, when asked, ‘Does the Tathāgata exist after death?’, you say, ‘This, great king, has been undeclared by me: “The Tathāgata exists after death.”’ … When asked, ‘Then, venerable sir, does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?’, you say, ‘This too, great king, has been undeclared by me: “The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.”’ What, venerable sir, is the reason, what is the cause, why this has been undeclared by the Blessed One?”

‘‘เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อตฺถิ เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ คงฺคาย วาลุกํ คเณตุํ [Pg.548] – เอตฺตกา วาลุกา อิติ วา…เป… เอตฺตกานิ วาลุกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อตฺถิ ปน เต โกจิ คณโก วา มุทฺทิโก วา สงฺขายโก วา โย ปโหติ มหาสมุทฺเท อุทกํ คเณตุํ – เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานิ อิติ วา…เป… เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานิ อิติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘มหา, ภนฺเต, สมุทฺโท คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห. เอวเมว โข, มหาราช, เยน รูเปน ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตํ รูปํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. รูปสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ. ยาย เวทนาย…เป… ยาย สญฺญาย…เป… เยหิ สงฺขาเรหิ…เป…’’.

“Then, great king, I will question you in return. Answer as you see fit. What do you think, great king—is there any accountant, calculator, or reckoner who is able to count the sand of the Ganges, saying: ‘There are this many grains of sand,’ or ‘There are this many hundreds of thousands of grains of sand’?” “No, venerable sir.” “Is there any accountant, calculator, or reckoner who is able to measure the water in the great ocean, saying: ‘There are this many āḷhakas of water,’ or ‘There are this many hundreds of thousands of āḷhakas of water’?” “No, venerable sir.” “Why is that?” “Because, venerable sir, the great ocean is deep, immeasurable, and hard to fathom. In the same way, great king, by whatever form one might designate the Tathāgata, that form has been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to a state of non-existence, and is of a nature not to arise in the future. Freed from reckoning in terms of form, great king, the Tathāgata is deep, immeasurable, hard to fathom, like the great ocean. ‘The Tathāgata exists after death’ does not apply; … ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not apply. By whatever feeling… by whatever perception… by whatever volitional formations…”

‘‘เยน วิญฺญาเณน ตถาคตํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย, ตํ วิญฺญาณํ ตถาคตสฺส ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ. วิญฺญาณสงฺขายวิมุตฺโต โข, มหาราช, ตถาคโต คมฺภีโร อปฺปเมยฺโย ทุปฺปริโยคาโห – เสยฺยถาปิ มหาสมุทฺโท. ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปติ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ น อุเปตี’’ติ.

“By whichever consciousness one might designate the Tathāgata, that consciousness has been abandoned by the Tathāgata, cut off at the root, made like a palm stump, brought to a state of non-existence, and is of a nature not to arise in the future. Freed from being reckoned by consciousness, great king, the Tathāgata is deep, immeasurable, hard to fathom, like the great ocean. ‘The Tathāgata exists after death’ does not apply; ‘The Tathāgata does not exist after death’ does not apply; ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death’ does not apply; ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not apply.”

‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ เจว สาวิกาย จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ, สเมสฺสติ, น วิโรธยิสฺสติ ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เขมํ ภิกฺขุนึ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อปุจฺฉึ. สาปิ เม อยฺยา เอเตหิ ปเทหิ เอเตหิ พฺยญฺชเนหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ, เสยฺยถาปิ ภควา. อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ เจว สาวิกาย จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ, สเมสฺสติ, น วิโรธยิสฺสติ ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. หนฺท ทานิ มยํ, ภนฺเต, คจฺฉาม. พหุกิจฺจา มยํ พหุกรณียา’’ติ. ‘‘ยสฺส ทานิ ตฺวํ, มหาราช, กาลํ มญฺญสี’’ติ. อถ โข ราชา ปเสนทิ โกสโล ภควโต [Pg.549] ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามีติ. ปฐมํ.

“It is wonderful, venerable sir! It is amazing, venerable sir! How the meaning coincides with the meaning and the phrasing with the phrasing of the Teacher and the female disciple; they agree and do not contradict in this supreme principle. Once, venerable sir, I approached the bhikkhunī Khemā and asked her about this matter. That noble lady also explained this matter to me with these same words and these same phrases, just as the Blessed One has. It is wonderful, venerable sir! It is amazing, venerable sir! How the meaning coincides with the meaning and the phrasing with the phrasing of the Teacher and the female disciple; they agree and do not contradict in this supreme principle. And now, venerable sir, we shall depart. We have many duties and much to do.” “Now, great king, is the time for whatever you think fit.” Then King Pasenadi of Kosala, having delighted in and rejoiced at the Blessed One’s words, rose from his seat, paid homage to the Blessed One, circumambulated him keeping him to his right, and departed. The First.

๒. อนุราธสุตฺตํ

2. The Anurādha Sutta

๔๑๑. เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา อนุราโธ ภควโต อวิทูเร อรญฺญกุฏิกายํ วิหรติ. อถ โข สมฺพหุลา อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เยนายสฺมา อนุราโธ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อนุราเธน สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ – ‘‘โย โส, อาวุโส อนุราธ, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ? ‘‘โย โส, อาวุโส, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อญฺญตฺร อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ เอตทโวจุํ – ‘‘โส จายํ ภิกฺขุ นโว ภวิสฺสติ อจิรปพฺพชิโต, เถโร วา ปน พาโล อพฺยตฺโต’’ติ. อถ โข เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อายสฺมนฺตํ อนุราธํ นววาเทน จ พาลวาเทน จ อปสาเทตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ.

411. On one occasion the Blessed One was dwelling at Vesālī, in the Great Wood, in the Hall with the Peaked Roof. Now on that occasion the Venerable Anurādha was dwelling not far from the Blessed One in a forest hut. Then a number of wanderers of other sects approached the Venerable Anurādha; having approached, they exchanged greetings with the Venerable Anurādha. When they had concluded their courteous and memorable talk, they sat down to one side. Seated to one side, those wanderers of other sects said this to the Venerable Anurādha: “Friend Anurādha, that Tathāgata—the supreme man, the ultimate man, who has attained the ultimate attainment—when designating him, the Tathāgata designates him in one of these four positions: ‘The Tathāgata exists after death,’ or ‘The Tathāgata does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’” “Friends, that Tathāgata—the supreme man, the ultimate man, who has attained the ultimate attainment—when designating him, the Tathāgata designates him apart from these four positions: ‘The Tathāgata exists after death,’ or ‘The Tathāgata does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’” When this was said, those wanderers of other sects said this to the Venerable Anurādha: “This monk must be a novice, not long ordained; or if he is an elder, he is foolish and incompetent.” Then those wanderers of other sects, having disparaged the Venerable Anurādha with accusations of being a novice and a fool, rose from their seats and departed.

อถ โข อายสฺมโต อนุราธสฺส อจิรปกฺกนฺเตสุ อญฺญติตฺถิเยสุ ปริพฺพาชเกสุ เอตทโหสิ – ‘‘สเจ โข มํ เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อุตฺตรึ ปุจฺเฉยฺยุํ, กถํ พฺยากรมาโน นุ ขฺวาหํ เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ วุตฺตวาที เจว ภควโต อสฺสํ, น [Pg.550] จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺเขยฺยํ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยํ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ? อถ โข อายสฺมา อนุราโธ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อนุราโธ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, ภควโต อวิทูเร อรญฺญกุฏิกายํ วิหรามิ. อถ โข, ภนฺเต, สมฺพหุลา อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เยนาหํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา มยา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา มํ เอตทโวจุํ – ‘‘โย โส, อาวุโส อนุราธ, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ? เอวํ วุตฺตาหํ, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิเย ปริพฺพาชเก เอตทโวจํ – ‘‘โย โส, อาวุโส, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อญฺญตฺร อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา มํ เอตทโวจุํ – ‘‘โส จายํ ภิกฺขุ นโว ภวิสฺสติ อจิรปพฺพชิโต เถโร วา ปน พาโล อพฺยตฺโต’’ติ. อถ โข มํ, ภนฺเต, เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา นววาเทน จ พาลวาเทน จ อปสาเทตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึสุ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, อจิรปกฺกนฺเตสุ เตสุ อญฺญติตฺถิเยสุ ปริพฺพาชเกสุ เอตทโหสิ – ‘‘สเจ โข มํ เต อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา อุตฺตรึ ปุจฺเฉยฺยุํ, กถํ พฺยากรมาโน นุ ขฺวาหํ เตสํ อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ วุตฺตวาที เจว ภควโต อสฺสํ, น จ ภควนฺตํ อภูเตน อพฺภาจิกฺเขยฺยํ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากเรยฺยํ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ?

Then, not long after those wanderers of other sects had departed, this thought occurred to the Venerable Anurādha: 'If those wanderers of other sects were to question me further, how should I answer them so that I would be one who speaks what was spoken by the Blessed One, and would not misrepresent the Blessed One with what is not true, and would explain the Dhamma in accordance with the Dhamma, and so that no reasonable, consequential statement would lead to a censurable position?' Then the Venerable Anurādha approached the Blessed One; having approached, he paid homage to the Blessed One and sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Anurādha said this to the Blessed One: 'Venerable Sir, I am dwelling here in a forest hut not far from the Blessed One. Then, Venerable Sir, a number of wanderers of other sects approached where I was; having approached, they exchanged greetings with me. When they had concluded their courteous and memorable talk, they sat down to one side. Seated to one side, Venerable Sir, those wanderers of other sects said this to me: “Friend Anurādha, that Tathāgata—the supreme man, the ultimate man, who has attained the ultimate attainment—when designating him, the Tathāgata designates him in one of these four positions: ‘The Tathāgata exists after death,’ or… ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’?” When this was said, Venerable Sir, I said this to those wanderers of other sects: “Friends, that Tathāgata—the supreme man, the ultimate man, who has attained the ultimate attainment—when designating him, the Tathāgata designates him apart from these four positions: ‘The Tathāgata exists after death,’ or… ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’” When this was said, Venerable Sir, those wanderers of other sects said this to me: “This monk must be a novice, not long ordained; or if he is an elder, he is foolish and incompetent.” Then, Venerable Sir, those wanderers of other sects, having disparaged me with accusations of being a novice and a fool, rose from their seats and departed. Then, Venerable Sir, not long after those wanderers of other sects had departed, this thought occurred to me: “If those wanderers of other sects were to question me further, how should I answer them so that I would be one who speaks what was spoken by the Blessed One, and would not misrepresent the Blessed One with what is not true, and would explain the Dhamma in accordance with the Dhamma, and so that no reasonable, consequential statement would lead to a censurable position?”'

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“What do you think, Anurādha, is form permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“That which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“Now, that which is impermanent, suffering, and of a nature to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed not, Venerable Sir.”

‘‘เวทนา นิจฺจา วา อนิจฺจา วา’’ติ?…เป… สญฺญา [Pg.551] …เป… สงฺขารา…เป… ‘‘วิญฺญาณํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติ?

“Is feeling permanent or impermanent?… Is perception… Are formations… Is consciousness permanent or impermanent?”

‘‘อนิจฺจํ, ภนฺเต’’.

“Impermanent, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วา’’ติ?

“That which is impermanent, is it suffering or happiness?”

‘‘ทุกฺขํ, ภนฺเต’’.

“Suffering, Venerable Sir.”

‘‘ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ – ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติ?

“Now, that which is impermanent, suffering, and of a nature to change, is it fitting to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?”

‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“Indeed not, Venerable Sir.”

‘‘ตสฺมาติห, อนุราธ, ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. ยา กาจิ เวทนา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา…เป… ยา กาจิ สญฺญา…เป… เย เกจิ สงฺขารา…เป… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ วิญฺญาณํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปสฺสํ, อนุราธ, สุตวา อริยสาวโก รูปสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ, เวทนายปิ นิพฺพินฺทติ, สญฺญายปิ นิพฺพินฺทติ, สงฺขาเรสุปิ นิพฺพินฺทติ, วิญฺญาณสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทติ. นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ; วิราคา วิมุจฺจติ; วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ.

“Therefore, Anurādha, whatever form there is—past, future, or present, internal or external, gross or subtle, inferior or superior, far or near—all that form should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Whatever feeling there is—past, future, or present… Whatever perception… Whatever formations… Whatever consciousness there is—past, future, or present, internal or external, gross or subtle, inferior or superior, far or near—all that consciousness should be seen as it really is with right wisdom thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Seeing thus, Anurādha, the learned noble disciple becomes disenchanted with form, disenchanted with feeling, disenchanted with perception, disenchanted with formations, and disenchanted with consciousness. Being disenchanted, he becomes dispassionate. Through dispassion, he is liberated. In the liberated, the knowledge arises: ‘Liberated!’ He understands: ‘Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, there is nothing further for this state of being.’”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เวทนํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สญฺญํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สงฺขาเร ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘วิญฺญาณํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปสฺมึ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อญฺญตฺร รูปา ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เวทนาย…เป… อญฺญตฺร เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… อญฺญตฺร สญฺญาย…เป… สงฺขาเรสุ…เป… อญฺญตฺร สงฺขาเรหิ…เป… วิญฺญาณสฺมึ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อญฺญตฺร วิญฺญาณา ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

“What do you think, Anurādha, do you regard form as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “Do you regard feeling as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “Do you regard perception as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “Do you regard volitional formations as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “Do you regard consciousness as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “What do you think, Anurādha, do you regard the Tathāgata as in form?” “No, venerable sir.” “Do you regard the Tathāgata as apart from form?” “No, venerable sir.” “...in feeling... apart from feeling... in perception... apart from perception... in volitional formations... apart from volitional formations... do you regard the Tathāgata as in consciousness?” “No, venerable sir.” “Do you regard the Tathāgata as apart from consciousness?” “No, venerable sir.”

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, รูปํ, เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อนุราธ, อยํ โส อรูปี อเวทโน อสญฺญี อสงฺขาโร อวิญฺญาโณ ตถาคโตติ สมนุปสฺสสี’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอตฺถ จ เต, อนุราธ, ทิฏฺเฐว [Pg.552] ธมฺเม สจฺจโต เถตโต ตถาคเต อนุปลพฺภิยมาเน กลฺลํ นุ เต ตํ เวยฺยากรณํ – โย โส, อาวุโส, ตถาคโต อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต, ตํ ตถาคโต อญฺญตฺร อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปติ – ‘‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ สาธุ, อนุราธ! ปุพฺเพ จาหํ, อนุราธ, เอตรหิ จ ทุกฺขญฺเจว ปญฺญาเปมิ ทุกฺขสฺส จ นิโรธ’’นฺติ. ทุติยํ.

“What do you think, Anurādha, do you regard form, feeling, perception, volitional formations, and consciousness as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “What do you think, Anurādha, do you regard one who is without form, without feeling, without perception, without volitional formations, and without consciousness as the Tathāgata?” “No, venerable sir.” “Since, Anurādha, a Tathāgata is not apprehended by you as true and actual even in this very life, is it proper for you to declare: ‘Friends, the Tathāgata—the supreme person, the highest person, who has attained the supreme attainment—is described apart from these four propositions: “The Tathāgata exists after death,” ... or “The Tathāgata neither exists nor does not exist after death”’?” “No, venerable sir.” “Good, good, Anurādha! Both formerly and now, Anurādha, I proclaim only suffering and the cessation of suffering.”

๓. ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

3. The First Discourse with Sāriputta and Koṭṭhika

๔๑๒. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

412. At one time, the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahākoṭṭhika were dwelling at Bārāṇasī in the Deer Park at Isipatana. Then, in the evening, the Venerable Mahākoṭṭhika arose from seclusion and approached the Venerable Sāriputta. He exchanged greetings with the Venerable Sāriputta, and after concluding their courteous and memorable conversation, he sat down to one side. Seated to one side, the Venerable Mahākoṭṭhika said this to the Venerable Sāriputta:

‘‘กึ นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, อาวุโส, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนาวุโส, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, อาวุโส, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปนาวุโส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“What now, friend Sāriputta, does a Tathāgata exist after death?” “Friend, this has not been declared by the Blessed One: ‘A Tathāgata exists after death.’” “Then, friend, does a Tathāgata not exist after death?” “This too, friend, has not been declared by the Blessed One: ‘A Tathāgata does not exist after death.’” “What now, friend, does a Tathāgata both exist and not exist after death?” “Friend, this has not been declared by the Blessed One: ‘A Tathāgata both exists and does not exist after death.’” “Then, friend, does a Tathāgata neither exist nor not exist after death?” “This too, friend, has not been declared by the Blessed One: ‘A Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน, ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, อาวุโส, ภควตา – โหติ ตถาคโต [Pg.553] ปรํ มรณา’ติ วเทสิ…เป… ‘กึ ปนาวุโส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ, โก ปจฺจโย เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ?

“Friend, when asked, ‘What now, does a Tathāgata exist after death?’ you say, ‘Friend, this has not been declared by the Blessed One: “A Tathāgata exists after death.”’ … And when asked, ‘Then, friend, does a Tathāgata neither exist nor not exist after death?’ you say, ‘This too, friend, has not been declared by the Blessed One: “A Tathāgata neither exists nor does not exist after death.”’ What, friend, is the reason, what is the cause, why this has not been declared by the Blessed One?”

‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, รูปคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, รูปคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, รูปคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, รูปคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, เวทนาคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, เวทนาคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, เวทนาคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, เวทนาคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, สญฺญาคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สญฺญาคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สญฺญาคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สญฺญาคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, สงฺขารคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สงฺขารคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สงฺขารคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, สงฺขารคตเมตํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ โข, อาวุโส, วิญฺญาณคตเมตํ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, วิญฺญาณคตเมตํ. โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, วิญฺญาณคตเมตํ. เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ, วิญฺญาณคตเมตํ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ. ตติยํ.

“Friend, the view ‘the Tathāgata exists after death’ pertains to form. The view ‘the Tathāgata does not exist after death’ pertains to form. The view ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ pertains to form. The view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ pertains to form. Friend, the view ‘the Tathāgata exists after death’ pertains to feeling. The view ‘the Tathāgata does not exist after death’ pertains to feeling. The view ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ pertains to feeling. The view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ pertains to feeling. Friend, the view ‘the Tathāgata exists after death’ pertains to perception. The view ‘the Tathāgata does not exist after death’ pertains to perception. The view ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ pertains to perception. The view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ pertains to perception. Friend, the view ‘the Tathāgata exists after death’ pertains to volitional formations. The view ‘the Tathāgata does not exist after death’ pertains to volitional formations. The view ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ pertains to volitional formations. The view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ pertains to volitional formations. Friend, the view ‘the Tathāgata exists after death’ pertains to consciousness. The view ‘the Tathāgata does not exist after death’ pertains to consciousness. The view ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ pertains to consciousness. The view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ pertains to consciousness. This, friend, is the cause, this is the reason, why this has not been declared by the Blessed One. The Third.

๔. ทุติยสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

4. The Second Sāriputta-Koṭṭhika Discourse

๔๑๓. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย…เป… (สาเยว [Pg.554] ปุจฺฉา) ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘รูปํ โข, อาวุโส, อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปสมุทยํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณสมุทยํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติปิสฺส โหติ.

413. On one occasion, the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahākoṭṭhika were dwelling in Bārāṇasī, in the Deer Park at Isipatana… (the same question) “What, friend, is the cause, what is the reason, why this has not been declared by the Blessed One?” “Friend, for one who does not know and see form as it really is, who does not know and see the origin of form as it really is, who does not know and see the cessation of form as it really is, who does not know and see the path of practice leading to the cessation of form as it really is, it occurs to him thus: ‘The Tathāgata exists after death.’ It occurs to him thus: ‘The Tathāgata does not exist after death.’ It occurs to him thus: ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death.’ It occurs to him thus: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ For one who does not know and see feeling… perception… volitional formations… consciousness as it really is, who does not know and see the origin of consciousness as it really is, who does not know and see the cessation of consciousness as it really is, who does not know and see the path of practice leading to the cessation of consciousness as it really is, it occurs to him thus: ‘The Tathāgata exists after death.’ It occurs to him thus: ‘The Tathāgata does not exist after death.’ It occurs to him thus: ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death.’ It occurs to him thus: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘รูปญฺจ โข, อาวุโส, ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปสมุทยํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, รูปนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณสมุทยํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, วิญฺญาณนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ. จตุตฺถํ.

“Friend, for one who knows and sees form as it really is, who knows and sees the origin of form as it really is, who knows and sees the cessation of form as it really is, who knows and sees the path of practice leading to the cessation of form as it really is, the view ‘the Tathāgata exists after death’ does not occur to him… the view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not occur to him. For one who knows and sees feeling… perception… volitional formations… consciousness as it really is, who knows and sees the origin of consciousness as it really is, who knows and sees the cessation of consciousness as it really is, who knows and sees the path of practice leading to the cessation of consciousness as it really is, the view ‘the Tathāgata exists after death’ does not occur to him; the view ‘the Tathāgata does not exist after death’ does not occur to him; the view ‘the Tathāgata both exists and does not exist after death’ does not occur to him; the view ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’ does not occur to him. This, friend, is the cause, this is the reason, why this has not been declared by the Blessed One. The Fourth.

๕. ตติยสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

5. The Third Sāriputta-Koṭṭhika Discourse

๔๑๔. เอกํ [Pg.555] สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย…เป… (สาเยว ปุจฺฉา) ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘รูเป โข, อาวุโส, อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส อวิคตตณฺหสฺส ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรสุ…เป… วิญฺญาเณ อวิคตราคสฺส อวิคตจฺฉนฺทสฺส อวิคตเปมสฺส อวิคตปิปาสสฺส อวิคตปริฬาหสฺส อวิคตตณฺหสฺส ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. รูเป จ โข, อาวุโส, วิคตราคสฺส…เป… เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… สงฺขาเรสุ…เป… วิญฺญาเณ วิคตราคสฺส วิคตจฺฉนฺทสฺส วิคตเปมสฺส วิคตปิปาสสฺส วิคตปริฬาหสฺส วิคตตณฺหสฺส ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ, อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ. ปญฺจมํ.

414. At one time, the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahākoṭṭhika were dwelling in Bārāṇasī, in the Deer Park at Isipatana… (the same question is asked) “What, friend, is the cause, what is the reason, why this was left undeclared by the Blessed One?” “Friend, for one for whom passion, desire, affection, thirst, feverishness, and craving for form have not departed, it occurs to them: ‘The Tathāgata exists after death’… or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ For one for whom passion, desire, affection, thirst, feverishness, and craving for feeling… perception… volitional formations… consciousness have not departed, it occurs to them: ‘The Tathāgata exists after death’… or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ But, friend, for one for whom passion, desire, affection, thirst, feverishness, and craving for form have departed… for feeling… for perception… for volitional formations… for consciousness, it does not occur to them: ‘The Tathāgata exists after death’… or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ This, friend, is the cause, this is the reason, why this was left undeclared by the Blessed One.” The fifth.

๖. จตุตฺถสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตํ

6. The Fourth Sāriputta-Koṭṭhika Discourse

๔๑๕. เอกํ สมยํ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต, อายสฺมา จ มหาโกฏฺฐิโก พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโกฏฺฐิเกน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ เอตทโวจ – ‘‘‘กึ นุ โข, อาวุโส โกฏฺฐิก, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ…เป… ‘กึ ปนาวุโส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘เอตมฺปิ โข, อาวุโส, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต [Pg.556] ปรํ มรณา’ติ วเทสิ’’. ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ?

415. At one time, the Venerable Sāriputta and the Venerable Mahākoṭṭhika were dwelling at Bārāṇasī, in the Deer Park at Isipatana. Then, in the evening, the Venerable Sāriputta arose from seclusion and approached the Venerable Mahākoṭṭhika. Having approached, he exchanged courteous and memorable greetings with the Venerable Mahākoṭṭhika. When this courteous and memorable talk was finished, he sat down to one side. Sitting to one side, the Venerable Sāriputta said to the Venerable Mahākoṭṭhika: “‘Friend Koṭṭhika, does the Tathāgata exist after death?’… ‘Does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?’—when you are asked this, you say: ‘This, too, friend, has not been declared by the Blessed One: the Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ What, friend, is the cause, what is the reason, why this has not been declared by the Blessed One?”

‘‘รูปารามสฺส โข, อาวุโส, รูปรตสฺส รูปสมฺมุทิตสฺส รูปนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ; ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. เวทนารามสฺส โข, อาวุโส, เวทนารตสฺส เวทนาสมฺมุทิตสฺส, เวทนานิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… สญฺญารามสฺส โข, อาวุโส…เป… สงฺขารารามสฺส โข อาวุโส…เป… วิญฺญาณารามสฺส โข, อาวุโส, วิญฺญาณรตสฺส วิญฺญาณสมฺมุทิตสฺส วิญฺญาณนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ’’.

“Friend, for one who delights in form, is fond of form, and is gladdened by form, who does not know or see the cessation of form as it really is, it occurs to him: ‘The Tathāgata exists after death,’ or ‘The Tathāgata does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ For one who delights in feeling, is fond of feeling, and is gladdened by feeling, who does not know or see the cessation of feeling as it really is, it occurs to him: ‘The Tathāgata exists after death,’… For one who delights in perception… For one who delights in volitional formations… For one who delights in consciousness, is fond of consciousness, and is gladdened by consciousness, who does not know or see the cessation of consciousness as it really is, it occurs to him: ‘The Tathāgata exists after death,’… or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘น รูปารามสฺส โข, อาวุโส, น รูปรตสฺส น รูปสมฺมุทิตสฺส, รูปนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. น เวทนารามสฺส โข, อาวุโส…เป… น สญฺญารามสฺส โข, อาวุโส…เป… น สงฺขารารามสฺส โข, อาวุโส…เป… น วิญฺญาณารามสฺส โข, อาวุโส, น วิญฺญาณรตสฺส น วิญฺญาณสมฺมุทิตสฺส, วิญฺญาณนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยํ โข, อาวุโส, เหตุ, อยํ ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“Friend, for one who does not delight in form, is not fond of form, and is not gladdened by form, who knows and sees the cessation of form as it really is, it does not occur to him: ‘The Tathāgata exists after death’… nor does it occur to him: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’. For one who does not delight in feeling… For one who does not delight in perception… For one who does not delight in volitional formations… For one who does not delight in consciousness, is not fond of consciousness, and is not gladdened by consciousness, who knows and sees the cessation of consciousness as it really is, it does not occur to him: ‘The Tathāgata exists after death’… nor does it occur to him: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’. This, friend, is the cause, this is the reason, why this has not been declared by the Blessed One.”

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สิยา, อาวุโส. ภวารามสฺส โข, อาวุโส, ภวรตสฺส ภวสมฺมุทิตสฺส, ภวนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. น [Pg.557] ภวารามสฺส โข, อาวุโส, น ภวรตสฺส น ภวสมฺมุทิตสฺส, ภวนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยมฺปิ โข, อาวุโส, ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“Friend, might there be another way by which this has been undeclared by the Blessed One?” “There might be, friend. For one who delights in becoming, is fond of becoming, and is gladdened by becoming, who does not know or see the cessation of becoming as it really is, it occurs to him: ‘The Tathāgata exists after death’… or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ For one who does not delight in becoming, is not fond of becoming, and is not gladdened by becoming, who knows and sees the cessation of becoming as it really is, it does not occur to him: ‘The Tathāgata exists after death’… nor does it occur to him: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death’. This, too, friend, is a way by which this has been undeclared by the Blessed One.”

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สิยา, อาวุโส. อุปาทานารามสฺส โข, อาวุโส, อุปาทานรตสฺส อุปาทานสมฺมุทิตสฺส, อุปาทานนิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. น อุปาทานารามสฺส โข, อาวุโส, น อุปาทานรตสฺส น อุปาทานสมฺมุทิตสฺส, อุปาทานนิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป… ‘เนว, โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยมฺปิ โข อาวุโส, ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“Friend, might there be another reason by which this has been left undeclared by the Blessed One?” “There might be, friend. Indeed, friend, for one who delights in clinging, is fond of clinging, is gladdened by clinging, not knowing and not seeing the cessation of clinging as it really is, it occurs to him: ‘A being exists after death’… and it occurs to him: ‘A being neither exists nor does not exist after death.’ Indeed, friend, for one who does not delight in clinging, is not fond of clinging, is not gladdened by clinging, knowing and seeing the cessation of clinging as it really is, it does not occur to him: ‘A being exists after death’… and it does not occur to him: ‘A being neither exists nor does not exist after death.’ This, friend, is indeed the reason by which this has been left undeclared by the Blessed One.”

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘สิยา, อาวุโส. ตณฺหารามสฺส โข, อาวุโส, ตณฺหารตสฺส ตณฺหาสมฺมุทิตสฺส, ตณฺหานิโรธํ อชานโต อปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส โหติ. น ตณฺหารามสฺส โข, อาวุโส, น ตณฺหารตสฺส น ตณฺหาสมฺมุทิตสฺส, ตณฺหานิโรธํ ชานโต ปสฺสโต ยถาภูตํ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ…เป. … ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิสฺส น โหติ. อยมฺปิ โข, อาวุโส, ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ.

“Friend, might there be another reason by which this has been left undeclared by the Blessed One?” “There might be, friend. Indeed, friend, for one who delights in craving, is fond of craving, is gladdened by craving, not knowing and not seeing the cessation of craving as it really is, it occurs to him: ‘A being exists after death’… and it occurs to him: ‘A being neither exists nor does not exist after death.’ Indeed, friend, for one who does not delight in craving, is not fond of craving, is not gladdened by craving, knowing and seeing the cessation of craving as it really is, it does not occur to him: ‘A being exists after death’… and it does not occur to him: ‘A being neither exists nor does not exist after death.’ This, friend, is indeed the reason by which this has been left undeclared by the Blessed One.”

‘‘สิยา ปนาวุโส, อญฺโญปิ ปริยาโย, เยเนตํ อพฺยากตํ ภควตา’’ติ? ‘‘เอตฺถ ทานิ, อาวุโส สาริปุตฺต, อิโต อุตฺตริ กึ อิจฺฉสิ? ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตสฺส, อาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุโน วฏฺฏํ นตฺถิ ปญฺญาปนายา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“Friend, might there be another reason by which this has been left undeclared by the Blessed One?” “Now in this matter, friend Sāriputta, what more do you wish for beyond this? Friend Sāriputta, for a monk who is liberated through the destruction of craving, there is no round of existence for designation.”

๗. โมคฺคลฺลานสุตฺตํ

7. The Discourse with Moggallāna

๔๑๖. อถ [Pg.558] โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ –

416. Then the wanderer Vacchagotta approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached, he exchanged greetings with the Venerable Mahāmoggallāna. Having concluded this pleasant and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said this to the Venerable Mahāmoggallāna:

‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, สสฺสโต โลโก’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘สสฺสโต โลโก’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, อสสฺสโต โลโก’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘อสสฺสโต โลโก’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, อนฺตวา โลโก’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘อนฺตวา โลโก’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, อนนฺตวา โลโก’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘อนนฺตวา โลโก’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’’นฺติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’’นฺติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“How is it, Master Moggallāna, is the world eternal?” “This, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The world is eternal.’” “Then how is it, Master Moggallāna, is the world not eternal?” “This too, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The world is not eternal.’” “How is it, Master Moggallāna, is the world finite?” “This, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The world is finite.’” “Then how is it, Master Moggallāna, is the world infinite?” “This too, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The world is infinite.’” “How is it, Master Moggallāna, is the life-principle the same as the body?” “This, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The life-principle is the same as the body.’” “Then how is it, Master Moggallāna, is the life-principle one thing and the body another?” “This too, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The life-principle is one thing and the body another.’” “How is it, Master Moggallāna, does a being exist after death?” “This, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘A being exists after death.’” “Then how is it, Master Moggallāna, does a being not exist after death?” “This too, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘A being does not exist after death.’” “How is it, Master Moggallāna, does a being both exist and not exist after death?” “This, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘A being both exists and does not exist after death.’” “Then how is it, Master Moggallāna, does a being neither exist nor not exist after death?” “This too, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘A being neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘โก นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ [Pg.559] มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา? โก ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน สมณสฺส โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติปิ, อสสฺสโต โลโกติปิ, อนฺตวา โลโกติปิ, อนนฺตวา โลโกติปิ, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติปิ, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติปิ, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปิ, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปิ, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปิ, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปี’’ติ?

“What, Master Moggallāna, is the cause, what is the condition, why for the wanderers of other sects, when asked thus, there is this kind of explanation: ‘The world is eternal,’ or ‘The world is not eternal,’ or ‘The world is finite,’ or ‘The world is infinite,’ or ‘The life-principle is the same as the body,’ or ‘The life-principle is one thing and the body another,’ or ‘A being exists after death,’ or ‘A being does not exist after death,’ or ‘A being both exists and does not exist after death,’ or ‘A being neither exists nor does not exist after death’? And what, Master Moggallāna, is the cause, what is the condition, why for the ascetic Gotama, when asked thus, there is not this kind of explanation: that the world is eternal, that the world is not eternal, that the world is finite, that the world is infinite, that the life-principle is the same as the body, that the life-principle is one thing and the body another, that a being exists after death, that a being does not exist after death, that a being both exists and does not exist after death, or that a being neither exists nor does not exist after death?”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา จกฺขุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… ชิวฺหํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… มนํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติ วา…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ จกฺขุํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… ชิวฺหํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… มนํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – สสฺสโต โลโกติปิ…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติปี’’ติ.

“Indeed, Vaccha, wanderers of other sects regard the eye thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ …and so on… They regard the tongue thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ …and so on… They regard the mind thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ Therefore, when wanderers of other sects are asked thus, their explanation is thus: ‘The world is eternal,’ or …and so on … ‘a being neither is nor is not after death.’ But the Tathāgata, Vaccha, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, regards the eye thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ …and so on… He regards the tongue thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ …and so on… He regards the mind thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Therefore, when the Tathāgata is asked thus, his explanation is not thus: ‘The world is eternal,’ and so on… ‘a being neither is nor is not after death.’”

อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อุฏฺฐายาสนา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก’’ติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, มยา – ‘สสฺสโต โลโก’ติ…เป…. ‘‘กึ ปน, โภ โคตม, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ มยา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

Then the wanderer Vacchagotta rose from his seat and approached the Blessed One. Having approached, he exchanged joyful greetings with the Blessed One. Having concluded the joyful and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said this to the Blessed One: ‘Venerable Gotama, is the world eternal?’ ‘Vaccha, this has not been declared by me: “The world is eternal.”’ …and so on… ‘Then, Venerable Gotama, does a being neither exist nor not exist after death?’ ‘This too, Vaccha, has not been declared by me: “A being neither is nor is not after death.”’

‘‘โก [Pg.560] นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา? โก ปน, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน โภโต โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ?

“What, Venerable Gotama, is the cause, what is the condition, whereby for the wanderers of other sects, when asked thus, their explanation is thus: ‘The world is eternal,’ or …and so on… ‘a being neither is nor is not after death’? What, then, Venerable Gotama, is the cause, what is the condition, whereby for the Venerable Gotama, when asked thus, the explanation is not thus: ‘The world is eternal,’ and so on… ‘a being neither is nor is not after death’?”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา จกฺขุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… ชิวฺหํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ…เป… มนํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’ติ สมนุปสฺสนฺติ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ จกฺขุํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… ชิวฺหํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ…เป… มนํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ สมนุปสฺสติ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อสสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘อนนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติปิ, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติปิ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ.

“Indeed, Vaccha, wanderers of other sects regard the eye thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ …and so on… They regard the tongue thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ …and so on… They regard the mind thus: ‘This is mine, this I am, this is my self.’ Therefore, when wanderers of other sects are asked thus, their explanation is thus: ‘The world is eternal,’ or …and so on… ‘a being neither is nor is not after death.’ But the Tathāgata, Vaccha, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, regards the eye thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ …and so on… He regards the tongue thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ …and so on… He regards the mind thus: ‘This is not mine, this I am not, this is not my self.’ Therefore, for the Tathāgata, when asked thus, the explanation is not thus: ‘The world is eternal,’ or ‘the world is not eternal,’ or ‘the world is finite,’ or ‘the world is infinite,’ or ‘the life-principle and the body are the same,’ or ‘the life-principle is one thing and the body another,’ or ‘a being exists after death,’ or ‘a being does not exist after death,’ or ‘a being both exists and does not exist after death,’ or ‘a being neither is nor is not after death.’”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตม, อพฺภุตํ, โภ โคตม! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. อิทานาหํ, โภ โคตม, สมณํ มหาโมคฺคลฺลานํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อปุจฺฉึ. สมโณปิ เม โมคฺคลฺลาโน เอเตหิ ปเทหิ เอเตหิ พฺยญฺชเนหิ ตมตฺถํ พฺยากาสิ, เสยฺยถาปิ ภวํ โคตโม. อจฺฉริยํ, โภ โคตม, อพฺภุตํ, โภ โคตม[Pg.561]! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมิ’’นฺติ. สตฺตมํ.

“Wonderful, Venerable Gotama, marvelous, Venerable Gotama! How indeed the meaning and the phrasing of the Teacher and the disciple align, agree, and do not conflict, in regard to this supreme principle. Just now, Venerable Gotama, I approached the ascetic Mahāmoggallāna and asked him about this matter. The ascetic Moggallāna also explained that matter to me with these very words and these very phrases, just as the Venerable Gotama has. Wonderful, Venerable Gotama, marvelous, Venerable Gotama! How indeed the meaning and the phrasing of the Teacher and the disciple align, agree, and do not conflict, in regard to this supreme principle.” Seventh.

๘. วจฺฉโคตฺตสุตฺตํ

8. The Discourse to Vacchagotta

๔๑๗. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, สสฺสโต โลโก’’ติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, มยา – ‘สสฺสโต โลโก’ติ…เป…. ‘‘กึ ปน, โภ โคตม, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ มยา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

417. Then the wanderer Vacchagotta approached the Blessed One and exchanged joyful greetings with him. After concluding a joyful and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said this to the Blessed One: “Venerable Gotama, is the world eternal?” “This, Vaccha, has been undeclared by me: ‘The world is eternal.’” …and so on… “Then, Venerable Gotama, does a being neither exist nor not exist after death?” “This too, Vaccha, has been undeclared by me: ‘A being neither is nor is not after death.’”

‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา? โก ปน, โภ โคตม, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน โภโต โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ?

“Venerable Gotama, what is the cause, what is the condition, whereby wanderers of other sects, when questioned thus, give such an explanation as: ‘The world is eternal’… or ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’? And what, Venerable Gotama, is the cause, what is the condition, whereby the Venerable Gotama, when questioned thus, does not give such an explanation as: ‘The world is eternal’… or ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’?”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา รูปํ, น รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. น เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… น สญฺญํ…เป… น สงฺขาเร…เป… น วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น [Pg.562] วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, น วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ.

“Vaccha, wanderers of other sects regard form as self, or self as possessing form, or form in self, or self in form. They regard feeling as self… perception… volitional formations… consciousness as self, or self as possessing consciousness, or consciousness in self, or self in consciousness. Therefore, when wanderers of other sects are questioned thus, they give such an explanation as: ‘The world is eternal’ or… ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ But the Tathāgata, Vaccha, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, does not regard form as self, nor self as possessing form, nor form in self, nor self in form. He does not regard feeling as self… perception… volitional formations… consciousness as self, nor self as possessing consciousness, nor consciousness in self, nor self in consciousness. Therefore, when the Tathāgata is questioned thus, he does not give such an explanation as: ‘The world is eternal’ or… ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อุฏฺฐายาสนา เยนายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, สสฺสโต โลโก’’ติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘สสฺสโต โลโก’ติ…เป…. ‘‘กึ ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

Then the wanderer Vacchagotta rose from his seat and approached the Venerable Mahāmoggallāna. Having approached, he exchanged courteous greetings with the Venerable Mahāmoggallāna. Having concluded the courteous and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said to the Venerable Mahāmoggallāna: “Venerable Moggallāna, is the world eternal?” “This, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The world is eternal.’” … “Then, Venerable Moggallāna, is it that ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’?” “This too, Vaccha, has been left undeclared by the Blessed One: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘โก นุ โข, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา? โก ปน, โภ โมคฺคลฺลาน, เหตุ, โก ปจฺจโย เยน สมณสฺส โคตมสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ?

“Venerable Moggallāna, what is the cause, what is the condition, whereby wanderers of other sects, when questioned thus, give such an explanation as: ‘The world is eternal,’ or… ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’? And what, Venerable Moggallāna, is the cause, what is the condition, whereby the ascetic Gotama, when questioned thus, does not give such an explanation as: ‘The world is eternal,’ or… ‘the Tathāgata neither exists nor does not exist after death’?”

‘‘อญฺญติตฺถิยา โข, วจฺฉ, ปริพฺพาชกา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา อญฺญติตฺถิยานํ ปริพฺพาชกานํ เอวํ ปุฏฺฐานํ เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา. ตถาคโต จ โข, วจฺฉ, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ น รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา รูปํ, น รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. น เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… น [Pg.563] สญฺญํ…เป… น สงฺขาเร…เป… น วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, น วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, น อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, น วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ตสฺมา ตถาคตสฺส เอวํ ปุฏฺฐสฺส น เอวํ เวยฺยากรณํ โหติ – ‘สสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อสสฺสโต โลโก’ติปิ, ‘อนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘อนนฺตวา โลโก’ติปิ, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติปิ, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติปิ, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปิ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติปี’’ติ.

“Vaccha, wanderers of other sects regard form as self, or self as possessing form, or form in self, or self in form. They regard feeling as self… perception… volitional formations… consciousness as self, or self as possessing consciousness, or consciousness in self, or self in consciousness. Therefore, when wanderers of other sects are questioned thus, they give such an explanation as: ‘The world is eternal,’ or… ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ But the Tathāgata, Vaccha, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, does not regard form as self, nor self as possessing form, nor form in self, nor self in form. He does not regard feeling as self… perception… volitional formations… consciousness as self, nor self as possessing consciousness, nor consciousness in self, nor self in consciousness. Therefore, when the Tathāgata is questioned thus, he does not give such an explanation as: ‘The world is eternal,’ or ‘The world is not eternal,’ or ‘The world is finite,’ or ‘The world is infinite,’ or ‘The soul is the same as the body,’ or ‘The soul is one thing and the body another,’ or ‘The Tathāgata exists after death,’ or ‘The Tathāgata does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death,’ or ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘อจฺฉริยํ, โภ โมคฺคลฺลาน, อพฺภุตํ, โภ โมคฺคลฺลาน! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ, สเมสฺสติ, น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมึ. อิทานาหํ, โภ โมคฺคลฺลาน, สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ อปุจฺฉึ. สมโณปิ เม โคตโม เอเตหิ ปเทหิ เอเตหิ พฺยญฺชเนหิ เอตมตฺถํ พฺยากาสิ, เสยฺยถาปิ ภวํ โมคฺคลฺลาโน. อจฺฉริยํ, โภ โมคฺคลฺลาน, อพฺภุตํ, โภ โมคฺคลฺลาน! ยตฺร หิ นาม สตฺถุ จ สาวกสฺส จ อตฺเถน อตฺโถ พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ สํสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิโรธยิสฺสติ, ยทิทํ อคฺคปทสฺมิ’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

“Marvelous, venerable Moggallāna, astonishing, venerable Moggallāna! That for the Teacher and the disciple, meaning corresponds with meaning and phrasing with phrasing; that they agree and do not contradict, regarding this foremost point. Just now, venerable Moggallāna, I approached the ascetic Gotama and asked him about this matter. The ascetic Gotama also explained this matter to me with these words and these phrases, just as the venerable Moggallāna has. Marvelous, venerable Moggallāna, astonishing, venerable Moggallāna! That for the Teacher and the disciple, meaning corresponds with meaning and phrasing with phrasing; that they agree and do not contradict, regarding this foremost point.” Eighth.

๙. กุตูหลสาลาสุตฺตํ

9. The Discourse at the Hall of Curiosity

๔๑๘. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ –

418. Then the wanderer Vacchagotta went to the Blessed One. Having approached, he exchanged greetings with the Blessed One. Having concluded this courteous and memorable talk, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said this to the Blessed One:

‘‘ปุริมานิ, โภ โคตม, ทิวสานิ ปุริมตรานิ สมฺพหุลานํ นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ ปริพฺพาชกานํ กุตูหลสาลายํ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘อยํ โข ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส. โสปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. โยปิสฺส [Pg.564] สาวโก อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต ตมฺปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’’’ติ.

“Venerable Gotama, on former days, and on even more former days, this conversation arose among many ascetics, brahmins, and wanderers of various other sects who were sitting together and assembled in the hall of debate: ‘This Pūraṇa Kassapa has a following, has a group, is a teacher of a group, is well-known, famous, a founder of a sect, and is regarded as a saint by many people. He declares of a disciple who has passed on, who is deceased, regarding his rebirths: “So-and-so has been reborn in such-and-such a place; so-and-so has been reborn in such-and-such a place.” And of that disciple of his who is a supreme person, a highest person, who has attained the supreme attainment, he also declares of that disciple who has passed on, who is deceased, regarding his rebirths: “So-and-so has been reborn in such-and-such a place; so-and-so has been reborn in such-and-such a place.”’

‘‘อยมฺปิ โข มกฺขลิ โคสาโล…เป… อยมฺปิ โข นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต…เป… อยมฺปิ โข สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต…เป… อยมฺปิ โข ปกุโธ กจฺจาโน…เป… อยมฺปิ โข อชิโต เกสกมฺพโล สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส. โสปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. โยปิสฺส สาวโก อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต ตมฺปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’’’ติ.

“This Makkhali Gosāla also… this Nigaṇṭha Nāṭaputta also… this Sañcaya Belaṭṭhaputta also… this Pakudha Kaccāna also… this Ajita Kesakambala also has a following, has a group, is a teacher of a group, is well-known, famous, a founder of a sect, and is regarded as a saint by many people. He too declares of a disciple who has passed on, who is deceased, regarding his rebirths: ‘So-and-so has been reborn in such-and-such a place; so-and-so has been reborn in such-and-such a place.’ And of that disciple of his who is a supreme person, a highest person, who has attained the supreme attainment, he also declares of that disciple who has passed on, who is deceased, regarding his rebirths: ‘So-and-so has been reborn in such-and-such a place; so-and-so has been reborn in such-and-such a place.’”

‘‘อยมฺปิ โข สมโณ โคตโม สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส. โสปิ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. โยปิสฺส สาวโก อุตฺตมปุริโส ปรมปุริโส ปรมปตฺติปตฺโต ตญฺจ สาวกํ อพฺภตีตํ กาลงฺกตํ อุปปตฺตีสุ น พฺยากโรติ – ‘อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน, อสุ อมุตฺร อุปปนฺโน’ติ. อปิ จ โข นํ เอวํ พฺยากโรติ – ‘อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’ติ. ตสฺส มยฺหํ, โภ โคตม, อหุ เทว กงฺขา, อหุ วิจิกิจฺฉา – ‘กถํ นาม สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺโม อภิญฺเญยฺโย’’’ติ ?

“This ascetic Gotama also has a following, has a group, is a teacher of a group, is well-known, famous, a founder of a sect, and is regarded as a saint by many people. He too declares of a disciple who has passed on, who is deceased, regarding his rebirths: ‘So-and-so has been reborn in such-and-such a place; so-and-so has been reborn in such-and-such a place.’ But of that disciple of his who is a supreme person, a highest person, who has attained the supreme attainment, he does not declare of that disciple who has passed on, who is deceased, regarding his rebirths: ‘So-and-so has been reborn in such-and-such a place; so-and-so has been reborn in such-and-such a place.’ Rather, he declares of him thus: ‘He has cut off craving, turned away from the fetters, and by the right overcoming of conceit, has made an end of suffering.’ For me, venerable Gotama, there was indeed doubt, there was indeed uncertainty: ‘How, indeed, is the Dhamma of the ascetic Gotama to be known by direct knowledge?’”

‘‘อลญฺหิ เต, วจฺฉ, กงฺขิตุํ, อลํ วิจิกิจฺฉิตุํ. กงฺขนีเย จ ปน เต ฐาเน วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา. สอุปาทานสฺส ขฺวาหํ, วจฺฉ, อุปปตฺตึ ปญฺญาเปมิ โน อนุปาทานสฺส. เสยฺยถาปิ, วจฺฉ, อคฺคิ สอุปาทาโน ชลติ, โน อนุปาทาโน; เอวเมว ขฺวาหํ, วจฺฉ, สอุปาทานสฺส อุปปตฺตึ ปญฺญาเปมิ, โน อนุปาทานสฺสา’’ติ.

“Indeed, Vaccha, it is fitting for you to doubt, fitting to be uncertain. For uncertainty has arisen in you in a matter fit for doubt. I, Vaccha, declare rebirth for one with clinging, not for one without clinging. Just as, Vaccha, a fire with fuel burns, and not without fuel; so too, Vaccha, I declare rebirth for one with clinging, not for one without clinging.”

‘‘ยสฺมึ[Pg.565], โภ โคตม, สมเย อจฺจิ วาเตน ขิตฺตา ทูรมฺปิ คจฺฉติ, อิมสฺส ปน ภวํ โคตโม กึ อุปาทานสฺมึ ปญฺญาเปตี’’ติ? ‘‘ยสฺมึ โข, วจฺฉ, สมเย อจฺจิ วาเตน ขิตฺตา ทูรมฺปิ คจฺฉติ, ตมหํ วาตูปาทานํ ปญฺญาเปมิ. วาโต หิสฺส, วจฺฉ, ตสฺมึ สมเย อุปาทานํ โหตี’’ติ. ‘‘ยสฺมิญฺจ ปน, โภ โคตม, สมเย อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปติ, สตฺโต จ อญฺญตรํ กายํ อนุปปนฺโน โหติ, อิมสฺส ปน ภวํ โคตโม กึ อุปาทานสฺมึ ปญฺญาเปตี’’ติ? ‘‘ยสฺมึ โข, วจฺฉ, สมเย อิมญฺจ กายํ นิกฺขิปติ, สตฺโต จ อญฺญตรํ กายํ อนุปปนฺโน โหติ, ตมหํ ตณฺหูปาทานํ วทามิ. ตณฺหา หิสฺส, วจฺฉ, ตสฺมึ สมเย อุปาทานํ โหตี’’ติ. นวมํ.

“Venerable Gotama, at the time when a flame, thrown by the wind, goes even afar, what does the venerable Gotama declare to be its fuel in this case?” “Vaccha, at the time when a flame, thrown by the wind, goes even afar, I declare that to have wind as its fuel. For, Vaccha, at that time the wind is its fuel.” “And, venerable Gotama, at the time when one lays down this body and a being has not yet arrived at another body, what does the venerable Gotama declare to be its fuel in this case?” “Vaccha, at the time when one lays down this body and a being has not yet arrived at another body, I say that has craving as its fuel. For, Vaccha, at that time craving is its fuel.” Ninth.

๑๐. อานนฺทสุตฺตํ

10. The Ānanda Sutta

๔๑๙. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, โภ โคตม, อตฺถตฺตา’’ติ? เอวํ วุตฺเต, ภควา ตุณฺหี อโหสิ. ‘‘กึ ปน, โภ โคตม, นตฺถตฺตา’’ติ? ทุติยมฺปิ โข ภควา ตุณฺหี อโหสิ. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

419. Then the wanderer Vacchagotta approached the Blessed One. Having approached, he exchanged greetings with the Blessed One. When this courteous and memorable talk was finished, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said to the Blessed One: “Venerable Gotama, is there a self?” When this was said, the Blessed One remained silent. “Then, Venerable Gotama, is there no self?” A second time, the Blessed One remained silent. Then the wanderer Vacchagotta rose from his seat and departed.

อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อจิรปกฺกนฺเต วจฺฉโคตฺเต ปริพฺพาชเก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, ภนฺเต, ภควา วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากาสี’’ติ? ‘‘อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ‘อตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘อตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, เย เต, อานนฺท, สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺส. อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ‘นตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘นตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, เย เต, อานนฺท, สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา เตสเมตํ สทฺธึ อภวิสฺส. อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ‘อตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘อตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, อปิ นุ เม ตํ, อานนฺท, อนุโลมํ อภวิสฺส ญาณสฺส อุปฺปาทาย – ‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘อหญฺจานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส [Pg.566] ‘นตฺถตฺตา’ติ ปุฏฺโฐ สมาโน ‘นตฺถตฺตา’ติ พฺยากเรยฺยํ, สมฺมูฬฺหสฺส, อานนฺท, วจฺฉโคตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส ภิยฺโย สมฺโมหาย อภวิสฺส – ‘อหุวา เม นูน ปุพฺเพ อตฺตา, โส เอตรหิ นตฺถี’’’ติ. ทสมํ.

Then, not long after the wanderer Vacchagotta had departed, the Venerable Ānanda said to the Blessed One: “Venerable sir, for what reason did the Blessed One not answer the question asked by the wanderer Vacchagotta?” “If, Ānanda, when asked by the wanderer Vacchagotta, ‘Is there a self?’ I were to answer, ‘There is a self,’ this would be in accordance with the doctrine of those ascetics and brahmins who are eternalists. If, Ānanda, when asked by the wanderer Vacchagotta, ‘Is there no self?’ I were to answer, ‘There is no self,’ this would be in accordance with the doctrine of those ascetics and brahmins who are annihilationists. If, Ānanda, when asked by the wanderer Vacchagotta, ‘Is there a self?’ I were to answer, ‘There is a self,’ would that be in conformity with the arising of the knowledge that ‘all phenomena are not-self’?” “No, venerable sir.” “If, Ānanda, when asked by the wanderer Vacchagotta, ‘Is there no self?’ I were to answer, ‘There is no self,’ it would lead to the further confusion of the already confused Vacchagotta, who would think: ‘Surely, I formerly had a self, and now it does not exist.’” The tenth.

๑๑. สภิยกจฺจานสุตฺตํ

11. The Discourse with Sabhiya Kaccāna

๔๒๐. เอกํ สมยํ อายสฺมา สภิโย กจฺจาโน ญาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. อถ โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก เยนายสฺมา สภิโย กจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สภิเยน กจฺจาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก อายสฺมนฺตํ สภิยํ กจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข โภ, กจฺจาน, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

420. On one occasion, the Venerable Sabhiya Kaccāna was dwelling at Ñātika in the Brick Hall. Then the wanderer Vacchagotta approached the Venerable Sabhiya Kaccāna. Having approached, he exchanged greetings with the Venerable Sabhiya Kaccāna. When this courteous and memorable talk was finished, he sat down to one side. Seated to one side, the wanderer Vacchagotta said to the Venerable Sabhiya Kaccāna: “Venerable Kaccāna, does the Tathāgata exist after death?” “Vaccha, this has not been declared by the Blessed One: ‘The Tathāgata exists after death.’” “Then, Venerable Kaccāna, does the Tathāgata not exist after death?” “This too, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: ‘The Tathāgata does not exist after death.’”

‘‘กึ นุ โข, โภ กจฺจาน, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ. ‘‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’’ติ.

“Venerable Kaccāna, does the Tathāgata both exist and not exist after death?” “This, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: ‘The Tathāgata both exists and does not exist after death.’” “Then, Venerable Kaccāna, does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?” “This too, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: ‘The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’”

‘‘‘กึ นุ โข, โภ กจฺจาน, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ นุ โข, โภ กจฺจาน, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘อพฺยากตํ โข เอตํ, วจฺฉ, ภควตา – โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. ‘กึ ปน, โภ กจฺจาน, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ, อิติ ปุฏฺโฐ สมาโน – ‘เอตมฺปิ โข, วจฺฉ, อพฺยากตํ ภควตา – เนว โหติ น [Pg.567] น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วเทสิ. โก นุ โข, โภ กจฺจาน, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยเนตํ อพฺยากตํ สมเณน โคตเมนา’’ติ? ‘‘โย จ, วจฺฉ, เหตุ, โย จ ปจฺจโย ปญฺญาปนาย รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา, โส จ เหตุ, โส จ ปจฺจโย สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ อปริเสสํ นิรุชฺเฌยฺย. เกน นํ ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย รูปีติ วา อรูปีติ วา สญฺญีติ วา อสญฺญีติ วา เนวสญฺญีนาสญฺญีติ วา’’ติ. ‘‘กีวจิรํ ปพฺพชิโตสิ, โภ กจฺจานา’’ติ? ‘‘นจิรํ, อาวุโส, ตีณิ วสฺสานี’’ติ. ‘‘ยสฺสป’สฺส, อาวุโส, เอตเมตฺตเกน เอตฺตกเมว ตํป’สฺส พหุ, โก ปน วาโท เอวํ อภิกฺกนฺเต’’ติ! เอกาทสมํ.

“Venerable Kaccāna, when asked, ‘Does the Tathāgata exist after death?’ you say, ‘This, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: The Tathāgata exists after death.’ When asked, ‘Then, Venerable Kaccāna, does the Tathāgata not exist after death?’ you say, ‘This, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: The Tathāgata does not exist after death.’ When asked, ‘Venerable Kaccāna, does the Tathāgata both exist and not exist after death?’ you say, ‘This, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: The Tathāgata both exists and does not exist after death.’ When asked, ‘Then, Venerable Kaccāna, does the Tathāgata neither exist nor not exist after death?’ you say, ‘This too, Vaccha, has not been declared by the Blessed One: The Tathāgata neither exists nor does not exist after death.’ What, Venerable Kaccāna, is the cause, what is the condition, for this not having been declared by the ascetic Gotama?” “Vaccha, the cause and condition for the designation of one as ‘having form’ or ‘formless,’ ‘percipient’ or ‘non-percipient,’ or ‘neither percipient nor non-percipient’—if that cause and that condition were to cease completely, in all respects, and without remainder, by what could one designate him as ‘having form’ or ‘formless,’ ‘percipient’ or ‘non-percipient,’ or ‘neither percipient nor non-percipient’?” “How long have you been ordained, Venerable Kaccāna?” “Not long, friend, three years.” “Friend, for one to have gained so much in such a short time is itself a great gain; what then is to be said of one who is so advanced?” The eleventh.

อพฺยากตสํยุตฺตํ สมตฺตํ.

The Connected Discourses on the Undeclared is concluded.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this:

เขมาเถรี อนุราโธ, สาริปุตฺโตติ โกฏฺฐิโก;

โมคฺคลฺลาโน จ วจฺโฉ จ, กุตูหลสาลานนฺโท;

สภิโย เอกาทสมนฺติ;

Therī Khemā, Anurādha, Sāriputta, and Koṭṭhika; Moggallāna and Vaccha, Kutūhalasālā, Ānanda; and Sabhiya is the eleventh.

สฬายตนวคฺโค จตุตฺโถ.

The Chapter on the Six Sense Bases, the Fourth.

ตสฺสุทฺทานํ –

The summary verse for this:

สฬายตนเวทนา, มาตุคาโม ชมฺพุขาทโก;

สามณฺฑโก โมคฺคลฺลาโน, จิตฺโต คามณิ สงฺขตํ;

อพฺยากตนฺติ ทสธาติ.

The Six Sense Bases, Feeling, the Woman, Jambukhādaka; Sāmaṇḍaka, Moggallāna, Citta, the Village Headman, the Conditioned; and the Undeclared—thus there are ten.

สฬายตนวคฺคสํยุตฺตปาฬิ นิฏฺฐิตา.

The Pāḷi of the Connected Discourses on the Chapter of the Six Sense Bases is concluded.