中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

မြန်မာ
ပဠိအဋ္ဌကထာဋီကာအည
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उस भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

සංයුත්තනිකායො

संयुत्त निकाय

ඛන්ධවග්ගො

खन्ध वग्ग

1. ඛන්ධසංයුත්තං

१. खन्ध संयुत्त

1. නකුලපිතුවග්ගො

१. नकुलपितु वग्ग

1. නකුලපිතුසුත්තං

१. नकुलपितु सुत्त

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා භග්ගෙසු විහරති සුසුමාරගිරෙ භෙසකළාවනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො නකුලපිතා ගහපති යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො නකුලපිතා ගහපති භගවන්තං එතදවොච –

१. ऐसा मैंने सुना है - एक समय भगवान् भग्ग देश में सुसुमारगिरि के भेसकळावन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब नकुलपिता गृहपति जहाँ भगवान् थे, वहाँ गए; जाकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए नकुलपिता गृहपति ने भगवान् से यह कहा -

‘‘අහමස්මි, භන්තෙ, ජිණ්ණො වුඩ්ඪො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො ආතුරකායො අභික්ඛණාතඞ්කො. අනිච්චදස්සාවී ඛො පනාහං, භන්තෙ, භගවතො මනොභාවනීයානඤ්ච භික්ඛූනං. ඔවදතු මං, භන්තෙ, භගවා; අනුසාසතු මං, භන්තෙ, භගවා; යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති.

"भन्ते! मैं अब जीर्ण, वृद्ध, वयोवृद्ध, अध्वगत (लंबी आयु वाला), अंतिम अवस्था को प्राप्त, रुग्ण शरीर वाला और निरंतर बीमार रहने वाला हूँ। भन्ते! मैं भगवान् और मन को भावित करने वाले (आदरणीय) भिक्षुओं के दर्शन निरंतर नहीं कर पाता हूँ। भन्ते! भगवान् मुझे उपदेश दें; भन्ते! भगवान् मुझे अनुशासित करें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए हो।"

‘‘එවමෙතං, ගහපති, එවමෙතං, ගහපති! ආතුරො හායං, ගහපති, කායො අණ්ඩභූතො පරියොනද්ධො. යො හි, ගහපති, ඉමං කායං පරිහරන්තො මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානෙය්‍ය, කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යා? තස්මාතිහ තෙ, [Pg.2] ගහපති, එවං සික්ඛිතබ්බං – ‘ආතුරකායස්ස මෙ සතො චිත්තං අනාතුරං භවිස්සතී’ති. එවඤ්හි තෙ, ගහපති, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති.

"गृहपति! यह ऐसा ही है, गृहपति! यह ऐसा ही है। गृहपति! यह शरीर रुग्ण है, अंडे के समान (दुर्बल) है और (पतली) त्वचा से ढका हुआ है। गृहपति! जो इस शरीर को ढोते हुए क्षण भर के लिए भी आरोग्य (निरोग होने) का दावा करे, वह अज्ञानता के सिवा और क्या है? इसलिए गृहपति! तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए - 'यद्यपि मेरा शरीर रुग्ण है, किंतु मेरा चित्त रुग्ण नहीं होगा।' गृहपति! तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए।"

අථ ඛො නකුලපිතා ගහපති භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො නකුලපිතරං ගහපතිං ආයස්මා සාරිපුත්තො එතදවොච – ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ගහපති, ඉන්ද්‍රියානි; පරිසුද්ධො මුඛවණ්ණො පරියොදාතො. අලත්ථ නො අජ්ජ භගවතො සම්මුඛා ධම්මිං කථං සවනායා’’ති?

तब नकुलपिता गृहपति भगवान् के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन कर, आसन से उठकर, भगवान् को अभिवादन और प्रदक्षिणा कर जहाँ आयुष्मान् सारिपुत्र थे, वहाँ गए; जाकर आयुष्मान् सारिपुत्र को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए नकुलपिता गृहपति से आयुष्मान् सारिपुत्र ने यह कहा - "गृहपति! तुम्हारी इन्द्रियाँ बहुत प्रसन्न हैं; मुख का वर्ण शुद्ध और उज्ज्वल है। क्या आज तुम्हें भगवान् के सम्मुख धर्म-कथा सुनने का अवसर प्राप्त हुआ?"

‘‘කථඤ්හි නො සියා, භන්තෙ! ඉදානාහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මියා කථාය අමතෙන අභිසිත්තො’’ති. ‘‘යථා කථං පන ත්වං, ගහපති, භගවතා ධම්මියා කථාය අමතෙන අභිසිත්තො’’ති? ‘‘ඉධාහං, භන්තෙ, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවන්තං එතදවොචං – ‘අහමස්මි, භන්තෙ, ජිණ්ණො වුඩ්ඪො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො ආතුරකායො අභික්ඛණාතඞ්කො. අනිච්චදස්සාවී ඛො පනාහං, භන්තෙ, භගවතො මනොභාවනීයානඤ්ච භික්ඛූනං. ඔවදතු මං, භන්තෙ, භගවා; අනුසාසතු මං, භන්තෙ, භගවා; යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’’ති.

"भन्ते! ऐसा क्यों नहीं होगा? भन्ते! अभी भगवान् ने मुझे धर्म-कथा रूपी अमृत से सिंचित किया है।" "गृहपति! भगवान् ने तुम्हें धर्म-कथा रूपी अमृत से किस प्रकार सिंचित किया?" "भन्ते! यहाँ मैं जहाँ भगवान् थे, वहाँ गया; जाकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मैंने भगवान् से यह कहा - 'भन्ते! मैं अब जीर्ण, वृद्ध, वयोवृद्ध, अध्वगत, अंतिम अवस्था को प्राप्त, रुग्ण शरीर वाला और निरंतर बीमार रहने वाला हूँ। भन्ते! मैं भगवान् और मन को भावित करने वाले भिक्षुओं के दर्शन निरंतर नहीं कर पाता हूँ। भन्ते! भगवान् मुझे उपदेश दें; भन्ते! भगवान् मुझे अनुशासित करें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए हो'।"

‘‘එවං වුත්තෙ, මං, භන්තෙ, භගවා එතදවොච – ‘එවමෙතං, ගහපති, එවමෙතං, ගහපති! ආතුරො හායං, ගහපති, කායො අණ්ඩභූතො පරියොනද්ධො. යො හි, ගහපති, ඉමං කායං පරිහරන්තො මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානෙය්‍ය, කිමඤ්ඤත්‍ර බාල්‍යා? තස්මාතිහ තෙ ගහපති, එවං සික්ඛිතබ්බං – ආතුරකායස්ස මෙ සතො චිත්තං අනාතුරං භවිස්සතීති. එවඤ්හි තෙ, ගහපති, සික්ඛිතබ්බ’න්ති. එවං ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මියා කථාය අමතෙන අභිසිත්තො’’ති.

"ऐसा कहने पर, भन्ते! भगवान् ने मुझसे यह कहा - 'गृहपति! यह ऐसा ही है, गृहपति! यह ऐसा ही है। गृहपति! यह शरीर रुग्ण है, अंडे के समान है और त्वचा से ढका हुआ है। गृहपति! जो इस शरीर को ढोते हुए क्षण भर के लिए भी आरोग्य का दावा करे, वह अज्ञानता के सिवा और क्या है? इसलिए गृहपति! तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए - यद्यपि मेरा शरीर रुग्ण है, किंतु मेरा चित्त रुग्ण नहीं होगा। गृहपति! तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए।' भन्ते! इस प्रकार भगवान् ने मुझे धर्म-कथा रूपी अमृत से सिंचित किया है।"

‘‘න හි පන තං, ගහපති, පටිභාසි භගවන්තං උත්තරිං පටිපුච්ඡිතුං – ‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, ආතුරකායො චෙව හොති ආතුරචිත්තො ච, කිත්තාවතා ච පන ආතුරකායො හි ඛො හොති නො ච ආතුරචිත්තො’’’ති[Pg.3]? ‘‘දූරතොපි ඛො මයං, භන්තෙ, ආගච්ඡෙය්‍යාම ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සන්තිකෙ එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථමඤ්ඤාතුං. සාධු වතායස්මන්තංයෙව සාරිපුත්තං පටිභාතු එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’’ති.

"गृहपति! क्या तुम्हें भगवान् से आगे यह पूछने की प्रेरणा नहीं हुई - 'भन्ते! कितने से शरीर भी रुग्ण होता है और चित्त भी रुग्ण होता है, और कितने से शरीर तो रुग्ण होता है किंतु चित्त रुग्ण नहीं होता'?" "भन्ते! हम तो आयुष्मान् सारिपुत्र के पास इस भाषित का अर्थ जानने के लिए दूर से भी आ सकते हैं। अच्छा होगा यदि आयुष्मान् सारिपुत्र ही इस भाषित का अर्थ स्पष्ट करें।"

‘‘තෙන හි, ගහපති, සුණාහි, සාධුකං මනසි කරොහි; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො නකුලපිතා ගහපති ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස පච්චස්සොසි. ආයස්මා සාරිපුත්තො එතදවොච –

"तो गृहपति! सुनो, अच्छी तरह मनन करो; मैं कहूँगा।" "जी भन्ते!" कहकर नकुलपिता गृहपति ने आयुष्मान् सारिपुत्र को उत्तर दिया। आयुष्मान् सारिपुत्र ने यह कहा -

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, ආතුරකායො චෙව හොති, ආතුරචිත්තො ච? ඉධ, ගහපති, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. ‘අහං රූපං, මම රූප’න්ති පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං රූපං, මම රූප’න්ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො තං රූපං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

"गृहपति! किस प्रकार शरीर भी रुग्ण होता है और चित्त भी रुग्ण होता है? गृहपति! यहाँ कोई अश्रुतवान् पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य-धर्म में अकुशल, आर्य-धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला, सत्पुरुष-धर्म में अकुशल, सत्पुरुष-धर्म में अविनीत है - वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान् देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। 'मैं रूप हूँ, रूप मेरा है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित रहता है। उस 'मैं रूप हूँ, रूप मेरा है' - इस प्रकार अभिभूत होकर स्थित रहने वाले का वह रूप विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। रूप के विपरिणाम और अन्यथा होने से उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं।"

‘‘වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනාවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානං. ‘අහං වෙදනා, මම වෙදනා’ති පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං වෙදනා, මම වෙදනා’ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො, සා වෙදනා විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස වෙදනාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

"वह वेदना को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को वेदनावान् देखता है, या आत्मा में वेदना को देखता है, या वेदना में आत्मा को देखता है। 'मैं वेदना हूँ, वेदना मेरी है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित रहता है। उस 'मैं वेदना हूँ, वेदना मेरी है' - इस प्रकार अभिभूत होकर स्थित रहने वाले की वह वेदना विपरिणामित होती है, अन्यथा हो जाती है। वेदना के विपरिणाम और अन्यथा होने से उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं।"

‘‘සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සති, සඤ්ඤාවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා සඤ්ඤං, සඤ්ඤාය වා අත්තානං. ‘අහං සඤ්ඤා, මම සඤ්ඤා’ති පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං සඤ්ඤා, මම සඤ්ඤා’ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො, සා සඤ්ඤා විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස සඤ්ඤාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

वह संज्ञा को आत्मा के रूप में देखता है, या संज्ञावान आत्मा को देखता है; या आत्मा में संज्ञा को देखता है, या संज्ञा में आत्मा को देखता है। 'मैं संज्ञा हूँ, संज्ञा मेरी है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित रहता है। उस 'मैं संज्ञा हूँ, संज्ञा मेरी है' - इस प्रकार अभिभूत होकर स्थित रहने वाले की वह संज्ञा विपरिणामित होती है, अन्यथा (परिवर्तित) हो जाती है। संज्ञा के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव (विलाप), दुःख, दोर्मनस्य (मानसिक कष्ट) और उपायास (हताशा) उत्पन्न होते हैं।

‘‘සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති, සඞ්ඛාරවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා සඞ්ඛාරෙ, සඞ්ඛාරෙසු වා අත්තානං. ‘අහං සඞ්ඛාරා, මම සඞ්ඛාරා’ති පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං සඞ්ඛාරා, මම සඞ්ඛාරා’ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො, තෙ සඞ්ඛාරා විපරිණමන්ති අඤ්ඤථා හොන්ති. තස්ස සඞ්ඛාරවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

वह संस्कारों को आत्मा के रूप में देखता है, या संस्कारवान आत्मा को देखता है; या आत्मा में संस्कारों को देखता है, या संस्कारों में आत्मा को देखता है। 'मैं संस्कार हूँ, संस्कार मेरे हैं' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित रहता है। उस 'मैं संस्कार हूँ, संस्कार मेरे हैं' - इस प्रकार अभिभूत होकर स्थित रहने वाले के वे संस्कार विपरिणामित होते हैं, अन्यथा हो जाते हैं। संस्कारों के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं।

‘‘විඤ්ඤාණං [Pg.4] අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. ‘අහං විඤ්ඤාණං, මම විඤ්ඤාණ’න්ති පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං විඤ්ඤාණං, මම විඤ්ඤාණ’න්ති පරියුට්ඨට්ඨායිනො, තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. එවං ඛො, ගහපති, ආතුරකායො චෙව හොති ආතුරචිත්තො ච.

वह विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या विज्ञानवान आत्मा को देखता है; या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। 'मैं विज्ञान हूँ, विज्ञान मेरा है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित रहता है। उस 'मैं विज्ञान हूँ, विज्ञान मेरा है' - इस प्रकार अभिभूत होकर स्थित रहने वाले का वह विज्ञान विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। हे गृहपति! इस प्रकार व्यक्ति रुग्ण शरीर वाला और रुग्ण चित्त वाला भी होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, ආතුරකායො හි ඛො හොති නො ච ආතුරචිත්තො? ඉධ, ගහපති, සුතවා අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරියධම්මස්ස කොවිදො අරියධම්මෙ සුවිනීතො සප්පුරිසානං දස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස කොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා රූපං, න රූපස්මිං වා අත්තානං. ‘අහං රූපං, මම රූප’න්ති න පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං රූපං, මම රූප’න්ති අපරියුට්ඨට්ඨායිනො, තං රූපං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

और हे गृहपति! कैसे व्यक्ति रुग्ण शरीर वाला तो होता है, किन्तु रुग्ण चित्त वाला नहीं? हे गृहपति! यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है, आर्यधर्म में कुशल है, आर्यधर्म में सुविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन करने वाला है, सत्पुरुष धर्म में कुशल है, सत्पुरुष धर्म में सुविनीत है—वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न रूपवान आत्मा को देखता है; न आत्मा में रूप को देखता है, न रूप में आत्मा को देखता है। 'मैं रूप हूँ, रूप मेरा है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित नहीं रहता। उस 'मैं रूप हूँ, रूप मेरा है' - इस प्रकार अभिभूत न रहने वाले का वह रूप विपरिणामित होता है, अन्यथा होता है। रूप के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते।

‘‘න වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, න වෙදනාවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා වෙදනං, න වෙදනාය වා අත්තානං. ‘අහං වෙදනා, මම වෙදනා’ති න පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං වෙදනා, මම වෙදනා’ති අපරියුට්ඨට්ඨායිනො, සා වෙදනා විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස වෙදනාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

वह वेदना को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न वेदनावान आत्मा को देखता है; न आत्मा में वेदना को देखता है, न वेदना में आत्मा को देखता है। 'मैं वेदना हूँ, वेदना मेरी है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित नहीं रहता। उस 'मैं वेदना हूँ, वेदना मेरी है' - इस प्रकार अभिभूत न रहने वाले की वह वेदना विपरिणामित होती है, अन्यथा होती है। वेदना के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते।

‘‘න සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සති, න සඤ්ඤාවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා සඤ්ඤං, න සඤ්ඤාය වා අත්තානං. ‘අහං සඤ්ඤා, මම සඤ්ඤා’ති න පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං සඤ්ඤා, මම සඤ්ඤා’ති අපරියුට්ඨට්ඨායිනො, සා සඤ්ඤා විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස සඤ්ඤාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

वह संज्ञा को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न संज्ञावान आत्मा को देखता है; न आत्मा में संज्ञा को देखता है, न संज्ञा में आत्मा को देखता है। 'मैं संज्ञा हूँ, संज्ञा मेरी है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित नहीं रहता। उस 'मैं संज्ञा हूँ, संज्ञा मेरी है' - इस प्रकार अभिभूत न रहने वाले की वह संज्ञा विपरिणामित होती है, अन्यथा होती है। संज्ञा के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते।

``න සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති, න සඞ්ඛාරවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා සඞ්ඛාරෙ, න සඞ්ඛාරෙසු වා අත්තානං. ‘අහං සඞ්ඛාරා, මම සඞ්ඛාරා’ති න පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං සඞ්ඛාරා, මම සඞ්ඛාරා’ති අපරියුට්ඨට්ඨායිනො, තෙ සඞ්ඛාරා විපරිණමන්ති අඤ්ඤථා හොන්ති. තස්ස සඞ්ඛාරවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

वह संस्कारों को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न संस्कारवान आत्मा को देखता है; न आत्मा में संस्कारों को देखता है, न संस्कारों में आत्मा को देखता है। 'मैं संस्कार हूँ, संस्कार मेरे हैं' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित नहीं रहता। उस 'मैं संस्कार हूँ, संस्कार मेरे हैं' - इस प्रकार अभिभूत न रहने वाले के वे संस्कार विपरिणामित होते हैं, अन्यथा होते हैं। संस्कारों के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते।

‘‘න [Pg.5] විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, න විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, න විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. ‘අහං විඤ්ඤාණං, මම විඤ්ඤාණ’න්ති න පරියුට්ඨට්ඨායී හොති. තස්ස ‘අහං විඤ්ඤාණං, මම විඤ්ඤාණ’න්ති අපරියුට්ඨට්ඨායිනො, තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. එවං ඛො, ගහපති, ආතුරකායො හොති නො ච ආතුරචිත්තො’’ති.

वह विज्ञान को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न विज्ञानवान आत्मा को देखता है; न आत्मा में विज्ञान को देखता है, न विज्ञान में आत्मा को देखता है। 'मैं विज्ञान हूँ, विज्ञान मेरा है' - इस प्रकार वह अभिभूत होकर स्थित नहीं रहता। उस 'मैं विज्ञान हूँ, विज्ञान मेरा है' - इस प्रकार अभिभूत न रहने वाले का वह विज्ञान विपरिणामित होता है, अन्यथा होता है। विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण उसके भीतर शोक, परिदेव, दुःख, दोर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते। हे गृहपति! इस प्रकार व्यक्ति रुग्ण शरीर वाला तो होता है, किन्तु रुग्ण चित्त वाला नहीं।

ඉදමවොච ආයස්මා සාරිපුත්තො. අත්තමනො නකුලපිතා ගහපති ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස භාසිතං අභිනන්දීති. පඨමං.

आयुष्मान सारिपुत्र ने यह कहा। प्रसन्नचित्त गृहपति नकुलपिता ने आयुष्मान सारिपुत्र के भाषण का अभिनन्दन किया। प्रथम (सूत्र समाप्त)।

2. දෙවදහසුත්තං

२. देवदह सुत्त

2. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සක්කෙසු විහරති දෙවදහං නාම සක්‍යානං නිගමො. අථ ඛො සම්බහුලා පච්ඡාභූමගමිකා භික්ඛූ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉච්ඡාම මයං, භන්තෙ, පච්ඡාභූමං ජනපදං ගන්තුං, පච්ඡාභූමෙ ජනපදෙ නිවාසං කප්පෙතු’’න්ති.

२. ऐसा मैंने सुना है—एक समय भगवान शाक्यों के जनपद में देवदह नामक शाक्यों के कस्बे (निगम) में विहार कर रहे थे। तब बहुत से भिक्षु, जो पश्चिम के जनपदों की ओर जाने वाले थे, जहाँ भगवान थे वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा—'भन्ते! हम पश्चिम के जनपद जाना चाहते हैं और वहाँ वर्षावास व्यतीत करना चाहते हैं।'

‘‘අපලොකිතො පන වො, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො’’ති? ‘‘න ඛො නො, භන්තෙ, අපලොකිතො ආයස්මා සාරිපුත්තො’’ති. ‘‘අපලොකෙථ, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තං. සාරිපුත්තො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො, භික්ඛූනං අනුග්ගාහකො සබ්‍රහ්මචාරීන’’න්ති. ‘‘එවං භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං.

'भिक्षुओं! क्या तुमने सारिपुत्र से अनुमति ले ली है?' 'भन्ते! हमने आयुष्मान सारिपुत्र से अनुमति नहीं ली है।' 'भिक्षुओं! सारिपुत्र से अनुमति ले लो। भिक्षुओं! सारिपुत्र पण्डित हैं और अपने सब्रह्मचारियों (साथी भिक्षुओं) के अनुग्राहक (सहायक) हैं।' 'भन्ते! बहुत अच्छा'—उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया।

තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවතො අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං එළගලාගුම්බෙ නිසින්නො හොති. අථ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉච්ඡාම මයං, ආවුසො සාරිපුත්ත, පච්ඡාභූමං ජනපදං ගන්තුං, පච්ඡාභූමෙ ජනපදෙ නිවාසං කප්පෙතුං. අපලොකිතො නො සත්ථා’’ති.

उस समय आयुष्मान सारिपुत्र भगवान से कुछ ही दूरी पर एक लता-कुंज में बैठे हुए थे। तब वे भिक्षु भगवान के प्रवचन का अभिनन्दन और अनुमोदन कर, आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन और प्रदक्षिणा कर जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ गए। वहाँ पहुँचकर उन्होंने आयुष्मान सारिपुत्र के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय चर्चा समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा— "आयुष्मान सारिपुत्र, हम पश्चाद्भूमि जनपद जाना चाहते हैं और वहाँ वर्षावास करना चाहते हैं। हमने शास्ता से अनुमति ले ली है।"

‘‘සන්ති [Pg.6] හාවුසො, නානාවෙරජ්ජගතං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡිතාරො – ඛත්තියපණ්ඩිතාපි බ්‍රාහ්මණපණ්ඩිතාපි ගහපතිපණ්ඩිතාපි සමණපණ්ඩිතාපි. පණ්ඩිතා හාවුසො, මනුස්සා වීමංසකා – ‘කිංවාදී පනායස්මන්තානං සත්ථා කිමක්ඛායීති, කච්චි වො ආයස්මන්තානං ධම්මා සුස්සුතා සුග්ගහිතා සුමනසිකතා සූපධාරිතා සුප්පටිවිද්ධා පඤ්ඤාය, යථා බ්‍යාකරමානා ආයස්මන්තො වුත්තවාදිනො චෙව භගවතො අස්සථ, න ච භගවන්තං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛෙය්‍යාථ, ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යාථ, න ච කොචි සහධම්මිකො වාදානුවාදො ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡෙය්‍යා’’’ති?

"आवुसो, विभिन्न देशों में जाने वाले भिक्षु से प्रश्न पूछने वाले विद्वान क्षत्रिय, विद्वान ब्राह्मण, विद्वान गृहपति और विद्वान श्रमण होते हैं। आवुसो, बुद्धिमान मनुष्य जिज्ञासु होते हैं— 'आपके शास्ता का क्या सिद्धान्त है, वे क्या उपदेश देते हैं?' आवुसो, क्या आपने धर्म को अच्छी तरह सुना, ग्रहण किया, मनन किया, धारण किया और प्रज्ञा से समझा है, ताकि उत्तर देते समय आप भगवान के वचनों के अनुसार बोलने वाले हों, भगवान पर मिथ्या आरोप न लगाएँ, धर्म के अनुकूल धर्म की व्याख्या करें और कोई भी सहधर्मी तर्कसंगत रूप से आपकी निंदा न कर सके?"

‘‘දූරතොපි ඛො මයං, ආවුසො, ආගච්ඡෙය්‍යාම ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස සන්තිකෙ එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථමඤ්ඤාතුං. සාධු වතායස්මන්තංයෙව සාරිපුත්තං පටිභාතු එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’’ති. ‘‘තෙන හාවුසො, සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස පච්චස්සොසුං. ආයස්මා සාරිපුත්තො එතදවොච –

"आवुसो, हम इस प्रवचन का अर्थ जानने के लिए आयुष्मान सारिपुत्र के पास दूर से भी आ सकते हैं। यह बहुत अच्छा होगा यदि आयुष्मान सारिपुत्र ही इस प्रवचन का अर्थ स्पष्ट करें।" "तो आवुसो, सुनो और ध्यान से मनन करो; मैं कहूँगा।" "जी आवुसो," उन भिक्षुओं ने आयुष्मान सारिपुत्र को उत्तर दिया। आयुष्मान सारिपुत्र ने यह कहा—

‘‘සන්ති හාවුසො, නානාවෙරජ්ජගතං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡිතාරො – ඛත්තියපණ්ඩිතාපි …පෙ… සමණපණ්ඩිතාපි. පණ්ඩිතා හාවුසො, මනුස්සා වීමංසකා – ‘කිංවාදී පනායස්මන්තානං සත්ථා කිමක්ඛායී’ති? එවං පුට්ඨා තුම්හෙ, ආවුසො, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාථ – ‘ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී ඛො නො, ආවුසො, සත්ථා’’’ති.

"आवुसो, विभिन्न देशों में जाने वाले भिक्षु से प्रश्न पूछने वाले विद्वान क्षत्रिय... (पे)... विद्वान श्रमण होते हैं। आवुसो, बुद्धिमान मनुष्य जिज्ञासु होते हैं— 'आपके शास्ता का क्या सिद्धान्त है, वे क्या उपदेश देते हैं?' आवुसो, ऐसा पूछे जाने पर आपको इस प्रकार उत्तर देना चाहिए— 'आवुसो, हमारे शास्ता छंद-राग के त्याग का उपदेश देने वाले हैं'।"

‘‘එවං බ්‍යාකතෙපි ඛො, ආවුසො, අස්සුයෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡිතාරො – ඛත්තියපණ්ඩිතාපි…පෙ… සමණපණ්ඩිතාපි. පණ්ඩිතා හාවුසො, මනුස්සා වීමංසකා – ‘කිස්මිං පනායස්මන්තානං ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා’ති? එවං පුට්ඨා තුම්හෙ, ආවුසො, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාථ – ‘රූපෙ ඛො, ආවුසො, ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා’’’ති.

"आवुसो, ऐसा उत्तर देने पर भी वे आगे प्रश्न पूछ सकते हैं— विद्वान क्षत्रिय... (पे)... विद्वान श्रमण। आवुसो, बुद्धिमान मनुष्य जिज्ञासु होते हैं— 'आपके शास्ता किस विषय में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं?' आवुसो, ऐसा पूछे जाने पर आपको इस प्रकार उत्तर देना चाहिए— 'आवुसो, शास्ता रूप में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं, वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं'।"

‘‘එවං බ්‍යාකතෙපි ඛො, ආවුසො, අස්සුයෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡිතාරො – ඛත්තියපණ්ඩිතාපි…පෙ… සමණපණ්ඩිතාපි. පණ්ඩිතා හාවුසො, මනුස්සා වීමංසකා – ‘කිං පනායස්මන්තානං ආදීනවං දිස්වා රූපෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා’ති? එවං පුට්ඨා තුම්හෙ, ආවුසො, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාථ – ‘රූපෙ ඛො, ආවුසො[Pg.7], අවිගතරාගස්ස අවිගතඡන්දස්ස අවිගතපෙමස්ස අවිගතපිපාසස්ස අවිගතපරිළාහස්ස අවිගතතණ්හස්ස තස්ස රූපස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු අවිගතරාගස්ස…පෙ… අවිගතතණ්හස්ස තෙසං සඞ්ඛාරානං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. විඤ්ඤාණෙ අවිගතරාගස්ස අවිගතඡන්දස්ස අවිගතපෙමස්ස අවිගතපිපාසස්ස අවිගතපරිළාහස්ස අවිගතතණ්හස්ස තස්ස විඤ්ඤාණස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. ඉදං ඛො නො, ආවුසො, ආදීනවං දිස්වා රූපෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා’’’ති.

"आवुसो, ऐसा उत्तर देने पर भी वे आगे प्रश्न पूछ सकते हैं— विद्वान क्षत्रिय... (पे)... विद्वान श्रमण। आवुसो, बुद्धिमान मनुष्य जिज्ञासु होते हैं— 'आपके शास्ता क्या दोष देखकर रूप में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं, वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं?' आवुसो, ऐसा पूछे जाने पर आपको इस प्रकार उत्तर देना चाहिए— 'आवुसो, रूप में जिसका राग, छंद, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा शांत नहीं हुई है; उस रूप के विपरिणाम और अन्यथाभाव से शोक, विलाप, दुःख, मानसिक कष्ट और हताशा उत्पन्न होते हैं। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में जिसका राग... (पे)... जिसकी तृष्णा शांत नहीं हुई है; उन संस्कारों के विपरिणाम और अन्यथाभाव से शोक, विलाप, दुःख, मानसिक कष्ट और हताशा उत्पन्न होते हैं। विज्ञान में जिसका राग, छंद, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा शांत नहीं हुई है; उस विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव से शोक, विलाप, दुःख, मानसिक कष्ट और हताशा उत्पन्न होते हैं। आवुसो, हमारे शास्ता यही दोष देखकर रूप में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं, वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं'।"

‘‘එවං බ්‍යාකතෙපි ඛො, ආවුසො, අස්සුයෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡිතාරො – ඛත්තියපණ්ඩිතාපි බ්‍රාහ්මණපණ්ඩිතාපි ගහපතිපණ්ඩිතාපි සමණපණ්ඩිතාපි. පණ්ඩිතා හාවුසො, මනුස්සා වීමංසකා – ‘කිං පනායස්මන්තානං ආනිසංසං දිස්වා රූපෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා’ති? එවං පුට්ඨා තුම්හෙ, ආවුසො, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාථ – ‘රූපෙ ඛො, ආවුසො, විගතරාගස්ස විගතඡන්දස්ස විගතපෙමස්ස විගතපිපාසස්ස විගතපරිළාහස්ස විගතතණ්හස්ස තස්ස රූපස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු විගතරාගස්ස විගතඡන්දස්ස විගතපෙමස්ස විගතපිපාසස්ස විගතපරිළාහස්ස විගතතණ්හස්ස තෙසං සඞ්ඛාරානං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. විඤ්ඤාණෙ විගතරාගස්ස විගතඡන්දස්ස විගතපෙමස්ස විගතපිපාසස්ස විගතපරිළාහස්ස විගතතණ්හස්ස තස්ස විඤ්ඤාණස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. ඉදං ඛො නො, ආවුසො, ආනිසංසං දිස්වා රූපෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ ඡන්දරාගවිනයක්ඛායී සත්ථා’’’ති.

हे आयुष्मानों! इस प्रकार उत्तर दिए जाने पर भी, क्षत्रिय पंडित, ब्राह्मण पंडित, गृहपति पंडित और श्रमण पंडित आगे प्रश्न पूछने वाले होंगे ही। हे आयुष्मानों! बुद्धिमान मनुष्य जिज्ञासु होते हैं— 'आयुष्मानों के शास्ता (गुरु) रूप में, वेदना में, संज्ञा में, संस्कारों में, विज्ञान में छंद-राग (इच्छा और आसक्ति) के त्याग का उपदेश किस लाभ को देखकर देते हैं?' हे आयुष्मानों! ऐसा पूछे जाने पर तुम्हें इस प्रकार उत्तर देना चाहिए— 'हे आयुष्मानों! रूप में जिसका राग, छंद, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा शांत हो गई है, उस रूप के विपरिणाम (परिवर्तन) और अन्यथाभाव (बदलाव) होने पर शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास (हताशा) उत्पन्न नहीं होते। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में जिसका राग, छंद, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा शांत हो गई है, उन संस्कारों के विपरिणाम और अन्यथाभाव होने पर शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते। विज्ञान में जिसका राग, छंद, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा शांत हो गई है, उस विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव होने पर शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते। हे आयुष्मानों! इसी लाभ को देखकर शास्ता रूप में... विज्ञान में छंद-राग के त्याग का उपदेश देते हैं।'

‘‘අකුසලෙ චාවුසො, ධම්මෙ උපසම්පජ්ජ විහරතො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ සුඛො විහාරො අභවිස්ස අවිඝාතො අනුපායාසො අපරිළාහො, කායස්ස ච භෙදා පරං මරණා සුගති පාටිකඞ්ඛා, නයිදං භගවා අකුසලානං [Pg.8] ධම්මානං පහානං වණ්ණෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, ආවුසො, අකුසලෙ ධම්මෙ උපසම්පජ්ජ විහරතො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ දුක්ඛො විහාරො සවිඝාතො සඋපායාසො සපරිළාහො, කායස්ස ච භෙදා පරං මරණා දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා, තස්මා භගවා අකුසලානං ධම්මානං පහානං වණ්ණෙති.

हे आयुष्मानों! यदि अकुशल धर्मों को अपनाकर विहार करने वाले व्यक्ति का इसी जन्म में विहार सुखमय होता—बिना कष्ट, बिना संताप और बिना जलन के—और शरीर छूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति की आशा होती, तो भगवान इन अकुशल धर्मों के त्याग की प्रशंसा नहीं करते। परंतु हे आयुष्मानों! क्योंकि अकुशल धर्मों को अपनाकर विहार करने वाले का इसी जन्म में विहार दुखमय होता है—कष्ट, संताप और जलन के साथ—और शरीर छूटने के बाद मृत्यु के उपरांत दुर्गति की ही आशंका रहती है, इसलिए भगवान अकुशल धर्मों के त्याग की प्रशंसा करते हैं।

‘‘කුසලෙ චාවුසො, ධම්මෙ උපසම්පජ්ජ විහරතො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ දුක්ඛො විහාරො අභවිස්ස සවිඝාතො සඋපායාසො සපරිළාහො, කායස්ස ච භෙදා පරං මරණා දුග්ගති පාටිකඞ්ඛා, නයිදං භගවා කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදං වණ්ණෙය්‍ය. යස්මා ච ඛො, ආවුසො, කුසලෙ ධම්මෙ උපසම්පජ්ජ විහරතො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ සුඛො විහාරො අවිඝාතො අනුපායාසො අපරිළාහො, කායස්ස ච භෙදා පරං මරණා සුගති පාටිකඞ්ඛා, තස්මා භගවා කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදං වණ්ණෙතී’’ති.

हे आयुष्मानों! यदि कुशल धर्मों को अपनाकर विहार करने वाले व्यक्ति का इसी जन्म में विहार दुखमय होता—कष्ट, संताप और जलन के साथ—और शरीर छूटने के बाद मृत्यु के उपरांत दुर्गति की आशंका होती, तो भगवान इन कुशल धर्मों की संपदा (प्राप्ति) की प्रशंसा नहीं करते। परंतु हे आयुष्मानों! क्योंकि कुशल धर्मों को अपनाकर विहार करने वाले का इसी जन्म में विहार सुखमय होता है—बिना कष्ट, बिना संताप और बिना जलन के—और शरीर छूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति की ही आशा रहती है, इसलिए भगवान कुशल धर्मों की संपदा की प्रशंसा करते हैं।

ඉදමවොචායස්මා සාරිපුත්තො. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස භාසිතං අභිනන්දුන්ති. දුතියං.

आयुष्मान सारिपुत्र ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्नचित्त होकर आयुष्मान सारिपुत्र के भाषण का अभिनंदन किया। द्वितीय (सूत्र समाप्त)।

3. හාලිද්දිකානිසුත්තං

३. हालिद्दिकानि सुत्त

3. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා මහාකච්චානො අවන්තීසු විහරති කුරරඝරෙ පපාතෙ පබ්බතෙ. අථ ඛො හාලිද්දිකානි ගහපති යෙනායස්මා මහාකච්චානො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං මහාකච්චානං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො හාලිද්දිකානි ගහපති ආයස්මන්තං මහාකච්චානං එතදවොච – ‘‘වුත්තමිදං, භන්තෙ, භගවතා අට්ඨකවග්ගියෙ මාගණ්ඩියපඤ්හෙ –

३. ऐसा मैंने सुना—एक समय आयुष्मान महाकात्यायन (महाकच्चान) अवंती देश में कुररघर के प्रपात पर्वत पर विहार कर रहे थे। तब हालिद्दिकानि गृहपति जहाँ आयुष्मान महाकात्यायन थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर आयुष्मान महाकात्यायन को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए हालिद्दिकानि गृहपति ने आयुष्मान महाकात्यायन से यह कहा— 'भंते! भगवान द्वारा अट्टकवग्ग के मागण्डिय-प्रश्न में यह कहा गया है—'

‘‘ඔකං පහාය අනිකෙතසාරී,ගාමෙ අකුබ්බං මුනි සන්ථවානි ;

කාමෙහි රිත්තො අපුරක්ඛරානො,කථං න විග්ගය්හ ජනෙන කයිරා’’ති.

'घर (आलय) को छोड़कर, अनिकेत (बिना निश्चित निवास के) विचरने वाला, गाँव में लोगों से घनिष्ठता न करने वाला, काम-भोगों से रिक्त और भविष्य (पुनर्जन्म) की कामना न करने वाला मुनि, लोगों के साथ विवाद क्यों नहीं करेगा?'

‘‘ඉමස්ස නු ඛො, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස කථං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති?

'भंते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस कथन का विस्तार से अर्थ कैसे समझना चाहिए?'

‘‘රූපධාතු [Pg.9] ඛො, ගහපති, විඤ්ඤාණස්ස ඔකො. රූපධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච පන විඤ්ඤාණං ‘ඔකසාරී’ති වුච්චති. වෙදනාධාතු ඛො, ගහපති, විඤ්ඤාණස්ස ඔකො. වෙදනාධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච පන විඤ්ඤාණං ‘ඔකසාරී’ති වුච්චති. සඤ්ඤාධාතු ඛො, ගහපති, විඤ්ඤාණස්ස ඔකො. සඤ්ඤාධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච පන විඤ්ඤාණං ‘ඔකසාරී’ති වුච්චති. සඞ්ඛාරධාතු ඛො, ගහපති, විඤ්ඤාණස්ස ඔකො. සඞ්ඛාරධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච පන විඤ්ඤාණං ‘ඔකසාරී’ති වුච්චති. එවං ඛො, ගහපති, ඔකසාරී හොති.

गृहपति! रूप-धातु विज्ञान का घर (ओक) है। रूप-धातु के राग से बँधा हुआ विज्ञान 'घर में रहने वाला' (ओकसारी) कहलाता है। गृहपति! वेदना-धातु विज्ञान का घर है। वेदना-धातु के राग से बँधा हुआ विज्ञान 'घर में रहने वाला' कहलाता है। गृहपति! संज्ञा-धातु विज्ञान का घर है। संज्ञा-धातु के राग से बँधा हुआ विज्ञान 'घर में रहने वाला' कहलाता है। गृहपति! संस्कार-धातु विज्ञान का घर है। संस्कार-धातु के राग से बँधा हुआ विज्ञान 'घर में रहने वाला' कहलाता है। गृहपति! इस प्रकार व्यक्ति 'घर में रहने वाला' होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, අනොකසාරී හොති? රූපධාතුයා ඛො, ගහපති, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා තෙ තථාගතස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා තථාගතො ‘අනොකසාරී’ති වුච්චති. වෙදනාධාතුයා ඛො, ගහපති… සඤ්ඤාධාතුයා ඛො, ගහපති… සඞ්ඛාරධාතුයා ඛො, ගහපති… විඤ්ඤාණධාතුයා ඛො, ගහපති, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා තෙ තථාගතස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා තථාගතො ‘අනොකසාරී’ති වුච්චති. එවං ඛො, ගහපති, අනොකසාරී හොති.

और गृहपति! व्यक्ति 'घर में न रहने वाला' (अनोकसारी) कैसे होता है? गृहपति! रूप-धातु में जो छंद, राग, नंदी (नंदि), तृष्णा और चित्त के जो उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं, उन्हें तथागत ने त्याग दिया है, जड़ से काट दिया है, ताड़ के ठूँठ की तरह बना दिया है, समूल नष्ट कर दिया है और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला बना दिया है। इसलिए तथागत 'अनोकसारी' कहलाते हैं। गृहपति! वेदना-धातु में... संज्ञा-धातु में... संस्कार-धातु में... विज्ञान-धातु में जो छंद, राग, नंदी, तृष्णा और चित्त के जो उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं, उन्हें तथागत ने त्याग दिया है, जड़ से काट दिया है, ताड़ के ठूँठ की तरह बना दिया है, समूल नष्ट कर दिया है और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला बना दिया है। इसलिए तथागत 'अनोकसारी' कहलाते हैं। गृहपति! इस प्रकार व्यक्ति 'अनोकसारी' होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, නිකෙතසාරී හොති? රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා ඛො, ගහපති, ‘නිකෙතසාරී’ති වුච්චති. සද්දනිමිත්ත…පෙ… ගන්ධනිමිත්ත… රසනිමිත්ත… ඵොට්ඨබ්බනිමිත්ත… ධම්මනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා ඛො, ගහපති, ‘නිකෙතසාරී’ති වුච්චති. එවං ඛො, ගහපති, නිකෙතසාරී හොති.

गृहपति, कोई कैसे 'निकेतसारी' (घर में रहने वाला) होता है? गृहपति, रूप-निमित्त रूपी घर में जो क्लेशों का प्रसार और बंधन है, उसे 'निकेतसारी' कहा जाता है। शब्द-निमित्त... गंध-निमित्त... रस-निमित्त... स्प्रष्टव्य-निमित्त... धर्म-निमित्त रूपी घर में जो क्लेशों का प्रसार और बंधन है, उसे 'निकेतसारी' कहा जाता है। गृहपति, इस प्रकार कोई निकेतसारी होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, අනිකෙතසාරී හොති? රූපනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා ඛො, ගහපති, තථාගතස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා තථාගතො ‘අනිකෙතසාරී’ති වුච්චති. සද්දනිමිත්ත… ගන්ධනිමිත්ත… රසනිමිත්ත… ඵොට්ඨබ්බනිමිත්ත… ධම්මනිමිත්තනිකෙතවිසාරවිනිබන්ධා ඛො, ගහපති, තථාගතස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා [Pg.10] තථාගතො ‘අනිකෙතසාරී’ති වුච්චති. එවං ඛො, ගහපති, අනිකෙතසාරී හොති.

गृहपति, कोई कैसे 'अनिकेतसारी' (घर रहित) होता है? गृहपति, रूप-निमित्त रूपी घर में क्लेशों के प्रसार और बंधन को तथागत ने प्रहीण (नष्ट) कर दिया है, उन्हें जड़ से उखाड़ दिया है, ताड़ के ठूंठ की तरह बना दिया है, अभाव को प्राप्त करा दिया है और भविष्य में उत्पन्न न होने वाले स्वभाव वाला बना दिया है। इसलिए तथागत 'अनिकेतसारी' कहे जाते हैं। शब्द-निमित्त... गंध-निमित्त... रस-निमित्त... स्प्रष्टव्य-निमित्त... धर्म-निमित्त रूपी घर में क्लेशों के प्रसार और बंधन को तथागत ने प्रहीण कर दिया है, उन्हें जड़ से उखाड़ दिया है, ताड़ के ठूंठ की तरह बना दिया है, अभाव को प्राप्त करा दिया है और भविष्य में उत्पन्न न होने वाले स्वभाव वाला बना दिया है। इसलिए तथागत 'अनिकेतसारी' कहे जाते हैं। गृहपति, इस प्रकार कोई अनिकेतसारी होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, ගාමෙ සන්ථවජාතො හොති? ඉධ, ගහපති, එකච්චො ගිහීහි සංසට්ඨො විහරති සහනන්දී සහසොකී, සුඛිතෙසු සුඛිතො, දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු අත්තනා තෙසු යොගං ආපජ්ජති. එවං ඛො, ගහපති, ගාමෙ සන්ථවජාතො හොති.

गृहपति, कोई कैसे गाँव में 'संसर्ग रखने वाला' (अत्यधिक घुला-मिला) होता है? गृहपति, यहाँ कोई गृहस्थों के साथ संसर्ग में रहता है, उनके साथ हर्षित होता है, उनके साथ शोकाकुल होता है, उनके सुखी होने पर सुखी होता है, उनके दुखी होने पर दुखी होता है, और उनके कार्यों के उपस्थित होने पर स्वयं उनमें लग जाता है। गृहपति, इस प्रकार कोई गाँव में संसर्ग रखने वाला होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, ගාමෙ න සන්ථවජාතො හොති? ඉධ, ගහපති, භික්ඛු ගිහීහි අසංසට්ඨො විහරති න සහනන්දී න සහසොකී න සුඛිතෙසු සුඛිතො න දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛිතො, උප්පන්නෙසු කිච්චකරණීයෙසු න අත්තනා තෙසු යොගං ආපජ්ජති. එවං ඛො, ගහපති, ගාමෙ න සන්ථවජාතො හොති.

गृहपति, कोई कैसे गाँव में 'संसर्ग न रखने वाला' होता है? गृहपति, यहाँ भिक्षु गृहस्थों के साथ संसर्ग में नहीं रहता, न उनके साथ हर्षित होता है, न उनके साथ शोकाकुल होता है, न उनके सुखी होने पर सुखी होता है, न उनके दुखी होने पर दुखी होता है, और उनके कार्यों के उपस्थित होने पर स्वयं उनमें नहीं लगता। गृहपति, इस प्रकार कोई गाँव में संसर्ग न रखने वाला होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, කාමෙහි අරිත්තො හොති? ඉධ, ගහපති, එකච්චො කාමෙසු අවිගතරාගො හොති අවිගතඡන්දො අවිගතපෙමො අවිගතපිපාසො අවිගතපරිළාහො අවිගතතණ්හො. එවං ඛො, ගහපති, කාමෙහි අරිත්තො හොති.

गृहपति, कोई कैसे काम-भोगों से 'अ-रिक्त' (भरा हुआ) होता है? गृहपति, यहाँ कोई काम-भोगों में वीतराग नहीं होता, वीतछन्द नहीं होता, वीतप्रेम नहीं होता, वीतपिपास नहीं होता, वीतपरिलाह नहीं होता, वीततृष्ण नहीं होता। गृहपति, इस प्रकार कोई काम-भोगों से अ-रिक्त होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, කාමෙහි රිත්තො හොති? ඉධ, ගහපති, එකච්චො කාමෙසු විගතරාගො හොති විගතඡන්දො විගතපෙමො විගතපිපාසො විගතපරිළාහො විගතතණ්හො. එවං ඛො, ගහපති, කාමෙහි රිත්තො හොති.

गृहपति, कोई कैसे काम-भोगों से 'रिक्त' (खाली) होता है? गृहपति, यहाँ कोई काम-भोगों में वीतराग होता है, वीतछन्द होता है, वीतप्रेम होता है, वीतपिपास होता है, वीतपरिलाह होता है, वीततृष्ण होता है। गृहपति, इस प्रकार कोई काम-भोगों से रिक्त होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, පුරක්ඛරානො හොති? ඉධ, ගහපති, එකච්චස්ස එවං හොති – ‘එවංරූපො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංවෙදනො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංසඤ්ඤො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංසඞ්ඛාරො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංවිඤ්ඤාණො සියං අනාගතමද්ධාන’න්ති. එවං ඛො, ගහපති, පුරක්ඛරානො හොති.

गृहपति, कोई कैसे 'पुरक्खराण' (भविष्य की ओर देखने वाला) होता है? गृहपति, यहाँ किसी को ऐसा (विचार) होता है— 'भविष्य में मेरा ऐसा रूप हो, भविष्य में मेरी ऐसी वेदना हो, भविष्य में मेरी ऐसी संज्ञा हो, भविष्य में मेरे ऐसे संस्कार हों, भविष्य में मेरा ऐसा विज्ञान हो'। गृहपति, इस प्रकार कोई पुरक्खराण होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, අපුරක්ඛරානො හොති? ඉධ, ගහපති, එකච්චස්ස න එවං හොති – ‘එවංරූපො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංවෙදනො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංසඤ්ඤො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංසඞ්ඛාරො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංවිඤ්ඤාණො සියං අනාගතමද්ධාන’න්ති. එවං ඛො, ගහපති, අපුරක්ඛරානො හොති.

गृहपति, कोई कैसे 'अ-पुरक्खराण' होता है? गृहपति, यहाँ किसी को ऐसा (विचार) नहीं होता— 'भविष्य में मेरा ऐसा रूप हो, भविष्य में मेरी ऐसी वेदना हो, भविष्य में मेरी ऐसी संज्ञा हो, भविष्य में मेरे ऐसे संस्कार हों, भविष्य में मेरा ऐसा विज्ञान हो'। गृहपति, इस प्रकार कोई अ-पुरक्खराण होता है।

‘‘කථඤ්ච[Pg.11], ගහපති, කථං විග්ගය්හ ජනෙන කත්තා හොති? ඉධ, ගහපති, එකච්චො එවරූපිං කථං කත්තා හොති – ‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි; අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමි. කිං ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානිස්සසි? මිච්ඡාපටිපන්නො ත්වමසි; අහමස්මි සම්මාපටිපන්නො. පුරෙ වචනීයං පච්ඡා අවච; පච්ඡා වචනීයං පුරෙ අවච. සහිතං මෙ, අසහිතං තෙ. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදො; චර වාදප්පමොක්ඛාය. නිග්ගහිතොසි; නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’ති. එවං ඛො, ගහපති, කථං විග්ගය්හ ජනෙන කත්තා හොති.

गृहपति, कोई कैसे लोगों के साथ विवादपूर्ण चर्चा करने वाला होता है? गृहपति, यहाँ कोई इस प्रकार की बातें करता है— 'तुम इस धर्म-विनय को नहीं जानते; मैं इस धर्म-विनय को जानता हूँ। तुम इस धर्म-विनय को क्या जानोगे? तुम मिथ्या-प्रतिपन्न हो; मैं सम्यक्-प्रतिपन्न हूँ। जो पहले कहना चाहिए था वह तुमने बाद में कहा; जो बाद में कहना चाहिए था वह तुमने पहले कहा। मेरी बात सार्थक है, तुम्हारी निरर्थक। तुम्हारा अभ्यास उलट गया है। तुम्हारा दोष सिद्ध हो गया है; जाओ अपने मत को छुड़ाने का प्रयास करो। तुम निगृहीत हो गए हो; यदि सामर्थ्य है तो उत्तर दो'। गृहपति, इस प्रकार कोई लोगों के साथ विवादपूर्ण चर्चा करने वाला होता है।

‘‘කථඤ්ච, ගහපති, කථං න විග්ගය්හ ජනෙන කත්තා හොති? ඉධ, ගහපති, භික්ඛු න එවරූපිං කථං කත්තා හොති – ‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි…පෙ… නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’ති. එවං ඛො, ගහපති, කථං න විග්ගය්හ ජනෙන කත්තා හොති.

गृहपति, कोई कैसे लोगों के साथ विवादपूर्ण चर्चा करने वाला नहीं होता है? गृहपति, यहाँ भिक्षु इस प्रकार की बातें नहीं करता— 'तुम इस धर्म-विनय को नहीं जानते... यदि सामर्थ्य है तो उत्तर दो'। गृहपति, इस प्रकार कोई लोगों के साथ विवादपूर्ण चर्चा करने वाला नहीं होता है।

‘‘ඉති ඛො, ගහපති, යං තං වුත්තං භගවතා අට්ඨකවග්ගියෙ මාගණ්ඩියපඤ්හෙ –

इस प्रकार, गृहपति, भगवान ने अष्टकवर्ग के मागण्डिय-प्रश्न में जो यह कहा था—

‘‘ඔකං පහාය අනිකෙතසාරී,ගාමෙ අකුබ්බං මුනිසන්ථවානි;

කාමෙහි රිත්තො අපුරක්ඛරානො,කථං න විග්ගය්හ ජනෙන කයිරා’’ති.

'घर को त्याग कर, अनिकेतसारी होकर, गाँव में लोगों के साथ संसर्ग न करते हुए, काम-भोगों से रिक्त और भविष्य की आकांक्षा न रखने वाला मुनि, लोगों के साथ विवादपूर्ण चर्चा न करे'—

‘‘ඉමස්ස ඛො, ගහපති, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. තතියං.

गृहपति, भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस वचन का अर्थ इस प्रकार विस्तार से समझना चाहिए।

4. දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තං

४. द्वितीय हालिद्दिकानि सुत्त

4. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා මහාකච්චානො අවන්තීසු විහරති කුරරඝරෙ පපාතෙ පබ්බතෙ. අථ ඛො හාලිද්දිකානි ගහපති යෙනායස්මා මහාකච්චානො…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො හාලිද්දිකානි ගහපති ආයස්මන්තං මහාකච්චානං එතදවොච – ‘‘වුත්තමිදං, භන්තෙ, භගවතා සක්කපඤ්හෙ – ‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තා, තෙ අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරිනො අච්චන්තපරියොසානා සෙට්ඨා දෙවමනුස්සාන’’’න්ති.

४. ऐसा मैंने सुना— एक समय आयुष्मान महाकात्यायन अवंती देश के कुररघर नगर के प्रपात पर्वत पर विहार कर रहे थे। तब हालिद्दिकानि गृहपति आयुष्मान महाकात्यायन के पास आए... एक ओर बैठकर हालिद्दिकानि गृहपति ने आयुष्मान महाकात्यायन से यह कहा— 'भन्ते, भगवान ने शक्र-प्रश्न में यह कहा है— "जो श्रमण-ब्राह्मण तृष्णा के क्षय से विमुक्त हैं, वे अत्यंत निष्ठा को प्राप्त हैं, अत्यंत योगक्षेम वाले हैं, अत्यंत ब्रह्मचारी हैं, अत्यंत पर्यवसान को प्राप्त हैं और देव-मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं"।'

‘‘ඉමස්ස නු ඛො, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස කථං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති?

'भन्ते, भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस वचन का अर्थ विस्तार से कैसे समझना चाहिए?'

‘‘රූපධාතුයා [Pg.12] ඛො, ගහපති, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙසං ඛයා විරාගා නිරොධා චාගා පටිනිස්සග්ගා චිත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති.

"हे गृहपति! रूप धातु में जो छंद (इच्छा), जो राग, जो नंदी (आनंद), जो तृष्णा, जो उपादान और चित्त के जो अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं; उनके क्षय, विराग, निरोध, त्याग और प्रतिनिसर्ग (छोड़ने) से चित्त 'सुविमुक्त' (भली-भांति मुक्त) कहलाता है।"

‘‘වෙදනාධාතුයා ඛො, ගහපති… සඤ්ඤාධාතුයා ඛො, ගහපති… සඞ්ඛාරධාතුයා ඛො, ගහපති… විඤ්ඤාණධාතුයා ඛො, ගහපති, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙසං ඛයා විරාගා නිරොධා චාගා පටිනිස්සග්ගා චිත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති.

"हे गृहपति! वेदना धातु में... संज्ञा धातु में... संस्कार धातु में... विज्ञान धातु में जो छंद, जो राग, जो नंदी, जो तृष्णा, जो उपादान और चित्त के जो अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं; उनके क्षय, विराग, निरोध, त्याग और प्रतिनिसर्ग से चित्त 'सुविमुक्त' कहलाता है।"

‘‘ඉති ඛො, ගහපති, යං තං වුත්තං භගවතා සක්කපඤ්හෙ – ‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තා තෙ අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරිනො අච්චන්තපරියොසානා සෙට්ඨා දෙවමනුස්සාන’’’න්ති.

"इस प्रकार, हे गृहपति! भगवान ने 'सक्कपञ्ह सुत्त' में जो यह कहा था— 'जो वे श्रमण और ब्राह्मण तृष्णा के क्षय से विमुक्त हैं, वे अत्यंत निष्ठा (परम लक्ष्य) को प्राप्त हैं, अत्यंत योगक्षेमी हैं, अत्यंत ब्रह्मचारी हैं, अत्यंत पर्यवसान (पूर्णता) को प्राप्त हैं और देवों तथा मनुष्यों में श्रेष्ठ हैं'।"

‘‘ඉමස්ස ඛො, ගහපති, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. චතුත්ථං.

"हे गृहपति! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस कथन का अर्थ इस प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।" (चौथा सुत्त समाप्त)

5. සමාධිසුත්තං

५. समाधि सुत्त

5. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවො’’ති. ‘‘භදන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච – ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ; සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාති. කිඤ්ච යථාභූතං පජානාති? රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, වෙදනාය සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, සඤ්ඤාය සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, සඞ්ඛාරානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච’’.

५. ऐसा मैंने सुना है— एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं!" "भदंत!" उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा— "भिक्षुओं! समाधि की भावना करो। भिक्षुओं! समाहित (एकाग्रचित्त) भिक्षु यथाभूत (जैसा है वैसा) जानता है। वह यथाभूत क्या जानता है? रूप का उदय और अस्त, वेदना का उदय और अस्त, संज्ञा का उदय और अस्त, संस्कारों का उदय और अस्त, और विज्ञान का उदय और अस्त।"

‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, රූපස්ස සමුදයො, කො වෙදනාය සමුදයො, කො සඤ්ඤාය සමුදයො, කො සඞ්ඛාරානං සමුදයො, කො විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අභිනන්දති අභිවදති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති.

"और भिक्षुओं! रूप का उदय क्या है? वेदना का उदय क्या है? संज्ञा का उदय क्या है? संस्कारों का उदय क्या है? विज्ञान का उदय क्या है? भिक्षुओं! यहाँ (इस शासन में) भिक्षु अभिनन्दन करता है, स्वागत करता है और आसक्त होकर स्थित रहता है।"

‘‘කිඤ්ච අභිනන්දති අභිවදති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති? රූපං අභිනන්දති අභිවදති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති. තස්ස රූපං අභිනන්දතො අභිවදතො අජ්ඣොසාය තිට්ඨතො උප්පජ්ජති නන්දී. යා රූපෙ නන්දී තදුපාදානං. තස්සුපාදානපච්චයා භවො; භවපච්චයා ජාති; ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.

"वह किसका अभिनन्दन करता है, किसका स्वागत करता है और किसमें आसक्त होकर स्थित रहता है? वह रूप का अभिनन्दन करता है, स्वागत करता है और आसक्त होकर स्थित रहता है। रूप का अभिनन्दन करने वाले, स्वागत करने वाले और आसक्त होकर स्थित रहने वाले उस व्यक्ति में नंदी (आनंद) उत्पन्न होती है। रूप में जो नंदी है, वही उपादान है। उस उपादान के प्रत्यय (कारण) से भव होता है; भव के प्रत्यय से जाति (जन्म) होती है; जाति के प्रत्यय से जरा-मरण, शोक, परिदेव (रोना-पीटना), दुःख, दुर्मनस्य और उपायास (हताशा) उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का उदय होता है।"

‘‘වෙදනං [Pg.13] අභිනන්දති…පෙ… සඤ්ඤං අභිනන්දති… සඞ්ඛාරෙ අභිනන්දති… විඤ්ඤාණං අභිනන්දති අභිවදති අජ්ඣොසාය තිට්ඨති. තස්ස විඤ්ඤාණං අභිනන්දතො අභිවදතො අජ්ඣොසාය තිට්ඨතො උප්පජ්ජති නන්දී. යා විඤ්ඤාණෙ නන්දී තදුපාදානං. තස්සුපාදානපච්චයා භවො; භවපච්චයා ජාති; ජාතිපච්චයා…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.

"वह वेदना का अभिनन्दन करता है... (पे)... संज्ञा का अभिनन्दन करता है... संस्कारों का अभिनन्दन करता है... विज्ञान का अभिनन्दन करता है, स्वागत करता है और आसक्त होकर स्थित रहता है। विज्ञान का अभिनन्दन करने वाले, स्वागत करने वाले और आसक्त होकर स्थित रहने वाले उस व्यक्ति में नंदी उत्पन्न होती है। विज्ञान में जो नंदी है, वही उपादान है। उस उपादान के प्रत्यय से भव होता है; भव के प्रत्यय से जाति होती है; जाति के प्रत्यय से... (पे)... इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का उदय होता है।"

‘‘අයං, භික්ඛවෙ, රූපස්ස සමුදයො; අයං වෙදනාය සමුදයො; අයං සඤ්ඤාය සමුදයො; අයං සඞ්ඛාරානං සමුදයො; අයං විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො.

"भिक्षुओं! यह रूप का उदय है; यह वेदना का उदय है; यह संज्ञा का उदय है; यह संस्कारों का उदय है; यह विज्ञान का उदय है।"

‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො, කො වෙදනාය… කො සඤ්ඤාය… කො සඞ්ඛාරානං… කො විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො?

"और भिक्षुओं! रूप का अस्त (निरोध) क्या है? वेदना का अस्त क्या है? संज्ञा का अस्त क्या है? संस्कारों का अस्त क्या है? विज्ञान का अस्त क्या है?"

ඉධ, භික්ඛවෙ, නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති.

"भिक्षुओं! यहाँ (इस शासन में) वह न अभिनन्दन करता है, न स्वागत करता है और न ही आसक्त होकर स्थित रहता है।"

‘‘කිඤ්ච නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති? රූපං නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති. තස්ස රූපං අනභිනන්දතො අනභිවදතො අනජ්ඣොසාය තිට්ඨතො යා රූපෙ නන්දී සා නිරුජ්ඣති. තස්ස නන්දීනිරොධා උපාදානනිරොධො; උපාදානනිරොධා භවනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති.

"वह किसका अभिनन्दन नहीं करता, किसका स्वागत नहीं करता और किसमें आसक्त होकर स्थित नहीं रहता? वह रूप का अभिनन्दन नहीं करता, स्वागत नहीं करता और आसक्त होकर स्थित नहीं रहता। रूप का अभिनन्दन न करने वाले, स्वागत न करने वाले और आसक्त होकर स्थित न रहने वाले उस व्यक्ति की रूप में जो नंदी थी, वह निरुद्ध हो जाती है। नंदी के निरोध से उपादान का निरोध होता है; उपादान के निरोध से भव का निरोध होता है... (पे)... इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का निरोध होता है।"

‘‘වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති. තස්ස වෙදනං අනභිනන්දතො අනභිවදතො අනජ්ඣොසා තිට්ඨතො යා වෙදනාය නන්දී සා නිරුජ්ඣති. තස්ස නන්දීනිරොධා උපාදානනිරොධො; උපාදානනිරොධා භවනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති.

"वह वेदना का अभिनन्दन नहीं करता, स्वागत नहीं करता और आसक्त होकर स्थित नहीं रहता। वेदना का अभिनन्दन न करने वाले, स्वागत न करने वाले और आसक्त होकर स्थित न रहने वाले उस व्यक्ति की वेदना में जो नंदी थी, वह निरुद्ध हो जाती है। नंदी के निरोध से उपादान का निरोध होता है; उपादान के निरोध से भव का निरोध होता है... (पे)... इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का निरोध होता है।"

‘‘සඤ්ඤං නාභිනන්දති…පෙ… සඞ්ඛාරෙ නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති. තස්ස සඞ්ඛාරෙ අනභිනන්දතො අනභිවදතො අනජ්ඣොසාය තිට්ඨතො යා සඞ්ඛාරෙසු නන්දී සා නිරුජ්ඣති. තස්ස නන්දීනිරොධා උපාදානනිරොධො; උපාදානනිරොධා භවනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති.

"वह संज्ञा का अभिनन्दन नहीं करता... (पे)... वह संस्कारों का अभिनन्दन नहीं करता, स्वागत नहीं करता और आसक्त होकर स्थित नहीं रहता। संस्कारों का अभिनन्दन न करने वाले, स्वागत न करने वाले और आसक्त होकर स्थित न रहने वाले उस व्यक्ति की संस्कारों में जो नंदी थी, वह निरुद्ध हो जाती है। नंदी के निरोध से उपादान का निरोध होता है; उपादान के निरोध से भव का निरोध होता है... (पे)... इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का निरोध होता है।"

‘‘විඤ්ඤාණං නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති. තස්ස විඤ්ඤාණං අනභිනන්දතො අනභිවදතො අනජ්ඣොසාය තිට්ඨතො යා විඤ්ඤාණෙ නන්දී සා නිරුජ්ඣති. තස්ස නන්දීනිරොධා උපාදානනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති.

"वह विज्ञान का अभिनन्दन नहीं करता, स्वागत नहीं करता और आसक्त होकर स्थित नहीं रहता। विज्ञान का अभिनन्दन न करने वाले, स्वागत न करने वाले और आसक्त होकर स्थित न रहने वाले उस व्यक्ति की विज्ञान में जो नंदी थी, वह निरुद्ध हो जाती है। नंदी के निरोध से उपादान का निरोध होता है... (पे)... इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का निरोध होता है।"

‘‘අයං[Pg.14], භික්ඛවෙ, රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො, අයං වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො, අයං සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො, අයං සඞ්ඛාරානං අත්ථඞ්ගමො, අයං විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. පඤ්චමං.

"भिक्षुओं! यह रूप का अस्त है, यह वेदना का अस्त है, यह संज्ञा का अस्त है, यह संस्कारों का अस्त है, यह विज्ञान का अस्त है।" (पाँचवाँ सुत्त समाप्त)

6. පටිසල්ලාණසුත්තං

६. प्रतिसंल्लान सुत्त

6. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පටිසල්ලාණෙ, භික්ඛවෙ, යොගමාපජ්ජථ. පටිසල්ලීණො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාති. කිඤ්ච යථාභූතං පජානාති? රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, වෙදනාය සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, සඤ්ඤාය සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, සඞ්ඛාරානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච, විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච’’…පෙ… (යථා පඨමසුත්තෙ තථා විත්ථාරෙතබ්බො.) ඡට්ඨං.

६. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! एकांत (प्रतिसंलयन) में योग (अभ्यास) करो। भिक्षुओं! एकांत में स्थित भिक्षु यथार्थ को जानता है। वह यथार्थ में क्या जानता है? रूप के उदय और अस्त को, वेदना के उदय और अस्त को, संज्ञा के उदय और अस्त को, संस्कारों के उदय और अस्त को, और विज्ञान के उदय और अस्त को जानता है।" ... (जैसे प्रथम सूत्र में है, वैसे ही विस्तार करना चाहिए)। छठा।

7. උපාදාපරිතස්සනාසුත්තං

७. उपादा-परितस्सना सुत्त

7. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘උපාදාපරිතස්සනඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අනුපාදාඅපරිතස්සනඤ්ච. තං සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති, ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

७. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! मैं तुम्हें आसक्ति के कारण होने वाली व्याकुलता और अनासक्ति के कारण होने वाली अव्याकुलता का उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।" "जी हाँ, भन्ते!" उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, උපාදාපරිතස්සනා හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං රූපං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා රූපවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො පරියාදානා උත්තාසවා ච හොති විඝාතවා ච අපෙක්ඛවා ච උපාදාය ච පරිතස්සති.

"भिक्षुओं! आसक्ति के कारण व्याकुलता कैसे होती है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला है, आर्य धर्म में अकुशल है, आर्य धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला है, सत्पुरुष धर्म में अकुशल है, सत्पुरुष धर्म में अविनीत है—वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। उसका वह रूप बदल जाता है, अन्यथा हो जाता है। रूप के बदलने और अन्यथा होने से, उसका विज्ञान रूप के परिवर्तन के पीछे-पीछे चलने वाला होता है। रूप के परिवर्तन के पीछे चलने से उत्पन्न होने वाली व्याकुलता और अकुशल धर्मों का उदय उसके चित्त को घेर कर स्थित हो जाता है। चित्त के घिर जाने से वह भयभीत होता है, दुखी होता है, और लालायित होता है, और आसक्ति के कारण व्याकुल होता है।

‘‘වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනාවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානං. තස්ස සා වෙදනා විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස වෙදනාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා වෙදනාවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස වෙදනාවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො පරියාදානා උත්තාසවා ච හොති විඝාතවා ච අපෙක්ඛවා ච උපාදාය ච පරිතස්සති.

"वह वेदना को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को वेदनावान देखता है, या आत्मा में वेदना को देखता है, या वेदना में आत्मा को देखता है। उसकी वह वेदना बदल जाती है, अन्यथा हो जाती है। वेदना के बदलने और अन्यथा होने से, उसका विज्ञान वेदना के परिवर्तन के पीछे-पीछे चलने वाला होता है। वेदना के परिवर्तन के पीछे चलने से उत्पन्न होने वाली व्याकुलता और अकुशल धर्मों का उदय उसके चित्त को घेर कर स्थित हो जाता है। चित्त के घिर जाने से वह भयभीत होता है, दुखी होता है, और लालायित होता है, और आसक्ति के कारण व्याकुल होता है।

‘‘සඤ්ඤං [Pg.15] අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති, සඞ්ඛාරවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා සඞ්ඛාරෙ, සඞ්ඛාරෙසු වා අත්තානං. තස්ස තෙ සඞ්ඛාරා විපරිණමන්ති අඤ්ඤථා හොන්ති. තස්ස සඞ්ඛාරවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා සඞ්ඛාරවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස සඞ්ඛාරවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො පරියාදානා උත්තාසවා ච හොති විඝාතවා ච අපෙක්ඛවා ච උපාදාය ච පරිතස්සති.

"वह संज्ञा को आत्मा के रूप में देखता है... संस्कारों को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को संस्कारवान देखता है, या आत्मा में संस्कारों को देखता है, या संस्कारों में आत्मा को देखता है। उसके वे संस्कार बदल जाते हैं, अन्यथा हो जाते हैं। संस्कारों के बदलने और अन्यथा होने से, उसका विज्ञान संस्कारों के परिवर्तन के पीछे-पीछे चलने वाला होता है। संस्कारों के परिवर्तन के पीछे चलने से उत्पन्न होने वाली व्याकुलता और अकुशल धर्मों का उदय उसके चित्त को घेर कर स्थित हो जाता है। चित्त के घिर जाने से वह भयभीत होता है, दुखी होता है, और लालायित होता है, और आसक्ति के कारण व्याकुल होता है।

‘‘විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා විඤ්ඤාණවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො පරියාදානා උත්තාසවා ච හොති විඝාතවා ච අපෙක්ඛවා ච උපාදාය ච පරිතස්සති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, උපාදාපරිතස්සනා හොති.

"वह विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। उसका वह विज्ञान बदल जाता है, अन्यथा हो जाता है। विज्ञान के बदलने और अन्यथा होने से, उसका विज्ञान विज्ञान के परिवर्तन के पीछे-पीछे चलने वाला होता है। विज्ञान के परिवर्तन के पीछे चलने से उत्पन्न होने वाली व्याकुलता और अकुशल धर्मों का उदय उसके चित्त को घेर कर स्थित हो जाता है। चित्त के घिर जाने से वह भयभीत होता है, दुखी होता है, और लालायित होता है, और आसक्ति के कारण व्याकुल होता है। भिक्षुओं! इस प्रकार आसक्ति के कारण व्याकुलता होती है।"

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අනුපාදාඅපරිතස්සනා හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරියධම්මස්ස කොවිදො අරියධම්මෙ සුවිනීතො, සප්පුරිසානං දස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස කොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා රූපං, න රූපස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං රූපං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා න රූපවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස න රූපවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො අපරියාදානා න චෙවුත්තාසවා හොති න ච විඝාතවා න ච අපෙක්ඛවා, අනුපාදාය ච න පරිතස්සති.

"भिक्षुओं! अनासक्ति के कारण अव्याकुलता कैसे होती है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई श्रुतवान आर्य श्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है, आर्य धर्म में कुशल है, आर्य धर्म में सुविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन करने वाला है, सत्पुरुष धर्म में कुशल है, सत्पुरुष धर्म में सुविनीत है—वह न तो रूप को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को रूपवान देखता है, न आत्मा में रूप को देखता है, और न रूप में आत्मा को देखता है। उसका वह रूप बदल जाता है, अन्यथा हो जाता है। रूप के बदलने और अन्यथा होने पर भी, उसका विज्ञान रूप के परिवर्तन के पीछे चलने वाला नहीं होता। रूप के परिवर्तन के पीछे न चलने के कारण, व्याकुलता और अकुशल धर्मों का उदय उसके चित्त को घेर कर नहीं रहता। चित्त के न घिरने से वह न तो भयभीत होता है, न दुखी होता है, और न लालायित होता है, और अनासक्ति के कारण व्याकुल नहीं होता।"

‘‘න වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, න වෙදනාවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා වෙදනං, න වෙදනාය වා අත්තානං. තස්ස සා වෙදනා විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස වෙදනාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා න වෙදනාවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස න වෙදනාවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති[Pg.16]. චෙතසො අපරියාදානා න චෙවුත්තාසවා හොති න ච විඝාතවා න ච අපෙක්ඛවා, අනුපාදාය ච න පරිතස්සති.

"वह न तो वेदना को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को वेदनावान देखता है, न आत्मा में वेदना को देखता है, और न वेदना में आत्मा को देखता है। उसकी वह वेदना बदल जाती है, अन्यथा हो जाती है। वेदना के बदलने और अन्यथा होने पर भी, उसका विज्ञान वेदना के परिवर्तन के पीछे चलने वाला नहीं होता। वेदना के परिवर्तन के पीछे न चलने के कारण, व्याकुलता और अकुशल धर्मों का उदय उसके चित्त को घेर कर नहीं रहता। चित्त के न घिरने से वह न तो भयभीत होता है, न दुखी होता है, और न लालायित होता है, और अनासक्ति के कारण व्याकुल नहीं होता।"

‘‘න සඤ්ඤං…පෙ… න සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති, න සඞ්ඛාරවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා සඞ්ඛාරෙ, න සඞ්ඛාරෙසු වා අත්තානං. තස්ස තෙ සඞ්ඛාරා විපරිණමන්ති අඤ්ඤථා හොන්ති. තස්ස සඞ්ඛාරවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා න සඞ්ඛාරවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස න සඞ්ඛාරවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො අපරියාදානා න චෙවුත්තාසවා හොති න ච විඝාතවා න ච අපෙක්ඛවා, අනුපාදාය ච න පරිතස්සති.

वह संज्ञा को... (और) संस्कारों को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही आत्मा को संस्कारवान देखता है; न आत्मा में संस्कारों को, और न ही संस्कारों में आत्मा को देखता है। उसके वे संस्कार विपरिणामित (परिवर्तित) होते हैं, अन्यथा (अन्य प्रकार के) हो जाते हैं। संस्कारों के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण, उसका विज्ञान संस्कारों के विपरिणाम के पीछे चलने वाला नहीं होता। संस्कारों के विपरिणाम के पीछे न चलने से उत्पन्न होने वाली व्याकुलता और अकुशल धर्मों की उत्पत्ति उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित नहीं होती। चित्त के अभिभूत न होने से वह न तो त्रस्त होता है, न ही पीड़ित होता है और न ही अपेक्षावान (आसक्त) होता है; और उपादान रहित होने के कारण वह व्याकुल नहीं होता।

‘‘න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, න විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං…පෙ… තස්ස තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා න විඤ්ඤාණවිපරිණාමානුපරිවත්ති විඤ්ඤාණං හොති. තස්ස න විඤ්ඤාණවිපරිණාමානුපරිවත්තිජා පරිතස්සනා ධම්මසමුප්පාදා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. චෙතසො අපරියාදානා න චෙවුත්තාසවා හොති න ච විඝාතවා න ච අපෙක්ඛවා, අනුපාදාය ච න පරිතස්සති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, අනුපාදා අපරිතස්සනං හොතී’’ති. සත්තමං.

वह विज्ञान को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही आत्मा को विज्ञानवान देखता है... उसका वह विज्ञान विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण, उसका विज्ञान विज्ञान के विपरिणाम के पीछे चलने वाला नहीं होता। विज्ञान के विपरिणाम के पीछे न चलने से उत्पन्न होने वाली व्याकुलता और अकुशल धर्मों की उत्पत्ति उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित नहीं होती। चित्त के अभिभूत न होने से वह न तो त्रस्त होता है, न ही पीड़ित होता है और न ही अपेक्षावान होता है; और उपादान रहित होने के कारण वह व्याकुल नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार उपादान-रहित अवस्था में व्याकुलता नहीं होती। सातवाँ (सूत्त)।

8. දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තං

८. द्वितीय उपादा-परितस्सना सुत्त

8. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘උපාදාපරිතස්සනඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අනුපාදාඅපරිතස්සනඤ්ච. තං සුණාථ…පෙ… කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, උපාදාපරිතස්සනා හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. තස්ස තං රූපං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. වෙදනං එතං මම…පෙ… සඤ්ඤං එතං මම… සඞ්ඛාරෙ එතං මම… විඤ්ඤාණං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. තස්ස තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, උපාදාපරිතස්සනා හොති.

८. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! मैं तुम्हें उपादान-सहित व्याकुलता और उपादान-रहित अव्याकुलता का उपदेश दूँगा। उसे सुनो... भिक्षुओं! उपादान-सहित व्याकुलता कैसे होती है? भिक्षुओं! यहाँ कोई अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जन रूप को 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'—इस प्रकार देखता है। उसका वह रूप विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। रूप के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण शोक, परिदेव (रोदन), दुःख, दुर्मनस्य और उपायास (हताशा) उत्पन्न होते हैं। वेदना को 'यह मेरी है'... संज्ञा को 'यह मेरी है'... संस्कारों को 'ये मेरे हैं'... विज्ञान को 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'—इस प्रकार देखता है। उसका वह विज्ञान विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण शोक, परिदेव, दुःख, दुर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। भिक्षुओं! इस प्रकार उपादान-सहित व्याकुलता होती है।

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අනුපාදාඅපරිතස්සනා හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති. තස්ස තං රූපං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස [Pg.17] රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. වෙදනං නෙතං මම… සඤ්ඤං නෙතං මම… සඞ්ඛාරෙ නෙතං මම… විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සති. තස්ස තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති අඤ්ඤථා හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා නුප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, අනුපාදාඅපරිතස්සනා හොතී’’ති. අට්ඨමං.

और भिक्षुओं! उपादान-रहित अव्याकुलता कैसे होती है? भिक्षुओं! यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार देखता है। उसका वह रूप विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। रूप के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण शोक, परिदेव, दुःख, दुर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते। वेदना 'यह मेरी नहीं है'... संज्ञा 'यह मेरी नहीं है'... संस्कार 'ये मेरे नहीं हैं'... विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार देखता है। उसका वह विज्ञान विपरिणामित होता है, अन्यथा हो जाता है। विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव के कारण शोक, परिदेव, दुःख, दुर्मनस्य और उपायास उत्पन्न नहीं होते। भिक्षुओं! इस प्रकार उपादान-रहित अव्याकुलता होती है। आठवाँ (सूत्त)।

9. කාලත්තයඅනිච්චසුත්තං

९. कालत्रय-अनित्य सुत्त

9. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං අතීතානාගතං; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්ස! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතස්මිං රූපස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං රූපං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. වෙදනා අනිච්චා…පෙ… සඤ්ඤා අනිච්චා… සඞ්ඛාරා අනිච්චා අතීතානාගතා; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නානං! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතෙසු සඞ්ඛාරෙසු අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතෙ සඞ්ඛාරෙ නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නානං සඞ්ඛාරානං නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. විඤ්ඤාණං අනිච්චං අතීතානාගතං; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්ස! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතස්මිං විඤ්ඤාණස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං විඤ්ඤාණං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති. නවමං.

९. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! अतीत और अनागत (भविष्य) का रूप अनित्य है; फिर वर्तमान के विषय में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक अतीत के रूप के प्रति आसक्ति-रहित होता है; अनागत रूप का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान रूप के प्रति निर्वेद (वैराग्य), विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होता है। वेदना अनित्य है... संज्ञा अनित्य है... अतीत और अनागत के संस्कार अनित्य हैं; फिर वर्तमान के विषय में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक अतीत के संस्कारों के प्रति आसक्ति-रहित होता है; अनागत संस्कारों का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान संस्कारों के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है। अतीत और अनागत का विज्ञान अनित्य है; फिर वर्तमान के विषय में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक अतीत के विज्ञान के प्रति आसक्ति-रहित होता है; अनागत विज्ञान का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है। नौवाँ (सूत्त)।

10. කාලත්තයදුක්ඛසුත්තං

१०. कालत्रय-दुःख सुत्त

10. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අතීතානාගතං; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්ස! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතස්මිං රූපස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං රූපං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. වෙදනා දුක්ඛා… සඤ්ඤා දුක්ඛා… සඞ්ඛාරා දුක්ඛා… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං අතීතානාගතං; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්ස! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතස්මිං විඤ්ඤාණස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං විඤ්ඤාණං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති. දසමං.

१०. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! अतीत और अनागत का रूप दुःख है; फिर वर्तमान के विषय में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक अतीत के रूप के प्रति आसक्ति-रहित होता है; अनागत रूप का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है। वेदना दुःख है... संज्ञा दुःख है... संस्कार दुःख हैं... अतीत और अनागत का विज्ञान दुःख है; फिर वर्तमान के विषय में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक अतीत के विज्ञान के प्रति आसक्ति-रहित होता है; अनागत विज्ञान का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है। दसवाँ (सूत्त)।

11. කාලත්තයඅනත්තසුත්තං

११. कालत्रय-अनात्म सुत्त

11. සාවත්ථිනිදානං[Pg.18]. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා අතීතානාගතං; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්ස! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතස්මිං රූපස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං රූපං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති. වෙදනා අනත්තා… සඤ්ඤා අනත්තා… සඞ්ඛාරා අනත්තා… විඤ්ඤාණං අනත්තා අතීතානාගතං; කො පන වාදො පච්චුප්පන්නස්ස! එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අතීතස්මිං විඤ්ඤාණස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං විඤ්ඤාණං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති. එකාදසමං.

११. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! अतीत और अनागत रूप अनात्मा है; फिर वर्तमान के बारे में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक अतीत के रूप के प्रति निरपेक्ष (आसक्ति रहित) होता है; अनागत रूप का अभिनन्दन नहीं करता; वर्तमान रूप के निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होता है। वेदना अनात्मा है... संज्ञा अनात्मा है... संस्कार अनात्मा हैं... विज्ञान अतीत और अनागत में अनात्मा है; फिर वर्तमान के बारे में तो कहना ही क्या! भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक अतीत के विज्ञान के प्रति निरपेक्ष होता है; अनागत विज्ञान का अभिनन्दन नहीं करता; वर्तमान विज्ञान के निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है।' ग्यारहवाँ (सूत्र)।

නකුලපිතුවග්ගො පඨමො.

नकुलपितु-वर्ग प्रथम समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उदान) -

නකුලපිතා දෙවදහා, ද්වෙපි හාලිද්දිකානි ච;

සමාධිපටිසල්ලාණා, උපාදාපරිතස්සනා දුවෙ;

අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා, වග්ගො තෙන පවුච්චති.

नकुलपिता, देवदह, दो हालिद्दिकानि, समाधि, प्रतिसल्लाण, दो उपादा-परितस्सना, और अतीत-अनागत-प्रत्युत्पन्न; इसी कारण यह वर्ग कहा जाता है।

2. අනිච්චවග්ගො

२. अनित्य-वर्ग

1. අනිච්චසුත්තං

१. अनित्य-सूत्र

12. එවං මෙ සුතං – සාවත්ථියං. තත්‍ර ඛො…පෙ… ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා, සඤ්ඤා අනිච්චා, සඞ්ඛාරා අනිච්චා, විඤ්ඤාණං අනිච්චං. එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. පඨමං.

१२. ऐसा मैंने सुना - श्रावस्ती में। वहाँ... 'भिक्षुओं! रूप अनित्य है, वेदना अनित्य है, संज्ञा अनित्य है, संस्कार अनित्य हैं, विज्ञान अनित्य है। भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक रूप से भी निर्विघ्न (ऊब) होता है, वेदना से भी निर्विघ्न होता है, संज्ञा से भी निर्विघ्न होता है, संस्कारों से भी निर्विघ्न होता है, विज्ञान से भी निर्विघ्न होता है। निर्विघ्न होने पर वह विरक्त होता है; विराग से वह मुक्त होता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है।' प्रथम।

2. දුක්ඛසුත්තං

२. दुःख-सूत्र

13. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං, වෙදනා දුක්ඛා, සඤ්ඤා දුක්ඛා, සඞ්ඛාරා දුක්ඛා, විඤ්ඤාණං දුක්ඛං. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. දුතියං.

१३. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! रूप दुःख है, वेदना दुःख है, संज्ञा दुःख है, संस्कार दुःख हैं, विज्ञान दुःख है। ऐसा देखते हुए... अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।' द्वितीय।

3. අනත්තසුත්තං

३. अनात्म-सूत्र

14. සාවත්ථිනිදානං[Pg.19]. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා, වෙදනා අනත්තා, සඤ්ඤා අනත්තා, සඞ්ඛාරා අනත්තා, විඤ්ඤාණං අනත්තා. එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. තතියං.

१४. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! रूप अनात्मा है, वेदना अनात्मा है, संज्ञा अनात्मा है, संस्कार अनात्मा हैं, विज्ञान अनात्मा है। भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक रूप से भी निर्विघ्न होता है, वेदना से भी निर्विघ्न होता है, संज्ञा से भी निर्विघ्न होता है, संस्कारों से भी निर्विघ्न होता है, विज्ञान से भी निर्विघ्न होता है। निर्विघ्न होने पर वह विरक्त होता है; विराग से वह मुक्त होता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है।' तृतीय।

4. යදනිච්චසුත්තං

४. यदनिच-सूत्र (जो अनित्य है)

15. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. වෙදනා අනිච්චා. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤා අනිච්චා…පෙ… සඞ්ඛාරා අනිච්චා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. චතුත්ථං.

१५. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! रूप अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक प्रज्ञा से देखना चाहिए। वेदना अनित्य है... संज्ञा अनित्य है... संस्कार अनित्य हैं... विज्ञान अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक प्रज्ञा से देखना चाहिए। ऐसा देखते हुए... अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।' चतुर्थ।

5. යංදුක්ඛසුත්තං

५. यंदुक्ख-सूत्र (जो दुःख है)

16. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං. යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. වෙදනා දුක්ඛා… සඤ්ඤා දුක්ඛා… සඞ්ඛාරා දුක්ඛා… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං. යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. පඤ්චමං.

१६. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! रूप दुःख है। जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक प्रज्ञा से देखना चाहिए। वेदना दुःख है... संज्ञा दुःख है... संस्कार दुःख हैं... विज्ञान दुःख है। जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक प्रज्ञा से देखना चाहिए। ऐसा देखते हुए... अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।' पंचम।

6. යදනත්තාසුත්තං

६. यदनत्ता-सूत्र (जो अनात्मा है)

17. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා. යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. වෙදනා අනත්තා… සඤ්ඤා අනත්තා… සඞ්ඛාරා අනත්තා… විඤ්ඤාණං අනත්තා[Pg.20]. යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. ඡට්ඨං.

१७. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! रूप अनात्मा है। जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक प्रज्ञा से देखना चाहिए। वेदना अनात्मा है... संज्ञा अनात्मा है... संस्कार अनात्मा हैं... विज्ञान अनात्मा है। जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक प्रज्ञा से देखना चाहिए। भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए... अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।' छठा।

7. සහෙතුඅනිච්චසුත්තං

७. सहेतु-अनित्य-सूत्र

18. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං. යොපි හෙතු, යොපි පච්චයො රූපස්ස උප්පාදාය, සොපි අනිච්චො. අනිච්චසම්භූතං, භික්ඛවෙ, රූපං කුතො නිච්චං භවිස්සති! වෙදනා අනිච්චා. යොපි හෙතු, යොපි පච්චයො වෙදනාය උප්පාදාය, සොපි අනිච්චො. අනිච්චසම්භූතා, භික්ඛවෙ, වෙදනා කුතො නිච්චා භවිස්සති! සඤ්ඤා අනිච්චා… සඞ්ඛාරා අනිච්චා. යොපි හෙතු යොපි පච්චයො සඞ්ඛාරානං උප්පාදාය, සොපි අනිච්චො. අනිච්චසම්භූතා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා කුතො නිච්චා භවිස්සන්ති! විඤ්ඤාණං අනිච්චං. යොපි හෙතු යොපි පච්චයො විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදාය, සොපි අනිච්චො. අනිච්චසම්භූතං, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං කුතො නිච්චං භවිස්සති! එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. සත්තමං.

१८. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं! रूप अनित्य है। रूप की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी अनित्य है। भिक्षुओं! अनित्य से उत्पन्न रूप भला नित्य कैसे होगा! वेदना अनित्य है। वेदना की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी अनित्य है। भिक्षुओं! अनित्य से उत्पन्न वेदना भला नित्य कैसे होगी! संज्ञा अनित्य है... संस्कार अनित्य हैं। संस्कारों की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी अनित्य है। भिक्षुओं! अनित्य से उत्पन्न संस्कार भला नित्य कैसे होंगे! विज्ञान अनित्य है। विज्ञान की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी अनित्य है। भिक्षुओं! अनित्य से उत्पन्न विज्ञान भला नित्य कैसे होगा! ऐसा देखते हुए... अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।' सातवाँ।

8. සහෙතුදුක්ඛසුත්තං

८. सहेतु-दुःख-सूत्र

19. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං. යොපි හෙතු යොපි පච්චයො රූපස්ස උප්පාදාය, සොපි දුක්ඛො. දුක්ඛසම්භූතං, භික්ඛවෙ, රූපං කුතො සුඛං භවිස්සති! වෙදනා දුක්ඛා… සඤ්ඤා දුක්ඛා… සඞ්ඛාරා දුක්ඛා… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං. යොපි හෙතු යොපි පච්චයො විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදාය, සොපි දුක්ඛො. දුක්ඛසම්භූතං, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං කුතො සුඛං භවිස්සති! එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. අට්ඨමං.

१९. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! रूप दुःख है। रूप की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी दुःख है। भिक्षुओं! दुःख से उत्पन्न रूप भला सुख कैसे होगा! वेदना दुःख है... संज्ञा दुःख है... संस्कार दुःख हैं... विज्ञान दुःख है। विज्ञान की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी दुःख है। भिक्षुओं! दुःख से उत्पन्न विज्ञान भला सुख कैसे होगा! इस प्रकार देखते हुए... (पूर्ववत)... वह जान लेता है कि इस (अवस्था) के लिए अब और कुछ शेष नहीं है'। आठवाँ सुत्त।

9. සහෙතුඅනත්තසුත්තං

९. सहेतु-अनत्त सुत्त

20. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා. යොපි හෙතු යොපි පච්චයො රූපස්ස උප්පාදාය, සොපි අනත්තා. අනත්තසම්භූතං, භික්ඛවෙ, රූපං කුතො අත්තා භවිස්සති! වෙදනා අනත්තා… සඤ්ඤා අනත්තා… සඞ්ඛාරා අනත්තා… විඤ්ඤාණං අනත්තා. යොපි හෙතු යොපි පච්චයො විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදාය, සොපි අනත්තා. අනත්තසම්භූතං, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං කුතො අත්තා භවිස්සති! එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. නවමං.

२०. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! रूप अनात्म है। रूप की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी अनात्म है। भिक्षुओं! अनात्म से उत्पन्न रूप भला आत्मा कैसे होगा! वेदना अनात्म है... संज्ञा अनात्म है... संस्कार अनात्म हैं... विज्ञान अनात्म है। विज्ञान की उत्पत्ति के लिए जो हेतु है, जो प्रत्यय है, वह भी अनात्म है। भिक्षुओं! अनात्म से उत्पन्न विज्ञान भला आत्मा कैसे होगा! इस प्रकार देखते हुए... (पूर्ववत)... वह जान लेता है कि इस (अवस्था) के लिए अब और कुछ शेष नहीं है'। नवाँ सुत्त।

10. ආනන්දසුත්තං

१०. आनन्द सुत्त

21. සාවත්ථියං [Pg.21]… ආරාමෙ. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘නිරොධො නිරොධො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමෙසානං ඛො, භන්තෙ, ධම්මානං නිරොධො ‘නිරොධො’ති වුච්චතී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, ආනන්ද, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මං. තස්ස නිරොධො ‘නිරොධො’ති වුච්චති. වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. තස්සා නිරොධො ‘නිරොධො’ති වුච්චති. සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. තෙසං නිරොධො ‘නිරොධො’ති වුච්චති. විඤ්ඤාණං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මං. තස්ස නිරොධො ‘නිරොධො’ති වුච්චති. ඉමෙසං ඛො, ආනන්ද, ධම්මානං නිරොධො ‘නිරොධො’ති වුච්චතී’’ති. දසමං.

२१. श्रावस्ती के (जेतवन) आराम में। तब आयुष्मान आनन्द जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द ने भगवान् से यह कहा— 'भन्ते! निरोध, निरोध कहा जाता है। भन्ते! किन धर्मों के निरोध को निरोध कहा जाता है?' 'आनन्द! रूप अनित्य है, संस्कृत है, प्रतीत्यसमुत्पन्न है, क्षयधर्मा है, व्ययधर्मा है, विरागधर्मा है, निरोधधर्मा है। उसके निरोध को निरोध कहा जाता है। वेदना अनित्य है, संस्कृत है, प्रतीत्यसमुत्पन्न है, क्षयधर्मा है, व्ययधर्मा है, विरागधर्मा है, निरोधधर्मा है। उसके निरोध को निरोध कहा जाता है। संज्ञा... संस्कार अनित्य हैं, संस्कृत हैं, प्रतीत्यसमुत्पन्न हैं, क्षयधर्मा हैं, व्ययधर्मा हैं, विरागधर्मा हैं, निरोधधर्मा हैं। उनके निरोध को निरोध कहा जाता है। विज्ञान अनित्य है, संस्कृत है, प्रतीत्यसमुत्पन्न है, क्षयधर्मा है, व्ययधर्मा है, विरागधर्मा है, निरोधधर्मा है। उसके निरोध को निरोध कहा जाता है। आनन्द! इन धर्मों के निरोध को निरोध कहा जाता है'। दसवाँ सुत्त।

අනිච්චවග්ගො දුතියො.

दूसरा अनित्य वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (विषय-सूची) —

අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා, යදනිච්චාපරෙ තයො;

හෙතුනාපි තයො වුත්තා, ආනන්දෙන ච තෙ දසාති.

अनित्य, दुःख, अनात्म, और 'यदनित्य' के तीन; हेतु के साथ भी तीन कहे गए, और आनन्द के साथ ये दस (सुत्त) हैं।

3. භාරවග්ගො

३. भार वर्ग

1. භාරසුත්තං

१. भार सुत्त

22. සාවත්ථියං … තත්‍ර ඛො … ‘‘භාරඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි භාරහාරඤ්ච භාරාදානඤ්ච භාරනික්ඛෙපනඤ්ච. තං සුණාථ. කතමො ච, භික්ඛවෙ, භාරො? පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා තිස්ස වචනීයං. කතමෙ පඤ්ච? රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො; අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භාරො’’.

२२. श्रावस्ती में... वहाँ (भगवान् ने कहा)... 'भिक्षुओं! मैं तुम्हें भार, भार-हार (भार ढोने वाला), भार-आदान (भार उठाना) और भार-निक्षेपण (भार उतारना) का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! भार क्या है? पाँच उपादान-स्कन्ध ही भार कहे जाने चाहिए। वे पाँच कौन से हैं? रूप-उपादान-स्कन्ध, वेदना-उपादान-स्कन्ध, संज्ञा-उपादान-स्कन्ध, संस्कार-उपादान-स्कन्ध और विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। भिक्षुओं! इसे भार कहा जाता है'।

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, භාරහාරො[Pg.22]? පුග්ගලො තිස්ස වචනීයං. ය්වායං ආයස්මා එවංනාමො එවංගොත්තො; අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භාරහාරො.

'भिक्षुओं! भार-हार (भार ढोने वाला) कौन है? पुद्गल ही भार-हार कहा जाना चाहिए। जो यह आयुष्मान अमुक नाम वाला, अमुक गोत्र वाला है; भिक्षुओं! इसे भार-हार कहा जाता है'।

‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, භාරාදානං? යායං තණ්හා පොනොභවිකා නන්දීරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භාරාදානං.

'भिक्षुओं! भार-आदान (भार उठाना) क्या है? जो यह तृष्णा पुनर्जन्म दिलाने वाली, नन्दि-राग के साथ जुड़ी हुई, जहाँ-तहाँ अभिनन्दन करने वाली है; जैसे कि— काम-तृष्णा, भव-तृष्णा और विभव-तृष्णा। भिक्षुओं! इसे भार-आदान कहा जाता है'।

‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, භාරනික්ඛෙපනං? යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භාරනික්ඛෙපන’’න්ති.

'भिक्षुओं! भार-निक्षेपण (भार उतारना) क्या है? उसी तृष्णा का जो अशेष विराग-निरोध, त्याग, प्रतिनिसर्ग (छोड़ना), मुक्ति और अनालय (आसक्ति-रहित होना) है। भिक्षुओं! इसे भार-निक्षेपण कहा जाता है'।

ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

भगवान् ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने फिर यह कहा —

‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, භාරහාරො ච පුග්ගලො;

භාරාදානං දුඛං ලොකෙ, භාරනික්ඛෙපනං සුඛං.

'निश्चय ही पाँचों स्कन्ध भार हैं, और पुद्गल भार-हार है; लोक में भार उठाना दुःख है, भार उतार देना सुख है।

‘‘නික්ඛිපිත්වා ගරුං භාරං, අඤ්ඤං භාරං අනාදිය;

සමූලං තණ්හමබ්බුය්හ, නිච්ඡාතො පරිනිබ්බුතො’’ති. පඨමං;

भारी भार को उतारकर, दूसरा भार न उठाकर, तृष्णा को जड़ सहित उखाड़कर, वह तृष्णा-रहित हो परिनिर्वाण प्राप्त करता है'। पहला सुत्त।

2. පරිඤ්ඤසුත්තං

२. परिज्ञा सुत्त

23. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ච, භික්ඛවෙ, ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි පරිඤ්ඤඤ්ච. තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා? රූපං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, වෙදනා පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, සඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, සඞ්ඛාරා පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, විඤ්ඤාණං පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා. කතමා ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤා? යො, භික්ඛවෙ, රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤා’’ති. දුතියං.

२३. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! मैं तुम्हें परिज्ञेय (जानने योग्य) धर्मों और परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! परिज्ञेय धर्म कौन से हैं? भिक्षुओं! रूप परिज्ञेय धर्म है, वेदना परिज्ञेय धर्म है, संज्ञा परिज्ञेय धर्म है, संस्कार परिज्ञेय धर्म हैं, विज्ञान परिज्ञेय धर्म है। भिक्षुओं! इन्हें परिज्ञेय धर्म कहा जाता है। भिक्षुओं! परिज्ञा क्या है? भिक्षुओं! जो राग का क्षय, द्वेष का क्षय और मोह का क्षय है। भिक्षुओं! इसे परिज्ञा कहा जाता है'। दूसरा सुत्त।

3. අභිජානසුත්තං

३. अभिज्ञान सुत्त

24. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය; වෙදනං අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය; සඤ්ඤං අනභිජානං… සඞ්ඛාරෙ අනභිජානං [Pg.23] අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය; විඤ්ඤාණං අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං අභබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය. රූපඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, අභිජානං පරිජානං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයාය; වෙදනං අභිජානං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අභිජානං පරිජානං විරාජයං පජහං භබ්බො දුක්ඛක්ඛයායා’’ති. තතියං.

२४. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! रूप को विशेष रूप से न जानते हुए, पूर्णतः न जानते हुए, उससे विरक्त न होते हुए, उसे न त्यागते हुए, कोई दुःख के क्षय के लिए समर्थ नहीं होता। वेदना को विशेष रूप से न जानते हुए, पूर्णतः न जानते हुए, उससे विरक्त न होते हुए, उसे न त्यागते हुए, कोई दुःख के क्षय के लिए समर्थ नहीं होता। संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को विशेष रूप से न जानते हुए, पूर्णतः न जानते हुए, उससे विरक्त न होते हुए, उसे न त्यागते हुए, कोई दुःख के क्षय के लिए समर्थ नहीं होता। भिक्षुओं! रूप को विशेष रूप से जानते हुए, पूर्णतः जानते हुए, उससे विरक्त होते हुए, उसे त्यागते हुए, कोई दुःख के क्षय के लिए समर्थ होता है। वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को विशेष रूप से जानते हुए, पूर्णतः जानते हुए, उससे विरक्त होते हुए, उसे त्यागते हुए, कोई दुःख के क्षय के लिए समर्थ होता है'। तीसरा सुत्त।

4. ඡන්දරාගසුත්තං

४. छन्दराग सुत्त

25. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපස්මිං ඡන්දරාගො තං පජහථ. එවං තං රූපං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්මං. යො වෙදනාය ඡන්දරාගො තං පජහථ. එවං සා වෙදනා පහීනා භවිස්සති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. යො සඤ්ඤාය ඡන්දරාගො තං පජහථ. එවං සා සඤ්ඤා පහීනා භවිස්සති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. යො සඞ්ඛාරෙසු ඡන්දරාගො තං පජහථ. එවං තෙ සඞ්ඛාරා පහීනා භවිස්සන්ති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගො තං පජහථ. එවං තං විඤ්ඤාණං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්ම’’න්ති. චතුත්ථං.

२५. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूप में जो छन्द-राग (इच्छा और आसक्ति) है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह रूप प्रहीण (त्यागा हुआ) हो जाएगा, समूल नष्ट हो जाएगा, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के ठूँठ की भाँति हो जाएगा, अभाव को प्राप्त हो जाएगा और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला हो जाएगा। वेदना में जो छन्द-राग है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह वेदना प्रहीण हो जाएगी, समूल नष्ट हो जाएगी, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के ठूँठ की भाँति हो जाएगी, अभाव को प्राप्त हो जाएगी और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाली हो जाएगी। संज्ञा में जो छन्द-राग है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह संज्ञा प्रहीण हो जाएगी, समूल नष्ट हो जाएगी, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के ठूँठ की भाँति हो जाएगी, अभाव को प्राप्त हो जाएगी और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाली हो जाएगी। संस्कारों में जो छन्द-राग है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वे संस्कार प्रहीण हो जाएंगे, समूल नष्ट हो जाएंगे, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के ठूँठ की भाँति हो जाएंगे, अभाव को प्राप्त हो जाएंगे और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाले हो जाएंगे। विज्ञान में जो छन्द-राग है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह विज्ञान प्रहीण हो जाएगा, समूल नष्ट हो जाएगा, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के ठूँठ की भाँति हो जाएगा, अभाव को प्राप्त हो जाएगा और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला हो जाएगा।" चतुर्थ।

5. අස්සාදසුත්තං

५. अस्साद सुत्त

26. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පුබ්බෙව මෙ, භික්ඛවෙ, සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො එතදහොසි – ‘කො නු ඛො රූපස්ස අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං? කො වෙදනාය අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං? කො සඤ්ඤාය අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං? කො සඞ්ඛාරානං අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං? කො විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණ’න්ති? තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, එතදහොසි – ‘යං ඛො රූපං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං රූපස්ස අස්සාදො. යං රූපං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අයං රූපස්ස ආදීනවො. යො රූපස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං රූපස්ස නිස්සරණං. යං වෙදනං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං[Pg.24], අයං වෙදනාය අස්සාදො. යං වෙදනා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං වෙදනාය ආදීනවො. යො වෙදනාය ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං වෙදනාය නිස්සරණං. යං සඤ්ඤං පටිච්ච උප්පජ්ජති…පෙ… යං සඞ්ඛාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං සඞ්ඛාරානං අස්සාදො. යං සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං සඞ්ඛාරානං ආදීනවො. යො සඞ්ඛාරෙසු ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං සඞ්ඛාරානං නිස්සරණං. යං විඤ්ඤාණං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො. යං විඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අයං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො. යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං’’’.

२६. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! सम्बोधि (ज्ञान) प्राप्त करने से पूर्व, जब मैं अनभिसम्बुद्ध बोधिसत्व ही था, तब मेरे मन में यह विचार आया— 'रूप का आस्वाद क्या है, दोष क्या है, और निःसरण क्या है? वेदना का... संज्ञा का... संस्कारों का... विज्ञान का आस्वाद क्या है, दोष क्या है, और निःसरण क्या है?' भिक्षुओं! तब मुझे यह बोध हुआ— 'रूप के आश्रय से जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है, वह रूप का आस्वाद है। रूप जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, वह रूप का दोष है। रूप में जो छन्द-राग का दमन और छन्द-राग का त्याग है, वह रूप का निःसरण है। वेदना के आश्रय से जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है, वह वेदना का आस्वाद है। वेदना जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, वह वेदना का दोष है। वेदना में जो छन्द-राग का दमन और छन्द-राग का त्याग है, वह वेदना का निःसरण है। संज्ञा के आश्रय से जो उत्पन्न होता है... (पेय्याल)... संस्कारों के आश्रय से जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है, वह संस्कारों का आस्वाद है। संस्कार जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी हैं, वे संस्कारों का दोष हैं। संस्कारों में जो छन्द-राग का दमन और छन्द-राग का त्याग है, वह संस्कारों का निःसरण है। विज्ञान के आश्रय से जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है, वह विज्ञान का आस्वाद है। विज्ञान जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, वह विज्ञान का दोष है। विज्ञान में जो छन्द-राग का दमन और छन्द-राग का त्याग है, वह विज्ञान का निःसरण है।'"

‘‘යාවකීවඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං එවං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං නාබ්භඤ්ඤාසිං, නෙව තාවාහං, භික්ඛවෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසිං. යතො ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං එවං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසිං; අථාහං, භික්ඛවෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි – ‘අකුප්පා මෙ විමුත්ති ; අයමන්තිමා ජාති; නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’’ති. පඤ්චමං.

"भिक्षुओं! जब तक मैंने इन पाँच उपादान-स्कन्धों के आस्वाद को आस्वाद के रूप में, दोष को दोष के रूप में और निःसरण को निःसरण के रूप में यथार्थतः नहीं जाना था, तब तक, भिक्षुओं! मैंने देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा में, देवों और मनुष्यों सहित, अनुत्तर सम्यक-सम्बोधि को प्राप्त करने का दावा नहीं किया। भिक्षुओं! जब मैंने इन पाँच उपादान-स्कन्धों के आस्वाद को आस्वाद के रूप में, दोष को दोष के रूप में और निःसरण को निःसरण के रूप में यथार्थतः जान लिया, तब मैंने, भिक्षुओं! देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा में, देवों और मनुष्यों सहित, अनुत्तर सम्यक-सम्बोधि को प्राप्त करने का दावा किया। और मुझमें यह ज्ञान-दर्शन उत्पन्न हुआ— 'मेरी विमुक्ति अडिग है; यह मेरा अंतिम जन्म है; अब पुनर्जन्म नहीं होगा।'" पंचम।

6. දුතියඅස්සාදසුත්තං

६. द्वितीय अस्साद सुत्त

27. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපස්සාහං, භික්ඛවෙ, අස්සාදපරියෙසනං අචරිං. යො රූපස්ස අස්සාදො තදජ්ඣගමං. යාවතා රූපස්ස අස්සාදො පඤ්ඤාය මෙ සො සුදිට්ඨො. රූපස්සාහං, භික්ඛවෙ, ආදීනවපරියෙසනං අචරිං. යො රූපස්ස ආදීනවො තදජ්ඣගමං. යාවතා රූපස්ස ආදීනවො පඤ්ඤාය මෙ සො සුදිට්ඨො. රූපස්සාහං, භික්ඛවෙ, නිස්සරණපරියෙසනං අචරිං. යං රූපස්ස නිස්සරණං තදජ්ඣගමං. යාවතා රූපස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤාය මෙ තං සුදිට්ඨං. වෙදනායාහං, භික්ඛවෙ… සඤ්ඤායාහං, භික්ඛවෙ… සඞ්ඛාරානාහං[Pg.25], භික්ඛවෙ… විඤ්ඤාණස්සාහං, භික්ඛවෙ, අස්සාදපරියෙසනං අචරිං. යො විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො තදජ්ඣගමං. යාවතා විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො පඤ්ඤාය මෙ සො සුදිට්ඨො. විඤ්ඤාණස්සාහං, භික්ඛවෙ, ආදීනවපරියෙසනං අචරිං. යො විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො තදජ්ඣගමං. යාවතා විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො පඤ්ඤාය මෙ සො සුදිට්ඨො. විඤ්ඤාණස්සාහං, භික්ඛවෙ, නිස්සරණපරියෙසනං අචරිං. යං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං තදජ්ඣගමං. යාවතා විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤාය මෙ තං සුදිට්ඨං. යාවකීවඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං නාබ්භඤ්ඤාසිං…පෙ… අබ්භඤ්ඤාසිං. ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි – ‘අකුප්පා මෙ විමුත්ති ; අයමන්තිමා ජාති; නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’’ති. ඡට්ඨං.

२७. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं, मैंने रूप के आस्वाद की खोज की। रूप का जो आस्वाद है, उसे मैंने प्राप्त किया। रूप का जितना आस्वाद है, उसे मैंने प्रज्ञा से भली-भांति देखा। भिक्षुओं, मैंने रूप के आदिनव की खोज की। रूप का जो आदिनव है, उसे मैंने प्राप्त किया। रूप का जितना आदिनव है, उसे मैंने प्रज्ञा से भली-भांति देखा। भिक्षुओं, मैंने रूप के निस्सरण की खोज की। रूप का जो निस्सरण है, उसे मैंने प्राप्त किया। रूप का जितना निस्सरण है, उसे मैंने प्रज्ञा से भली-भांति देखा। भिक्षुओं, मैंने वेदना का... संज्ञा का... संस्कारों का... भिक्षुओं, मैंने विज्ञान के आस्वाद की खोज की। विज्ञान का जो आस्वाद है, उसे मैंने प्राप्त किया। विज्ञान का जितना आस्वाद है, उसे मैंने प्रज्ञा से भली-भांति देखा। भिक्षुओं, मैंने विज्ञान के आदिनव की खोज की। विज्ञान का जो आदिनव है, उसे मैंने प्राप्त किया। विज्ञान का जितना आदिनव है, उसे मैंने प्रज्ञा से भली-भांति देखा। भिक्षुओं, मैंने विज्ञान के निस्सरण की खोज की। विज्ञान का जो निस्सरण है, उसे मैंने प्राप्त किया। विज्ञान का जितना निस्सरण है, उसे मैंने प्रज्ञा से भली-भांति देखा। भिक्षुओं, जब तक मैंने इन पाँच उपादान-स्कंधों के आस्वाद को आस्वाद के रूप में, आदिनव को आदिनव के रूप में और निस्सरण को निस्सरण के रूप में यथाभूत नहीं जाना था... (तब तक मैंने सम्यक संबोधि का दावा नहीं किया)... (परन्तु अब) जान लिया है। मेरे भीतर यह ज्ञान और दर्शन उत्पन्न हुआ—'मेरी विमुक्ति अडिग है; यह अंतिम जन्म है; अब पुनर्जन्म नहीं है'। छठा।

7. තතියඅස්සාදසුත්තං

७. तृतीय आस्वाद सुत्त

28. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘නො චෙදං, භික්ඛවෙ, රූපස්ස අස්සාදො අභවිස්ස නයිදං සත්තා රූපස්මිං සාරජ්ජෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි රූපස්ස අස්සාදො, තස්මා සත්තා රූපස්මිං සාරජ්ජන්ති. නො චෙදං, භික්ඛවෙ, රූපස්ස ආදීනවො අභවිස්ස නයිදං සත්තා රූපස්මිං නිබ්බින්දෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි රූපස්ස ආදීනවො, තස්මා සත්තා රූපස්මිං නිබ්බින්දන්ති. නො චෙදං, භික්ඛවෙ, රූපස්ස නිස්සරණං අභවිස්ස නයිදං සත්තා රූපස්මා නිස්සරෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි රූපස්ස නිස්සරණං, තස්මා සත්තා රූපස්මා නිස්සරන්ති. නො චෙදං, භික්ඛවෙ, වෙදනාය…පෙ… නො චෙදං, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤාය… නො චෙදං, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරානං නිස්සරණං අභවිස්ස, නයිදං සත්තා සඞ්ඛාරෙහි නිස්සරෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි සඞ්ඛාරානං නිස්සරණං, තස්මා සත්තා සඞ්ඛාරෙහි නිස්සරන්ති. නො චෙදං, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො අභවිස්ස, නයිදං සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං සාරජ්ජෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො, තස්මා සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං සාරජ්ජන්ති. නො චෙදං, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො අභවිස්ස, නයිදං සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං නිබ්බින්දෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො, තස්මා සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං නිබ්බින්දන්ති. නො චෙදං, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං අභවිස්ස, නයිදං සත්තා විඤ්ඤාණස්මා නිස්සරෙය්‍යුං[Pg.26]. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථි විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං, තස්මා සත්තා විඤ්ඤාණස්මා නිස්සරන්ති.

२८. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं, यदि रूप का आस्वाद न होता, तो प्राणी रूप में आसक्त न होते। भिक्षुओं, क्योंकि रूप का आस्वाद है, इसलिए प्राणी रूप में आसक्त होते हैं। भिक्षुओं, यदि रूप का आदिनव न होता, तो प्राणी रूप से निर्वेद प्राप्त न करते। भिक्षुओं, क्योंकि रूप का आदिनव है, इसलिए प्राणी रूप से निर्वेद प्राप्त करते हैं। भिक्षुओं, यदि रूप का निस्सरण न होता, तो प्राणी रूप से मुक्त न हो पाते। भिक्षुओं, क्योंकि रूप का निस्सरण है, इसलिए प्राणी रूप से मुक्त होते हैं। भिक्षुओं, वेदना का... संज्ञा का... भिक्षुओं, यदि संस्कारों का निस्सरण न होता, तो प्राणी संस्कारों से मुक्त न हो पाते। भिक्षुओं, क्योंकि संस्कारों का निस्सरण है, इसलिए प्राणी संस्कारों से मुक्त होते हैं। भिक्षुओं, यदि विज्ञान का आस्वाद न होता, तो प्राणी विज्ञान में आसक्त न होते। भिक्षुओं, क्योंकि विज्ञान का आस्वाद है, इसलिए प्राणी विज्ञान में आसक्त होते हैं। भिक्षुओं, यदि विज्ञान का आदिनव न होता, तो प्राणी विज्ञान से निर्वेद प्राप्त न करते। भिक्षुओं, क्योंकि विज्ञान का आदिनव है, इसलिए प्राणी विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करते हैं। भिक्षुओं, यदि विज्ञान का निस्सरण न होता, तो प्राणी विज्ञान से मुक्त न हो पाते। भिक्षुओं, क्योंकि विज्ञान का निस्सरण है, इसलिए प्राणी विज्ञान से मुक्त होते हैं'।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, සත්තා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං නාබ්භඤ්ඤංසු ; නෙව තාව, භික්ඛවෙ, සත්තා සදෙවකා ලොකා සමාරකා සබ්‍රහ්මකා සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය නිස්සටා විසංයුත්තා විප්පමුත්තා විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරිංසු. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, සත්තා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අස්සාදඤ්ච අස්සාදතො ආදීනවඤ්ච ආදීනවතො නිස්සරණඤ්ච නිස්සරණතො යථාභූතං අබ්භඤ්ඤංසු; අථ, භික්ඛවෙ, සත්තා සදෙවකා ලොකා සමාරකා සබ්‍රහ්මකා සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය නිස්සටා විසංයුත්තා විප්පමුත්තා විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරන්ති’’. සත්තමං.

'भिक्षुओं, जब तक प्राणियों ने इन पाँच उपादान-स्कंधों के आस्वाद को आस्वाद के रूप में, आदिनव को आदिनव के रूप में और निस्सरण को निस्सरण के रूप में यथाभूत नहीं जाना था; तब तक, भिक्षुओं, प्राणी देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा में, देवों और मनुष्यों के बीच से निस्सृत, विसंयुक्त और विमुक्त होकर मर्यादा-रहित चित्त के साथ विहार नहीं करते थे। भिक्षुओं, जब प्राणियों ने इन पाँच उपादान-स्कंधों के आस्वाद को आस्वाद के रूप में, आदिनव को आदिनव के रूप में और निस्सरण को निस्सरण के रूप में यथाभूत जान लिया; तब, भिक्षुओं, प्राणी देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा में, देवों और मनुष्यों के बीच से निस्सृत, विसंयुक्त और विमुक्त होकर मर्यादा-रहित चित्त के साथ विहार करते हैं'। सातवाँ।

8. අභිනන්දනසුත්තං

८. अभिनन्दन सुत्त

29. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපං අභිනන්දති, දුක්ඛං සො අභිනන්දති. යො දුක්ඛං අභිනන්දති, අපරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මාති වදාමි. යො වෙදනං අභිනන්දති… යො සඤ්ඤං අභිනන්දති… යො සඞ්ඛාරෙ අභිනන්දති… යො විඤ්ඤාණං අභිනන්දති, දුක්ඛං සො අභිනන්දති. යො දුක්ඛං අභිනන්දති, අපරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මාති වදාමි. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපං නාභිනන්දති, දුක්ඛං සො නාභිනන්දති. යො දුක්ඛං නාභිනන්දති, පරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මාති වදාමි. යො වෙදනං නාභිනන්දති… යො සඤ්ඤං නාභිනන්දති… යො සඞ්ඛාරෙ නාභිනන්දති… යො විඤ්ඤාණං නාභිනන්දති, දුක්ඛං සො නාභිනන්දති. යො දුක්ඛං නාභිනන්දති, පරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති. අට්ඨමං.

२९. श्रावस्ती में निदान। 'भिक्षुओं, जो रूप का अभिनन्दन करता है, वह दुःख का अभिनन्दन करता है। जो दुःख का अभिनन्दन करता है, मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त नहीं है। जो वेदना का... जो संज्ञा का... जो संस्कारों का... जो विज्ञान का अभिनन्दन करता है, वह दुःख का अभिनन्दन करता है। जो दुःख का अभिनन्दन करता है, मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त नहीं है। भिक्षुओं, जो रूप का अभिनन्दन नहीं करता, वह दुःख का अभिनन्दन नहीं करता। जो दुःख का अभिनन्दन नहीं करता, मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त है। जो वेदना का... जो संज्ञा का... जो संस्कारों का... जो विज्ञान का अभिनन्दन नहीं करता, वह दुःख का अभिनन्दन नहीं करता। जो दुःख का अभिनन्दन नहीं करता, मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त है'। आठवाँ।

9. උප්පාදසුත්තං

९. उत्पाद सुत्त

30. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපස්ස උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො රොගානං ඨිති ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො වෙදනාය…පෙ… යො සඤ්ඤාය…පෙ… යො සඞ්ඛාරානං…පෙ… යො විඤ්ඤාණස්ස [Pg.27] උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො රොගානං ඨිති ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො රොගානං වූපසමො ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො. යො වෙදනාය …පෙ… යො සඤ්ඤාය… යො සඞ්ඛාරානං… යො විඤ්ඤාණස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො රොගානං වූපසමො ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. නවමං.

३०. श्रावस्ती। भिक्षुओं! रूप का जो उत्पाद, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति (पुनर्जन्म) और प्रादुर्भाव है, वह दुःख का उत्पाद है, रोगों की स्थिति है और जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। वेदना का... संज्ञा का... संस्कारों का... विज्ञान का जो उत्पाद, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति और प्रादुर्भाव है, वह दुःख का उत्पाद है, रोगों की स्थिति है और जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! रूप का जो निरोध, व्युपशम (शान्ति) और अस्त होना है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है और जरा-मरण का अस्त होना है। वेदना का... संज्ञा का... संस्कारों का... विज्ञान का जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है और जरा-मरण का अस्त होना है। नौवाँ सुत्त।

10. අඝමූලසුත්තං

१०. अघमूल सुत्त

31. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘අඝඤ්ච, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අඝමූලඤ්ච. තං සුණාථ. කතමඤ්ච භික්ඛවෙ අඝං? රූපං, භික්ඛවෙ, අඝං, වෙදනා අඝං, සඤ්ඤා අඝං, සඞ්ඛාරා අඝං, විඤ්ඤාණං අඝං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අඝං. කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, අඝමූලං? යායං තණ්හා පොනොභවිකා නන්දීරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී; සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අඝමූල’’න්ති. දසමං.

३१. श्रावस्ती। भिक्षुओं! मैं तुम्हें दुःख (अघ) और दुःख के मूल का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! दुःख क्या है? भिक्षुओं! रूप दुःख है, वेदना दुःख है, संज्ञा दुःख है, संस्कार दुःख हैं, विज्ञान दुःख है। भिक्षुओं! इसे दुःख कहा जाता है। भिक्षुओं! दुःख का मूल क्या है? जो यह तृष्णा है—जो पुनर्जन्म दिलाने वाली, नन्दि-राग के साथ रहने वाली और जहाँ-तहाँ अभिनन्दन करने वाली है; जैसे कि—काम-तृष्णा, भव-तृष्णा और विभव-तृष्णा। भिक्षुओं! इसे दुःख का मूल कहा जाता है। दसवाँ सुत्त।

11. පභඞ්ගුසුත්තං

११. पभंगु सुत्त

32. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පභඞ්ගුඤ්ච, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි අප්පභඞ්ගුඤ්ච. තං සුණාථ. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, පභඞ්ගු, කිං අප්පභඞ්ගු? රූපං, භික්ඛවෙ, පභඞ්ගු. යො තස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, ඉදං අප්පභඞ්ගු. වෙදනා පභඞ්ගු. යො තස්සා නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, ඉදං අප්පභඞ්ගු. සඤ්ඤා පභඞ්ගු… සඞ්ඛාරා පභඞ්ගු. යො තෙසං නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, ඉදං අප්පභඞ්ගු. විඤ්ඤාණං පභඞ්ගු. යො තස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, ඉදං අප්පභඞ්ගූ’’ති. එකාදසමං.

३२. श्रावस्ती। भिक्षुओं! मैं तुम्हें विनाशशील और अविनाशशील का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! विनाशशील क्या है और अविनाशशील क्या है? भिक्षुओं! रूप विनाशशील है। उसका जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह अविनाशशील है। वेदना विनाशशील है। उसका जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह अविनाशशील है। संज्ञा विनाशशील है... संस्कार विनाशशील हैं। उनका जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह अविनाशशील है। विज्ञान विनाशशील है। उसका जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह अविनाशशील है। ग्यारहवाँ सुत्त।

භාරවග්ගො තතියො.

तीसरा भार-वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान) —

භාරං පරිඤ්ඤං අභිජානං, ඡන්දරාගං චතුත්ථකං;

අස්සාදා ච තයො වුත්තා, අභිනන්දනමට්ඨමං;

උප්පාදං අඝමූලඤ්ච, එකාදසමො පභඞ්ගූති.

भार, परिज्ञा, अभिजान, चौथा छन्दराग; तीन अस्साद कहे गए, आठवाँ अभिनन्दन; उत्पाद, अघमूल और ग्यारहवाँ पभंगु।

4. නතුම්හාකංවග්ගො

४. नतुम्हाक वर्ग

1. නතුම්හාකංසුත්තං

१. नतुम्हाक सुत्त

33. සාවත්ථිනිදානං[Pg.28]. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං? රූපං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. වෙදනා න තුම්හාකං, තං පජහථ. සා වො පහීනා හිතාය සුඛාය භවිස්සති. සඤ්ඤා න තුම්හාකං… සඞ්ඛාරා න තුම්හාකං, තෙ පජහථ. තෙ වො පහීනා හිතාය සුඛාය භවිස්සන්ති. විඤ්ඤාණං න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති’’.

३३. श्रावस्ती। भिक्षुओं! जो तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। भिक्षुओं! तुम्हारा क्या नहीं है? भिक्षुओं! रूप तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। वेदना तुम्हारी नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। संज्ञा तुम्हारी नहीं है... संस्कार तुम्हारे नहीं हैं, उन्हें त्याग दो। उनका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। विज्ञान तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යං ඉමස්මිං ජෙතවනෙ තිණකට්ඨසාඛාපලාසං තං ජනො හරෙය්‍ය වා ඩහෙය්‍ය වා යථාපච්චයං වා කරෙය්‍ය. අපි නු තුම්හාකං එවමස්ස – ‘අම්හෙ ජනො හරති වා ඩහති වා යථාපච්චයං වා කරොතී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තං කිස්ස හෙතු’’? ‘‘න හි නො එතං, භන්තෙ, අත්තා වා අත්තනියං වා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, රූපං න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. වෙදනා න තුම්හාකං, තං පජහථ. සා වො පහීනා හිතාය සුඛාය භවිස්සති. සඤ්ඤා න තුම්හාකං… සඞ්ඛාරා න තුම්හාකං… විඤ්ඤාණං න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සතී’’ති. පඨමං.

भिक्षुओं! जैसे इस जेतवन में जो घास, लकड़ी, शाखाएँ और पत्ते हैं, उन्हें यदि कोई व्यक्ति ले जाए, जला दे या अपनी इच्छानुसार उनका उपयोग करे, तो क्या तुम्हें ऐसा विचार होगा कि 'लोग हमें ले जा रहे हैं या हमें जला रहे हैं या हमारे साथ अपनी इच्छानुसार व्यवहार कर रहे हैं'? 'नहीं, भन्ते!' 'वह किस कारण से?' 'भन्ते! क्योंकि यह न तो हमारा आत्मा है और न ही आत्मीय है।' भिक्षुओं! इसी प्रकार, रूप तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। वेदना तुम्हारी नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। संज्ञा तुम्हारी नहीं है... संस्कार तुम्हारे नहीं हैं... विज्ञान तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। पहला सुत्त।

2. දුතියනතුම්හාකංසුත්තං

२. द्वितीय नतुम्हाक सुत्त

34. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං? රූපං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. වෙදනා න තුම්හාකං… සඤ්ඤා න තුම්හාකං… සඞ්ඛාරා න තුම්හාකං… විඤ්ඤාණං න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. යං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං තං පජහථ. තං වො පහීනං හිතාය සුඛාය භවිස්සතී’’ති. දුතියං.

३४. श्रावस्ती। भिक्षुओं! जो तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। भिक्षुओं! तुम्हारा क्या नहीं है? भिक्षुओं! रूप तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। वेदना तुम्हारी नहीं है... संज्ञा तुम्हारी नहीं है... संस्कार तुम्हारे नहीं हैं... विज्ञान तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। भिक्षुओं! जो तुम्हारा नहीं है, उसे त्याग दो। उसका त्याग तुम्हारे हित और सुख के लिए होगा। दूसरा सुत्त।

3. අඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තං

३. अञ्ञतर भिक्षु सुत्त

35. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං [Pg.29] නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු; යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො, අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, අනුසෙති, තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති; යං නානුසෙති, න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං, භගවා; අඤ්ඤාතං, සුගතා’’ති.

३५. श्रावस्ती। तब एक भिक्षु जहाँ भगवान् थे, वहाँ गया; जाकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान् से यह कहा— 'भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान् मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं अकेला, एकांत में, अप्रमत्त, उत्साही और दृढ़निश्चयी होकर विहार करूँ।' 'भिक्षु! जिसमें (अनुशय) अनुशयित होता है, उसी से वह संज्ञा (पहचान) प्राप्त करता है; जिसमें अनुशयित नहीं होता, उससे वह संज्ञा प्राप्त नहीं करता।' 'भगवान्! समझ गया; सुगत! समझ गया।'

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං චෙ, භන්තෙ, අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. සඤ්ඤං චෙ අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. සඞ්ඛාරෙ චෙ අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. විඤ්ඤාණං චෙ අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. රූපං චෙ, භන්තෙ, නානුසෙති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ… සඤ්ඤං චෙ… සඞ්ඛාරෙ චෙ… විඤ්ඤාණං චෙ නානුසෙති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"हे भिक्षु, मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए (उपदेश) के अर्थ को तुम विस्तार से कैसे समझते हो?" "भन्ते, यदि रूप में अनुशय (सुप्त प्रवृत्ति) बनी रहती है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा (नाम) प्राप्त करता है। यदि वेदना में अनुशय बना रहता है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा प्राप्त करता है। यदि संज्ञा में अनुशय बना रहता है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा प्राप्त करता है। यदि संस्कारों में अनुशय बना रहता है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा प्राप्त करता है। यदि विज्ञान में अनुशय बना रहता है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा प्राप्त करता है। भन्ते, यदि रूप में अनुशय नहीं रहता, तो वह उसके द्वारा संज्ञा प्राप्त नहीं करता। यदि वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनुशय नहीं रहता, तो वह उसके द्वारा संज्ञा प्राप्त नहीं करता। भन्ते, भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस (उपदेश) के अर्थ को मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං චෙ, භික්ඛු, අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ… සඤ්ඤං චෙ… සඞ්ඛාරෙ චෙ… විඤ්ඤාණං චෙ අනුසෙති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. රූපං චෙ, භික්ඛු, නානුසෙති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ… සඤ්ඤං චෙ… සඞ්ඛාරෙ චෙ… විඤ්ඤාණං චෙ නානුසෙති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන, භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති.

"साधु, साधु भिक्षु! हे भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए (उपदेश) के अर्थ को विस्तार से अच्छी तरह समझ लिया है। भिक्षु, यदि रूप में अनुशय बना रहता है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा प्राप्त करता है। यदि वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनुशय बना रहता है, तो वह उसी के द्वारा संज्ञा प्राप्त करता है। भिक्षु, यदि रूप में अनुशय नहीं रहता, तो वह उसके द्वारा संज्ञा प्राप्त नहीं करता। यदि वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनुशय नहीं रहता, तो वह उसके द्वारा संज्ञा प्राप्त नहीं करता। भिक्षु, मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस (उपदेश) के अर्थ को इसी प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।"

අථ ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

तब वह भिक्षु भगवान के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन कर, आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन कर और प्रदक्षिणा कर चला गया।

අථ ඛො සො භික්ඛු එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො නචිරස්සෙව – යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති තදනුත්තරං – බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. ‘‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. තතියං.

तब वह भिक्षु अकेला, एकांतवासी, अप्रमादी, उत्साही और दृढ़-निश्चयी होकर विहार करते हुए, शीघ्र ही—जिसके लिए कुलपुत्र सम्यक रूप से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं—उस अनुत्तर ब्रह्मचर्य की पूर्णता (अर्हत्व फल) को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करने लगा। उसने जान लिया—"जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है।" और वह भिक्षु अर्हन्तों में से एक हो गया। तीसरा (सूक्त)।

4. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තං

४. द्वितीय अन्यतर भिक्षु सुत्त।

36. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා [Pg.30] සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, අනුසෙති තං අනුමීයති; යං අනුමීයති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. යං නානුසෙති න තං අනුමීයති; යං නානුමීයති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං, භගවා; අඤ්ඤාතං, සුගතා’’ති.

३६. श्रावस्ती निदान। तब एक अन्य भिक्षु जहाँ भगवान थे... (वहाँ पहुँचा)। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा—"भन्ते, अच्छा हो कि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं अकेला, एकांतवासी, अप्रमादी, उत्साही और दृढ़-निश्चयी होकर विहार करूँ।" "भिक्षु, जिसमें अनुशय बना रहता है, उसी से (व्यक्ति का) मापन (निर्धारण) होता है; जिससे मापन होता है, उसी के द्वारा वह संज्ञा प्राप्त करता है। जिसमें अनुशय नहीं रहता, उससे मापन नहीं होता; जिससे मापन नहीं होता, उसके द्वारा वह संज्ञा प्राप्त नहीं करता।" "भगवन, समझ गया; सुगत, समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං චෙ, භන්තෙ, අනුසෙති තං අනුමීයති; යං අනුමීයති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ අනුසෙති… සඤ්ඤං චෙ අනුසෙති… සඞ්ඛාරෙ චෙ අනුසෙති… විඤ්ඤාණං චෙ අනුසෙති තං අනුමීයති; යං අනුමීයති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. රූපං චෙ, භන්තෙ, නානුසෙති න තං අනුමීයති; යං නානුමීයති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ නානුසෙති… සඤ්ඤං චෙ නානුසෙති… සඞ්ඛාරෙ චෙ නානුසෙති… විඤ්ඤාණං චෙ නානුසෙති න තං අනුමීයති; යං නානුමීයති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"हे भिक्षु, मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए (उपदेश) के अर्थ को तुम विस्तार से कैसे समझते हो?" "भन्ते, यदि रूप में अनुशय बना रहता है, तो उससे मापन होता है; जिससे मापन होता है, उसी के द्वारा वह संज्ञा प्राप्त करता है। यदि वेदना में अनुशय बना रहता है... संज्ञा में अनुशय बना रहता है... संस्कारों में अनुशय बना रहता है... यदि विज्ञान में अनुशय बना रहता है, तो उससे मापन होता है; जिससे मापन होता है, उसी के द्वारा वह संज्ञा प्राप्त करता है। भन्ते, यदि रूप में अनुशय नहीं रहता, तो उससे मापन नहीं होता; जिससे मापन नहीं होता, वह संज्ञा प्राप्त नहीं करता। यदि वेदना में अनुशय नहीं रहता... संज्ञा में अनुशय नहीं रहता... संस्कारों में अनुशय नहीं रहता... यदि विज्ञान में अनुशय नहीं रहता, तो उससे मापन नहीं होता; जिससे मापन नहीं होता, वह संज्ञा प्राप्त नहीं करता। भन्ते, भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस (उपदेश) के अर्थ को मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං චෙ, භික්ඛු, අනුසෙති තං අනුමීයති; යං අනුමීයති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ, භික්ඛු… සඤ්ඤං චෙ, භික්ඛු… සඞ්ඛාරෙ චෙ, භික්ඛු… විඤ්ඤාණං චෙ, භික්ඛු, අනුසෙති තං අනුමීයති; යං අනුමීයති තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. රූපං චෙ, භික්ඛු, නානුසෙති න තං අනුමීයති; යං නානුමීයති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. වෙදනං චෙ නානුසෙති… සඤ්ඤං චෙ නානුසෙති… සඞ්ඛාරෙ චෙ නානුසෙති… විඤ්ඤාණං චෙ නානුසෙති න තං අනුමීයති; යං නානුමීයති න තෙන සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. චතුත්ථං.

"साधु, साधु भिक्षु! हे भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए (उपदेश) के अर्थ को विस्तार से अच्छी तरह समझ लिया है। भिक्षु, यदि रूप में अनुशय बना रहता है, तो उससे मापन होता है; जिससे मापन होता है, उसी के द्वारा वह संज्ञा प्राप्त करता है। भिक्षु, यदि वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनुशय बना रहता है, तो उससे मापन होता है; जिससे मापन होता है, उसी के द्वारा वह संज्ञा प्राप्त करता है। भिक्षु, यदि रूप में अनुशय नहीं रहता, तो उससे मापन नहीं होता; जिससे मापन नहीं होता, वह संज्ञा प्राप्त नहीं करता। यदि वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनुशय नहीं रहता, तो उससे मापन नहीं होता; जिससे मापन नहीं होता, वह संज्ञा प्राप्त नहीं करता। भिक्षु, मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस (उपदेश) के अर्थ को इसी प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।" ... और वह भिक्षु अर्हन्तों में से एक हो गया। चौथा (सूक्त)।

5. ආනන්දසුත්තං

५. आनन्द सुत्त।

37. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ආනන්දං භගවා එතදවොච –

३७. श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान आनन्द जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातें करके वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द से भगवान ने यह कहा—

‘‘සචෙ [Pg.31] තං, ආනන්ද, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමෙසං, ආවුසො ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති? එවං පුට්ඨො ත්වං, ආනන්ද, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමෙසං, ආවුසො ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති? එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘රූපස්ස ඛො, ආවුසො, උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ඉමෙසං ඛො, ආවුසො, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.

“हे आनंद! यदि तुमसे कोई इस प्रकार पूछे— ‘हे आयुष्मान आनंद! किन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है?’ हे आनंद! इस प्रकार पूछे जाने पर तुम क्या उत्तर दोगे?” “भन्ते! यदि मुझसे कोई इस प्रकार पूछे— ‘हे आयुष्मान आनंद! किन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है?’ तो भन्ते! इस प्रकार पूछे जाने पर मैं ऐसा उत्तर दूँगा— ‘हे आयुष्मानों! रूप की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है। वेदना की... संज्ञा की... संस्कारों की... विज्ञान की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है। हे आयुष्मानों! वास्तव में इन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है।’ भन्ते! इस प्रकार पूछे जाने पर मैं ऐसा उत्तर दूँगा।”

‘‘සාධු සාධු, ආනන්ද! රූපස්ස ඛො, ආනන්ද, උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ඉමෙසං ඛො, ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති. එවං පුට්ඨො ත්වං, ආනන්ද, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති. පඤ්චමං.

“साधु, साधु आनंद! हे आनंद! वास्तव में रूप की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है। वेदना की... संज्ञा की... संस्कारों की... विज्ञान की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है। आनंद! वास्तव में इन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है। आनंद! इस प्रकार पूछे जाने पर तुम्हें ऐसा ही उत्तर देना चाहिए।” पाँचवाँ।

6. දුතියආනන්දසුත්තං

६. द्वितीय आनंद सूत्त

38. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ආනන්දං භගවා එතදවොච –

३८. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद से भगवान ने यह कहा—

‘‘සචෙ තං, ආනන්ද, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමෙසං, ආවුසො ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ? කතමෙසං ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති? කතමෙසං ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති? එවං පුට්ඨො ත්වං, ආනන්ද, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමෙසං, ආවුසො ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ? කතමෙසං ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති[Pg.32], වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති? කතමෙසං ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති? එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘යං ඛො, ආවුසො, රූපං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ. යා වෙදනා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා; තස්සා උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ. යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා; තෙසං උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ. යං විඤ්ඤාණං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ. ඉමෙසං ඛො, ආවුසො, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ’’’.

“हे आनंद! यदि तुमसे कोई इस प्रकार पूछे— ‘हे आयुष्मान आनंद! किन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई दी थी, विनाश दिखाई दिया था और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई दिया था? किन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई देगी, विनाश दिखाई देगा और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देगा? किन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई देती है, विनाश दिखाई देता है और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई देता है?’ हे आनंद! इस प्रकार पूछे जाने पर तुम क्या उत्तर दोगे?” “भन्ते! यदि मुझसे कोई इस प्रकार पूछे... तो भन्ते! इस प्रकार पूछे जाने पर मैं ऐसा उत्तर दूँगा— ‘हे आयुष्मानों! जो रूप अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत (परिवर्तित) हो चुका है; उसकी उत्पत्ति दिखाई दी थी, विनाश दिखाई दिया था और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई दिया था। जो वेदना अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत हो चुकी है; उसकी उत्पत्ति दिखाई दी थी, विनाश दिखाई दिया था और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई दिया था। जो संज्ञा... जो संस्कार अतीत हैं, निरुद्ध हैं, विपरिणत हो चुके हैं; उनकी उत्पत्ति दिखाई दी थी, विनाश दिखाई दिया था और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई दिया था। जो विज्ञान अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत हो चुका है; उसकी उत्पत्ति दिखाई दी थी, विनाश दिखाई दिया था और स्थित रहने पर उसकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई दिया था। हे आयुष्मानों! वास्तव में इन धर्मों की उत्पत्ति दिखाई दी थी, विनाश दिखाई दिया था और स्थित रहने पर उनकी अवस्था का परिवर्तन दिखाई दिया था।’”},{

‘‘යං ඛො, ආවුසො, රූපං අජාතං අපාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති. යා වෙදනා අජාතා අපාතුභූතා; තස්සා උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතාය අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති. යා සඤ්ඤා…පෙ… යෙ සඞ්ඛාරා අජාතා අපාතුභූතා; තෙසං උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති. යං විඤ්ඤාණං අජාතං අපාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති. ඉමෙසං ඛො, ආවුසො, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති.

“हे मित्रों, जो रूप अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, प्रकट नहीं हुआ है; उसकी उत्पत्ति जानी जाएगी, उसका विनाश जाना जाएगा, और उसकी स्थिति में परिवर्तन (जरा) जाना जाएगा। जो वेदना अभी उत्पन्न नहीं हुई है, प्रकट नहीं हुई है; उसकी उत्पत्ति जानी जाएगी, उसका विनाश जाना जाएगा, और उसकी स्थिति में परिवर्तन जाना जाएगा। जो संज्ञा... जो संस्कार अभी उत्पन्न नहीं हुए हैं, प्रकट नहीं हुए हैं; उनकी उत्पत्ति जानी जाएगी, उनका विनाश जाना जाएगा, और उनकी स्थिति में परिवर्तन जाना जाएगा। जो विज्ञान अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, प्रकट नहीं हुआ है; उसकी उत्पत्ति जानी जाएगी, उसका विनाश जाना जाएगा, और उसकी स्थिति में परिवर्तन जाना जाएगा। हे मित्रों, वास्तव में इन धर्मों की उत्पत्ति जानी जाएगी, विनाश जाना जाएगा, और स्थिति में परिवर्तन जाना जाएगा।”

‘‘යං ඛො, ආවුසො, රූපං ජාතං පාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. යා වෙදනා ජාතා පාතුභූතා…පෙ… යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා ජාතා පාතුභූතා; තෙසං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. යං විඤ්ඤාණං ජාතං පාතුභූතං තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ඉමෙසං ඛො, ආවුසො, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’ති. එවං පුට්ඨොහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.

“हे मित्रों, जो रूप उत्पन्न हो चुका है, प्रकट हो चुका है; उसकी उत्पत्ति जानी जाती है, उसका विनाश जाना जाता है, और उसकी स्थिति में परिवर्तन जाना जाता है। जो वेदना उत्पन्न हो चुकी है, प्रकट हो चुकी है... जो संज्ञा... जो संस्कार उत्पन्न हो चुके हैं, प्रकट हो चुके हैं; उनकी उत्पत्ति जानी जाती है, उनका विनाश जाना जाता है, और उनकी स्थिति में परिवर्तन जाना जाता है। जो विज्ञान उत्पन्न हो चुका है, प्रकट हो चुका है; उसकी उत्पत्ति जानी जाती है, उसका विनाश जाना जाता है, और उसकी स्थिति में परिवर्तन जाना जाता है। हे मित्रों, वास्तव में इन धर्मों की उत्पत्ति जानी जाती है, विनाश जाना जाता है, और स्थिति में परिवर्तन जाना जाता है। भन्ते, इस प्रकार पूछे जाने पर मैं ऐसा ही उत्तर दूँगा।”

‘‘සාධු[Pg.33], සාධු, ආනන්ද! යං ඛො, ආනන්ද, රූපං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ. යා වෙදනා … යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා… යං විඤ්ඤාණං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ. ඉමෙසං ඛො, ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිත්ථ, වයො පඤ්ඤායිත්ථ, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිත්ථ.

“साधु, साधु, आनंद! हे आनंद, जो रूप अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत (परिवर्तित) है; उसकी उत्पत्ति ज्ञात हुई, उसका व्यय ज्ञात हुआ, उसकी स्थिति का अन्यथाभाव (परिवर्तन) ज्ञात हुआ। जो वेदना... जो संज्ञा... जो संस्कार... जो विज्ञान अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत है; उसकी उत्पत्ति ज्ञात हुई, उसका व्यय ज्ञात हुआ, उसकी स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात हुआ। हे आनंद, इन धर्मों की उत्पत्ति ज्ञात हुई, व्यय ज्ञात हुआ, और स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात हुआ।"

‘‘යං ඛො, ආනන්ද, රූපං අජාතං අපාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති. යා වෙදනා… යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා… යං විඤ්ඤාණං අජාතං අපාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති. ඉමෙසං ඛො, ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායිස්සති, වයො පඤ්ඤායිස්සති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායිස්සති.

“हे आनंद, जो रूप अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, प्रकट नहीं हुआ है; उसकी उत्पत्ति ज्ञात होगी, उसका व्यय ज्ञात होगा, उसकी स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात होगा। जो वेदना... जो संज्ञा... जो संस्कार... जो विज्ञान अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, प्रकट नहीं हुआ है; उसकी उत्पत्ति ज्ञात होगी, उसका व्यय ज्ञात होगा, उसकी स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात होगा। हे आनंद, इन धर्मों की उत्पत्ति ज्ञात होगी, व्यय ज्ञात होगा, और स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात होगा।"

‘‘යං ඛො, ආනන්ද, රූපං ජාතං පාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. යා වෙදනා ජාතා පාතුභූතා… යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා… යං විඤ්ඤාණං ජාතං පාතුභූතං; තස්ස උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායති. ඉමෙසං ඛො, ආනන්ද, ධම්මානං උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති. එවං පුට්ඨො ත්වං, ආනන්ද, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති. ඡට්ඨං.

“हे आनंद, जो रूप उत्पन्न हुआ है, प्रकट हुआ है; उसकी उत्पत्ति ज्ञात होती है, उसका व्यय ज्ञात होता है, उसकी स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात होता है। जो वेदना उत्पन्न हुई है, प्रकट हुई है... जो संज्ञा... जो संस्कार... जो विज्ञान उत्पन्न हुआ है, प्रकट हुआ है; उसकी उत्पत्ति ज्ञात होती है, उसका व्यय ज्ञात होता है, उसकी स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात होता है। हे आनंद, इन धर्मों की उत्पत्ति ज्ञात होती है, व्यय ज्ञात होता है, और स्थिति का अन्यथाभाव ज्ञात होता है। हे आनंद, इस प्रकार पूछे जाने पर तुम्हें ऐसा उत्तर देना चाहिए।” छठा (सूत्र)।

7. අනුධම්මසුත්තං

७. अनुधम्म सुत्त

39. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයමනුධම්මො හොති යං රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය, වෙදනාය නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය, සඤ්ඤා නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය, සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය, විඤ්ඤාණෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය. යො රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරන්තො, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බිදාබහුලො විහරන්තො, විඤ්ඤාණෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරන්තො රූපං පරිජානාති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පරිජානාති, සො රූපං පරිජානං, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පරිජානං පරිමුච්චති රූපම්හා, පරිමුච්චති වෙදනා, පරිමුච්චති සඤ්ඤාය[Pg.34], පරිමුච්චති සඞ්ඛාරෙහි, පරිමුච්චති විඤ්ඤාණම්හා, පරිමුච්චති ජාතියා ජරාමරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති. සත්තමං.

३९. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, धर्म के अनुकूल आचरण करने वाले भिक्षु के लिए यह अनुधर्म (अनुकूल आचरण) है कि वह रूप में निर्वेद (वैराग्य) की बहुलता के साथ विहार करे, वेदना में निर्वेद की बहुलता के साथ विहार करे, संज्ञा में निर्वेद की बहुलता के साथ विहार करे, संस्कारों में निर्वेद की बहुलता के साथ विहार करे, विज्ञान में निर्वेद की बहुलता के साथ विहार करे। जो रूप में निर्वेद की बहुलता के साथ विहार करता है, वेदना... संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान में निर्वेद की बहुलता के साथ विहार करता है, वह रूप को पूर्णतः जानता है (परिज्ञा करता है), वेदना... संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान को पूर्णतः जानता है। वह रूप को पूर्णतः जानते हुए, वेदना... संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान को पूर्णतः जानते हुए, रूप से मुक्त होता है, वेदना से मुक्त होता है, संज्ञा से मुक्त होता है, संस्कारों से मुक्त होता है, विज्ञान से मुक्त होता है; वह जाति (जन्म), जरा-मरण, शोक, परिदेव (विलाप), दुःख, दौर्मनस्य और उपायास (हताशा) से मुक्त होता है; मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त होता है।” सातवाँ (सूत्र)।

8. දුතියඅනුධම්මසුත්තං

८. द्वितीय अनुधम्म सुत्त

40. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයමනුධම්මො හොති යං රූපෙ අනිච්චානුපස්සී විහරෙය්‍ය…පෙ… පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති. අට්ඨමං.

४०. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, धर्म के अनुकूल आचरण करने वाले भिक्षु के लिए यह अनुधर्म है कि वह रूप में अनित्यानुपश्यी (अनित्यता का दर्शन करने वाला) होकर विहार करे... (पूर्ववत)... मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त होता है।” आठवाँ (सूत्र)।

9. තතියඅනුධම්මසුත්තං

९. तृतीय अनुधम्म सुत्त

41. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයමනුධම්මො හොති යං රූපෙ දුක්ඛානුපස්සී විහරෙය්‍ය…පෙ… පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති. නවමං.

४१. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, धर्म के अनुकूल आचरण करने वाले भिक्षु के लिए यह अनुधर्म है कि वह रूप में दुःखानुपश्यी (दुःख का दर्शन करने वाला) होकर विहार करे... (पूर्ववत)... मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त होता है।” नवाँ (सूत्र)।

10. චතුත්ථඅනුධම්මසුත්තං

१०. चतुर्थ अनुधम्म सुत्त

42. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො අයමනුධම්මො හොති යං රූපෙ අනත්තානුපස්සී විහරෙය්‍ය, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ අනත්තානුපස්සී විහරෙය්‍ය. යො රූපෙ අනත්තානුපස්සී විහරන්තො…පෙ… රූපං පරිජානාති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පරිජානාති, සො රූපං පරිජානං, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පරිජානං පරිමුච්චති රූපම්හා, පරිමුච්චති වෙදනාය, පරිමුච්චති සඤ්ඤාය, පරිමුච්චති සඞ්ඛාරෙහි, පරිමුච්චති විඤ්ඤාණම්හා, පරිමුච්චති ජාතියා ජරාමරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමී’’ති. දසමං.

४२. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, धर्म के अनुकूल आचरण करने वाले भिक्षु के लिए यह अनुधर्म है कि वह रूप में अनात्मानुपश्यी (अनात्म का दर्शन करने वाला) होकर विहार करे, वेदना... संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान में अनात्मानुपश्यी होकर विहार करे। जो रूप में अनात्मानुपश्यी होकर विहार करता है... (पूर्ववत)... रूप को पूर्णतः जानता है, वेदना... संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान को पूर्णतः जानता है। वह रूप को पूर्णतः जानते हुए, वेदना... संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान को पूर्णतः जानते हुए, रूप से मुक्त होता है, वेदना से मुक्त होता है, संज्ञा से मुक्त होता है, संस्कारों से मुक्त होता है, विज्ञान से मुक्त होता है; वह जाति, जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास से मुक्त होता है; मैं कहता हूँ कि वह दुःख से मुक्त होता है।” दसवाँ (सूत्र)।

නතුම්හාකංවග්ගො චතුත්ථො.

न तुम्हाकं वग्ग, चौथा।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (सारांश) -

නතුම්හාකෙන ද්වෙ වුත්තා, භික්ඛූහි අපරෙ දුවෙ;

ආනන්දෙන ච ද්වෙ වුත්තා, අනුධම්මෙහි ද්වෙ දුකාති.

न तुम्हाकं के दो (सूत्र) कहे गए, भिक्षुओं के अन्य दो; आनंद के दो कहे गए, और अनुधर्म के दो द्विक (जोड़े) कहे गए।

5. අත්තදීපවග්ගො

५. अत्तदीप वग्ग

1. අත්තදීපසුත්තං

१. अत्तदीप सुत्त

43. සාවත්ථිනිදානං[Pg.35]. ‘‘අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථ අත්තසරණා අනඤ්ඤසරණා, ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා. අත්තදීපානං, භික්ඛවෙ, විහරතං අත්තසරණානං අනඤ්ඤසරණානං, ධම්මදීපානං ධම්මසරණානං අනඤ්ඤසරණානං යොනි උපපරික්ඛිතබ්බා. කිංජාතිකා සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා, කිංපහොතිකා’’ති?

४३. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, आत्म-द्वीप (स्वयं के लिए द्वीप) होकर विहार करो, आत्म-शरण होकर, अनन्य-शरण (किसी अन्य की शरण नहीं) होकर; धर्म-द्वीप होकर, धर्म-शरण होकर, अनन्य-शरण होकर। भिक्षुओं, आत्म-द्वीप, आत्म-शरण, अनन्य-शरण, धर्म-द्वीप, धर्म-शरण, अनन्य-शरण होकर विहार करने वालों को योनि (मूल कारण) की परीक्षा करनी चाहिए कि शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास किस जाति (प्रकार) के हैं, वे कहाँ से उत्पन्न होते हैं?”

‘‘කිංජාතිකා ච, භික්ඛවෙ, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා, කිංපහොතිකා? ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං රූපං විපරිණමති, අඤ්ඤථා ච හොති. තස්ස රූපවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, වෙදනාවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානං. තස්ස සා වෙදනා විපරිණමති, අඤ්ඤථා ච හොති. තස්ස වෙදනාවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සති… සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං විඤ්ඤාණං විපරිණමති, අඤ්ඤථා ච හොති. තස්ස විඤ්ඤාණවිපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා.

भिक्षुओं! शोक, परिदेव (विलाप), दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक कष्ट) और उपायास (हताशा) किस प्रकार के होते हैं, उनका उद्भव कहाँ से होता है? भिक्षुओं! इस संसार में एक अश्रुतवान पृथग्जन (साधारण व्यक्ति), जो आर्यों का दर्शन नहीं करता, जो आर्य धर्म में अकुशल है, जो आर्य धर्म में अविनीत (अशिक्षित) है; जो सत्पुरुषों का दर्शन नहीं करता, जो सत्पुरुष धर्म में अकुशल है, जो सत्पुरुष धर्म में अविनीत है—वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। उसका वह रूप परिवर्तित होता है और अन्यथा (बदल) जाता है। रूप के परिवर्तन और अन्यथा होने के कारण, उसमें शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। वह वेदना को आत्मा के रूप में देखता है... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। उसका वह विज्ञान परिवर्तित होता है और अन्यथा हो जाता है। विज्ञान के परिवर्तन और अन्यथा होने के कारण, उसमें शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं।

‘‘රූපස්ස ත්වෙව, භික්ඛවෙ, අනිච්චතං විදිත්වා විපරිණාමං විරාගං නිරොධං, පුබ්බෙ චෙව රූපං එතරහි ච සබ්බං රූපං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මන්ති, එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා තෙ පහීයන්ති. තෙසං පහානා න පරිතස්සති, අපරිතස්සං සුඛං විහරති, සුඛවිහාරී භික්ඛු ‘තදඞ්ගනිබ්බුතො’ති වුච්චති. වෙදනාය ත්වෙව, භික්ඛවෙ, අනිච්චතං විදිත්වා විපරිණාමං විරාගං නිරොධං, පුබ්බෙ චෙව වෙදනා එතරහි ච සබ්බා වෙදනා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති, එවමෙතං යථාභූතං [Pg.36] සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා තෙ පහීයන්ති. තෙසං පහානා න පරිතස්සති, අපරිතස්සං සුඛං විහරති, සුඛවිහාරී භික්ඛු ‘තදඞ්ගනිබ්බුතො’ති වුච්චති. සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං ත්වෙව, භික්ඛවෙ, අනිච්චතං විදිත්වා විපරිණාමං විරාගං නිරොධං, පුබ්බෙ චෙව සඞ්ඛාරා එතරහි ච සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මාති, එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා තෙ පහීයන්ති. තෙසං පහානා න පරිතස්සති, අපරිතස්සං සුඛං විහරති, සුඛවිහාරී භික්ඛු ‘තදඞ්ගනිබ්බුතො’ති වුච්චති. විඤ්ඤාණස්ස ත්වෙව, භික්ඛවෙ, අනිච්චතං විදිත්වා විපරිණාමං විරාගං නිරොධං, පුබ්බෙ චෙව විඤ්ඤාණං එතරහි ච සබ්බං විඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මන්ති, එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා තෙ පහීයන්ති. තෙසං පහානා න පරිතස්සති, අපරිතස්සං සුඛං විහරති, සුඛවිහාරී භික්ඛු ‘තදඞ්ගනිබ්බුතො’ති වුච්චතී’’ති. පඨමං.

भिक्षुओं! रूप की अनित्यता को जानकर, उसके विपरिणाम (परिवर्तन), विराग और निरोध को जानकर—'पहले भी रूप ऐसा ही था और अब भी सारा रूप अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है'—इस प्रकार इसे यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले के जो शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास हैं, वे क्षीण हो जाते हैं। उनके क्षीण होने से वह उद्विग्न नहीं होता, उद्विग्न न होने पर वह सुखपूर्वक विहार करता है। सुखपूर्वक विहार करने वाला भिक्षु 'तदंग-निर्वृत' (उस विपश्यना के अंग से शांत) कहलाता है। भिक्षुओं! वेदना की अनित्यता को जानकर... संज्ञा की... संस्कारों की... विज्ञान की अनित्यता को जानकर, उसके विपरिणाम, विराग और निरोध को जानकर—'पहले भी विज्ञान ऐसा ही था और अब भी सारा विज्ञान अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है'—इस प्रकार इसे यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले के जो शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास हैं, वे क्षीण हो जाते हैं। उनके क्षीण होने से वह उद्विग्न नहीं होता, उद्विग्न न होने पर वह सुखपूर्वक विहार करता है। सुखपूर्वक विहार करने वाला भिक्षु 'तदंग-निर्वृत' कहलाता है। प्रथम सुत्त समाप्त।

2. පටිපදාසුත්තං

२. प्रतिपदा सुत्त

44. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සක්කායසමුදයගාමිනිඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, පටිපදං දෙසෙස්සාමි, සක්කායනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං. තං සුණාථ. කතමා ච, භික්ඛවෙ, සක්කායසමුදයගාමිනී පටිපදා? ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං අත්තතො… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘සක්කායසමුදයගාමිනී පටිපදා, සක්කායසමුදයගාමිනී පටිපදා’ති. ඉති හිදං, භික්ඛවෙ, වුච්චති ‘දුක්ඛසමුදයගාමිනී සමනුපස්සනා’ති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො’’.

४४. श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! मैं तुम्हें सत्काय-समुदयगामिनी (अस्तित्व के उदय की ओर ले जाने वाली) प्रतिपदा और सत्काय-निरोधगामिनी प्रतिपदा का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! सत्काय-समुदयगामिनी प्रतिपदा क्या है? भिक्षुओं! इस संसार में एक अश्रुतवान पृथग्जन... रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं! इसे 'सत्काय-समुदयगामिनी प्रतिपदा' कहा जाता है। भिक्षुओं! इसे ही 'दुःख-समुदयगामिनी समनुपश्यना' (दुःख के उदय को देखने वाली दृष्टि) कहा जाता है। यहाँ यही अर्थ है।

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා? ඉධ, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරියධම්මස්ස කොවිදො අරියධම්මෙ සුවිනීතො, සප්පුරිසානං දස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස කොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො, න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං වා අත්තානං[Pg.37]; න අත්තනි වා රූපං, න රූපස්මිං වා අත්තානං. න වෙදනං අත්තතො… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, න විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, න විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ‘සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා, සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති. ඉති හිදං, භික්ඛවෙ, වුච්චති ‘දුක්ඛනිරොධගාමිනී සමනුපස්සනා’ති. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො’’ති. දුතියං.

भिक्षुओं! सत्काय-निरोधगामिनी प्रतिपदा क्या है? भिक्षुओं! इस संसार में एक श्रुतवान आर्य श्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है, जो आर्य धर्म में कुशल है, जो आर्य धर्म में सुविनीत है; जो सत्पुरुषों का दर्शन करने वाला है, जो सत्पुरुष धर्म में कुशल है, जो सत्पुरुष धर्म में सुविनीत है—वह न तो रूप को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को रूपवान देखता है, न आत्मा में रूप को देखता है, न रूप में आत्मा को देखता है। वह न वेदना को... न संज्ञा को... न संस्कारों को... न विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को विज्ञानवान देखता है, न आत्मा में विज्ञान को देखता है, न विज्ञान में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं! इसे 'सत्काय-निरोधगामिनी प्रतिपदा' कहा जाता है। भिक्षुओं! इसे ही 'दुःख-निरोधगामिनी समनुपश्यना' (दुःख के निरोध को देखने वाली दृष्टि) कहा जाता है। यहाँ यही अर्थ है। द्वितीय सुत्त समाप्त।

3. අනිච්චසුත්තං

३. अनित्य सुत्त

45. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො චිත්තං විරජ්ජති විමුච්චති අනුපාදාය ආසවෙහි. වෙදනා අනිච්චා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො චිත්තං විරජ්ජති විමුච්චති අනුපාදාය ආසවෙහි. රූපධාතුයා චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො චිත්තං විරත්තං විමුත්තං හොති අනුපාදාය ආසවෙහි, වෙදනාධාතුයා…පෙ… සඤ්ඤාධාතුයා… සඞ්ඛාරධාතුයා… විඤ්ඤාණධාතුයා චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො චිත්තං විරත්තං විමුත්තං හොති අනුපාදාය ආසවෙහි. විමුත්තත්තා ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුසිතං. සන්තුසිතත්තා න පරිතස්සති. අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. තතියං.

४५. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! रूप अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्म है; जो अनात्म है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले का चित्त विरक्त हो जाता है और बिना उपादान के आस्रवों से विमुक्त हो जाता है। वेदना अनित्य है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्म है; जो अनात्म है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले का चित्त विरक्त हो जाता है और बिना उपादान के आस्रवों से विमुक्त हो जाता है। भिक्षुओं! यदि रूप-धातु में भिक्षु का चित्त विरक्त और बिना उपादान के आस्रवों से विमुक्त हो जाता है, वेदना-धातु में... संज्ञा-धातु में... संस्कार-धातु में... विज्ञान-धातु में यदि भिक्षु का चित्त विरक्त और बिना उपादान के आस्रवों से विमुक्त हो जाता है, तो विमुक्त होने के कारण वह स्थित रहता है। स्थित होने के कारण वह संतुष्ट रहता है। संतुष्ट होने के कारण वह परित्रस्त नहीं होता। परित्रस्त न होने के कारण वह स्वयं ही परिनिर्वाण प्राप्त कर लेता है। 'जाति क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस स्थिति के लिए कुछ और शेष नहीं है'—ऐसा वह जान लेता है।" तीसरा (सुत्त)।

4. දුතියඅනිච්චසුත්තං

४. द्वितीय अनित्य सुत्त

46. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. වෙදනා අනිච්චා… සඤ්ඤා අනිච්චා… සඞ්ඛාරා අනිච්චා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං’’.

४६. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! रूप अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्म है; जो अनात्म है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। वेदना अनित्य है... संज्ञा अनित्य है... संस्कार अनित्य हैं... विज्ञान अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्म है; जो अनात्म है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘එවමෙතං [Pg.38] යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො පුබ්බන්තානුදිට්ඨියො න හොන්ති. පුබ්බන්තානුදිට්ඨීනං අසති, අපරන්තානුදිට්ඨියො න හොන්ති. අපරන්තානුදිට්ඨීනං අසති, ථාමසො පරාමාසො න හොති. ථාමසෙ පරාමාසෙ අසති රූපස්මිං… වෙදනාය … සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණස්මිං චිත්තං විරජ්ජති විමුච්චති අනුපාදාය ආසවෙහි. විමුත්තත්තා ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුසිතං. සන්තුසිතත්තා න පරිතස්සති. අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. චතුත්ථං.

"इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले के लिए पूर्वान्त-अनुदृष्टियाँ (अतीत संबंधी मिथ्या दृष्टियाँ) नहीं होतीं। पूर्वान्त-अनुदृष्टियों के न होने पर, अपरान्त-अनुदृष्टियाँ (भविष्य संबंधी मिथ्या दृष्टियाँ) नहीं होतीं। अपरान्त-अनुदृष्टियों के न होने पर, आग्रह और परामर्श नहीं होता। आग्रह और परामर्श के न होने पर रूप में... वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में चित्त विरक्त हो जाता है और बिना उपादान के आस्रवों से विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने के कारण वह स्थित रहता है। स्थित होने के कारण वह संतुष्ट रहता है। संतुष्ट होने के कारण वह परित्रस्त नहीं होता। परित्रस्त न होने के कारण वह स्वयं ही परिनिर्वाण प्राप्त कर लेता है। 'जाति क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस स्थिति के लिए कुछ और शेष नहीं है'—ऐसा वह जान लेता है।" चौथा (सुत्त)।

5. සමනුපස්සනාසුත්තං

५. समनुपस्सना सुत्त

47. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං අත්තානං සමනුපස්සමානා සමනුපස්සන්ති, සබ්බෙතෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ සමනුපස්සන්ති, එතෙසං වා අඤ්ඤතරං. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං’’.

४७. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अनेक प्रकार से आत्मा का दर्शन करते हुए देखते हैं, वे सभी इन पाँच उपादान-स्कंधों को ही देखते हैं, या इनमें से किसी एक को। वे पाँच कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ कोई अश्रुतवान् पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला है, आर्य धर्म में अकुशल है, आर्य धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला है, सत्पुरुष धर्म में अकुशल है, सत्पुरुष धर्म में अविनीत है—वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान् देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान् देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है।"

‘‘ඉති අයඤ්චෙව සමනුපස්සනා ‘අස්මී’ති චස්ස අවිගතං හොති. ‘අස්මී’ති ඛො පන, භික්ඛවෙ, අවිගතෙ පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං අවක්කන්ති හොති – චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සොතින්ද්‍රියස්ස ඝානින්ද්‍රියස්ස ජිව්හින්ද්‍රියස්ස කායින්ද්‍රියස්ස. අත්ථි, භික්ඛවෙ, මනො, අත්ථි ධම්මා, අත්ථි අවිජ්ජාධාතු. අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙන ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස ‘අස්මී’තිපිස්ස හොති; ‘අයමහමස්මී’තිපිස්ස හොති; ‘භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති; ‘න භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති; ‘රූපී භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති; ‘අරූපී භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති; ‘සඤ්ඤී භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති; ‘අසඤ්ඤී භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති; ‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී භවිස්ස’න්තිපිස්ස හොති’’.

"इस प्रकार यह जो दर्शन है, उससे 'मैं हूँ' का भाव दूर नहीं होता। भिक्षुओं! 'मैं हूँ' का भाव दूर न होने पर पाँच इन्द्रियों का अवतरण होता है—चक्षुरिन्द्रिय, श्रोत्रेन्द्रिय, घ्राणेन्द्रिय, जिह्वेन्द्रिय और कायेन्द्रिय। भिक्षुओं! मन है, धर्म (विषय) हैं और अविद्या-धातु है। भिक्षुओं! अविद्या-स्पर्श से उत्पन्न वेदना से स्पृष्ट उस अश्रुतवान् पृथग्जन के मन में 'मैं हूँ' ऐसा होता है; 'यह मैं हूँ' ऐसा होता है; 'मैं होऊँगा' ऐसा होता है; 'मैं नहीं होऊँगा' ऐसा होता है; 'मैं रूपवान् होऊँगा' ऐसा होता है; 'मैं अरूपवान् होऊँगा' ऐसा होता है; 'मैं संज्ञी होऊँगा' ऐसा होता है; 'मैं असंज्ञी होऊँगा' ऐसा होता है; 'मैं न संज्ञी न असंज्ञी होऊँगा' ऐसा होता है।"

‘‘තිට්ඨන්තෙව [Pg.39] ඛො, භික්ඛවෙ, තත්ථෙව පඤ්චින්ද්‍රියානි. අථෙත්ථ සුතවතො අරියසාවකස්ස අවිජ්ජා පහීයති, විජ්ජා උප්පජ්ජති. තස්ස අවිජ්ජාවිරාගා විජ්ජුප්පාදා ‘අස්මී’තිපිස්ස න හොති; ‘අයමහමස්මී’තිපිස්ස න හොති; ‘භවිස්ස’න්ති… ‘න භවිස්ස’න්ති… රූපී… අරූපී … සඤ්ඤී… අසඤ්ඤී… ‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී භවිස්ස’න්තිපිස්ස න හොතී’’ති. පඤ්චමං.

"भिक्षुओं! वे पाँचों इन्द्रियाँ वहीं स्थित रहती हैं। तब वहाँ श्रुतवान् आर्य श्रावक की अविद्या नष्ट हो जाती है और विद्या उत्पन्न होती है। उस अविद्या के विराग और विद्या की उत्पत्ति से उसके मन में 'मैं हूँ' ऐसा नहीं होता; 'यह मैं हूँ' ऐसा नहीं होता; 'मैं होऊँगा'... 'मैं नहीं होऊँगा'... 'रूपवान्'... 'अरूपवान्'... 'संज्ञी'... 'असंज्ञी'... 'मैं न संज्ञी न असंज्ञी होऊँगा'—ऐसा उसे नहीं होता।" पाँचवाँ (सुत्त)।

6. ඛන්ධසුත්තං

६. खन्ध सुत्त

48. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඛන්ධෙ දෙසෙස්සාමි, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ ච. තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා? යං කිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකා වා සුඛුමා වා…පෙ… අයං වුච්චති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා’’.

४८. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं, मैं तुम्हें पाँच स्कंधों और पाँच उपादान-स्कंधों का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं, पाँच स्कंध कौन से हैं? भिक्षुओं, जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत (भविष्य) या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत (उत्कृष्ट) हो; दूर हो या समीप हो—इसे रूप-स्कंध कहा जाता है। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं—चाहे वे अतीत, अनागत या वर्तमान हों; आंतरिक हों या बाह्य हों; स्थूल हों या सूक्ष्म हों... इसे संस्कार-स्कंध कहा जाता है। जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत हो; दूर हो या समीप हो—इसे विज्ञान-स्कंध कहा जाता है। भिक्षुओं, इन्हें पाँच स्कंध कहा जाता है।"

‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා? යං කිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං, අයං වුච්චති රූපුපාදානක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යා දූරෙ සන්තිකෙ වා සාසවා උපාදානියා, අයං වුච්චති වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො. යා කාචි සඤ්ඤා…පෙ… යා දූරෙ සන්තිකෙ වා සාසවා උපාදානියා, අයං වුච්චති සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො. යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා…පෙ… සාසවා උපාදානියා, අයං වුච්චති සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො. යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං, අයං වුච්චති විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’ති. ඡට්ඨං.

"भिक्षुओं, पाँच उपादान-स्कंध कौन से हैं? भिक्षुओं, जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो... दूर हो या समीप हो—जो आस्रव-युक्त (सासव) और उपादान के योग्य (उपादानीय) है, इसे रूप-उपादान-स्कंध कहा जाता है। जो कुछ भी वेदना है... जो दूर हो या समीप हो, आस्रव-युक्त और उपादान के योग्य है, इसे वेदना-उपादान-स्कंध कहा जाता है। जो कुछ भी संज्ञा है... जो दूर हो या समीप हो, आस्रव-युक्त और उपादान के योग्य है, इसे संज्ञा-उपादान-स्कंध कहा जाता है। जो कुछ भी संस्कार हैं... जो आस्रव-युक्त और उपादान के योग्य हैं, इसे संस्कार-उपादान-स्कंध कहा जाता है। जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो... दूर हो या समीप हो—जो आस्रव-युक्त और उपादान के योग्य है, इसे विज्ञान-उपादान-स्कंध कहा जाता है। भिक्षुओं, इन्हें पाँच उपादान-स्कंध कहा जाता है।" छठा (सूत्र)।

7. සොණසුත්තං

७. सोण सुत्त

49. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. අථ ඛො සොණො ගහපතිපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි [Pg.40] …පෙ… එකමන්තං නිසින්නං ඛො සොණං ගහපතිපුත්තං භගවා එතදවොච –

४९. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान राजगृह के वेणुवन कलन्दक-निवाप में विहार कर रहे थे। तब गृहपति-पुत्र सोण जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा... एक ओर बैठे हुए गृहपति-पुत्र सोण से भगवान ने यह कहा—

‘‘යෙ හි කෙචි, සොණ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනිච්චෙන රූපෙන දුක්ඛෙන විපරිණාමධම්මෙන ‘සෙය්‍යොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘සදිසොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘හීනොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස අදස්සනා? අනිච්චාය වෙදනාය දුක්ඛාය විපරිණාමධම්මාය ‘සෙය්‍යොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘සදිසොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘හීනොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස අදස්සනා? අනිච්චාය සඤ්ඤාය… අනිච්චෙහි සඞ්ඛාරෙහි දුක්ඛෙහි විපරිණාමධම්මෙහි ‘සෙය්‍යොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘සදිසොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘හීනොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස අදස්සනා? අනිච්චෙන විඤ්ඤාණෙන දුක්ඛෙන විපරිණාමධම්මෙන ‘සෙය්‍යොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘සදිසොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; ‘හීනොහමස්මී’ති වා සමනුපස්සන්ති; කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස අදස්සනා?

"सोण, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी (परिवर्तनशील) रूप के कारण 'मैं श्रेष्ठ हूँ', 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'—ऐसा देखते हैं; यह यथार्थ को न देखने के अतिरिक्त और क्या हो सकता है? अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी वेदना के कारण 'मैं श्रेष्ठ हूँ', 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'—ऐसा देखते हैं; यह यथार्थ को न देखने के अतिरिक्त और क्या हो सकता है? अनित्य संज्ञा के कारण... अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी संस्कारों के कारण 'मैं श्रेष्ठ हूँ', 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'—ऐसा देखते हैं; यह यथार्थ को न देखने के अतिरिक्त और क्या हो सकता है? अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी विज्ञान के कारण 'मैं श्रेष्ठ हूँ', 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'—ऐसा देखते हैं; यह यथार्थ को न देखने के अतिरिक्त और क्या हो सकता है?"

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, සොණ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනිච්චෙන රූපෙන දුක්ඛෙන විපරිණාමධම්මෙන ‘සෙය්‍යොහමස්මී’තිපි න සමනුපස්සන්ති; ‘සදිසොහමස්මී’තිපි න සමනුපස්සන්ති; ‘හීනොහමස්මී’තිපි න සමනුපස්සන්ති; කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස දස්සනා? අනිච්චාය වෙදනාය… අනිච්චාය සඤ්ඤාය… අනිච්චෙහි සඞ්ඛාරෙහි… අනිච්චෙන විඤ්ඤාණෙන දුක්ඛෙන විපරිණාමධම්මෙන ‘සෙය්‍යොහමස්මී’තිපි න සමනුපස්සන්ති; ‘සදිසොහමස්මී’තිපි න සමනුපස්සන්ති; ‘හීනොහමස්මී’තිපි න සමනුපස්සන්ති; කිමඤ්ඤත්‍ර යථාභූතස්ස දස්සනා?

"सोण, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी रूप के कारण 'मैं श्रेष्ठ हूँ', 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'—ऐसा नहीं देखते हैं; यह यथार्थ को देखने के अतिरिक्त और क्या हो सकता है? अनित्य वेदना के कारण... अनित्य संज्ञा के कारण... अनित्य संस्कारों के कारण... अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी विज्ञान के कारण 'मैं श्रेष्ठ हूँ', 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'—ऐसा नहीं देखते हैं; यह यथार्थ को देखने के अतिरिक्त और क्या हो सकता है?"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, සොණ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා නිච්චා වා අනිච්චා වා’’ති? ‘‘අනිච්චා, භන්තෙ’’… ‘‘සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"सोण, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है—'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।"... "संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःखमय और विपरिणाम-धर्मी है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है—'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘තස්මාතිහ[Pg.41], සොණ, යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

"इसलिए सोण, यहाँ जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत हो; दूर हो या समीप हो—उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

"जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत हो; दूर हो या समीप हो—उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘එවං පස්සං, සොණ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. සත්තමං.

"हे सोण! इस प्रकार देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक रूप से भी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है, वेदना से भी निर्वेद प्राप्त करता है, संज्ञा से भी निर्वेद प्राप्त करता है, संस्कारों से भी निर्वेद प्राप्त करता है, विज्ञान से भी निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद प्राप्त कर वह विरक्त होता है; विराग से वह विमुक्त होता है। विमुक्त होने पर 'मैं विमुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है— 'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है'। सातवाँ।"

8. දුතියසොණසුත්තං

८. "द्वितीय सोण सुत्त"

50. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. අථ ඛො සොණො ගහපතිපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො සොණං ගහපතිපුත්තං භගවා එතදවොච –

५०. "ऐसा मैंने सुना है— एक समय भगवान राजगृह के वेणुवन कलन्दकनिवाप में विहार कर रहे थे। तब गृहपति-पुत्र सोण जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए गृहपति-पुत्र सोण से भगवान ने यह कहा—"

‘‘යෙ හි කෙචි, සොණ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා රූපං නප්පජානන්ති, රූපසමුදයං නප්පජානන්ති, රූපනිරොධං නප්පජානන්ති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානන්ති; වෙදනං නප්පජානන්ති, වෙදනාසමුදයං නප්පජානන්ති, වෙදනානිරොධං නප්පජානන්ති, වෙදනානිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානන්ති; සඤ්ඤං නප්පජානන්ති…පෙ… සඞ්ඛාරෙ නප්පජානන්ති, සඞ්ඛාරසමුදයං නප්පජානන්ති, සඞ්ඛාරනිරොධං නප්පජානන්ති, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානන්ති; විඤ්ඤාණං නප්පජානන්ති, විඤ්ඤාණසමුදයං නප්පජානන්ති, විඤ්ඤාණනිරොධං නප්පජානන්ති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානන්ති. න මෙ තෙ, සොණ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සමණෙසු වා සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු වා බ්‍රාහ්මණසම්මතා, න ච පන තෙ ආයස්මන්තො සාමඤ්ඤත්ථං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්ති.

"सोण! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण रूप को नहीं जानते, रूप के समुदय को नहीं जानते, रूप के निरोध को नहीं जानते, रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को नहीं जानते; वेदना को नहीं जानते, वेदना के समुदय को नहीं जानते, वेदना के निरोध को नहीं जानते, वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को नहीं जानते; संज्ञा को नहीं जानते... संस्कारों को नहीं जानते, संस्कारों के समुदय को नहीं जानते, संस्कारों के निरोध को नहीं जानते, संस्कार-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को नहीं जानते; विज्ञान को नहीं जानते, विज्ञान के समुदय को नहीं जानते, विज्ञान के निरोध को नहीं जानते, विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को नहीं जानते। सोण! वे श्रमण या ब्राह्मण, न तो श्रमणों में श्रमण के रूप में मान्य हैं और न ब्राह्मणों में ब्राह्मण के रूप में मान्य हैं, और न ही वे आयुष्मान इसी जन्म में स्वयं के उच्च ज्ञान से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं।"

‘‘යෙ [Pg.42] ච ඛො කෙචි, සොණ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා රූපං පජානන්ති, රූපසමුදයං පජානන්ති, රූපනිරොධං පජානන්ති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානන්ති; වෙදනං පජානන්ති…පෙ… සඤ්ඤං පජානන්ති… සඞ්ඛාරෙ පජානන්ති… විඤ්ඤාණං පජානන්ති, විඤ්ඤාණසමුදයං පජානන්ති, විඤ්ඤාණනිරොධං පජානන්ති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානන්ති. තෙ ච ඛො මෙ, සොණ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සමණෙසු චෙව සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු ච බ්‍රාහ්මණසම්මතා, තෙ ච පනායස්මන්තො සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති. අට්ඨමං.

"किन्तु सोण! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण रूप को जानते हैं, रूप के समुदय को जानते हैं, रूप के निरोध को जानते हैं, रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानते हैं; वेदना को जानते हैं... संज्ञा को जानते हैं... संस्कारों को जानते हैं... विज्ञान को जानते हैं, विज्ञान के समुदय को जानते हैं, विज्ञान के निरोध को जानते हैं, विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानते हैं। सोण! वे श्रमण या ब्राह्मण, श्रमणों में श्रमण के रूप में मान्य हैं और ब्राह्मणों में ब्राह्मण के रूप में मान्य हैं, और वे आयुष्मान इसी जन्म में स्वयं के उच्च ज्ञान से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं। आठवाँ।"

9. නන්දික්ඛයසුත්තං

९. "नन्दिक्खय सुत्त"

51. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘අනිච්චඤ්ඤෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛු රූපං අනිච්චන්ති පස්සති. සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි. සම්මා පස්සං නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති. අනිච්චඤ්ඤෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛු වෙදනං අනිච්චන්ති පස්සති. සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි. සම්මා පස්සං නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති. අනිච්චෙයෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සඤ්ඤං අනිච්චන්ති පස්සති…පෙ… අනිච්චෙයෙව භික්ඛවෙ, භික්ඛු සඞ්ඛාරෙ අනිච්චාති පස්සති. සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි. සම්මා පස්සං නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති. අනිච්චඤ්ඤෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විඤ්ඤාණං අනිච්චන්ති පස්සති. සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි. සම්මා පස්සං නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චතී’’ති. නවමං.

५१. "श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! भिक्षु अनित्य रूप को ही 'अनित्य' के रूप में देखता है। यह उसकी सम्यक दृष्टि होती है। सम्यक रूप से देखते हुए वह निर्वेद प्राप्त करता है। नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है। भिक्षुओं! भिक्षु अनित्य वेदना को ही 'अनित्य' के रूप में देखता है... भिक्षुओं! भिक्षु अनित्य संज्ञा को ही 'अनित्य' के रूप में देखता है... भिक्षुओं! भिक्षु अनित्य संस्कारों को ही 'अनित्य' के रूप में देखता है। यह उसकी सम्यक दृष्टि होती है। सम्यक रूप से देखते हुए वह निर्वेद प्राप्त करता है। नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है। भिक्षुओं! भिक्षु अनित्य विज्ञान को ही 'अनित्य' के रूप में देखता है। यह उसकी सम्यक दृष्टि होती है। सम्यक रूप से देखते हुए वह निर्वेद प्राप्त करता है। नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है'। नौवाँ।"

10. දුතියනන්දික්ඛයසුත්තං

१०. "द्वितीय नन्दिक्खय सुत्त"

52. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, යොනිසො මනසි කරොථ, රූපානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සථ. රූපං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යොනිසො මනසි කරොන්තො, රූපානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සන්තො රූපස්මිං නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති. වෙදනං, භික්ඛවෙ, යොනිසො මනසි කරොථ, වෙදනානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සථ. වෙදනං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යොනිසො මනසි [Pg.43] කරොන්තො, වෙදනානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සන්තො වෙදනාය නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති. සඤ්ඤං භික්ඛවෙ… සඞ්ඛාරෙ, භික්ඛවෙ, යොනිසො මනසි කරොථ, සඞ්ඛාරානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සථ. සඞ්ඛාරෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යොනිසො මනසි කරොන්තො, සඞ්ඛාරානිච්චතං යථාභූතං සමනුපස්සන්තො සඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චති. විඤ්ඤාණං, භික්ඛවෙ, යොනිසො මනසි කරොථ, විඤ්ඤාණානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සථ. විඤ්ඤාණං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යොනිසො මනසි කරොන්තො, විඤ්ඤාණානිච්චතඤ්ච යථාභූතං සමනුපස්සන්තො විඤ්ඤාණස්මිං නිබ්බින්දති. නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො, රාගක්ඛයා නන්දික්ඛයො. නන්දිරාගක්ඛයා චිත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති වුච්චතී’’ති. දසමං.

५२. श्रावस्ती में। 'भिक्षुओं! रूप को योनिशो मनसिकार (उचित रीति से मनन) करो और रूप की अनित्यता को यथाभूत (जैसा है वैसा) देखो। भिक्षुओं! रूप को योनिशो मनसिकार करते हुए और रूप की अनित्यता को यथाभूत देखते हुए भिक्षु रूप से निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है। नन्दि (आसक्ति) के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है। भिक्षुओं! वेदना को योनिशो मनसिकार करो और वेदना की अनित्यता को यथाभूत देखो। भिक्षुओं! वेदना को योनिशो मनसिकार करते हुए और वेदना की अनित्यता को यथाभूत देखते हुए भिक्षु वेदना से निर्वेद प्राप्त करता है। नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है। भिक्षुओं! संज्ञा को... भिक्षुओं! संस्कारों को योनिशो मनसिकार करो और संस्कारों की अनित्यता को यथाभूत देखो। भिक्षुओं! संस्कारों को योनिशो मनसिकार करते हुए और संस्कारों की अनित्यता को यथाभूत देखते हुए भिक्षु संस्कारों से निर्वेद प्राप्त करता है। नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है। भिक्षुओं! विज्ञान को योनिशो मनसिकार करो और विज्ञान की अनित्यता को यथाभूत देखो। भिक्षुओं! विज्ञान को योनिशो मनसिकार करते हुए और विज्ञान की अनित्यता को यथाभूत देखते हुए भिक्षु विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करता है। नन्दि के क्षय से राग का क्षय होता है, राग के क्षय से नन्दि का क्षय होता है। नन्दि और राग के क्षय से चित्त विमुक्त होता है, उसे 'सुविमुक्त' कहा जाता है'। दसवां (सूत्र)।

අත්තදීපවග්ගො පඤ්චමො.

पाँचवाँ अत्तदीप वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान) इस प्रकार है –

අත්තදීපා පටිපදා, ද්වෙ ච හොන්ති අනිච්චතා;

සමනුපස්සනා ඛන්ධා, ද්වෙ සොණා ද්වෙ නන්දික්ඛයෙන චාති.

अत्तदीप, दो प्रतिपदा, दो अनित्यता, समनुपस्सना, खन्ध, दो सोण और दो नन्दिक्खय (नन्दि-क्षय) सूत्र।

මූලපණ්ණාසකො සමත්තො.

मूल-पण्णासक (प्रथम पचास सूत्र) समाप्त।

තස්ස මූලපණ්ණාසකස්ස වග්ගුද්දානං –

उस मूल-पण्णासक के वर्गों का सारांश –

නකුලපිතා අනිච්චො ච, භාරො නතුම්හාකෙන ච;

අත්තදීපෙන පඤ්ඤාසො, පඨමො තෙන පවුච්චතීති.

नकुलपिता, अनिच, भार, नतुम्हाक और अत्तदीप वर्ग; इनके साथ यह प्रथम पचास (पण्णास) कहा जाता है।

6. උපයවග්ගො

६. उपाय वर्ग

1. උපයසුත්තං

१. उपाय सूत्र

53. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘උපයො, භික්ඛවෙ, අවිමුත්තො, අනුපයො විමුත්තො. රූපුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, රූපාරම්මණං රූපප්පතිට්ඨං [Pg.44] නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය. වෙදනුපයං වා…පෙ… සඤ්ඤුපයං වා…පෙ… සඞ්ඛාරුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, සඞ්ඛාරාරම්මණං සඞ්ඛාරප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය’’.

५३. श्रावस्ती में। "भिक्षुओं! जो (पंच स्कन्धों में) आसक्त (उपय) है, वह विमुक्त नहीं है; जो अनासक्त (अनुपय) है, वह विमुक्त है। भिक्षुओं! विज्ञान स्थित होता हुआ रूप के आश्रित होकर स्थित हो सकता है; रूप को आलम्बन बनाकर, रूप में प्रतिष्ठित होकर और नन्दि (आसक्ति) से सिंचित होकर वह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त हो सकता है। वेदना के आश्रित... संज्ञा के आश्रित... भिक्षुओं! विज्ञान स्थित होता हुआ संस्कारों के आश्रित होकर स्थित हो सकता है; संस्कारों को आलम्बन बनाकर, संस्कारों में प्रतिष्ठित होकर और नन्दि से सिंचित होकर वह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त हो सकता है।"

‘‘යො, භික්ඛවෙ, එවං වදෙය්‍ය – ‘අහමඤ්ඤත්‍ර රූපා අඤ්ඤත්‍ර වෙදනාය අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඛාරෙහි විඤ්ඤාණස්ස ආගතිං වා ගතිං වා චුතිං වා උපපත්තිං වා වුද්ධිං වා විරූළ්හිං වා වෙපුල්ලං වා පඤ්ඤාපෙස්සාමී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

"भिक्षुओं! यदि कोई ऐसा कहे—'मैं रूप के बिना, वेदना के बिना, संज्ञा के बिना, संस्कारों के बिना, विज्ञान के आने-जाने, च्युति (मृत्यु), उत्पत्ति, वृद्धि, विरूढ़ि या विपुलता को प्रज्ञप्त करूँगा (बताऊँगा)'—तो यह संभव नहीं है।"

‘‘රූපධාතුයා චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො රාගො පහීනො හොති. රාගස්ස පහානා වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණං පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. වෙදනාධාතුයා චෙ, භික්ඛවෙ… සඤ්ඤාධාතුයා චෙ භික්ඛවෙ… සඞ්ඛාරධාතුයා චෙ භික්ඛවෙ… විඤ්ඤාණධාතුයා චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො රාගො පහීනො හොති. රාගස්ස පහානා වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණං පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. තදප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං අනභිසඞ්ඛච්චවිමුත්තං. විමුත්තත්තා ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුසිතං. සන්තුසිතත්තා න පරිතස්සති. අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. පඨමං.

"भिक्षुओं! यदि भिक्षु का रूप-धातु में राग प्रहीण (नष्ट) हो गया हो, तो राग के प्रहाण से आलम्बन छिन्न हो जाता है और विज्ञान की प्रतिष्ठा (आधार) नहीं रहती। भिक्षुओं! यदि वेदना-धातु में... संज्ञा-धातु में... संस्कार-धातु में... भिक्षुओं! यदि भिक्षु का विज्ञान-धातु में राग प्रहीण हो गया हो, तो राग के प्रहाण से आलम्बन छिन्न हो जाता है और विज्ञान की प्रतिष्ठा नहीं रहती। वह अप्रतिष्ठित विज्ञान, वृद्धि न पाता हुआ और (पुनर्जन्म का) अभिसंस्कार न करता हुआ विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने से वह स्थित (स्थिर) रहता है। स्थित होने से वह संतुष्ट रहता है। संतुष्ट होने से वह परित्रस्त (व्याकुल) नहीं होता। व्याकुल न होने से वह स्वयं ही परिनिर्वाण प्राप्त कर लेता है। वह जान लेता है—'जाति (जन्म) क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है'। पहला (सूत्र)।"

2. බීජසුත්තං

२. बीज सूत्र

54. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, බීජජාතානි. කතමානි පඤ්ච? මූලබීජං, ඛන්ධබීජං, අග්ගබීජං, ඵලුබීජං, බීජබීජඤ්ඤෙව පඤ්චමං. ඉමානි චස්සු, භික්ඛවෙ, පඤ්ච බීජජාතානි අඛණ්ඩානි අපූතිකානි අවාතාතපහතානි සාරාදානි සුඛසයිතානි, පථවී ච නාස්ස, ආපො ච නාස්ස; අපි නුමානි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච බීජජාතානි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉමානි චස්සු, භික්ඛවෙ, පඤ්ච බීජජාතානි අඛණ්ඩානි…පෙ… සුඛසයිතානි, පථවී ච අස්ස, ආපො ච අස්ස; අපි නුමානි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච බීජජාතානි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පථවීධාතු, එවං චතස්සො විඤ්ඤාණට්ඨිතියො දට්ඨබ්බා. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ආපොධාතු, එවං නන්දිරාගො දට්ඨබ්බො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච බීජජාතානි, එවං විඤ්ඤාණං සාහාරං දට්ඨබ්බං’’.

५४. श्रावस्ती में। "भिक्षुओं! ये पाँच प्रकार के बीज हैं। कौन से पाँच? मूल-बीज (जड़), स्कन्ध-बीज (तना), अग्र-बीज (फुनगी), फलु-बीज (गाँठ) और पाँचवाँ बीज-बीज (अनाज के दाने)। भिक्षुओं! यदि ये पाँचों प्रकार के बीज अखंडित हों, सड़े न हों, हवा और धूप से नष्ट न हुए हों, सारयुक्त हों और अच्छी तरह रखे गए हों, किन्तु पृथ्वी न हो और जल न हो; तो क्या भिक्षुओं, ये पाँचों प्रकार के बीज वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होंगे?" "नहीं, भन्ते!" "भिक्षुओं! यदि ये पाँचों प्रकार के बीज अखंडित हों... अच्छी तरह रखे गए हों, और पृथ्वी भी हो तथा जल भी हो; तो क्या ये पाँचों प्रकार के बीज वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होंगे?" "हाँ, भन्ते!" "भिक्षुओं! जैसे पृथ्वी-धातु है, वैसे ही विज्ञान की चार स्थितियों (प्रतिष्ठाओं) को देखना चाहिए। जैसे जल-धातु है, वैसे ही नन्दि-राग को देखना चाहिए। जैसे पाँच प्रकार के बीज हैं, वैसे ही आहार (कारण) सहित विज्ञान को देखना चाहिए।"

‘‘රූපුපයං[Pg.45], භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, රූපාරම්මණං රූපප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය. වෙදනුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය…පෙ… සඤ්ඤුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය…පෙ… සඞ්ඛාරුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, සඞ්ඛාරාරම්මණං සඞ්ඛාරප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය.

भिक्षुओं! रूप के आश्रय में स्थित हुआ विज्ञान (चेतना) स्थित रह सकता है; रूप को आलम्बन बनाकर, रूप में प्रतिष्ठित होकर और नन्दी (तृष्णा) से सिंचित होकर वह वृद्धि, विरूढ़ि (विस्तार) और विपुलता को प्राप्त हो सकता है। भिक्षुओं! वेदना के आश्रय में स्थित हुआ विज्ञान स्थित रह सकता है... (पे)... भिक्षुओं! संज्ञा के आश्रय में स्थित हुआ विज्ञान स्थित रह सकता है... (पे)... भिक्षुओं! संस्कारों के आश्रय में स्थित हुआ विज्ञान स्थित रह सकता है; संस्कारों को आलम्बन बनाकर, संस्कारों में प्रतिष्ठित होकर और नन्दी से सिंचित होकर वह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त हो सकता है।

‘‘යො, භික්ඛවෙ, එවං වදෙය්‍ය – ‘අහමඤ්ඤත්‍ර රූපා අඤ්ඤත්‍ර වෙදනාය අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඛාරෙහි විඤ්ඤාණස්ස ආගතිං වා ගතිං වා චුතිං වා උපපත්තිං වා වුද්ධිං වා විරූළ්හිං වා වෙපුල්ලං වා පඤ්ඤාපෙස්සාමී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

भिक्षुओं! जो कोई ऐसा कहे—'मैं रूप के बिना, वेदना के बिना, संज्ञा के बिना, संस्कारों के बिना विज्ञान के आने-जाने, च्युति (मृत्यु), उत्पत्ति, वृद्धि, विरूढ़ि या विपुलता को प्रज्ञप्त करूँगा (बताऊँगा)'—तो यह संभव नहीं है।

‘‘රූපධාතුයා චෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො රාගො පහීනො හොති. රාගස්ස පහානා වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණං පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. වෙදනාධාතුයා චෙ… සඤ්ඤාධාතුයා චෙ… සඞ්ඛාරධාතුයා චෙ… විඤ්ඤාණධාතුයා චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො රාගො පහීනො හොති. රාගස්ස පහානා වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණං පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. තදප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං අනභිසඞ්ඛච්චවිමුත්තං. විමුත්තත්තා ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුසිතං. සන්තුසිතත්තා න පරිතස්සති. අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. දුතියං.

भिक्षुओं! यदि भिक्षु का रूप-धातु में राग प्रहीण (नष्ट) हो जाता है, तो राग के प्रहाण से आलम्बन छिन्न हो जाता है और विज्ञान की प्रतिष्ठा (आधार) नहीं रहती। यदि वेदना-धातु में... संज्ञा-धातु में... संस्कार-धातु में... भिक्षुओं! यदि भिक्षु का विज्ञान-धातु में राग प्रहीण हो जाता है, तो राग के प्रहाण से आलम्बन छिन्न हो जाता है और विज्ञान की प्रतिष्ठा नहीं रहती। वह अप्रतिष्ठित विज्ञान न बढ़ता हुआ, (नया) संस्कार न करता हुआ विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने से वह स्थिर रहता है। स्थिर होने से वह संतुष्ट रहता है। संतुष्ट होने से वह उद्विग्न (परितस्त) नहीं होता। उद्विग्न न होने से वह स्वयं ही परिनिर्वाण को प्राप्त होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है'—ऐसा वह जान लेता है। द्वितीय सुत्त।

3. උදානසුත්තං

३. उदान सुत्त

55. සාවත්ථිනිදානං. තත්‍ර ඛො භගවා උදානං උදානෙසි – ‘‘‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති – එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති. එවං වුත්තෙ, අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යථා කථං පන, භන්තෙ, ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති – එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති?

५५. श्रावस्ती निदान। वहाँ भगवान ने यह उदान (प्रेरणादायक वचन) कहा—'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि (कर्म-संस्कार) न होता, तो भविष्य में मेरा (पुनर्जन्म) न होता'—इस प्रकार अधिमुक्त (निश्चय) करने वाला भिक्षु ओरामभागीय (निचले) संयोजनों को काट सकता है। ऐसा कहने पर, एक भिक्षु ने भगवान से यह कहा—'भन्ते! किस प्रकार 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि न होता, तो भविष्य में मेरा न होता'—इस प्रकार अधिमुक्त करने वाला भिक्षु ओरामभागीय संयोजनों को काट सकता है?'

‘‘ඉධ, භික්ඛු, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං.

भिक्षु! यहाँ कोई अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला है... सत्पुरुष धर्म में अविनीत है, वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है।

‘‘සො [Pg.46] අනිච්චං රූපං ‘අනිච්චං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනිච්චං වෙදනං ‘අනිච්චා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනිච්චං සඤ්ඤං ‘අනිච්චා සඤ්ඤා’ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනිච්චෙ සඞ්ඛාරෙ ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනිච්චං විඤ්ඤාණං ‘අනිච්චං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

वह अनित्य रूप को 'रूप अनित्य है'—ऐसा यथाभूत (जैसा है वैसा) नहीं जानता; अनित्य वेदना को 'वेदना अनित्य है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनित्य संज्ञा को 'संज्ञा अनित्य है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनित्य संस्कारों को 'संस्कार अनित्य हैं'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनित्य विज्ञान को 'विज्ञान अनित्य है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता।

‘‘දුක්ඛං රූපං ‘දුක්ඛං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, දුක්ඛං වෙදනං… දුක්ඛං සඤ්ඤං… දුක්ඛෙ සඞ්ඛාරෙ… දුක්ඛං විඤ්ඤාණං ‘දුක්ඛං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

वह दुःखमय रूप को 'रूप दुःख है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; दुःखमय वेदना को... दुःखमय संज्ञा को... दुःखमय संस्कारों को... दुःखमय विज्ञान को 'विज्ञान दुःख है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता।

‘‘අනත්තං රූපං ‘අනත්තා රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තං වෙදනං ‘අනත්තා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තං සඤ්ඤං ‘අනත්තා සඤ්ඤා’ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තෙ සඞ්ඛාරෙ ‘අනත්තා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති, අනත්තං විඤ්ඤාණං ‘අනත්තා විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

वह अनात्म रूप को 'रूप अनात्मा है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनात्म वेदना को 'वेदना अनात्मा है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनात्म संज्ञा को 'संज्ञा अनात्मा है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनात्म संस्कारों को 'संस्कार अनात्मा हैं'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; अनात्म विज्ञान को 'विज्ञान अनात्मा है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता।

‘‘සඞ්ඛතං රූපං ‘සඞ්ඛතං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, සඞ්ඛතං වෙදනං… සඞ්ඛතං සඤ්ඤං… සඞ්ඛතෙ සඞ්ඛාරෙ… සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණං ‘සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. රූපං විභවිස්සතීති යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනා විභවිස්සති… සඤ්ඤා විභවිස්සති… සඞ්ඛාරා විභවිස්සන්ති… විඤ්ඤාණං විභවිස්සතීති යථාභූතං නප්පජානාති.

वह संस्कृत (निर्मित) रूप को 'रूप संस्कृत है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; संस्कृत वेदना को... संस्कृत संज्ञा को... संस्कृत संस्कारों को... संस्कृत विज्ञान को 'विज्ञान संस्कृत है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता। 'रूप नष्ट हो जाएगा'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता। 'वेदना नष्ट हो जाएगी... संज्ञा नष्ट हो जाएगी... संस्कार नष्ट हो जाएंगे... विज्ञान नष्ट हो जाएगा'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता।

‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛු, අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරියධම්මස්ස කොවිදො අරියධම්මෙ සුවිනීතො සප්පුරිසානං දස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස කොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති.

परंतु भिक्षु! जो श्रुतवान (ज्ञानी) आर्यश्रावक है, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है, आर्यधर्म में कुशल है, आर्यधर्म में सुविनीत है, सत्पुरुषों का दर्शन करने वाला है, सत्पुरुष धर्म में कुशल है, सत्पुरुष धर्म में सुविनीत है, वह न तो रूप को आत्मा के रूप में देखता है... (पे)... न वेदना को... न संज्ञा को... न संस्कारों को... न विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है।

‘‘සො අනිච්චං රූපං ‘අනිච්චං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. අනිච්චං වෙදනං… අනිච්චං සඤ්ඤං… අනිච්චෙ සඞ්ඛාරෙ… අනිච්චං විඤ්ඤාණං ‘අනිච්චං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති. දුක්ඛං රූපං…පෙ… දුක්ඛං විඤ්ඤාණං… අනත්තං රූපං…පෙ… අනත්තං විඤ්ඤාණං… සඞ්ඛතං රූපං…පෙ… සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණං ‘සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති. රූපං විභවිස්සතීති යථාභූතං පජානාති. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං විභවිස්සතීති යථාභූතං පජානාති.

वह अनित्य रूप को 'रूप अनित्य है'—ऐसा यथाभूत जानता है। अनित्य वेदना को... अनित्य संज्ञा को... अनित्य संस्कारों को... अनित्य विज्ञान को 'विज्ञान अनित्य है'—ऐसा यथाभूत जानता है। दुःखमय रूप को... (पे)... दुःखमय विज्ञान को... अनात्म रूप को... (पे)... अनात्म विज्ञान को... संस्कृत रूप को... (पे)... संस्कृत विज्ञान को 'विज्ञान संस्कृत है'—ऐसा यथाभूत जानता है। 'रूप नष्ट हो जाएगा'—ऐसा यथाभूत जानता है। 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नष्ट हो जाएगा'—ऐसा यथाभूत जानता है।

‘‘සො [Pg.47] රූපස්ස විභවා, වෙදනාය විභවා, සඤ්ඤා විභවා, සඞ්ඛාරානං විභවා, විඤ්ඤාණස්ස විභවා, එවං ඛො, භික්ඛු, ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති – එවං අධිමුච්චමානො භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති. ‘‘එවං අධිමුච්චමානො, භන්තෙ, භික්ඛු ඡින්දෙය්‍ය ඔරම්භාගියානි සංයොජනානී’’ති.

वह रूप के विनाश से, वेदना के विनाश से, संज्ञा के विनाश से, संस्कारों के विनाश से, विज्ञान के विनाश से, इस प्रकार, हे भिक्षु, 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि (कर्म-संस्कार) न होता, तो भविष्य में मेरा (पुनर्जन्म) न होता'—इस प्रकार अधिमुक्त (निश्चय) करने वाला भिक्षु ओरामभागिय (निचले) संयोजनों को काट सकता है। 'भन्ते, इस प्रकार अधिमुक्त करने वाला भिक्षु ओरामभागिय संयोजनों को काट सकता है'—ऐसा (उस भिक्षु ने) कहा।

‘‘කථං පන, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අතසිතායෙ ඨානෙ තාසං ආපජ්ජති. තාසො හෙසො භික්ඛු අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති.

'भन्ते, कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के लिए बिना अंतराल के आस्रवों का क्षय होता है?' 'हे भिक्षु, यहाँ एक अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जन न डरने योग्य स्थान पर भयभीत हो जाता है। हे भिक्षु, अश्रुतवान पृथग्जन के लिए यह भय है— 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि (कर्म-संस्कार) न होता, तो भविष्य में मेरा (पुनर्जन्म) न होता'।'

‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛු, අරියසාවකො අතසිතායෙ ඨානෙ න තාසං ආපජ්ජති. න හෙසො, භික්ඛු, තාසො සුතවතො අරියසාවකස්ස – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති. රූපුපයං වා, භික්ඛු, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, රූපාරම්මණං රූපප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය. වෙදනුපයං වා, භික්ඛු… සඤ්ඤුපයං වා, භික්ඛු… සඞ්ඛාරුපයං වා, භික්ඛු, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, සඞ්ඛාරාරම්මණං සඞ්ඛාරප්පතිට්ඨං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍ය.

'परंतु हे भिक्षु, श्रुतवान आर्यश्रावक न डरने योग्य स्थान पर भयभीत नहीं होता। हे भिक्षु, श्रुतवान आर्यश्रावक के लिए यह भय नहीं है— 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि (कर्म-संस्कार) न होता, तो भविष्य में मेरा (पुनर्जन्म) न होता'। हे भिक्षु, रूप के आश्रित होकर विज्ञान स्थित रहता हुआ स्थित रह सकता है; रूप के आलम्बन वाला, रूप में प्रतिष्ठित और नंदी (तृष्णा) से सिंचित होकर वह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होता है। हे भिक्षु, वेदना के आश्रित... संज्ञा के आश्रित... हे भिक्षु, संस्कारों के आश्रित होकर विज्ञान स्थित रहता हुआ स्थित रह सकता है; संस्कारों के आलम्बन वाला, संस्कारों में प्रतिष्ठित और नंदी से सिंचित होकर वह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होता है।

‘‘යො භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අහමඤ්ඤත්‍ර රූපා, අඤ්ඤත්‍ර වෙදනාය, අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය, අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඛාරෙහි විඤ්ඤාණස්ස ආගතිං වා ගතිං වා චුතිං වා උපපත්තිං වා වුද්ධිං වා විරූළ්හිං වා වෙපුල්ලං වා පඤ්ඤාපෙස්සාමී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

'हे भिक्षु, जो कोई भिक्षु ऐसा कहे— 'मैं रूप के बिना, वेदना के बिना, संज्ञा के बिना, संस्कारों के बिना विज्ञान के आने, जाने, च्युति (मृत्यु), उत्पत्ति, वृद्धि, विरूढ़ि या विपुलता को प्रज्ञप्त करूँगा', तो यह संभव नहीं है।'

‘‘රූපධාතුයා චෙ, භික්ඛු, භික්ඛුනො රාගො පහීනො හොති. රාගස්ස පහානා වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණං පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. වෙදනාධාතුයා චෙ, භික්ඛු, භික්ඛුනො… සඤ්ඤාධාතුයා චෙ, භික්ඛු, භික්ඛුනො… සඞ්ඛාරධාතුයා චෙ, භික්ඛු, භික්ඛුනො… විඤ්ඤාණධාතුයා චෙ, භික්ඛු, භික්ඛුනො රාගො පහීනො හොති. රාගස්ස පහානා වොච්ඡිජ්ජතාරම්මණං පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස න හොති. තදප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං අවිරූළ්හං අනභිසඞ්ඛාරඤ්ච විමුත්තං. විමුත්තත්තා ඨිතං. ඨිතත්තා සන්තුසිතං. සන්තුසිතත්තා න පරිතස්සති. අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති. ‘ඛීණා ජාති…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති [Pg.48] පජානාති. එවං ඛො, භික්ඛු, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති. තතියං.

'हे भिक्षु, यदि भिक्षु का रूप-धातु में राग प्रहीण (नष्ट) हो जाता है, तो राग के प्रहाण से आलम्बन छिन्न हो जाता है और विज्ञान की प्रतिष्ठा (आधार) नहीं रहती। हे भिक्षु, यदि भिक्षु का वेदना-धातु में... संज्ञा-धातु में... संस्कार-धातु में... हे भिक्षु, यदि भिक्षु का विज्ञान-धातु में राग प्रहीण हो जाता है, तो राग के प्रहाण से आलम्बन छिन्न हो जाता है और विज्ञान की प्रतिष्ठा नहीं रहती। वह अप्रतिष्ठित विज्ञान, विरूढ़ि रहित और संस्कार रहित होकर विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने के कारण वह स्थित रहता है। स्थित होने के कारण वह संतुष्ट रहता है। संतुष्ट होने के कारण वह परित्रस्त (व्याकुल) नहीं होता। व्याकुल न होने के कारण वह स्वयं ही परिनिर्वाण प्राप्त कर लेता है। वह जान लेता है— 'जन्म क्षीण हो गया है... इसके बाद अब कुछ और करने को शेष नहीं है'। हे भिक्षु, इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए बिना अंतराल के आस्रवों का क्षय होता है।' तीसरा (सूक्त)।

4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තං

४. उपादान-परिपवर्त सूत्र

56. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යාවකීවඤ්චාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ චතුපරිවට්ටං යථාභූතං නාබ්භඤ්ඤාසිං, නෙව තාවාහං, භික්ඛවෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසිං. යතො ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ චතුපරිවට්ටං යථාභූතං අබ්භඤ්ඤාසිං, අථාහං, භික්ඛවෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසිං’’.

५६. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये पाँच उपादान-स्कंध हैं। कौन से पाँच? रूप-उपादान-स्कंध, वेदना-उपादान-स्कंध, संज्ञा-उपादान-स्कंध, संस्कार-उपादान-स्कंध और विज्ञान-उपादान-स्कंध। भिक्षुओं, जब तक मैंने इन पाँच उपादान-स्कंधों को चार प्रकार के आवर्त (चतुपरिवर्त) के रूप में यथाभूत नहीं जाना था, तब तक, भिक्षुओं, मैंने देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों, ब्राह्मणों, देवों और मनुष्यों सहित इस प्रजा में, अनुत्तर सम्यक-संबोधि को प्राप्त करने का दावा नहीं किया था। भिक्षुओं, जब मैंने इन पाँच उपादान-स्कंधों को चार प्रकार के आवर्त के रूप में यथाभूत जान लिया, तब, भिक्षुओं, मैंने देवों... मनुष्यों सहित इस प्रजा में, अनुत्तर सम्यक-संबोधि को प्राप्त करने का दावा किया।'

‘‘කථඤ්ච චතුපරිවට්ටං? රූපං අබ්භඤ්ඤාසිං, රූපසමුදයං අබ්භඤ්ඤාසිං, රූපනිරොධං අබ්භඤ්ඤාසිං, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං අබ්භඤ්ඤාසිං; වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අබ්භඤ්ඤාසිං, විඤ්ඤාණසමුදයං අබ්භඤ්ඤාසිං, විඤ්ඤාණනිරොධං අබ්භඤ්ඤාසිං, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අබ්භඤ්ඤාසිං.

'और चार प्रकार का आवर्त क्या है? मैंने रूप को जाना, रूप के समुदय (उत्पत्ति) को जाना, रूप के निरोध को जाना और रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को जाना; वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को जाना, विज्ञान के समुदय को जाना, विज्ञान के निरोध को जाना और विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जाना।'

‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං? චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාය රූපං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, රූපං. ආහාරසමුදයා රූපසමුදයො; ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො රූපනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

'भिक्षुओं, रूप क्या है? चार महाभूत और चार महाभूतों पर आश्रित रूप। भिक्षुओं, इसे रूप कहा जाता है। आहार के समुदय से रूप का समुदय होता है; आहार के निरोध से रूप का निरोध होता है। यही आर्य अष्टांगिक मार्ग रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि— सम्यक दृष्टि... सम्यक समाधि।'

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං රූපං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

'भिक्षुओं, जो कोई श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार रूप को जानकर, इस प्रकार रूप के समुदय को जानकर, इस प्रकार रूप के निरोध को जानकर, इस प्रकार रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, रूप के प्रति निर्वेद (वैराग्य), विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) हैं, वे सुप्रतिपन्न (भली-भांति आचरण करने वाले) हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठित होते हैं।'

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං රූපං අභිඤ්ඤාය…පෙ… එවං රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය, රූපස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තා තෙ සුවිමුත්තා. යෙ සුවිමුත්තා තෙ කෙවලිනො. යෙ කෙවලිනො වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

'भिक्षुओं, जो कोई श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार रूप को जानकर... इस प्रकार रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण बिना उपादान (आसक्ति) के विमुक्त हो गए हैं, वे सुविमुक्त हैं। जो सुविमुक्त हैं, वे केवली (पूर्ण) हैं। जो केवली हैं, उनके लिए प्रज्ञप्ति (पुनर्जन्म) का कोई चक्र शेष नहीं है।'

‘‘කතමා [Pg.49] ච, භික්ඛවෙ, වෙදනා? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, වෙදනාකායා – චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා, සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා, ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා, ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා, කායසම්ඵස්සජා වෙදනා, මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, වෙදනා. ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයො; ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො වෙදනානිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

भिक्षुओं! वेदना क्या है? भिक्षुओं! ये छह वेदना-समूह हैं - चक्षु-संपर्क से उत्पन्न वेदना, श्रोत्र-संपर्क से उत्पन्न वेदना, घ्राण-संपर्क से उत्पन्न वेदना, जिह्वा-संपर्क से उत्पन्न वेदना, काय-संपर्क से उत्पन्न वेदना, और मन-संपर्क से उत्पन्न वेदना। भिक्षुओं! इसे वेदना कहा जाता है। स्पर्श के उदय से वेदना का उदय होता है; स्पर्श के निरोध से वेदना का निरोध होता है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि - सम्यक् दृष्टि... आदि... सम्यक् समाधि।

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං වෙදනං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනාසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනානිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනානිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය වෙදනාය නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार वेदना को जानकर, इस प्रकार वेदना के उदय को जानकर, इस प्रकार वेदना के निरोध को जानकर, इस प्रकार वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, वेदना के प्रति निर्वेद (वैराग्य), विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठित होते हैं।

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං වෙදනං අභිඤ්ඤාය…පෙ… එවං වෙදනානිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය…පෙ… වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

भिक्षुओं! और जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार वेदना को जानकर... आदि... इस प्रकार वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर... आदि... उनके लिए प्रज्ञप्ति (वर्णन) हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤා? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤාකායා – රූපසඤ්ඤා, සද්දසඤ්ඤා, ගන්ධසඤ්ඤා, රසසඤ්ඤා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ධම්මසඤ්ඤා. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤා. ඵස්සසමුදයා සඤ්ඤාසමුදයො; ඵස්සනිරොධා සඤ්ඤානිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඤ්ඤානිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි…පෙ… වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

भिक्षुओं! संज्ञा क्या है? भिक्षुओं! ये छह संज्ञा-समूह हैं - रूप-संज्ञा, शब्द-संज्ञा, गंध-संज्ञा, रस-संज्ञा, स्पर्श-संज्ञा, और धर्म-संज्ञा। भिक्षुओं! इसे संज्ञा कहा जाता है। स्पर्श के उदय से संज्ञा का उदय होता है; स्पर्श के निरोध से संज्ञा का निरोध होता है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही संज्ञा-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि - सम्यक् दृष्टि... आदि... सम्यक् समाधि... आदि... उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।

‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, චෙතනාකායා – රූපසඤ්චෙතනා, සද්දසඤ්චෙතනා, ගන්ධසඤ්චෙතනා, රසසඤ්චෙතනා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා, ධම්මසඤ්චෙතනා. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. ඵස්සසමුදයා සඞ්ඛාරසමුදයො; ඵස්සනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

भिक्षुओं! संस्कार क्या हैं? भिक्षुओं! ये छह चेतना-समूह हैं - रूप-संचेतना, शब्द-संचेतना, गंध-संचेतना, रस-संचेतना, स्पर्श-संचेतना, और धर्म-संचेतना। भिक्षुओं! इन्हें संस्कार कहा जाता है। स्पर्श के उदय से संस्कारों का उदय होता है; स्पर्श के निरोध से संस्कारों का निरोध होता है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही संस्कार-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि - सम्यक् दृष्टि... आदि... सम्यक् समाधि।

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං සඞ්ඛාරෙ අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය සඞ්ඛාරානං නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය [Pg.50] පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार संस्कारों को जानकर, इस प्रकार संस्कारों के उदय को जानकर, इस प्रकार संस्कारों के निरोध को जानकर, इस प्रकार संस्कार-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, संस्कारों के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठित होते हैं।

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං සඞ්ඛාරෙ අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය සඞ්ඛාරානං නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තා, තෙ සුවිමුත්තා. යෙ සුවිමුත්තා, තෙ කෙවලිනො. යෙ කෙවලිනො වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

भिक्षुओं! और जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार संस्कारों को जानकर, इस प्रकार संस्कारों के उदय को जानकर, इस प्रकार संस्कारों के निरोध को जानकर, इस प्रकार संस्कार-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, संस्कारों के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण बिना किसी उपादान (आसक्ति) के मुक्त हो गए हैं, वे सुविमुक्त हैं। जो सुविमुक्त हैं, वे केवलिन (पूर्णता प्राप्त) हैं। जो केवलिन हैं, उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।

‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණකායා – චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, කායවිඤ්ඤාණං, මනොවිඤ්ඤාණං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං. නාමරූපසමුදයා විඤ්ඤාණසමුදයො; නාමරූපනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

भिक्षुओं! विज्ञान क्या है? भिक्षुओं! ये छह विज्ञान-समूह हैं - चक्षु-विज्ञान, श्रोत्र-विज्ञान, घ्राण-विज्ञान, जिह्वा-विज्ञान, काय-विज्ञान, और मनो-विज्ञान। भिक्षुओं! इसे विज्ञान कहा जाता है। नाम-रूप के उदय से विज्ञान का उदय होता है; नाम-रूप के निरोध से विज्ञान का निरोध होता है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि - सम्यक् दृष्टि... आदि... सम्यक् समाधि।

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං විඤ්ඤාණං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार विज्ञान को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के उदय को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के निरोध को जानकर, इस प्रकार विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठित होते हैं।

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං විඤ්ඤාණං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තා, තෙ සුවිමුත්තා. යෙ සුවිමුත්තා, තෙ කෙවලිනො. යෙ කෙවලිනො වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනායා’’ති. චතුත්ථං.

भिक्षुओं! और जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार विज्ञान को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के उदय को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के निरोध को जानकर, इस प्रकार विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर, विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण बिना किसी उपादान के मुक्त हो गए हैं, वे सुविमुक्त हैं। जो सुविमुक्त हैं, वे केवलिन हैं। जो केवलिन हैं, उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है। चौथा (सूत्र) समाप्त।

5. සත්තට්ඨානසුත්තං

५. सत्तट्ठान सुत्त (सात स्थानों में कुशलता का सूत्र)

57. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සත්තට්ඨානකුසලො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තිවිධූපපරික්ඛී ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ කෙවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසොති වුච්චති. කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්තට්ඨානකුසලො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු රූපං පජානාති, රූපසමුදයං පජානාති, රූපනිරොධං පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං [Pg.51] පටිපදං පජානාති; රූපස්ස අස්සාදං පජානාති, රූපස්ස ආදීනවං පජානාති, රූපස්ස නිස්සරණං පජානාති; වෙදනං පජානාති … සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පජානාති, විඤ්ඤාණසමුදයං පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධං පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති; විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදං පජානාති, විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවං පජානාති, විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං පජානාති.

५७. श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! जो भिक्षु सात स्थानों में कुशल है और तीन प्रकार से परीक्षा करने वाला है, वह इस धर्म-विनय में 'केवली', 'वुसितवा' (कृतकृत्य) और 'उत्तम पुरुष' कहा जाता है। भिक्षुओं! भिक्षु सात स्थानों में कुशल कैसे होता है? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु रूप को जानता है, रूप के उदय को जानता है, रूप के निरोध को जानता है, रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है; रूप के आस्वाद को जानता है, रूप के आदिनव (दोष) को जानता है, और रूप से निस्सरण (मुक्ति) को जानता है। वह वेदना को जानता है... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को जानता है, विज्ञान के उदय को जानता है, विज्ञान के निरोध को जानता है, विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है; विज्ञान के आस्वाद को जानता है, विज्ञान के आदिनव को जानता है, और विज्ञान से निस्सरण को जानता है।

‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං? චත්තාරො ච මහාභූතා, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාය රූපං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, රූපං. ආහාරසමුදයා රූපසමුදයො; ආහාරනිරොධා රූපනිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො රූපනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

"भिक्षुओं, रूप क्या है? चार महाभूत और चार महाभूतों पर आश्रित रूप। भिक्षुओं, इसे रूप कहा जाता है। आहार के उदय से रूप का उदय होता है; आहार के निरोध से रूप का निरोध होता है। यही आर्य अष्टांगिक मार्ग रूप-निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा (मार्ग) है, जैसे कि—सम्यक दृष्टि... सम्यक समाधि।"

‘‘යං රූපං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං රූපස්ස අස්සාදො. යං රූපං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං – අයං රූපස්ස ආදීනවො. යො රූපස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං රූපස්ස නිස්සරණං.

"रूप के कारण जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है—यह रूप का आस्वाद है। जो रूप अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा (परिवर्तनशील) है—यह रूप का आदिनव (दोष) है। रूप में जो छंद-राग का दमन और छंद-राग का त्याग है—यह रूप का निस्सरण (मुक्ति) है।"

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං රූපං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය; එවං රූපස්ස අස්සාදං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපස්ස ආදීනවං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපස්ස නිස්සරණං අභිඤ්ඤාය රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

"भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार रूप को जानकर, इस प्रकार रूप के उदय को जानकर, इस प्रकार रूप के निरोध को जानकर, इस प्रकार रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर; इस प्रकार रूप के आस्वाद को जानकर, इस प्रकार रूप के आदिनव को जानकर, इस प्रकार रूप के निस्सरण को जानकर रूप के प्रति निर्वेद (वैराग्य), विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठा प्राप्त करते हैं।"

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං රූපං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය; එවං රූපස්ස අස්සාදං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපස්ස ආදීනවං අභිඤ්ඤාය, එවං රූපස්ස නිස්සරණං අභිඤ්ඤාය රූපස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තා, තෙ සුවිමුත්තා. යෙ සුවිමුත්තා, තෙ කෙවලිනො. යෙ කෙවලිනො වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

"भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार रूप को जानकर, इस प्रकार रूप के उदय को जानकर, इस प्रकार रूप के निरोध को जानकर, इस प्रकार रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर; इस प्रकार रूप के आस्वाद को जानकर, इस प्रकार रूप के आदिनव को जानकर, इस प्रकार रूप के निस्सरण को जानकर रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण बिना आसक्ति के विमुक्त हैं, वे सुविमुक्त हैं। जो सुविमुक्त हैं, वे केवली (पूर्ण) हैं। जो केवली हैं, उनके लिए प्रज्ञप्ति (वर्णन) हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।"

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, වෙදනා? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, වෙදනාකායා – චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, වෙදනා. ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයො; ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො වෙදනානිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

"भिक्षुओं, वेदना क्या है? भिक्षुओं, ये छह वेदना-निकाय हैं—चक्षु-संपर्श से उत्पन्न वेदना... मन-संपर्श से उत्पन्न वेदना। भिक्षुओं, इसे वेदना कहा जाता है। स्पर्श के उदय से वेदना का उदय होता है; स्पर्श के निरोध से वेदना का निरोध होता है। यही आर्य अष्टांगिक मार्ग वेदना-निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक दृष्टि... सम्यक समाधि।"

‘‘යං [Pg.52] වෙදනං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං වෙදනාය අස්සාදො. යා වෙදනා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා – අයං වෙදනාය ආදීනවො. යො වෙදනාය ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං වෙදනාය නිස්සරණං.

"वेदना के कारण जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है—यह वेदना का आस्वाद है। जो वेदना अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है—यह वेदना का आदिनव है। वेदना में जो छंद-राग का दमन और छंद-राग का त्याग है—यह वेदना का निस्सरण है।"

‘‘යෙ හි, කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං වෙදනං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනාසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනානිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනානිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය; එවං වෙදනාය අස්සාදං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනාය ආදීනවං අභිඤ්ඤාය, එවං වෙදනාය නිස්සරණං අභිඤ්ඤාය වෙදනාය නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

"भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार वेदना को जानकर, इस प्रकार वेदना के उदय को जानकर, इस प्रकार वेदना के निरोध को जानकर, इस प्रकार वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर; इस प्रकार वेदना के आस्वाद को जानकर, इस प्रकार वेदना के आदिनव को जानकर, इस प्रकार वेदना के निस्सरण को जानकर वेदना के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठा प्राप्त करते हैं।"

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං වෙදනං අභිඤ්ඤාය…පෙ… වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

"भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार वेदना को जानकर... उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।"

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤා? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤාකායා – රූපසඤ්ඤා, සද්දසඤ්ඤා, ගන්ධසඤ්ඤා, රසසඤ්ඤා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ධම්මසඤ්ඤා. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤා. ඵස්සසමුදයා සඤ්ඤාසමුදයො; ඵස්සනිරොධා සඤ්ඤානිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඤ්ඤානිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි…පෙ… වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

"भिक्षुओं, संज्ञा क्या है? भिक्षुओं, ये छह संज्ञा-निकाय हैं—रूप-संज्ञा, शब्द-संज्ञा, गंध-संज्ञा, रस-संज्ञा, स्प्रष्टव्य-संज्ञा, धर्म-संज्ञा। भिक्षुओं, इसे संज्ञा कहा जाता है। स्पर्श के उदय से संज्ञा का उदय होता है; स्पर्श के निरोध से संज्ञा का निरोध होता है। यही आर्य अष्टांगिक मार्ग संज्ञा-निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक दृष्टि... सम्यक समाधि... उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।"

‘‘කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, චෙතනාකායා – රූපසඤ්චෙතනා, සද්දසඤ්චෙතනා, ගන්ධසඤ්චෙතනා, රසසඤ්චෙතනා, ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා, ධම්මසඤ්චෙතනා. ඉමෙ වුච්චන්ති භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා. ඵස්සසමුදයා සඞ්ඛාරසමුදයො; ඵස්සනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

"भिक्षुओं, संस्कार क्या हैं? भिक्षुओं, ये छह चेतना-निकाय हैं—रूप-संचेतना, शब्द-संचेतना, गंध-संचेतना, रस-संचेतना, स्प्रष्टव्य-संचेतना, धर्म-संचेतना। भिक्षुओं, इन्हें संस्कार कहा जाता है। स्पर्श के उदय से संस्कारों का उदय होता है; स्पर्श के निरोध से संस्कारों का निरोध होता है। यही आर्य अष्टांगिक मार्ग संस्कार-निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक दृष्टि... सम्यक समाधि।"

‘‘යං සඞ්ඛාරෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං සඞ්ඛාරානං අස්සාදො. යෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා – අයං සඞ්ඛාරානං ආදීනවො. යො සඞ්ඛාරෙසු ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං සඞ්ඛාරානං නිස්සරණං.

"संस्कारों के कारण जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है—यह संस्कारों का आस्वाद है। जो संस्कार अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा हैं—यह संस्कारों का आदिनव है। संस्कारों में जो छंद-राग का दमन और छंद-राग का त्याग है—यह संस्कारों का निस्सरण है।"

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං සඞ්ඛාරෙ අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය…පෙ… සඞ්ඛාරානං නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය [Pg.53] පටිපන්නා තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති…පෙ… වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය.

"भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार संस्कारों को जानकर, इस प्रकार संस्कारों के उदय को जानकर, इस प्रकार संस्कारों के निरोध को जानकर, इस प्रकार संस्कार-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर... संस्कारों के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठा प्राप्त करते हैं... उनके लिए प्रज्ञप्ति हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है।"

‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං? ඡයිමෙ, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණකායා – චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, කායවිඤ්ඤාණං, මනොවිඤ්ඤාණං. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං. නාමරූපසමුදයා විඤ්ඤාණසමුදයො; නාමරූපනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො. අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනී පටිපදා, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි.

"भिक्षुओं! विज्ञान क्या है? भिक्षुओं! ये छह विज्ञान-काय हैं—चक्षु-विज्ञान, श्रोत्र-विज्ञान, घ्राण-विज्ञान, जिह्वा-विज्ञान, काय-विज्ञान और मनो-विज्ञान। भिक्षुओं! इसे विज्ञान कहा जाता है। नाम-रूप के उदय से विज्ञान का उदय होता है; नाम-रूप के निरोध से विज्ञान का निरोध होता है। यही आर्य अष्टांगिक मार्ग विज्ञान-निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा (मार्ग) है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि... आदि... सम्यक् समाधि।"

‘‘යං විඤ්ඤාණං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො. යං විඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං – අයං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො. යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං.

"विज्ञान के प्रत्यय (कारण) से जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है—यह विज्ञान का आस्वाद है। जो विज्ञान अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है—यह विज्ञान का आदिनव (दोष) है। विज्ञान में जो छंद-राग का दमन और छंद-राग का प्रहाण (त्याग) है—यह विज्ञान का निस्सरण (मुक्ति) है।"

‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං විඤ්ඤාණං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය; එවං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං අභිඤ්ඤාය විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නා, තෙ සුප්පටිපන්නා. යෙ සුප්පටිපන්නා, තෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ගාධන්ති.

"भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार विज्ञान को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के उदय को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के निरोध को जानकर, इस प्रकार विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर; इस प्रकार विज्ञान के आस्वाद को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के आदिनव को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के निस्सरण को जानकर, विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) हैं, वे सुप्रतिपन्न हैं। जो सुप्रतिपन्न हैं, वे इस धर्म-विनय में प्रतिष्ठा प्राप्त करते हैं।"

‘‘යෙ ච ඛො කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එවං විඤ්ඤාණං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණසමුදයං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං අභිඤ්ඤාය; එවං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවං අභිඤ්ඤාය, එවං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණං අභිඤ්ඤාය විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තා, තෙ සුවිමුත්තා. යෙ සුවිමුත්තා, තෙ කෙවලිනො. යෙ කෙවලිනො වට්ටං තෙසං නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සත්තට්ඨානකුසලො හොති.

"भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इस प्रकार विज्ञान को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के उदय को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के निरोध को जानकर, इस प्रकार विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानकर; इस प्रकार विज्ञान के आस्वाद को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के आदिनव को जानकर, इस प्रकार विज्ञान के निस्सरण को जानकर, विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण अनुपादान (बिना आसक्ति के) विमुक्त हैं, वे सुविमुक्त हैं। जो सुविमुक्त हैं, वे केवली (पूर्ण) हैं। जो केवली हैं, उनके लिए प्रज्ञप्ति (बताने) हेतु कोई संसार-चक्र शेष नहीं है। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु सात स्थानों में कुशल होता है।"

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තිවිධූපපරික්ඛී හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධාතුසො උපපරික්ඛති, ආයතනසො උපපරික්ඛති, පටිච්චසමුප්පාදසො උපපරික්ඛති[Pg.54]. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තිවිධූපපරික්ඛී හොති. සත්තට්ඨානකුසලො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තිවිධූපපරික්ඛී, ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ කෙවලී වුසිතවා ‘උත්තමපුරිසො’ති වුච්චතී’’ති. පඤ්චමං.

"और भिक्षुओं! भिक्षु तीन प्रकार से उपपरीक्षी (परीक्षण करने वाला) कैसे होता है? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु धातु के रूप में परीक्षण करता है, आयतन के रूप में परीक्षण करता है, और प्रतीत्यसमुत्पाद के रूप में परीक्षण करता है। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु तीन प्रकार से उपपरीक्षी होता है। भिक्षुओं! जो भिक्षु सात स्थानों में कुशल और तीन प्रकार से उपपरीक्षी है, उसे इस धर्म-विनय में केवली, उशितवा (कृतकृत्य) और 'उत्तम पुरुष' कहा जाता है।" (पाँचवाँ सूत्र समाप्त)।

6. සම්මාසම්බුද්ධසුත්තං

६. सम्यक्सम्बुद्ध सूत्र

58. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො රූපස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චති. භික්ඛුපි, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤාවිමුත්තො රූපස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො පඤ්ඤාවිමුත්තොති වුච්චති.

५८. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण अनुपादान विमुक्त होने से 'सम्यक्सम्बुद्ध' कहे जाते हैं। भिक्षुओं! प्रज्ञा-विमुक्त भिक्षु भी रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण अनुपादान विमुक्त होने से 'प्रज्ञा-विमुक्त' कहा जाता है।"

‘‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො වෙදනාය නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චති. භික්ඛුපි, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤාවිමුත්තො වෙදනාය නිබ්බිදා…පෙ… පඤ්ඤාවිමුත්තොති වුච්චති.

"भिक्षुओं! तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, वेदना के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण अनुपादान विमुक्त होने से 'सम्यक्सम्बुद्ध' कहे जाते हैं। भिक्षुओं! प्रज्ञा-विमुक्त भिक्षु भी वेदना के प्रति निर्वेद... आदि... 'प्रज्ञा-विमुक्त' कहा जाता है।"

‘‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො සම්මාසම්බුද්ධොති වුච්චති. භික්ඛුපි, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤාවිමුත්තො විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදා විමුත්තො පඤ්ඤාවිමුත්තොති වුච්චති.

"भिक्षुओं! तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, संज्ञा... संस्कारों... विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण अनुपादान विमुक्त होने से 'सम्यक्सम्बुद्ध' कहे जाते हैं। भिक्षुओं! प्रज्ञा-विमुक्त भिक्षु भी विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण अनुपादान विमुक्त होने से 'प्रज्ञा-विमुक्त' कहा जाता है।"

‘‘තත්‍ර ඛො, භික්ඛවෙ, කො විසෙසො, කො අධිප්පයාසො, කිං නානාකරණං, තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පඤ්ඤාවිමුත්තෙන භික්ඛුනා’’ති? ‘‘භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා භගවංනෙත්තිකා භගවංපටිසරණා. සාධු වත, භන්තෙ, භගවන්තඤ්ඤෙව පටිභාතු එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො. භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

"भिक्षुओं! वहाँ तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध और प्रज्ञा-विमुक्त भिक्षु के बीच क्या विशेष है, क्या अभिप्राय है, क्या अंतर है? 'भन्ते! हमारे धर्म भगवान्-मूलक हैं, भगवान्-नेत्रिक (मार्गदर्शक) हैं, भगवान्-प्रतिशरण (शरण) हैं। भन्ते! अच्छा हो कि भगवान् ही इस कथन का अर्थ स्पष्ट करें। भगवान् से सुनकर भिक्षु इसे धारण करेंगे।' 'तो भिक्षुओं! सुनो, अच्छी तरह मनन करो; मैं कहूँगा।' 'जी भन्ते!' उन भिक्षुओं ने भगवान् को उत्तर दिया। भगवान् ने यह कहा—"

‘‘තථාගතො, භික්ඛවෙ, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙතා, අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජනෙතා, අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා මග්ගඤ්ඤූ, මග්ගවිදූ, මග්ගකොවිදො; මග්ගානුගා ච, භික්ඛවෙ, එතරහි සාවකා විහරන්ති පච්ඡාසමන්නාගතා. අයං ඛො, භික්ඛවෙ, විසෙසො, අයං අධිප්පයාසො, ඉදං නානාකරණං තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පඤ්ඤාවිමුත්තෙන භික්ඛුනා’’ති. ඡට්ඨං.

"भिक्षुओं! तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, अनुत्पन्न मार्ग के उत्पादक हैं, अज्ञात मार्ग के ज्ञाता हैं, अकथित मार्ग के आख्याता (बताने वाले) हैं; वे मार्गज्ञ, मार्गविद् और मार्गकोविद हैं। और भिक्षुओं! अब उनके श्रावक मार्गानुगामी होकर विहार करते हैं, जो बाद में (उस मार्ग से) संपन्न होते हैं। भिक्षुओं! तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध और प्रज्ञा-विमुक्त भिक्षु के बीच यही विशेष है, यही अभिप्राय है, यही अंतर है।" (छठा सूत्र समाप्त)।

7. අනත්තලක්ඛණසුත්තං

७. अनत्तलक्षण सूत्र

59. එකං [Pg.55] සමයං භගවා බාරාණසියං විහරති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. තත්‍ර ඛො භගවා පඤ්චවග්ගියෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවො’’ති. ‘‘භදන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

५९. एक समय भगवान् वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान् ने पंचवर्गीय भिक्षुओं को संबोधित किया—'भिक्षुओं!' 'भदन्त!' उन भिक्षुओं ने भगवान् को उत्तर दिया। भगवान् ने यह कहा—

‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා. රූපඤ්ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්ස, නයිදං රූපං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍ය, ලබ්භෙථ ච රූපෙ – ‘එවං මෙ රූපං හොතු, එවං මෙ රූපං මා අහොසී’ති. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපං අනත්තා, තස්මා රූපං ආබාධාය සංවත්තති, න ච ලබ්භති රූපෙ – ‘එවං මෙ රූපං හොතු, එවං මෙ රූපං මා අහොසී’’’ති.

"भिक्षुओं! रूप अनात्मा है। भिक्षुओं! यदि यह रूप आत्मा होता, तो यह रूप व्याधि (पीड़ा) के लिए प्रवृत्त न होता, और रूप के विषय में ऐसा कहा जा सकता—'मेरा रूप ऐसा हो, मेरा रूप ऐसा न हो।' भिक्षुओं! चूँकि रूप अनात्मा है, इसलिए रूप व्याधि के लिए प्रवृत्त होता है, और रूप के विषय में यह प्राप्त नहीं होता कि—'मेरा रूप ऐसा हो, मेरा रूप ऐसा न हो'।"

‘‘වෙදනා අනත්තා. වෙදනා ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්ස, නයිදං වෙදනා ආබාධාය සංවත්තෙය්‍ය, ලබ්භෙථ ච වෙදනාය – ‘එවං මෙ වෙදනා හොතු, එවං මෙ වෙදනා මා අහොසී’ති. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, වෙදනා අනත්තා, තස්මා වෙදනා ආබාධාය සංවත්තති, න ච ලබ්භති වෙදනාය – ‘එවං මෙ වෙදනා හොතු, එවං මෙ වෙදනා මා අහොසී’’’ති.

वेदना अनात्मा है। हे भिक्षुओं! यदि यह वेदना आत्मा होती, तो यह वेदना व्याधि के लिए प्रवृत्त न होती, और वेदना के विषय में ऐसा प्राप्त किया जा सकता— 'मेरी वेदना ऐसी हो, मेरी वेदना ऐसी न हो'। परन्तु हे भिक्षुओं! क्योंकि वेदना अनात्मा है, इसलिए वेदना व्याधि के लिए प्रवृत्त होती है, और वेदना के विषय में ऐसा प्राप्त नहीं होता— 'मेरी वेदना ऐसी हो, मेरी वेदना ऐसी न हो'।

‘‘සඤ්ඤා අනත්තා…පෙ… සඞ්ඛාරා අනත්තා. සඞ්ඛාරා ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්සංසු, නයිදං සඞ්ඛාරා ආබාධාය සංවත්තෙය්‍යුං, ලබ්භෙථ ච සඞ්ඛාරෙසු – ‘එවං මෙ සඞ්ඛාරා හොන්තු, එවං මෙ සඞ්ඛාරා මා අහෙසු’න්ති. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරා අනත්තා, තස්මා සඞ්ඛාරා ආබාධාය සංවත්තන්ති, න ච ලබ්භති සඞ්ඛාරෙසු – ‘එවං මෙ සඞ්ඛාරා හොන්තු, එවං මෙ සඞ්ඛාරා මා අහෙසු’’’න්ති.

संज्ञा अनात्मा है... संस्कार अनात्मा हैं। हे भिक्षुओं! यदि ये संस्कार आत्मा होते, तो ये संस्कार व्याधि के लिए प्रवृत्त न होते, और संस्कारों के विषय में ऐसा प्राप्त किया जा सकता— 'मेरे संस्कार ऐसे हों, मेरे संस्कार ऐसे न हों'। परन्तु हे भिक्षुओं! क्योंकि संस्कार अनात्मा हैं, इसलिए संस्कार व्याधि के लिए प्रवृत्त होते हैं, और संस्कारों के विषय में ऐसा प्राप्त नहीं होता— 'मेरे संस्कार ऐसे हों, मेरे संस्कार ऐसे न हों'।

‘‘විඤ්ඤාණං අනත්තා. විඤ්ඤාණඤ්ච හිදං, භික්ඛවෙ, අත්තා අභවිස්ස, නයිදං විඤ්ඤාණං ආබාධාය සංවත්තෙය්‍ය, ලබ්භෙථ ච විඤ්ඤාණෙ – ‘එවං මෙ විඤ්ඤාණං හොතු, එවං මෙ විඤ්ඤාණං මා අහොසී’ති. යස්මා ච ඛො, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං අනත්තා, තස්මා විඤ්ඤාණං ආබාධාය සංවත්තති, න ච ලබ්භති විඤ්ඤාණෙ – ‘එවං මෙ විඤ්ඤාණං හොතු, එවං මෙ විඤ්ඤාණං මා අහොසී’’’ති.

विज्ञान अनात्मा है। हे भिक्षुओं! यदि यह विज्ञान आत्मा होता, तो यह विज्ञान व्याधि के लिए प्रवृत्त न होता, और विज्ञान के विषय में ऐसा प्राप्त किया जा सकता— 'मेरा विज्ञान ऐसा हो, मेरा विज्ञान ऐसा न हो'। परन्तु हे भिक्षुओं! क्योंकि विज्ञान अनात्मा है, इसलिए विज्ञान व्याधि के लिए प्रवृत्त होता है, और विज्ञान के विषय में ऐसा प्राप्त नहीं होता— 'मेरा विज्ञान ऐसा हो, मेरा विज्ञान ऐसा न हो'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ [Pg.56] අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

हे भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो? रूप नित्य है या अनित्य? भन्ते! अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख? भन्ते! दुःख है। जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरी आत्मा है'? भन्ते! ऐसा नहीं है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य? भन्ते! अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख? भन्ते! दुःख है। जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरी आत्मा है'? भन्ते! ऐसा नहीं है।

‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. යා කාචි වෙදනා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා අජ්ඣත්තා වා බහිද්ධා වා…පෙ… යා දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බා වෙදනා – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

इसलिए हे भिक्षुओं! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान का हो, आंतरिक हो या बाह्य, स्थूल हो या सूक्ष्म, हीन हो या प्रणीत, जो दूर हो या समीप—उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरी आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। जो कुछ भी वेदना है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान की हो, आंतरिक हो या बाह्य... जो दूर हो या समीप—उस समस्त वेदना को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरी आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।

‘‘යා කාචි සඤ්ඤා…පෙ… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා…පෙ… යෙ දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं—चाहे वे अतीत, अनागत या वर्तमान के हों, आंतरिक हों या बाह्य... जो दूर हों या समीप—उन समस्त संस्कारों को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरी आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।

‘‘යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान का हो, आंतरिक हो या बाह्य, स्थूल हो या सूक्ष्म, हीन हो या प्रणीत, जो दूर हो या समीप—उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरी आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।

‘‘එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති.

हे भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान् आर्य श्रावक रूप से भी निर्वेद प्राप्त करता है, वेदना से भी निर्वेद प्राप्त करता है, संज्ञा से भी निर्वेद प्राप्त करता है, संस्कारों से भी निर्वेद प्राप्त करता है, विज्ञान से भी निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद प्राप्त करने पर वह विरक्त होता है; विरक्त होने पर वह मुक्त हो जाता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है— 'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस कार्य के लिए कुछ शेष नहीं है'।

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුං.

भगवान ने यह कहा। उन पंचवर्गीय भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान के प्रवचन का अभिनन्दन किया।

ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මිං භඤ්ඤමානෙ පඤ්චවග්ගියානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූති. සත්තමං.

और जब यह व्याख्या कही जा रही थी, तब उन पंचवर्गीय भिक्षुओं के चित्त बिना किसी उपादान के आस्रवों से मुक्त हो गए। सातवाँ सूक्त समाप्त।

8. මහාලිසුත්තං

८. महालि सुत्त

60. එවං [Pg.57] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං. අථ ඛො මහාලි ලිච්ඡවි යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි …පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො මහාලි ලිච්ඡවි භගවන්තං එතදවොච –

६०. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान वैशाली के महावन की कूटागारशाला में विहार कर रहे थे। तब महालि लिच्छवि जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा... और एक ओर बैठकर महालि लिच्छवि ने भगवान से यह कहा—

‘‘පූරණො, භන්තෙ, කස්සපො එවමාහ – ‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය; අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති. නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා; අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’ති. ඉධ, භගවා කිමාහා’’ති?

भन्ते! पूरण कस्सप ऐसा कहते हैं— 'सत्त्वों के संक्लेश के लिए न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय; बिना हेतु और बिना प्रत्यय के सत्त्व संक्लिष्ट होते हैं। सत्त्वों की विशुद्धि के लिए न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय; बिना हेतु और बिना प्रत्यय के सत्त्व विशुद्ध होते हैं'। इस विषय में भगवान क्या कहते हैं?

‘‘අත්ථි, මහාලි, හෙතු අත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය; සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති. අත්ථි, මහාලි, හෙතු, අත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා; සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති.

महालि! सत्त्वों के संक्लेश के लिए हेतु है, प्रत्यय है; हेतु और प्रत्यय के होने पर ही सत्त्व संक्लिष्ट होते हैं। महालि! सत्त्वों की विशुद्धि के लिए हेतु है, प्रत्यय है; हेतु और प्रत्यय के होने पर ही सत्त्व विशुद्ध होते हैं।

‘‘කතමො පන, භන්තෙ, හෙතු කතමො පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය; කථං සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්තී’’ති?

परन्तु भन्ते! सत्त्वों के संक्लेश के लिए वह हेतु क्या है, प्रत्यय क्या है? हेतु और प्रत्यय के होने पर सत्त्व कैसे संक्लिष्ट होते हैं?

‘‘රූපඤ්ච හිදං, මහාලි, එකන්තදුක්ඛං අභවිස්ස දුක්ඛානුපතිතං දුක්ඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං සුඛෙන, නයිදං සත්තා රූපස්මිං සාරජ්ජෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං දුක්ඛෙන, තස්මා සත්තා රූපස්මිං සාරජ්ජන්ති; සාරාගා සංයුජ්ජන්ති; සංයොගා සංකිලිස්සන්ති. අයං ඛො, මහාලි, හෙතු, අයං පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය; එවං සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති.

हे महालि! यदि यह रूप एकांततः (पूरी तरह से) दुःख होता, दुःख से अनुगत होता, दुःख से व्याप्त होता और सुख से अछूता होता, तो प्राणी रूप में आसक्त नहीं होते। लेकिन महालि, क्योंकि रूप सुखद है, सुख से अनुगत है, सुख से व्याप्त है और दुःख से अछूता नहीं है, इसलिए प्राणी रूप में आसक्त होते हैं; आसक्ति के कारण वे जुड़ते हैं; जुड़ाव के कारण वे संक्लेशित (मलिन) होते हैं। महालि, प्राणियों के संक्लेश का यही हेतु है, यही प्रत्यय है; इस प्रकार हेतु और प्रत्यय के होने पर प्राणी संक्लेशित होते हैं।

‘‘වෙදනා ච හිදං, මහාලි, එකන්තදුක්ඛා අභවිස්ස දුක්ඛානුපතිතා දුක්ඛාවක්කන්තා අනවක්කන්තා සුඛෙන, නයිදං සත්තා වෙදනාය සාරජ්ජෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාලි, වෙදනා සුඛා සුඛානුපතිතා සුඛාවක්කන්තා අනවක්කන්තා දුක්ඛෙන, තස්මා සත්තා වෙදනාය සාරජ්ජන්ති; සාරාගා සංයුජ්ජන්ති; සංයොගා සංකිලිස්සන්ති. අයම්පි ඛො, මහාලි, හෙතු, අයං පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය. එවම්පි සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති.

हे महालि! यदि यह वेदना एकांततः दुःख होती, दुःख से अनुगत होती, दुःख से व्याप्त होती और सुख से अछूता होती, तो प्राणी वेदना में आसक्त नहीं होते। लेकिन महालि, क्योंकि वेदना सुखद है, सुख से अनुगत है, सुख से व्याप्त है और दुःख से अछूता नहीं है, इसलिए प्राणी वेदना में आसक्त होते हैं; आसक्ति के कारण वे जुड़ते हैं; जुड़ाव के कारण वे संक्लेशित होते हैं। महालि, प्राणियों के संक्लेश का यही हेतु है, यही प्रत्यय है। इस प्रकार हेतु और प्रत्यय के होने पर प्राणी संक्लेशित होते हैं।

‘‘සඤ්ඤා ච හිදං, මහාලි…පෙ… සඞ්ඛාරා ච හිදං, මහාලි, එකන්තදුක්ඛා අභවිස්සංසු දුක්ඛානුපතිතා දුක්ඛාවක්කන්තා අනවක්කන්තා සුඛෙන, නයිදං සත්තා [Pg.58] සඞ්ඛාරෙසු සාරජ්ජෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාලි, සඞ්ඛාරා සුඛා සුඛානුපතිතා සුඛාවක්කන්තා අනවක්කන්තා දුක්ඛෙන, තස්මා සත්තා සඞ්ඛාරෙසු සාරජ්ජන්ති; සාරාගා සංයුජ්ජන්ති; සංයොගා සංකිලිස්සන්ති. අයම්පි ඛො, මහාලි, හෙතු, අයං පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය. එවම්පි සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති.

हे महालि! संज्ञा... (पेय्याल)... हे महालि! यदि ये संस्कार एकांततः दुःख होते, दुःख से अनुगत होते, दुःख से व्याप्त होते और सुख से अछूता होते, तो प्राणी संस्कारों में आसक्त नहीं होते। लेकिन महालि, क्योंकि संस्कार सुखद हैं, सुख से अनुगत हैं, सुख से व्याप्त हैं और दुःख से अछूता नहीं हैं, इसलिए प्राणी संस्कारों में आसक्त होते हैं; आसक्ति के कारण वे जुड़ते हैं; जुड़ाव के कारण वे संक्लेशित होते हैं। महालि, प्राणियों के संक्लेश का यही हेतु है, यही प्रत्यय है। इस प्रकार हेतु और प्रत्यय के होने पर प्राणी संक्लेशित होते हैं।

‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හිදං, මහාලි, එකන්තදුක්ඛං අභවිස්ස දුක්ඛානුපතිතං දුක්ඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං සුඛෙන, නයිදං සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං සාරජ්ජෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාලි, විඤ්ඤාණං සුඛං සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං දුක්ඛෙන, තස්මා සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං සාරජ්ජන්ති; සාරාගා සංයුජ්ජන්ති; සංයොගා සංකිලිස්සන්ති. අයම්පි ඛො, මහාලි, හෙතු අයං පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය. එවම්පි සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්තී’’ති.

हे महालि! यदि यह विज्ञान एकांततः दुःख होता, दुःख से अनुगत होता, दुःख से व्याप्त होता और सुख से अछूता होता, तो प्राणी विज्ञान में आसक्त नहीं होते। लेकिन महालि, क्योंकि विज्ञान सुखद है, सुख से अनुगत है, सुख से व्याप्त है और दुःख से अछूता नहीं है, इसलिए प्राणी विज्ञान में आसक्त होते हैं; आसक्ति के कारण वे जुड़ते हैं; जुड़ाव के कारण वे संक्लेशित होते हैं। महालि, प्राणियों के संक्लेश का यही हेतु है, यही प्रत्यय है। इस प्रकार हेतु और प्रत्यय के होने पर प्राणी संक्लेशित होते हैं।

‘‘කතමො පන, භන්තෙ, හෙතු කතමො පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා; කථං සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති? ‘‘රූපඤ්ච හිදං, මහාලි, එකන්තසුඛං අභවිස්ස සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං දුක්ඛෙන, නයිදං සත්තා රූපස්මිං නිබ්බින්දෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාලි, රූපං දුක්ඛං දුක්ඛානුපතිතං දුක්ඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං සුඛෙන, තස්මා සත්තා රූපස්මිං නිබ්බින්දන්ති; නිබ්බින්දං විරජ්ජන්ති; විරාගා විසුජ්ඣන්ති. අයං ඛො, මහාලි, හෙතු, අයං පච්චයො, සත්තානං විසුද්ධියා. එවං සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්ති’’.

भन्ते! प्राणियों की विशुद्धि का हेतु क्या है, प्रत्यय क्या है? किस हेतु और किस प्रत्यय से प्राणी विशुद्ध होते हैं? हे महालि! यदि यह रूप एकांततः सुख होता, सुख से अनुगत होता, सुख से व्याप्त होता और दुःख से अछूता होता, तो प्राणी रूप से निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त नहीं करते। लेकिन महालि, क्योंकि रूप दुःख है, दुःख से अनुगत है, दुःख से व्याप्त है और सुख से अछूता नहीं है, इसलिए प्राणी रूप से निर्वेद प्राप्त करते हैं; निर्वेद से वे विरक्त होते हैं; विरक्ति से वे विशुद्ध होते हैं। महालि, प्राणियों की विशुद्धि का यही हेतु है, यही प्रत्यय है। इस प्रकार हेतु और प्रत्यय के होने पर प्राणी विशुद्ध होते हैं।

‘‘වෙදනා ච හිදං, මහාලි, එකන්තසුඛා අභවිස්ස…පෙ… සඤ්ඤා ච හිදං, මහාලි…පෙ… සඞ්ඛාරා ච හිදං, මහාලි, එකන්තසුඛා අභවිස්සංසු…පෙ… විඤ්ඤාණඤ්ච හිදං, මහාලි, එකන්තසුඛං අභවිස්ස සුඛානුපතිතං සුඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං දුක්ඛෙන, නයිදං සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං නිබ්බින්දෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො, මහාලි, විඤ්ඤාණං දුක්ඛං දුක්ඛානුපතිතං දුක්ඛාවක්කන්තං අනවක්කන්තං සුඛෙන, තස්මා සත්තා විඤ්ඤාණස්මිං නිබ්බින්දන්ති; නිබ්බින්දං විරජ්ජන්ති; විරාගා විසුජ්ඣන්ති. අයං ඛො, මහාලි, හෙතු, අයං පච්චයො, සත්තානං විසුද්ධියා. එවම්පි සහෙතූ සප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති. අට්ඨමං.

हे महालि! यदि वेदना एकांततः सुख होती... (पेय्याल)... संज्ञा... संस्कार... हे महालि! यदि यह विज्ञान एकांततः सुख होता, सुख से अनुगत होता, सुख से व्याप्त होता और दुःख से अछूता होता, तो प्राणी विज्ञान से निर्वेद प्राप्त नहीं करते। लेकिन महालि, क्योंकि विज्ञान दुःख है, दुःख से अनुगत है, दुःख से व्याप्त है और सुख से अछूता नहीं है, इसलिए प्राणी विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करते हैं; निर्वेद से वे विरक्त होते हैं; विरक्ति से वे विशुद्ध होते हैं। महालि, प्राणियों की विशुद्धि का यही हेतु है, यही प्रत्यय है। इस प्रकार हेतु और प्रत्यय के होने पर प्राणी विशुद्ध होते हैं।

9. ආදිත්තසුත්තං

९. आदित्त सुत्त

61. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, ආදිත්තං, වෙදනා ආදිත්තා, සඤ්ඤා ආදිත්තා, සඞ්ඛාරා ආදිත්තා, විඤ්ඤාණං ආදිත්තං. එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි… සඤ්ඤායපි… සඞ්ඛාරෙසුපි… විඤ්ඤාණස්මිම්පි [Pg.59] නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. නවමං.

६१. श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! रूप प्रदीप्त (जल रहा) है, वेदना प्रदीप्त है, संज्ञा प्रदीप्त है, संस्कार प्रदीप्त हैं, विज्ञान प्रदीप्त है। भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक रूप से निर्वेद प्राप्त करता है, वेदना से... संज्ञा से... संस्कारों से... विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद से वह विरक्त होता है; विरक्ति से वह मुक्त होता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है'।

10. නිරුත්තිපථසුත්තං

१०. निरुत्तिपथ सुत्त

62. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, නිරුත්තිපථා අධිවචනපථා පඤ්ඤත්තිපථා අසඞ්කිණ්ණා අසඞ්කිණ්ණපුබ්බා, න සඞ්කීයන්ති, න සඞ්කීයිස්සන්ති, අප්පටිකුට්ඨා සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි. කතමෙ තයො? යං, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං ‘අහොසී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘අහොසී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’’’ති.

६२. श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! ये तीन निरुत्तिपथ (निरुक्ति के मार्ग), अधिवचनपथ (नाम के मार्ग) और प्रज्ञप्तिपथ (प्रज्ञप्ति के मार्ग) हैं, जो असंकीर्ण (अमिश्रित) हैं, पहले भी असंकीर्ण थे, न अब त्यागे जाते हैं और न भविष्य में त्यागे जाएंगे; ये विज्ञ श्रमणों और ब्राह्मणों द्वारा निन्दित नहीं हैं। वे तीन कौन से हैं? भिक्षुओं! जो रूप अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत (बदल चुका) है, उसके लिए 'था' ऐसी संज्ञा है, 'था' ऐसा नाम है, 'था' ऐसी प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'है' ऐसी संज्ञा नहीं है और न ही 'होगा' ऐसी संज्ञा है।

‘‘යා වෙදනා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා ‘අහොසී’ති තස්සා සඞ්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්සා සමඤ්ඤා, ‘අහොසී’ති තස්සා පඤ්ඤත්ති; න තස්සා සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්සා සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’’’ති.

जो वेदना अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत है, उसके लिए 'थी' ऐसी संज्ञा है, 'थी' ऐसा नाम है, 'थी' ऐसी प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'है' ऐसी संज्ञा नहीं है और न ही 'होगी' ऐसी संज्ञा है।

‘‘යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා ‘අහෙසු’න්ති තෙසං සඞ්ඛා, ‘අහෙසු’න්ති තෙසං සමඤ්ඤා, ‘අහෙසු’න්ති තෙසං පඤ්ඤත්ති; න තෙසං සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තෙසං සඞ්ඛා ‘භවිස්සන්තී’’’ති.

जो संज्ञा... जो संस्कार अतीत हैं, निरुद्ध हैं, विपरिणत हैं, उनके लिए 'थे' ऐसी संज्ञा है, 'थे' ऐसा नाम है, 'थे' ऐसी प्रज्ञप्ति है; उनके लिए 'हैं' ऐसी संज्ञा नहीं है और न ही 'होंगे' ऐसी संज्ञा है।

‘‘යං විඤ්ඤාණං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං, ‘අහොසී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘අහොසී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’’’ති.

जो विज्ञान अतीत है, निरुद्ध है, विपरिणत (परिवर्तित) हो चुका है, उसके लिए 'था' यह संज्ञा है, 'था' यह नाम है, 'था' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'है' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'होगा' यह संज्ञा है।

‘‘යං, භික්ඛවෙ, රූපං අජාතං අපාතුභූතං, ‘භවිස්සතී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘භවිස්සතී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘භවිස්සතී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘අහොසී’’’ති.

भिक्षुओं! जो रूप अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, प्रकट नहीं हुआ है, उसके लिए 'होगा' यह संज्ञा है, 'होगा' यह नाम है, 'होगा' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'है' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'था' यह संज्ञा है।

‘‘යා වෙදනා අජාතා අපාතුභූතා, ‘භවිස්සතී’ති තස්සා සඞ්ඛා, ‘භවිස්සතී’ති තස්සා සමඤ්ඤා, ‘භවිස්සතී’ති තස්සා පඤ්ඤත්ති; න තස්සා සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්සා සඞ්ඛා ‘අහොසී’’’ති.

जो वेदना अभी उत्पन्न नहीं हुई है, प्रकट नहीं हुई है, उसके लिए 'होगी' यह संज्ञा है, 'होगी' यह नाम है, 'होगी' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'है' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'थी' यह संज्ञा है।

‘‘යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා අජාතා අපාතුභූතා, ‘භවිස්සන්තී’ති තෙසං සඞ්ඛා, ‘භවිස්සන්තී’ති තෙසං සමඤ්ඤා, ‘භවිස්සන්තී’ති තෙසං පඤ්ඤත්ති; න තෙසං සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තෙසං සඞ්ඛා ‘අහෙසු’’’න්ති.

जो संज्ञा... जो संस्कार अभी उत्पन्न नहीं हुए हैं, प्रकट नहीं हुए हैं, उनके लिए 'होंगे' यह संज्ञा है, 'होंगे' यह नाम है, 'होंगे' यह प्रज्ञप्ति है; उनके लिए 'हैं' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'थे' यह संज्ञा है।

‘‘යං [Pg.60] විඤ්ඤාණං අජාතං අපාතුභූතං, ‘භවිස්සතී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘භවිස්සතී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘භවිස්සතී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා ‘අත්ථී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘අහොසී’’’ති.

जो विज्ञान अभी उत्पन्न नहीं हुआ है, प्रकट नहीं हुआ है, उसके लिए 'होगा' यह संज्ञा है, 'होगा' यह नाम है, 'होगा' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'है' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'था' यह संज्ञा है।

‘‘යං, භික්ඛවෙ, රූපං ජාතං පාතුභූතං, ‘අත්ථී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අත්ථී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘අත්ථී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා ‘අහොසී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’’’ති.

भिक्षुओं! जो रूप उत्पन्न हो चुका है, प्रकट हो चुका है, उसके लिए 'है' यह संज्ञा है, 'है' यह नाम है, 'है' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'था' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'होगा' यह संज्ञा है।

‘‘යා වෙදනා ජාතා පාතුභූතා, ‘අත්ථී’ති තස්සා සඞ්ඛා, ‘අත්ථී’ති තස්සා සමඤ්ඤා, ‘අත්ථී’ති තස්සා පඤ්ඤත්ති; න තස්සා සඞ්ඛා ‘අහොසී’ති, න තස්සා සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’’’ති.

जो वेदना उत्पन्न हो चुकी है, प्रकट हो चुकी है, उसके लिए 'है' यह संज्ञा है, 'है' यह नाम है, 'है' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'थी' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'होगी' यह संज्ञा है।

‘‘යා සඤ්ඤා… යෙ සඞ්ඛාරා ජාතා පාතුභූතා, ‘අත්ථී’ති තෙසං සඞ්ඛා, ‘අත්ථී’ති තෙසං සමඤ්ඤා, ‘අත්ථී’ති තෙසං පඤ්ඤත්ති; න තෙසං සඞ්ඛා ‘අහෙසු’න්ති, න තෙසං සඞ්ඛා, ‘භවිස්සන්තී’’’ති.

जो संज्ञा... जो संस्कार उत्पन्न हो चुके हैं, प्रकट हो चुके हैं, उनके लिए 'हैं' यह संज्ञा है, 'हैं' यह नाम है, 'हैं' यह प्रज्ञप्ति है; उनके लिए 'थे' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'होंगे' यह संज्ञा है।

‘‘යං විඤ්ඤාණං ජාතං පාතුභූතං, ‘අත්ථී’ති තස්ස සඞ්ඛා, ‘අත්ථී’ති තස්ස සමඤ්ඤා, ‘අත්ථී’ති තස්ස පඤ්ඤත්ති; න තස්ස සඞ්ඛා ‘අහොසී’ති, න තස්ස සඞ්ඛා ‘භවිස්සතී’’’ති.

जो विज्ञान उत्पन्न हो चुका है, प्रकट हो चुका है, उसके लिए 'है' यह संज्ञा है, 'है' यह नाम है, 'है' यह प्रज्ञप्ति है; उसके लिए 'था' यह संज्ञा नहीं है, और न ही 'होगा' यह संज्ञा है।

‘‘ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, තයො නිරුත්තිපථා අධිවචනපථා පඤ්ඤත්තිපථා අසඞ්කිණ්ණා අසඞ්කිණ්ණපුබ්බා, න සඞ්කීයන්ති, න සඞ්කීයිස්සන්ති, අප්පටිකුට්ඨා සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, අහෙසුං උක්කලා වස්සභඤ්ඤා අහෙතුකවාදා අකිරියවාදා නත්ථිකවාදා, තෙපිමෙ තයො නිරුත්තිපථෙ අධිවචනපථෙ පඤ්ඤත්තිපථෙ න ගරහිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං අමඤ්ඤිංසු. තං කිස්ස හෙතු? නින්දාඝට්ටනබ්‍යාරොසඋපාරම්භභයා’’ති.

भिक्षुओं! ये तीन निरुक्ति-पथ, अधि वचन-पथ और प्रज्ञप्ति-पथ असंकीर्ण हैं, पहले भी असंकीर्ण थे, न अभी संकीर्ण होते हैं और न भविष्य में संकीर्ण होंगे; ये विज्ञ श्रमणों और ब्राह्मणों द्वारा निन्दित नहीं हैं। भिक्षुओं! वे जो उत्कल जनपद के 'वस्स' और 'भञ्ञ' नामक अहेतुकवादी, अक्रियवादी और नास्तिकवादी थे, उन्होंने भी इन तीन निरुक्ति-पथों, अधि वचन-पथों और प्रज्ञप्ति-पथों को न निन्दा करने योग्य और न ही अस्वीकार करने योग्य माना। वह किस कारण से? विद्वानों द्वारा निन्दा, आघात, दोषारोपण और उपालम्भ के भय से।

උපයවග්ගො ඡට්ඨො.

छठा उपाय-वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान) इस प्रकार है –

උපයො බීජං උදානං, උපාදානපරිවත්තං;

සත්තට්ඨානඤ්ච සම්බුද්ධො, පඤ්චමහාලි ආදිත්තා.වග්ගො නිරුත්තිපථෙන චාති.

उपाय, बीज, उदान, उपादान-परिवत्त, सप्तस्थान, सम्बुद्ध, महालि, और आदित्य सुत्तों के साथ निरुक्तिपथ सुत्त मिलकर यह वर्ग कहलाता है।

7. අරහන්තවග්ගො

७. अरहन्त-वर्ग

1. උපාදියමානසුත්තං

१. उपादीयमान सुत्त

63. එවං [Pg.61] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘උපාදියමානො ඛො, භික්ඛු, බද්ධො මාරස්ස; අනුපාදියමානො මුත්තො පාපිමතො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති.

६३. ऐसा मैंने सुना है – एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन विहार में विहार कर रहे थे। तब एक भिक्षु जहाँ भगवान थे वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा – 'भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं अकेला, एकांत में प्रमादरहित, उद्योगी और दृढ़निश्चयी होकर विहार करूँ।' 'भिक्षु! उपादान (आसक्ति) करने वाला मार से बँधा होता है; उपादान न करने वाला पापी (मार) से मुक्त होता है।' 'भन्ते! समझ गया, सुगत! समझ गया।'

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, උපාදියමානො බද්ධො මාරස්ස; අනුපාදියමානො මුත්තො පාපිමතො. වෙදනං උපාදියමානො බද්ධො මාරස්ස; අනුපාදියමානො මුත්තො පාපිමතො. සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ … විඤ්ඤාණං උපාදියමානො බද්ධො මාරස්ස; අනුපාදියමානො මුත්තො පාපිමතො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

'भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस वचन का अर्थ तुम विस्तार से कैसे समझते हो?' 'भन्ते! रूप में उपादान करने वाला मार से बँधा होता है; उपादान न करने वाला पापी (मार) से मुक्त होता है। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में उपादान करने वाला मार से बँधा होता है; उपादान न करने वाला पापी (मार) से मुक्त होता है। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस वचन का अर्थ मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।'

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, උපාදියමානො බද්ධො මාරස්ස; අනුපාදියමානො මුත්තො පාපිමතො. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං උපාදියමානො බද්ධො මාරස්ස; අනුපාදියමානො මුත්තො පාපිමතො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති.

'साधु! साधु, भिक्षु! भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए वचन का अर्थ विस्तार से अच्छी तरह समझा है। रूप में उपादान करने वाला मार से बँधा होता है; उपादान न करने वाला पापी (मार) से मुक्त होता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान में उपादान करने वाला मार से बँधा होता है; उपादान न करने वाला पापी (मार) से मुक्त होता है। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस वचन का अर्थ इसी प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।'

අථ ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අථ ඛො සො භික්ඛු එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො නචිරස්සෙව – යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති තදනුත්තරං – බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. ‘‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං [Pg.62] කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’’ති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. පඨමං.

तब वह भिक्षु भगवान के भाषण का अभिनन्दन कर, अनुमोदन कर, आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर चला गया। तब वह भिक्षु अकेला, एकांत में, अप्रमत्त, आतापी (उद्यमी) और दृढ़निश्चयी होकर विहार करते हुए, शीघ्र ही—जिसके लिए कुलपुत्र सम्यक् रूप से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं—उस अनुत्तर ब्रह्मचर्य की पूर्णता (अर्हत्व) को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा (विशेष ज्ञान) से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करने लगा। उसने जान लिया: "जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।" और वह भिक्षु अर्हन्तों में से एक हो गया। प्रथम (सुत्त)।

2. මඤ්ඤමානසුත්තං

२. मन्यमान सुत्त

64. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු…පෙ… ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘මඤ්ඤමානො ඛො, භික්ඛු, බද්ධො මාරස්ස; අමඤ්ඤමානො මුත්තො පාපිමතො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති.

६४. श्रावस्ती निदान। तब एक भिक्षु... (पूर्ववत)... एक ओर बैठकर उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें... (ताकि मैं)... आतापी और दृढ़निश्चयी होकर विहार कर सकूँ।" "भिक्षु! (स्वयं को या प्रपंच को) मानते हुए (कल्पना करते हुए) मार द्वारा बँधा होता है; न मानते हुए पापी (मार) से मुक्त होता है।" "भन्ते! समझ गया, सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, මඤ්ඤමානො බද්ධො මාරස්ස; අමඤ්ඤමානො මුත්තො පාපිමතො. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං මඤ්ඤමානො බද්ධො මාරස්ස; අමඤ්ඤමානො මුත්තො පාපිමතො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का तुम विस्तार से क्या अर्थ समझते हो?" "भन्ते! रूप को मानते हुए मार द्वारा बँधा होता है; न मानते हुए पापी से मुक्त होता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को मानते हुए मार द्वारा बँधा होता है; न मानते हुए पापी से मुक्त होता है। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए का मैं इस प्रकार विस्तार से अर्थ समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, මඤ්ඤමානො බද්ධො මාරස්ස; අමඤ්ඤමානො මුත්තො පාපිමතො. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං මඤ්ඤමානො බද්ධො මාරස්ස; අමඤ්ඤමානො මුත්තො පාපිමතො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. දුතියං.

"साधु, साधु भिक्षु! साधु भिक्षु, तुम मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का विस्तार से अर्थ भली-भाँति समझते हो। भिक्षु! रूप को मानते हुए मार द्वारा बँधा होता है; न मानते हुए पापी से मुक्त होता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को मानते हुए मार द्वारा बँधा होता है; न मानते हुए पापी से मुक्त होता है। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का इस प्रकार विस्तार से अर्थ देखा जाना चाहिए।" ... (पूर्ववत) ... और वह भिक्षु अर्हन्तों में से एक हो गया। द्वितीय (सुत्त)।

3. අභිනන්දමානසුත්තං

३. अभिनन्दमान सुत्त

65. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන…පෙ… පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘අභිනන්දමානො ඛො, භික්ඛු, බද්ධො මාරස්ස; අනභිනන්දමානො මුත්තො පාපිමතො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති.

६५. श्रावस्ती निदान। तब एक भिक्षु... (पूर्ववत)... एक ओर बैठकर उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में... (ताकि मैं)... दृढ़निश्चयी होकर विहार कर सकूँ।" "भिक्षु! अभिनन्दन (आसक्तिपूर्वक प्रसन्न) होते हुए मार द्वारा बँधा होता है; अभिनन्दन न करते हुए पापी से मुक्त होता है।" "भन्ते! समझ गया, सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා [Pg.63] කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, අභිනන්දමානො බද්ධො මාරස්ස; අනභිනන්දමානො මුත්තො පාපිමතො. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අභිනන්දමානො බද්ධො මාරස්ස; අනභිනන්දමානො මුත්තො පාපිමතො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का तुम विस्तार से क्या अर्थ समझते हो?" "भन्ते! रूप का अभिनन्दन करते हुए मार द्वारा बँधा होता है; अभिनन्दन न करते हुए पापी से मुक्त होता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का अभिनन्दन करते हुए मार द्वारा बँधा होता है; अभिनन्दन न करते हुए पापी से मुक्त होता है। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए का मैं इस प्रकार विस्तार से अर्थ समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, අභිනන්දමානො බද්ධො මාරස්ස; අනභිනන්දමානො මුත්තො පාපිමතො. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ … විඤ්ඤාණං අභිනන්දමානො බද්ධො මාරස්ස; අනභිනන්දමානො මුත්තො පාපිමතො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. තතියං.

"साधु, साधु भिक्षु! साधु भिक्षु, तुम मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का विस्तार से अर्थ भली-भाँति समझते हो। भिक्षु! रूप का अभिनन्दन करते हुए मार द्वारा बँधा होता है; अभिनन्दन न करते हुए पापी से मुक्त होता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का अभिनन्दन करते हुए मार द्वारा बँधा होता है; अभिनन्दन न करते हुए पापी से मुक्त होता है। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का इस प्रकार विस्तार से अर्थ देखा जाना चाहिए।" ... (पूर्ववत) ... और वह भिक्षु अर्हन्तों में से एक हो गया। तृतीय (सुत्त)।

4. අනිච්චසුත්තං

४. अनित्य सुत्त

66. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු…පෙ… ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, අනිච්චං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා; අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති.

६६. श्रावस्ती निदान। तब एक भिक्षु... (पूर्ववत)... एक ओर बैठकर उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें... (ताकि मैं)... आतापी और दृढ़निश्चयी होकर विहार कर सकूँ।" "भिक्षु! जो अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें छन्द (आसक्ति) का त्याग कर देना चाहिए।" "भन्ते! समझ गया, सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, අනිච්චං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का तुम विस्तार से क्या अर्थ समझते हो?" "भन्ते! रूप अनित्य है; उसके प्रति मुझे छन्द का त्याग कर देना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है; उसके प्रति मुझे छन्द का त्याग कर देना चाहिए। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए का मैं इस प्रकार विस्तार से अर्थ समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, අනිච්චං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා අනිච්චා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; තත්‍ර ඛො තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. චතුත්ථං.

"साधु, साधु भिक्षु! साधु भिक्षु, तुम मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का विस्तार से अर्थ भली-भाँति समझते हो। भिक्षु! रूप अनित्य है; उसके प्रति तुम्हें छन्द का त्याग कर देना चाहिए। वेदना अनित्य है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है; उसके प्रति तुम्हें छन्द का त्याग कर देना चाहिए। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए का इस प्रकार विस्तार से अर्थ देखा जाना चाहिए।" ... (पूर्ववत) ... और वह भिक्षु अर्हन्तों में से एक हो गया। चतुर्थ (सुत्त)।

5. දුක්ඛසුත්තං

५. दुःख सुत्त

67. සාවත්ථිනිදානං[Pg.64]. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු…පෙ… ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, දුක්ඛං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා; අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති.

६७. श्रावस्ती। तब एक भिक्षु... एक ओर बैठा हुआ वह भिक्षु भगवान से यह बोला— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें... (ताकि मैं) उद्योगी और दृढ़निश्चयी होकर विहार करूँ।" "भिक्षु! जो दुःख है, उसमें तुम्हें छन्द (इच्छा) का त्याग करना चाहिए।" "भन्ते! समझ गया; सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ तुम विस्तार से कैसे समझते हो?" "भन्ते! रूप दुःख है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान दुःख है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො භික්ඛු, දුක්ඛං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. පඤ්චමං.

"साधु! साधु, भिक्षु! भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए उपदेश का अर्थ विस्तार से अच्छी तरह समझ लिया है। भिक्षु! रूप दुःख है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान दुःख है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ इसी प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।" ...और वह भिक्षु अर्हतों में से एक हो गया। पाँचवाँ (सुत्त)।

6. අනත්තසුත්තං

६. अनत्त सुत्त

68. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු…පෙ… ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යො ඛො, භික්ඛු, අනත්තා; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං, භගවා; අඤ්ඤාතං, සුගතා’’ති.

६८. श्रावस्ती। तब एक भिक्षु... एक ओर बैठा हुआ वह भिक्षु भगवान से यह बोला— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें... उद्योगी और दृढ़निश्चयी होकर विहार करूँ।" "भिक्षु! जो अनात्मा है, उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए।" "भन्ते! समझ गया; सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, අනත්තා; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ तुम विस्तार से कैसे समझते हो?" "भन्ते! रूप अनात्मा है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, අනත්තා; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො[Pg.65]. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. ඡට්ඨං.

"साधु! साधु, भिक्षु! भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए उपदेश का अर्थ विस्तार से अच्छी तरह समझ लिया है। भिक्षु! रूप अनात्मा है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ इसी प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।" ...और वह भिक्षु अर्हतों में से एक हो गया। छठा (सुत्त)।

7. අනත්තනියසුත්තං

७. अनत्तनीय सुत्त

69. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු…පෙ… විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, අනත්තනියං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං, භගවා; අඤ්ඤාතං, සුගතා’’ති.

६९. श्रावस्ती। तब एक भिक्षु... एक ओर बैठा हुआ वह भिक्षु भगवान से यह बोला— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें... विहार करूँ।" "भिक्षु! जो आत्मीयता-रहित (अपना नहीं) है, उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए।" "भन्ते! समझ गया; सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, අනත්තනියං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තනියං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ तुम विस्तार से कैसे समझते हो?" "भन्ते! रूप आत्मीयता-रहित है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान आत्मीयता-रहित है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"

‘‘සාධු සාධු, භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, අනත්තනියං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා … සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තනියං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. සත්තමං.

"साधु! साधु, भिक्षु! भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए उपदेश का अर्थ विस्तार से अच्छी तरह समझ लिया है। भिक्षु! रूप आत्मीयता-रहित है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान आत्मीयता-रहित है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ इसी प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।" ...और वह भिक्षु अर्हतों में से एक हो गया। सातवाँ (सुत्त)।

8. රජනීයසණ්ඨිතසුත්තං

८. रजनीयसण्ठित सुत्त

70. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු, යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා…පෙ… විහරෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, රජනීයසණ්ඨිතං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. ‘‘අඤ්ඤාතං, භගවා; අඤ්ඤාතං, සුගතා’’ති.

७०. श्रावस्ती। तब एक भिक्षु... एक ओर बैठा हुआ वह भिक्षु भगवान से यह बोला— "भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं... विहार करूँ।" "भिक्षु! जो राग-उत्पादक अवस्था में स्थित है, उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए।" "भन्ते! समझ गया; सुगत! समझ गया।"

‘‘යථා කථං පන ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසී’’ති? ‘‘රූපං ඛො, භන්තෙ, රජනීයසණ්ඨිතං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං රජනීයසණ්ඨිතං; තත්‍ර මෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛ්වාහං, භන්තෙ, භගවතා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමී’’ති.

"भिक्षु! मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ तुम विस्तार से कैसे समझते हो?" "भन्ते! रूप राग-उत्पादक अवस्था में स्थित है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान राग-उत्पादक अवस्था में स्थित है; उसमें मुझे छन्द का त्याग करना चाहिए। भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"

‘‘සාධු [Pg.66] සාධු භික්ඛු! සාධු ඛො ත්වං, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාසි. රූපං ඛො, භික්ඛු, රජනීයසණ්ඨිතං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං රජනීයසණ්ඨිතං; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො. ඉමස්ස ඛො, භික්ඛු, මයා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පන සො භික්ඛු අරහතං අහොසීති. අට්ඨමං.

"साधु, साधु भिक्षु! साधु, भिक्षु, तुमने मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए (उपदेश) के अर्थ को विस्तार से भली-भाँति समझ लिया है। भिक्षु, रूप आसक्तिपूर्ण अवस्था में स्थित है; तुम्हें उसमें छंद (इच्छा) का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान आसक्तिपूर्ण अवस्था में स्थित है; तुम्हें उसमें छंद का त्याग करना चाहिए। भिक्षु, मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश का अर्थ इस प्रकार विस्तार से देखा जाना चाहिए।" ...वह भिक्षु अर्हतों में से एक हो गया। आठवाँ।

9. රාධසුත්තං

९. राध सुत्त

71. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා රාධො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො, කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති? ‘‘යං කිඤ්චි, රාධ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. එවං ඛො, රාධ, ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පනායස්මා රාධො අරහතං අහොසීති. නවමං.

७१. श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान् राध जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान् से यह बोले— "भन्ते! कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के लिए इस सविज्ञान (चेतनायुक्त) काय में और बाहर के सभी निमित्तों में 'अहंकार-ममकार-मानानुशय' (मैं-पन, मेरा-पन और मान के अनुशय) नहीं होते?" "राध! जो कुछ भी रूप है—चाहे अतीत, अनागत या वर्तमान हो, आंतरिक हो या बाह्य, स्थूल हो या सूक्ष्म, हीन हो या प्रणीत, जो दूर हो या समीप—उस सभी रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखता है। जो कोई वेदना... जो कोई संज्ञा... जो कोई संस्कार... जो कुछ भी विज्ञान अतीत, अनागत या वर्तमान हो... जो दूर हो या समीप हो, उस सभी विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखता है। राध! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए इस सविज्ञान काय में और बाहर के सभी निमित्तों में 'अहंकार-ममकार-मानानुशय' नहीं होते।" ...आयुष्मान् राध अर्हतों में से एक हो गया। नवाँ।

10. සුරාධසුත්තං

१०. सुराध सुत्त

72. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා සුරාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතං මානසං හොති, විධා සමතික්කන්තං සන්තං සුවිමුත්ත’’න්ති? ‘‘යං කිඤ්චි, සුරාධ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුපාදාවිමුත්තො හොති. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා [Pg.67] සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුපාදාවිමුත්තො හොති. එවං ඛො, සුරාධ, ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතං මානසං හොති විධා සමතික්කන්තං සන්තං සුවිමුත්ත’’න්ති…පෙ… අඤ්ඤතරො ච පනායස්මා සුරාධො අරහතං අහොසීති. දසමං.

७२. श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान् सुराध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के लिए इस सविज्ञान काय में और बाहर के सभी निमित्तों में 'अहंकार-ममकार-मान' से रहित मानस (चित्त) होता है, जो (मान की) विधाओं का अतिक्रमण कर चुका हो, शांत हो और सुविमुक्त हो?" "सुराध! जो कुछ भी रूप है—चाहे अतीत, अनागत या वर्तमान हो... जो दूर हो या समीप हो, उस सभी रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखकर अनुपादा (बिना आसक्ति के) विमुक्त होता है। जो कोई वेदना... जो कोई संज्ञा... जो कोई संस्कार... जो कुछ भी विज्ञान अतीत, अनागत या वर्तमान हो, आंतरिक हो या बाह्य, स्थूल हो या सूक्ष्म, हीन हो या प्रणीत, जो दूर हो या समीप हो, उस सभी विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखकर अनुपादा विमुक्त होता है। सुराध! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए इस सविज्ञान काय में और बाहर के सभी निमित्तों में 'अहंकार-ममकार-मान' से रहित मानस होता है, जो विधाओं का अतिक्रमण कर चुका, शांत और सुविमुक्त होता है।" ...आयुष्मान् सुराध अर्हतों में से एक हो गया। दसवाँ।

අරහන්තවග්ගො සත්තමො.

सातवाँ अर्हन्त वर्ग।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (विषय-सूची) —

උපාදියමඤ්ඤමානා, අථාභිනන්දමානො ච;

අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා ච, අනත්තනීයං රජනීයසණ්ඨිතං;

රාධසුරාධෙන තෙ දසාති.

उपादियमान, मञ्ञमान, और फिर अभिनन्दमान; अनित्य, दुःख, अनात्मा, अनत्तनीय, रजनियसंठित; राध और सुराध के साथ ये दस (सुत्त) हैं।

8. ඛජ්ජනීයවග්ගො

८. खज्जनीय वर्ग

1. අස්සාදසුත්තං

१. अस्वाद सुत्त

73. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනා … සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාතී’’ති. පඨමං.

७३. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! अश्रुतवान् पृथग्जन रूप के अस्वाद (सुख), आदीनव (दोष) और निस्सरण (मुक्ति) को यथाभूत नहीं जानता। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत नहीं जानता। भिक्षुओं! श्रुतवान् आर्यश्रावक रूप के अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत जानता है। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत जानता है।" पहला।

2. සමුදයසුත්තං

२. समुदय सुत्त

74. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘අස්සුතවා, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච [Pg.68] නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාතී’’ති. දුතියං.

७४. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! अश्रुतवान् पृथग्जन रूप के समुदय (उत्पत्ति), अस्तंगम (विनाश), अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत नहीं जानता। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के समुदय, अस्तंगम, अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत नहीं जानता। भिक्षुओं! श्रुतवान् आर्यश्रावक रूप के समुदय, अस्तंगम, अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत जानता है। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के समुदय, अस्तंगम, अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत जानता है।" दूसरा।

3. දුතියසමුදයසුත්තං

३. द्वितीय समुदय सुत्त

75. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සුතවා, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාතී’’ති. තතියං.

७५. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! श्रुतवान् आर्यश्रावक रूप के समुदय, अस्तंगम, अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत जानता है। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के समुदय, अस्तंगम, अस्वाद, आदीनव और निस्सरण को यथाभूत जानता है।" तीसरा।

4. අරහන්තසුත්තං

४. अर्हन्त सुत्त

76. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං’’.

७६. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! रूप अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत (जैसा है वैसा) सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි… සඤ්ඤායපි… සඞ්ඛාරෙසුපි… විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති. යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසා, යාවතා භවග්ගං, එතෙ අග්ගා, එතෙ සෙට්ඨා ලොකස්මිං යදිදං අරහන්තො’’ති.

"भिक्षुओं! इस प्रकार देखते हुए श्रुतवान् आर्यश्रावक रूप से भी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है, वेदना से भी... संज्ञा से भी... संस्कारों से भी... विज्ञान से भी निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद से विरक्त होता है; विराग से विमुक्त होता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।' भिक्षुओं! जहाँ तक प्राणियों के निवास स्थान हैं, जहाँ तक भवाग्र (अस्तित्व का शिखर) है, वहाँ तक इस लोक में ये अर्हन्त ही अग्र हैं, ये ही श्रेष्ठ हैं।"

ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने फिर यह कहा—

‘‘සුඛිනො වත අරහන්තො, තණ්හා තෙසං න විජ්ජති;

අස්මිමානො සමුච්ඡින්නො, මොහජාලං පදාලිතං.

"अर्हन्त निश्चित ही सुखी हैं, उनमें तृष्णा नहीं होती; 'मैं हूँ' का मान (अहंकार) समूल नष्ट हो गया है, मोह का जाल छिन्न-भिन्न कर दिया गया है।"

‘‘අනෙජං [Pg.69] තෙ අනුප්පත්තා, චිත්තං තෙසං අනාවිලං;

ලොකෙ අනුපලිත්තා තෙ, බ්‍රහ්මභූතා අනාසවා.

"वे निष्कंप (अचल) अवस्था को प्राप्त कर चुके हैं, उनका चित्त निर्मल है; वे लोक में निर्लिप्त हैं, ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ) और अनास्रव हैं।"

‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ පරිඤ්ඤාය, සත්ත සද්ධම්මගොචරා;

පසංසියා සප්පුරිසා, පුත්තා බුද්ධස්ස ඔරසා.

"पाँचों स्कंधों को पूर्णतः जानकर, सात सद्धर्मों में विचरण करने वाले; वे सत्पुरुष प्रशंसनीय हैं, बुद्ध के औरस (हृदय से उत्पन्न) पुत्र हैं।"

‘‘සත්තරතනසම්පන්නා, තීසු සික්ඛාසු සික්ඛිතා;

අනුවිචරන්ති මහාවීරා, පහීනභයභෙරවා.

"सात (बोध्यंग) रत्नों से संपन्न, तीनों शिक्षाओं में प्रशिक्षित; वे महावीर भय और त्रास को त्याग कर विचरण करते हैं।"

‘‘දසහඞ්ගෙහි සම්පන්නා, මහානාගා සමාහිතා;

එතෙ ඛො සෙට්ඨා ලොකස්මිං, තණ්හා තෙසං න විජ්ජති.

"दस (अशैक्ष) अंगों से संपन्न, वे महानाग (महान पुरुष) समाहित हैं; वे ही लोक में श्रेष्ठ हैं, उनमें तृष्णा नहीं होती।"

‘‘අසෙඛඤාණමුප්පන්නං, අන්තිමොයං සමුස්සයො;

යො සාරො බ්‍රහ්මචරියස්ස, තස්මිං අපරපච්චයා.

"अशैक्ष ज्ञान उत्पन्न हो गया है, यह अंतिम शरीर है; जो ब्रह्मचर्य का सार (अर्हत्व फल) है, उसमें वे पर-प्रत्यय (दूसरों पर निर्भर) नहीं हैं।"

‘‘විධාසු න විකම්පන්ති, විප්පමුත්තා පුනබ්භවා;

දන්තභූමිමනුප්පත්තා, තෙ ලොකෙ විජිතාවිනො.

"वे (तीन प्रकार की) विधाओं (मान) में कंपित नहीं होते, पुनर्जन्म से विमुक्त हैं; दमन की भूमि (अर्हत्व) को प्राप्त कर, वे लोक में विजेता हैं।"

‘‘උද්ධං තිරියං අපාචීනං, නන්දී තෙසං න විජ්ජති;

නදන්ති තෙ සීහනාදං, බුද්ධා ලොකෙ අනුත්තරා’’ති. චතුත්ථං;

"ऊपर, तिरछे (मध्य में) और नीचे, उनमें कहीं भी नंदी (तृष्णा) नहीं है; वे सिंहनाद करते हैं—'बुद्ध लोक में अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) हैं'।" चौथा (सूत्र समाप्त)।

5. දුතියඅරහන්තසුත්තං

५. द्वितीय अर्हन्त सूत्र

77. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තදනත්තා; යදනත්තා තං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති…පෙ… එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං’’.

७७. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! रूप अनित्य है। जो अनित्य है, वह दुःख है; जो दुःख है, वह अनात्मा है; जो अनात्मा है, उसे 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—...पे... इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි… සඤ්ඤායපි… සඞ්ඛාරෙසුපි… විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති. යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තාවාසා, යාවතා භවග්ගං, එතෙ අග්ගා, එතෙ සෙට්ඨා ලොකස්මිං යදිදං අරහන්තො’’ති. පඤ්චමං.

"भिक्षुओं! इस प्रकार देखते हुए श्रुतवान् आर्यश्रावक रूप से भी निर्वेद प्राप्त करता है, वेदना से भी... संज्ञा से भी... संस्कारों से भी... विज्ञान से भी निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद से विरक्त होता है; विराग से विमुक्त होता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।' भिक्षुओं! जहाँ तक प्राणियों के निवास स्थान हैं, जहाँ तक भवाग्र है, वहाँ तक इस लोक में ये अर्हन्त ही अग्र हैं, ये ही श्रेष्ठ हैं।" पाँचवाँ (सूत्र समाप्त)।

6. සීහසුත්තං

६. सिंह सूत्र

78. සාවත්ථිනිදානං[Pg.70]. ‘‘සීහො, භික්ඛවෙ, මිගරාජා සායන්හසමයං ආසයා නික්ඛමති; ආසයා නික්ඛමිත්වා විජම්භති; විජම්භිත්වා සමන්තා චතුද්දිසා අනුවිලොකෙති; සමන්තා චතුද්දිසා අනුවිලොකෙත්වා තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදති; තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදිත්වා ගොචරාය පක්කමති. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා සීහස්ස මිගරඤ්ඤො නදතො සද්දං සුණන්ති; යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති; බිලං බිලාසයා පවිසන්ති; දකං දකාසයා පවිසන්ති; වනං වනාසයා පවිසන්ති; ආකාසං පක්ඛිනො භජන්ති. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, රඤ්ඤො නාගා ගාමනිගමරාජධානීසු, දළ්හෙහි වරත්තෙහි බද්ධා, තෙපි තානි බන්ධනානි සඤ්ඡින්දිත්වා සම්පදාලෙත්වා භීතා මුත්තකරීසං චජමානා, යෙන වා තෙන වා පලායන්ති. එවං මහිද්ධිකො ඛො, භික්ඛවෙ, සීහො මිගරාජා තිරච්ඡානගතානං පාණානං, එවං මහෙසක්ඛො, එවං මහානුභාවො’’.

७८. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! मृगराज सिंह सायंकाल के समय अपनी मांद (निवास) से निकलता है; मांद से निकलकर वह जम्हाई लेता है (अंगड़ाई लेता है); जम्हाई लेकर वह चारों दिशाओं में देखता है; चारों दिशाओं में देखकर वह तीन बार सिंहनाद करता है; तीन बार सिंहनाद करके वह शिकार के लिए निकल पड़ता है। भिक्षुओं! जो भी तिर्यक-योनि (पशु) प्राणी मृगराज सिंह के गरजने की आवाज सुनते हैं, वे प्रायः भय, संवेग और त्रास को प्राप्त होते हैं। बिलों में रहने वाले प्राणी बिलों में घुस जाते हैं; जल में रहने वाले जल में समा जाते हैं; वन में रहने वाले वन में छिप जाते हैं; पक्षी आकाश में उड़ जाते हैं। भिक्षुओं! यहाँ तक कि राजा के वे हाथी भी, जो गाँवों, कस्बों और राजधानियों में मजबूत चमड़े के रस्सों से बंधे होते हैं, वे भी उन बंधनों को तोड़कर और छिन्न-भिन्न कर, भयभीत होकर मलमूत्र त्यागते हुए जहाँ-तहाँ भाग खड़े होते हैं। भिक्षुओं! तिर्यक-योनि के प्राणियों के बीच मृगराज सिंह ऐसा महा-ऋद्धिमान, ऐसा महा-ऐश्वर्यशाली और ऐसा महा-अनुभाव वाला होता है।"

‘‘එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යදා තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා. සො ධම්මං දෙසෙති – ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා… ඉති සඤ්ඤා… ඉති සඞ්ඛාරා… ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා උච්චෙසු විමානෙසු චිරට්ඨිතිකා තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්ති – ‘අනිච්චාව කිර, භො, මයං සමානා නිච්චම්හාති අමඤ්ඤිම්හ. අද්ධුවාව කිර, භො, මයං සමානා ධුවම්හාති අමඤ්ඤිම්හ. අසස්සතාව කිර, භො, මයං සමානා සස්සතම්හාති අමඤ්ඤිම්හ. මයම්පි කිර, භො, අනිච්චා අද්ධුවා අසස්සතා සක්කායපරියාපන්නා’ති. එවං මහිද්ධිකො ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස, එවං මහෙසක්ඛො, එවං මහානුභාවො’’ති. ඉදමවොච භගවා…පෙ… එතදවොච සත්ථා –

"भिक्षुओं! इसी प्रकार, जब लोक में अर्हन्त, सम्यक्-सम्बुद्ध, विद्या-चरण-सम्पन्न, सुगत, लोकविद्, अनुत्तर पुरुष-दम्य-सारथि, देव-मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध, भगवान् तथागत उत्पन्न होते हैं, तब वे धर्म का उपदेश देते हैं—'ऐसा रूप है, ऐसा रूप का उदय है, ऐसा रूप का अस्त है; ऐसी वेदना है... ऐसी संज्ञा है... ऐसे संस्कार हैं... ऐसा विज्ञान है, ऐसा विज्ञान का उदय है, ऐसा विज्ञान का अस्त है।' भिक्षुओं! वे देवता भी जो दीर्घायु, वर्णवान्, अत्यंत सुखी और ऊँचे विमानों में चिरकाल तक रहने वाले हैं, वे भी तथागत के धर्मोपदेश को सुनकर प्रायः भय, संवेग और त्रास को प्राप्त होते हैं—'अरे! हम अनित्य होते हुए भी स्वयं को नित्य मानते थे। अरे! हम अध्रुव (अस्थिर) होते हुए भी स्वयं को ध्रुव मानते थे। अरे! हम अशाश्वत होते हुए भी स्वयं को शाश्वत मानते थे। अरे! हम भी अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत और सत्काय (पंच स्कंधों) के अंतर्गत ही हैं।' भिक्षुओं! सदेव लोक में तथागत ऐसे महा-ऋद्धिमान, ऐसे महा-ऐश्वर्यशाली और ऐसे महा-अनुभाव वाले होते हैं।" भगवान ने यह कहा...पे... शास्ता ने यह कहा—

‘‘යදා බුද්ධො අභිඤ්ඤාය, ධම්මචක්කං පවත්තයි;

සදෙවකස්ස ලොකස්ස, සත්ථා අප්පටිපුග්ගලො.

जब बुद्ध ने, जो देवों सहित लोक के शास्ता और अद्वितीय पुरुष हैं, विशेष ज्ञान से जानकर धर्मचक्र को प्रवर्तित किया;

‘‘සක්කායඤ්ච [Pg.71] නිරොධඤ්ච, සක්කායස්ස ච සම්භවං;

අරියඤ්චට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

(उन्होंने) सक्काय (काय-दृष्टि), सक्काय के निरोध, सक्काय की उत्पत्ति और दुखों के उपशम की ओर ले जाने वाले आर्य अष्टांगिक मार्ग को (जानकर प्रकाशित किया)।

‘‘යෙපි දීඝායුකා දෙවා, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

භීතා සන්තාසමාපාදුං, සීහස්සෙවිතරෙ මිගා.

वे देव भी जो दीर्घायु, वर्णवान और यशस्वी हैं, भयभीत होकर संत्रास (काँपने) को प्राप्त हुए, जैसे सिंह से अन्य मृग (पशु) डरते हैं।

අවීතිවත්තා සක්කායං, අනිච්චා කිර භො මයං;

සුත්වා අරහතො වාක්‍යං, විප්පමුත්තස්ස තාදිනො’’ති. ඡට්ඨං;

उस अर्हन्त, विमुक्त और तादी (समभावी) के वचनों को सुनकर (वे कहने लगे)— 'अहो! हमने सक्काय का अतिक्रमण नहीं किया है, हम तो अनित्य हैं'। छठा सुत्त समाप्त।

7. ඛජ්ජනීයසුත්තං

७. खज्जनीय सुत्त

79. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරමානා අනුස්සරන්ති සබ්බෙතෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනුස්සරන්ති එතෙසං වා අඤ්ඤතරං. කතමෙ පඤ්ච? ‘එවංරූපො අහොසිං අතීතමද්ධාන’න්ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, අනුස්සරමානො රූපංයෙව අනුස්සරති. ‘එවංවෙදනො අහොසිං අතීතමද්ධාන’න්ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, අනුස්සරමානො වෙදනංයෙව අනුස්සරති. ‘එවංසඤ්ඤො අහොසිං අතීතමද්ධාන’න්ති… ‘එවංසඞ්ඛාරො අහොසිං අතීතමද්ධාන’න්ති… ‘එවංවිඤ්ඤාණො අහොසිං අතීතමද්ධාන’න්ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, අනුස්සරමානො විඤ්ඤාණමෙව අනුස්සරති’’.

७९. श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) का अनुस्मरण करते हुए याद करते हैं, वे सभी इन पाँच उपादान-स्कन्धों को ही याद करते हैं या इनमें से किसी एक को। वे पाँच कौन से हैं? 'अतीत काल में मेरा ऐसा रूप था'—इस प्रकार अनुस्मरण करता हुआ वह रूप को ही याद करता है। 'अतीत काल में मेरी ऐसी वेदना थी'—इस प्रकार अनुस्मरण करता हुआ वह वेदना को ही याद करता है। 'अतीत काल में मेरी ऐसी संज्ञा थी'... 'अतीत काल में मेरे ऐसे संस्कार थे'... 'अतीत काल में मेरा ऐसा विज्ञान था'—इस प्रकार अनुस्मरण करता हुआ वह विज्ञान को ही याद करता है।

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථ? රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති. රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘රූප’න්ති වුච්චති.

भिक्षुओं! तुम 'रूप' किसे कहते हो? भिक्षुओं! क्योंकि यह 'रुप्पति' (विकृत/बाधित) होता है, इसलिए इसे 'रूप' कहा जाता है। यह किससे विकृत होता है? यह शीत से भी विकृत होता है, उष्ण (ताप) से भी विकृत होता है, भूख से भी विकृत होता है, प्यास से भी विकृत होता है, और डाँस, मच्छर, वायु, धूप तथा रेंगने वाले जीवों के स्पर्श से भी विकृत होता है। भिक्षुओं! क्योंकि यह विकृत होता है, इसलिए इसे 'रूप' कहा जाता है।

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, වෙදනං වදෙථ? වෙදයතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘වෙදනා’ති වුච්චති. කිඤ්ච වෙදයති? සුඛම්පි වෙදයති, දුක්ඛම්පි වෙදයති, අදුක්ඛමසුඛම්පි වෙදයති. වෙදයතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘වෙදනා’ති වුච්චති.

भिक्षुओं! तुम 'वेदना' किसे कहते हो? भिक्षुओं! क्योंकि यह 'वेदयति' (अनुभव) करती है, इसलिए इसे 'वेदना' कहा जाता है। यह किसका अनुभव करती है? यह सुख का भी अनुभव करती है, दुःख का भी अनुभव करती है, और अदुःख-असुख (उपेक्षा) का भी अनुभव करती है। भिक्षुओं! क्योंकि यह अनुभव करती है, इसलिए इसे 'वेदना' कहा जाता है।

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සඤ්ඤං වදෙථ? සඤ්ජානාතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘සඤ්ඤා’ති වුච්චති. කිඤ්ච සඤ්ජානාති? නීලම්පි සඤ්ජානාති, පීතකම්පි සඤ්ජානාති, ලොහිතකම්පි සඤ්ජානාති, ඔදාතම්පි සඤ්ජානාති. සඤ්ජානාතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘සඤ්ඤා’ති වුච්චති.

भिक्षुओं! तुम 'संज्ञा' किसे कहते हो? भिक्षुओं! क्योंकि यह 'सञ्जानाति' (पहचानना/संज्ञान लेना) करती है, इसलिए इसे 'संज्ञा' कहा जाता है। यह क्या पहचानती है? यह नीले को भी पहचानती है, पीले को भी पहचानती है, लाल को भी पहचानती है, और सफेद को भी पहचानती है। भिक्षुओं! क्योंकि यह पहचानती है, इसलिए इसे 'संज्ञा' कहा जाता है।

‘‘කිඤ්ච[Pg.72], භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරෙ වදෙථ? සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘සඞ්ඛාරා’ති වුච්චති. කිඤ්ච සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්ති? රූපං රූපත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්ති, වෙදනං වෙදනත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්ති, සඤ්ඤං සඤ්ඤත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්ති, සඞ්ඛාරෙ සඞ්ඛාරත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්ති, විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණත්තාය සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්ති. සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘සඞ්ඛාරා’ති වුච්චති.

भिक्षुओं! तुम 'संस्कार' किसे कहते हो? भिक्षुओं! क्योंकि वे 'संस्कृत' (निर्मित/अभिसंस्कृत) का निर्माण करते हैं, इसलिए उन्हें 'संस्कार' कहा जाता है। वे किसका निर्माण करते हैं? वे रूप को 'रूपत्व' (रूप होने) के लिए निर्मित करते हैं, वेदना को 'वेदनात्व' के लिए निर्मित करते हैं, संज्ञा को 'संज्ञात्व' के लिए निर्मित करते हैं, संस्कारों को 'संस्कारत्व' के लिए निर्मित करते हैं, और विज्ञान को 'विज्ञानत्व' के लिए निर्मित करते हैं। भिक्षुओं! क्योंकि वे संस्कृत का निर्माण करते हैं, इसलिए उन्हें 'संस्कार' कहा जाता है।

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං වදෙථ? විජානාතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘විඤ්ඤාණ’න්ති වුච්චති. කිඤ්ච විජානාති? අම්බිලම්පි විජානාති, තිත්තකම්පි විජානාති, කටුකම්පි විජානාති, මධුරම්පි විජානාති, ඛාරිකම්පි විජානාති, අඛාරිකම්පි විජානාති, ලොණිකම්පි විජානාති, අලොණිකම්පි විජානාති. විජානාතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා ‘විඤ්ඤාණ’න්ති වුච්චති.

भिक्षुओं! तुम 'विज्ञान' किसे कहते हो? भिक्षुओं! क्योंकि यह 'विजानाति' (विशेष रूप से जानना) करता है, इसलिए इसे 'विज्ञान' कहा जाता है। यह क्या जानता है? यह खट्टे को भी जानता है, कड़वे को भी जानता है, तीखे को भी जानता है, मीठे को भी जानता है, क्षारीय को भी जानता है, अ-क्षारीय को भी जानता है, नमकीन को भी जानता है, और बिना नमक वाले को भी जानता है। भिक्षुओं! क्योंकि यह जानता है, इसलिए इसे 'विज्ञान' कहा जाता है।

‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘අහං ඛො එතරහි රූපෙන ඛජ්ජාමි. අතීතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව රූපෙන ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නෙන රූපෙන ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං රූපං අභිනන්දෙය්‍යං, අනාගතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව රූපෙන ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නෙන රූපෙන ඛජ්ජාමී’ති. සො ඉති පටිසඞ්ඛාය අතීතස්මිං රූපස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං රූපං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස රූපස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති.

वहाँ, भिक्षुओं! श्रुतवान आर्य श्रावक इस प्रकार विचार करता है— 'निश्चित ही, इस समय मैं रूप द्वारा खाया (पीड़ित किया) जा रहा हूँ। अतीत काल में भी मैं इसी प्रकार रूप द्वारा खाया गया था, जैसे अभी वर्तमान रूप द्वारा खाया जा रहा हूँ। यदि मैं भविष्य के रूप का अभिनन्दन करूँ, तो भविष्य में भी मैं इसी प्रकार रूप द्वारा खाया जाऊँगा, जैसे अभी वर्तमान रूप द्वारा खाया जा रहा हूँ।' वह ऐसा विचार कर अतीत के रूप के प्रति अनासक्त होता है; भविष्य के रूप का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान रूप के प्रति निर्वेद (वैराग्य), विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होता है।

‘‘‘අහං ඛො එතරහි වෙදනාය ඛජ්ජාමි. අතීතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව වෙදනාය ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නාය වෙදනාය ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං වෙදනං අභිනන්දෙය්‍යං; අනාගතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව වෙදනාය ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නාය වෙදනාය ඛජ්ජාමී’ති. සො ඉති පටිසඞ්ඛාය අතීතාය වෙදනාය අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං වෙදනං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නාය වෙදනාය නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති.

'निश्चित ही, इस समय मैं वेदना द्वारा खाया जा रहा हूँ। अतीत काल में भी मैं इसी प्रकार वेदना द्वारा खाया गया था, जैसे अभी वर्तमान वेदना द्वारा खाया जा रहा हूँ। यदि मैं भविष्य की वेदना का अभिनन्दन करूँ, तो भविष्य में भी मैं इसी प्रकार वेदना द्वारा खाया जाऊँगा, जैसे अभी वर्तमान वेदना द्वारा खाया जा रहा हूँ।' वह ऐसा विचार कर अतीत की वेदना के प्रति अनासक्त होता है; भविष्य की वेदना का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान वेदना के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है।

‘‘‘අහං ඛො එතරහි සඤ්ඤාය ඛජ්ජාමි…පෙ… අහං ඛො එතරහි සඞ්ඛාරෙහි ඛජ්ජාමි. අතීතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව සඞ්ඛාරෙහි ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නෙහි සඞ්ඛාරෙහි ඛජ්ජාමීති. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතෙ සඞ්ඛාරෙ අභිනන්දෙය්‍යං[Pg.73]; අනාගතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව සඞ්ඛාරෙහි ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නෙහි සඞ්ඛාරෙහි ඛජ්ජාමී’ති. සො ඉති පටිසඞ්ඛාය අතීතෙසු සඞ්ඛාරෙසු අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතෙ සඞ්ඛාරෙ නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නානං සඞ්ඛාරානං නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති.

'निश्चित ही, इस समय मैं संज्ञा द्वारा खाया जा रहा हूँ... (पेयालम)... निश्चित ही, इस समय मैं संस्कारों द्वारा खाया जा रहा हूँ। अतीत काल में भी मैं इसी प्रकार संस्कारों द्वारा खाया गया था, जैसे अभी वर्तमान संस्कारों द्वारा खाया जा रहा हूँ। यदि मैं भविष्य के संस्कारों का अभिनन्दन करूँ, तो भविष्य में भी मैं इसी प्रकार संस्कारों द्वारा खाया जाऊँगा, जैसे अभी वर्तमान संस्कारों द्वारा खाया जा रहा हूँ।' वह ऐसा विचार कर अतीत के संस्कारों के प्रति अनासक्त होता है; भविष्य के संस्कारों का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान संस्कारों के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न होता है।

‘‘‘අහං ඛො එතරහි විඤ්ඤාණෙන ඛජ්ජාමි. අතීතම්පි අද්ධානං එවමෙව විඤ්ඤාණෙන ඛජ්ජිං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නෙන විඤ්ඤාණෙන ඛජ්ජාමි. අහඤ්චෙව ඛො පන අනාගතං විඤ්ඤාණං අභිනන්දෙය්‍යං; අනාගතම්පාහං අද්ධානං එවමෙව විඤ්ඤාණෙන ඛජ්ජෙය්‍යං, සෙය්‍යථාපි එතරහි පච්චුප්පන්නෙන විඤ්ඤාණෙන ඛජ්ජාමී’ති. සො ඉති පටිසඞ්ඛාය අතීතස්මිං විඤ්ඤාණස්මිං අනපෙක්ඛො හොති; අනාගතං විඤ්ඤාණං නාභිනන්දති; පච්චුප්පන්නස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති.

“निश्चित ही, इस समय मैं विज्ञान (चेतना) द्वारा खाया जा रहा हूँ। अतीत काल में भी मैं इसी प्रकार विज्ञान द्वारा खाया गया था, जैसे अभी वर्तमान विज्ञान द्वारा खाया जा रहा हूँ। यदि मैं अनागत (भविष्य के) विज्ञान का अभिनन्दन करूँ, तो अनागत काल में भी मैं इसी प्रकार विज्ञान द्वारा खाया जाऊँगा, जैसे अभी वर्तमान विज्ञान द्वारा खाया जा रहा हूँ।” वह इस प्रकार विचार कर अतीत विज्ञान के प्रति निरपेक्ष (आसक्तिरहित) होता है; अनागत विज्ञान का अभिनन्दन नहीं करता; और वर्तमान विज्ञान के प्रति निर्वेद (वैराग्य), विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न (अभ्यासरत) होता है।

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා … සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං’’.

“भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?” “भन्ते! अनित्य है।” “जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?” “भन्ते! दुःख है।” “जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा (परिवर्तनशील) है, क्या उसे ऐसा मानना उचित है कि—'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?” “भन्ते! नहीं।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “भन्ते! अनित्य है।” “जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?” “भन्ते! दुःख है।” “जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा मानना उचित है कि—'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?” “भन्ते! नहीं।” “इसलिए भिक्षुओं! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो, आध्यात्मिक (आंतरिक) हो या बाह्य हो, स्थूल हो या सूक्ष्म हो, हीन हो या प्रणीत (उत्तम) हो, दूर हो या समीप हो—उस समस्त रूप को इस प्रकार यथार्थ रूप से सम्यक् प्रज्ञा द्वारा देखना चाहिए कि—'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो... (पे)... दूर हो या समीप हो—उस समस्त विज्ञान को इस प्रकार यथार्थ रूप से सम्यक् प्रज्ञा द्वारा देखना चाहिए कि—'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'।”

‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අපචිනාති, නො ආචිනාති; පජහති, න උපාදියති; විසිනෙති, න උස්සිනෙති; විධූපෙති, න සන්ධූපෙති. කිඤ්ච අපචිනාති, නො ආචිනාති? රූපං අපචිනාති, නො ආචිනාති; වෙදනං [Pg.74]… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අපචිනාති, නො ආචිනාති. කිඤ්ච පජහති, න උපාදියති? රූපං පජහති, න උපාදියති; වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පජහති, න උපාදියති. කිඤ්ච විසිනෙති, න උස්සිනෙති? රූපං විසිනෙති, න උස්සිනෙති; වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං විසිනෙති, න උස්සිනෙති. කිඤ්ච විධූපෙති, න සන්ධූපෙති? රූපං විධූපෙති, න සන්ධූපෙති; වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං විධූපෙති, න සන්ධූපෙති.

“भिक्षुओं! यह आर्य श्रावक 'अपचय' (विनाश) करने वाला कहलाता है, 'उपचय' (संग्रह) करने वाला नहीं; वह त्यागता है, ग्रहण (उपादान) नहीं करता; वह बिखेरता है, संचित नहीं करता; वह बुझाता है, प्रज्वलित नहीं करता। वह किसका अपचय करता है, उपचय नहीं? वह रूप का अपचय करता है, उपचय नहीं; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का अपचय करता है, उपचय नहीं। वह किसका त्याग करता है, ग्रहण नहीं? वह रूप का त्याग करता है, ग्रहण नहीं; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का त्याग करता है, ग्रहण नहीं। वह किसे बिखेरता है, संचित नहीं करता? वह रूप को बिखेरता है, संचित नहीं करता; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को बिखेरता है, संचित नहीं करता। वह किसे बुझाता है, प्रज्वलित नहीं करता? वह रूप को बुझाता है, प्रज्वलित नहीं करता; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को बुझाता है, प्रज्वलित नहीं करता।”

‘‘එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි… සඤ්ඤායපි… සඞ්ඛාරෙසුපි… විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති.

“भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक रूप से भी निर्विण्ण (विरक्त) होता है, वेदना से भी... संज्ञा से भी... संस्कारों से भी... विज्ञान से भी निर्विण्ण होता है। निर्विण्ण होने पर वह विरक्त होता है; विराग से वह मुक्त होता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जाति (पुनर्जन्म) क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस स्थिति के लिए कुछ और शेष नहीं है'।”

‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු නෙවාචිනාති න අපචිනාති, අපචිනිත්වා ඨිතො නෙව පජහති න උපාදියති, පජහිත්වා ඨිතො නෙව විසිනෙති න උස්සිනෙති, විසිනෙත්වා ඨිතො නෙව විධූපෙති න සන්ධූපෙති. විධූපෙත්වා ඨිතො කිඤ්ච නෙවාචිනාති න අපචිනාති? අපචිනිත්වා ඨිතො රූපං නෙවාචිනාති න අපචිනාති; අපචිනිත්වා ඨිතො වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නෙවාචිනාති න අපචිනාති. අපචිනිත්වා ඨිතො කිඤ්ච නෙව පජහති න උපාදියති? පජහිත්වා ඨිතො රූපං නෙව පජහති න උපාදියති; පජහිත්වා ඨිතො වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නෙව පජහති න උපාදියති. පජහිත්වා ඨිතො කිඤ්ච නෙව විසිනෙති න උස්සිනෙති? විසිනෙත්වා ඨිතො රූපං නෙව විසිනෙති න උස්සිනෙති; විසිනෙත්වා ඨිතො වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නෙව විසිනෙති න උස්සිනෙති. විසිනෙත්වා ඨිතො කිඤ්ච නෙව විධූපෙති න සන්ධූපෙති? විධූපෙත්වා ඨිතො රූපං නෙව විධූපෙති න සන්ධූපෙති; විධූපෙත්වා ඨිතො වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නෙව විධූපෙති න සන්ධූපෙති. විධූපෙත්වා ඨිතො එවංවිමුත්තචිත්තං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුං සඉන්දා දෙවා සබ්‍රහ්මකා සපජාපතිකා ආරකාව නමස්සන්ති –

“भिक्षुओं! यह भिक्षु न तो उपचय (संग्रह) करता है और न ही अपचय (विनाश), वह अपचय कर लेने के बाद (उस स्थिति में) स्थित है; वह न तो त्यागता है और न ही ग्रहण करता है, वह त्याग देने के बाद स्थित है; वह न तो बिखेरता है और न ही संचित करता है, वह बिखेर देने के बाद स्थित है; वह न तो बुझाता है और न ही प्रज्वलित करता है, वह बुझा देने के बाद स्थित है। वह बुझा देने के बाद स्थित होकर, क्या न तो उपचय करता है और न ही अपचय? वह अपचय कर लेने के बाद स्थित होकर रूप का न तो उपचय करता है और न ही अपचय; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का न तो उपचय करता है और न ही अपचय। वह अपचय कर लेने के बाद स्थित होकर, क्या न तो त्यागता है और न ही ग्रहण करता है? वह त्याग देने के बाद स्थित होकर रूप को न तो त्यागता है और न ही ग्रहण करता है; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को न तो त्यागता है और न ही ग्रहण करता है। वह त्याग देने के बाद स्थित होकर, क्या न तो बिखेरता है और न ही संचित करता है? वह बिखेर देने के बाद स्थित होकर रूप को न तो बिखेरता है और न ही संचित करता है; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को न तो बिखेरता है और न ही संचित करता है। वह बिखेर देने के बाद स्थित होकर, क्या न तो बुझाता है और न ही प्रज्वलित करता है? वह बुझा देने के बाद स्थित होकर रूप को न तो बुझाता है और न ही प्रज्वलित करता है; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को न तो बुझाता है और न ही प्रज्वलित करता है। भिक्षुओं! इस प्रकार विमुक्त चित्त वाले भिक्षु को इन्द्र सहित देवता, ब्रह्मा और प्रजापति दूर से ही नमस्कार करते हैं—”

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

යස්ස තෙ නාභිජානාම, යම්පි නිස්සාය ඣායසී’’ති. සත්තමං;

“'हे पुरुष-आजानेय (श्रेष्ठ पुरुष)! आपको नमस्कार है। हे पुरुषोत्तम! आपको नमस्कार है। हम यह नहीं जान पाते कि आप किस (आलम्बन) के आश्रय में ध्यान कर रहे हैं'।” (सप्तम सुत्त समाप्त)।

8. පිණ්ඩොල්‍යසුත්තං

८. पिण्डोल्य सुत्त

80. එකං [Pg.75] සමයං භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං නිග්‍රොධාරාමෙ. අථ ඛො භගවා කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙ භික්ඛුසඞ්ඝං පණාමෙත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය කපිලවත්ථුං පිණ්ඩාය පාවිසි. කපිලවත්ථුස්මිං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො යෙන මහාවනං තෙනුපසඞ්කමි දිවාවිහාරාය. මහාවනං අජ්ඣොගාහෙත්වා බෙලුවලට්ඨිකාය මූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි.

८०. एक समय भगवान शाक्यों के देश में कपिलवस्तु के न्यग्रोधाराम (निग्रोधाराम) में विहार कर रहे थे। तब भगवान ने किसी कारणवश भिक्षु-संघ को विदा कर (निकाल कर), पूर्वाह्न समय में निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर कपिलवस्तु में भिक्षा के लिए प्रवेश किया। कपिलवस्तु में भिक्षाटन करने के बाद, भोजनोपरांत भिक्षाटन से लौटकर, जहाँ महावन था, वहाँ दिन के विहार (विश्राम) के लिए गए। महावन में प्रवेश कर, एक तरुण बेल (बिल्व) के वृक्ष के नीचे दिन के विहार के लिए बैठ गए।

අථ ඛො භගවතො රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘මයා ඛො භික්ඛුසඞ්ඝො පබාළ්හො. සන්තෙත්ථ භික්ඛූ නවා අචිරපබ්බජිතා අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං. තෙසං මමං අපස්සන්තානං සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො. සෙය්‍යථාපි නාම වච්ඡස්ස තරුණස්ස මාතරං අපස්සන්තස්ස සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො, එවමෙව සන්තෙත්ථ භික්ඛූ නවා අචිරපබ්බජිතා අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං තෙසං මමං අපස්සන්තානං සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො. සෙය්‍යථාපි නාම බීජානං තරුණානං උදකං අලභන්තානං සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො, එවමෙව සන්තෙත්ථ…පෙ… තෙසං මමං අලභන්තානං දස්සනාය සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො. යංනූනාහං යථෙව මයා පුබ්බෙ භික්ඛුසඞ්ඝො අනුග්ගහිතො, එවමෙව එතරහි අනුග්ගණ්හෙය්‍යං භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති.

तब एकांत में ध्यानमग्न भगवान के मन में यह विचार उत्पन्न हुआ - "मैंने भिक्षु-संघ को विदा कर दिया है। इस धर्म-विनय में अभी नए आए हुए, हाल ही में प्रव्रजित हुए भिक्षु भी हैं। मुझे न देखने पर उनके मन में परिवर्तन या विकार आ सकता है। जैसे अपनी माता को न देखने वाले छोटे बछड़े के मन में परिवर्तन या विकार आ सकता है, वैसे ही इस धर्म-विनय में अभी नए आए हुए, हाल ही में प्रव्रजित हुए भिक्षु हैं, मुझे न देखने पर उनके मन में परिवर्तन या विकार आ सकता है। जैसे जल न मिलने पर नए बीजों में परिवर्तन या विकार आ सकता है, वैसे ही... मुझे न देखने पर इन नए भिक्षुओं में परिवर्तन या विकार आ सकता है। क्यों न मैं भिक्षु-संघ पर वैसे ही अनुग्रह करूँ जैसे मैंने पहले किया था।"

අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පති භගවතො චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය – සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය එවමෙව – බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො භගවතො පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පති එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එවමෙතං, භගවා; එවමෙතං, සුගත! භගවතො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝො පබාළ්හො. සන්තෙත්ථ භික්ඛූ නවා අචිරපබ්බජිතා අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං. තෙසං භගවන්තං අපස්සන්තානං සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො. සෙය්‍යථාපි නාම වච්ඡස්ස තරුණස්ස මාතරං අපස්සන්තස්ස සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො, එවමෙව සන්තෙත්ථ භික්ඛූ නවා අචිරපබ්බජිතා [Pg.76] අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං තෙසං භගවන්තං අපස්සන්තානං සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො. සෙය්‍යථාපි නාම බීජානං තරුණානං උදකං අලභන්තානං සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො, එවමෙව සන්තෙත්ථ භික්ඛූ නවා අචිරපබ්බජිතා අධුනාගතා ඉමං ධම්මවිනයං, තෙසං භගවන්තං අලභන්තානං දස්සනාය සියා අඤ්ඤථත්තං සියා විපරිණාමො. අභිනන්දතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං; අභිවදතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං. යථෙව භගවතා පුබ්බෙ භික්ඛුසඞ්ඝො අනුග්ගහිතො, එවමෙව එතරහි අනුග්ගණ්හාතු භික්ඛුසඞ්ඝ’’න්ති.

तब ब्रह्मा सहम्पति ने भगवान के मन के विचार को अपने मन से जानकर—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े—वैसे ही ब्रह्मलोक से अंतर्धान होकर भगवान के सम्मुख प्रकट हुए। तब ब्रह्मा सहम्पति ने अपने उत्तरासंग को एक कंधे पर रखकर, जहाँ भगवान थे वहाँ हाथ जोड़कर प्रणाम किया और भगवान से यह कहा— "हे भगवन, यह ऐसा ही है; हे सुगत, यह ऐसा ही है! भगवन, आपने भिक्षु-संघ को विदा कर दिया है। यहाँ इस धर्म-विनय में नए, हाल ही में प्रव्रजित हुए भिक्षु हैं। भगवान को न देखने पर उनमें परिवर्तन या विकार आ सकता है। जैसे अपनी माता को न देखने वाले छोटे बछड़े के मन में परिवर्तन या विकार आ सकता है, वैसे ही इस धर्म-विनय में अभी नए आए हुए भिक्षु हैं, भगवान को न देखने पर उनमें परिवर्तन या विकार आ सकता है। जैसे जल न मिलने पर नए बीजों में परिवर्तन या विकार आ सकता है, वैसे ही इस धर्म-विनय में अभी नए आए हुए भिक्षु हैं, भगवान के दर्शन न मिलने पर उनमें परिवर्तन या विकार आ सकता है। भगवन, भगवान भिक्षु-संघ का अभिनंदन करें; भगवन, भगवान भिक्षु-संघ को उपदेश दें। जैसे भगवान ने पहले भिक्षु-संघ पर अनुग्रह किया था, वैसे ही अब भी अनुग्रह करें।"

අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො බ්‍රහ්මා සහම්පති භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙවන්තරධායි.

भगवान ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति दी। तब ब्रह्मा सहम्पति ने भगवान की स्वीकृति जानकर, भगवान का अभिवादन किया और प्रदक्षिणा करके वहीं अंतर्धान हो गए।

අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙන නිග්‍රොධාරාමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසි යථා තෙ භික්ඛූ (එකද්වීහිකාය සාරජ්ජමානරූපා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමෙය්‍යුං. තෙපි භික්ඛූ ) එකද්වීහිකාය සාරජ්ජමානරූපා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවා එතදවොච –

तब भगवान सायंकाल के समय ध्यान से उठकर जहाँ निग्रोधाराम था, वहाँ गए; वहाँ जाकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठने के बाद भगवान ने ऐसी ऋद्धि का प्रयोग किया जिससे वे भिक्षु एक-एक या दो-दो करके, संकोच और श्रद्धा के साथ भगवान के पास आए। वे भिक्षु एक-एक या दो-दो करके संकोच के साथ भगवान के पास आए और भगवान का अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं से भगवान ने यह कहा—

‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකානං යදිදං පිණ්ඩොල්‍යං. අභිසාපොයං, භික්ඛවෙ, ලොකස්මිං පිණ්ඩොලො විචරසි පත්තපාණීති. තඤ්ච ඛො එතං, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්ථවසිකා, අත්ථවසං පටිච්ච; නෙව රාජාභිනීතා, න චොරාභිනීතා, න ඉණට්ටා, න භයට්ටා, න ආජීවිකාපකතා; අපි ච ඛො ඔතිණ්ණාම්හ ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි දුක්ඛොතිණ්ණා දුක්ඛපරෙතා අප්පෙව නාම ඉමස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අන්තකිරියා පඤ්ඤායෙථාති.

"भिक्षुओं, आजीविकाओं में यह भिक्षाटन (पिंडोल्य) सबसे निम्न है। भिक्षुओं, लोक में यह एक गाली के समान है कि 'तुम हाथ में पात्र लिए भिक्षा माँगते फिरते हो'। फिर भी, भिक्षुओं, कुलपुत्र किसी विशेष प्रयोजन के कारण इसे अपनाते हैं; न तो राजाओं द्वारा विवश किए जाने पर, न चोरों के डर से, न ऋण के कारण, न किसी भय से और न ही केवल आजीविका के लिए; बल्कि इसलिए कि 'हम जन्म, जरा, मरण, शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य और हताशा से घिरे हुए हैं, दुःख में डूबे हुए हैं, दुःख से पीड़ित हैं; शायद इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का अंत हो सके'।"

‘‘එවං පබ්බජිතො චායං, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තො. සො ච හොති අභිජ්ඣාලු කාමෙසු තිබ්බසාරාගො බ්‍යාපන්නචිත්තො පදුට්ඨමනසඞ්කප්පො මුට්ඨස්සති අසම්පජානො අසමාහිතො විබ්භන්තචිත්තො පාකතින්ද්‍රියො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ[Pg.77], ඡවාලාතං උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතං, නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරති, නාරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරති. තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමි ගිහිභොගා ච පරිහීනො, සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච න පරිපූරෙති.

"भिक्षुओं, इस प्रकार प्रव्रजित हुआ कोई कुलपुत्र यदि लोभी हो, काम-भोगों में तीव्र आसक्ति वाला हो, द्वेषपूर्ण चित्त वाला हो, दूषित संकल्पों वाला हो, स्मृति-भ्रष्ट हो, प्रज्ञाहीन हो, असमाहित हो, चंचल चित्त वाला हो और इंद्रियों पर नियंत्रण न रखने वाला हो; तो भिक्षुओं, वह उस श्मशान की लकड़ी के समान है जो दोनों सिरों से जल रही है और बीच में गोबर से सनी हुई है, जो न तो गाँव में लकड़ी के काम आती है और न ही जंगल में। भिक्षुओं, मैं ऐसे व्यक्ति को वैसा ही कहता हूँ—वह गृहस्थों के भोगों से भी हाथ धो बैठा है और श्रामण्य के लक्ष्य को भी पूरा नहीं कर पाता।"

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අකුසලවිතක්කා – කාමවිතක්කො, බ්‍යාපාදවිතක්කො, විහිංසාවිතක්කො. ඉමෙ ච භික්ඛවෙ, තයො අකුසලවිතක්කා ක්ව අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති? චතූසු වා සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තස්ස විහරතො අනිමිත්තං වා සමාධිං භාවයතො. යාවඤ්චිදං, භික්ඛවෙ, අලමෙව අනිමිත්තො සමාධි භාවෙතුං. අනිමිත්තො, භික්ඛවෙ, සමාධි භාවිතො බහුලීකතො මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො.

"भिक्षुओं, ये तीन अकुशल वितर्क हैं—काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क और विहिंसा-वितर्क। भिक्षुओं, ये तीन अकुशल वितर्क कहाँ पूरी तरह समाप्त हो जाते हैं? चारों स्मृति-प्रस्थानों में भली-भाँति चित्त को स्थापित करके विहार करने वाले अथवा अनिमित्त समाधि का अभ्यास करने वाले के भीतर। भिक्षुओं, अनिमित्त समाधि का अभ्यास करना अत्यंत उपयुक्त है। भिक्षुओं, अभ्यास की गई और बार-बार विकसित की गई अनिमित्त समाधि महाफलदायी और महान लाभ देने वाली होती है।"

‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, දිට්ඨියො – භවදිට්ඨි ච විභවදිට්ඨි ච. තත්‍ර ඛො, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘අත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලොකස්මිං යමහං උපාදියමානො න වජ්ජවා අස්ස’න්ති? සො එවං පජානාති – ‘නත්ථි නු ඛො තං කිඤ්චි ලොකස්මිං යමහං උපාදියමානො න වජ්ජවා අස්සං. අහඤ්හි රූපඤ්ඤෙව උපාදියමානො උපාදියෙය්‍යං වෙදනඤ්ඤෙව… සඤ්ඤඤ්ඤෙව… සඞ්ඛාරෙයෙව විඤ්ඤාණඤ්ඤෙව උපාදියමානො උපාදියෙය්‍යං. තස්ස මෙ අස්ස උපාදානපච්චයා භවො; භවපච්චයා ජාති; ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවෙය්‍යුං. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො අස්සා’’’ති.

"भिक्षुओं, ये दो दृष्टियाँ हैं - भव-दृष्टि और विभव-दृष्टि। भिक्षुओं, वहाँ श्रुतवान आर्य-श्रावक इस प्रकार विचार करता है - 'क्या लोक में ऐसी कोई वस्तु है जिसे ग्रहण करने (उपादान करने) पर मैं निर्दोष रहूँ?' वह इस प्रकार जानता है - 'लोक में ऐसी कोई वस्तु नहीं है जिसे ग्रहण करने पर मैं निर्दोष रहूँ। यदि मैं ग्रहण करूँ, तो रूप को ही ग्रहण करूँगा, वेदना को ही... संज्ञा को ही... संस्कारों को ही... विज्ञान को ही ग्रहण करूँगा। उस मेरे ग्रहण (उपादान) के प्रत्यय से भव होगा; भव के प्रत्यय से जाति; जाति के प्रत्यय से जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होंगे। इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कन्ध का उदय होगा'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං…පෙ… තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, එවං පස්සං… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. අට්ඨමං.

"'भिक्षुओं, तुम क्या मानते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'भन्ते, अनित्य है।' 'जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?' 'भन्ते, दुःख है।' 'जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है - 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?' 'भन्ते, ऐसा नहीं है।' 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान...। भिक्षुओं, इसलिए यहाँ इस प्रकार देखते हुए... वह जानता है कि इस स्थिति (इत्थत्ताय) के लिए अब और कुछ शेष नहीं है'। आठवाँ सुत्त समाप्त।"

9. පාලිලෙය්‍යසුත්තං

९. "पालिलेय्य सुत्त"

81. එකං සමයං භගවා කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය කොසම්බිං පිණ්ඩාය පාවිසි. කොසම්බියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සාමං සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනාමන්තෙත්වා [Pg.78] උපට්ඨාකෙ අනපලොකෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං එකො අදුතියො චාරිකං පක්කාමි.

८१. "एक समय भगवान कोसम्बी के घोषिताराम में विहार कर रहे थे। तब भगवान पूर्वाह्न समय में निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर कोसम्बी में पिण्डपात के लिए प्रविष्ट हुए। कोसम्बी में पिण्डपात के लिए विचरण कर, भोजन के पश्चात पिण्डपात से लौटकर, स्वयं अपने शयनासन को व्यवस्थित कर, पात्र और चीवर लेकर, उपस्थाकों (सेवकों) को बिना बुलाए और भिक्षु-संघ को बिना सूचित किए, अकेले बिना किसी साथी के चारिका के लिए निकल पड़े।"

අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘එසාවුසො, ආනන්ද, භගවා සාමං සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනාමන්තෙත්වා උපට්ඨාකෙ අනපලොකෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං එකො අදුතියො චාරිකං පක්කන්තො’’ති. ‘‘යස්මිං, ආවුසො, සමයෙ භගවා සාමං සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අනාමන්තෙත්වා උපට්ඨාකෙ අනපලොකෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං එකො අදුතියො චාරිකං පක්කමති, එකොව භගවා තස්මිං සමයෙ විහරිතුකාමො හොති; න භගවා තස්මිං සමයෙ කෙනචි අනුබන්ධිතබ්බො හොතී’’ති.

"तब भगवान के प्रस्थान करने के कुछ ही समय बाद एक भिक्षु जहाँ आयुष्मान आनन्द थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर आयुष्मान आनन्द से यह कहा - 'आवुस आनन्द, भगवान स्वयं अपने शयनासन को व्यवस्थित कर, पात्र और चीवर लेकर, उपस्थाकों को बिना बुलाए और भिक्षु-संघ को बिना सूचित किए, अकेले बिना किसी साथी के चारिका के लिए निकल पड़े हैं।' 'आवुस, जिस समय भगवान स्वयं अपने शयनासन को व्यवस्थित कर, पात्र और चीवर लेकर, उपस्थाकों को बिना बुलाए और भिक्षु-संघ को बिना सूचित किए, अकेले बिना किसी साथी के चारिका के लिए निकलते हैं, उस समय भगवान अकेले विहार करना चाहते हैं; उस समय किसी को भी भगवान के पीछे नहीं जाना चाहिए'।"

අථ ඛො භගවා අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො යෙන පාලිලෙය්‍යකං තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා පාලිලෙය්‍යකෙ විහරති භද්දසාලමූලෙ. අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූ යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොචුං – ‘‘චිරස්සුතා ඛො නො, ආවුසො ආනන්ද, භගවතො සම්මුඛා ධම්මී කථා; ඉච්ඡාම මයං, ආවුසො ආනන්ද, භගවතො සම්මුඛා ධම්මිං කථං සොතු’’න්ති.

"तब भगवान क्रमशः चारिका करते हुए जहाँ पालिलेय्यक था, वहाँ पहुँचे। वहाँ भगवान पालिलेय्यक में भद्रशाल वृक्ष के नीचे विहार करने लगे। तब अनेक भिक्षु जहाँ आयुष्मान आनन्द थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर आयुष्मान आनन्द के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातें कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने आयुष्मान आनन्द से यह कहा - 'आवुस आनन्द, हमें भगवान के सम्मुख धर्म-कथा सुने बहुत समय हो गया है; आवुस आनन्द, हम भगवान के सम्मुख धर्म-कथा सुनना चाहते हैं'।"

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං යෙන පාලිලෙය්‍යකං භද්දසාලමූලං යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො තෙ භික්ඛූ භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘කථං නු ඛො ජානතො කථං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති? අථ ඛො භගවා තස්ස භික්ඛුනො චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘විචයසො දෙසිතො, භික්ඛවෙ, මයා ධම්මො; විචයසො දෙසිතා චත්තාරො සතිපට්ඨානා; විචයසො දෙසිතා චත්තාරො සම්මප්පධානා; විචයසො [Pg.79] දෙසිතා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා; විචයසො දෙසිතානි පඤ්චින්ද්‍රියානි; විචයසො දෙසිතානි පඤ්ච බලානි; විචයසො දෙසිතා සත්තබොජ්ඣඞ්ගා; විචයසො දෙසිතො අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. එවං විචයසො දෙසිතො, භික්ඛවෙ, මයා ධම්මො. එවං විචයසො දෙසිතෙ ඛො, භික්ඛවෙ, මයා ධම්මෙ අථ ච පනිධෙකච්චස්ස භික්ඛුනො එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘කථං නු ඛො ජානතො කථං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’’ති?

"तब आयुष्मान आनन्द उन भिक्षुओं के साथ जहाँ पालिलेय्यक का भद्रशाल वृक्ष था और जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं को भगवान ने धर्म-कथा से उपदेश दिया, उत्साहित किया, उत्तेजित किया और प्रसन्न किया। उस समय एक भिक्षु के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ - 'कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के लिए आस्रवों का क्षय तत्काल (अनन्तर) होता है?' तब भगवान ने उस भिक्षु के मानसिक विचार को अपने चित्त से जानकर भिक्षुओं को संबोधित किया - 'भिक्षुओं, मैंने धर्म को विश्लेषणपूर्वक (विचयसो) देशित किया है; विश्लेषणपूर्वक चार स्मृति-प्रस्थान देशित किए हैं; विश्लेषणपूर्वक चार सम्यक-प्रधान देशित किए हैं; विश्लेषणपूर्वक चार ऋद्धि-पाद देशित किए हैं; विश्लेषणपूर्वक पाँच इन्द्रियाँ देशित की हैं; विश्लेषणपूर्वक पाँच बल देशित किए हैं; विश्लेषणपूर्वक सात बोध्यंग देशित किए हैं; विश्लेषणपूर्वक आर्य अष्टांगिक मार्ग देशित किया है। भिक्षुओं, इस प्रकार मैंने धर्म को विश्लेषणपूर्वक देशित किया है। भिक्षुओं, मेरे द्वारा इस प्रकार विश्लेषणपूर्वक धर्म देशित किए जाने पर भी, यहाँ किसी भिक्षु के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ - 'कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के लिए आस्रवों का क्षय तत्काल होता है?'"

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතො කථං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති? ඉධ භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙන ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි තණ්හා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. සාපි වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. සොපි ඵස්සො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි අවිජ්ජා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති.

"भिक्षुओं, किस प्रकार जानने वाले और किस प्रकार देखने वाले के लिए तत्काल (बिना किसी अंतराल के) आस्रवों का क्षय होता है? भिक्षुओं, यहाँ कोई अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य धर्म में अकुशल और आर्य धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला, सत्पुरुष धर्म में अकुशल और सत्पुरुष धर्म में अविनीत है, वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है। भिक्षुओं, वह जो यह दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस हेतु वाला, किस समुदय वाला, किस जाति वाला और किस स्रोत वाला है? भिक्षुओं, अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उसी तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं, वह संस्कार भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह तृष्णा भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह वेदना भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह स्पर्श भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह अविद्या भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। भिक्षुओं, इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए तत्काल आस्रवों का क्षय होता है।"

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති; අපි ච ඛො රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙන ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි තණ්හා… සාපි වෙදනා… සොපි ඵස්සො… සාපි අවිජ්ජා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති.

"वह रूप को आत्मा के रूप में तो नहीं देखता, किंतु आत्मा को रूपवान देखता है। भिक्षुओं, वह जो यह दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस हेतु वाला, किस समुदय वाला, किस जाति वाला और किस स्रोत वाला है? भिक्षुओं, अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उसी तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं, वह संस्कार भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह तृष्णा... वह वेदना... वह स्पर्श... वह अविद्या भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। भिक्षुओं, इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए तत्काल आस्रवों का क्षय होता है।"

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති; අපි ච ඛො අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ[Pg.80], සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙන ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි තණ්හා… සාපි වෙදනා… සොපි ඵස්සො… සාපි අවිජ්ජා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති.

"वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही आत्मा को रूपवान देखता है; किंतु आत्मा में रूप को देखता है। भिक्षुओं, वह जो यह दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस हेतु वाला, किस समुदय वाला, किस जाति वाला और किस स्रोत वाला है? भिक्षुओं, अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उसी तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं, वह संस्कार भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह तृष्णा... वह वेदना... वह स्पर्श... वह अविद्या भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। भिक्षुओं, इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए तत्काल आस्रवों का क्षय होता है।"

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති, න අත්තනි රූපං සමනුපස්සති; අපි ච ඛො රූපස්මිං අත්තානං සමනුපස්සති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙ ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි තණ්හා … සාපි වෙදනා… සොපි ඵස්සො… සාපි අවිජ්ජා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො…පෙ… ආසවානං ඛයො හොති.

"वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही आत्मा को रूपवान देखता है, न ही आत्मा में रूप को देखता है; किंतु रूप में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं, वह जो यह दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस हेतु वाला, किस समुदय वाला, किस जाति वाला और किस स्रोत वाला है? भिक्षुओं, अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उसी तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं, वह संस्कार भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह तृष्णा... वह वेदना... वह स्पर्श... वह अविद्या भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। भिक्षुओं, इस प्रकार जानने वाले... (पे)... आस्रवों का क्षय होता है।"

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං අත්තානං, න අත්තනි රූපං, න රූපස්මිං අත්තානං සමනුපස්සති; අපි ච ඛො වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, අපි ච ඛො වෙදනාවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති, අපි ච ඛො අත්තනි වෙදනං සමනුපස්සති, අපි ච ඛො වෙදනාය අත්තානං සමනුපස්සති; අපි ච ඛො සඤ්ඤං… අපි ච ඛො සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති, අපි ච ඛො සඞ්ඛාරවන්තං අත්තානං සමනුපස්සති, අපි ච ඛො අත්තනි සඞ්ඛාරෙ සමනුපස්සති, අපි ච ඛො සඞ්ඛාරෙසු අත්තානං සමනුපස්සති; අපි ච ඛො විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, අපි ච ඛො විඤ්ඤාණවන්තං අත්තානං, අපි ච ඛො අත්තනි විඤ්ඤාණං, අපි ච ඛො විඤ්ඤාණස්මිං අත්තානං සමනුපස්සති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සනා සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො…පෙ… කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙ ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි තණ්හා… සාපි වෙදනා… සොපි ඵස්සො [Pg.81]… සාපි අවිජ්ජා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති.

"वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही आत्मा को रूपवान, न ही आत्मा में रूप, न ही रूप में आत्मा को देखता है; किंतु वह वेदना को आत्मा के रूप में देखता है, अथवा आत्मा को वेदनावान देखता है, अथवा आत्मा में वेदना को देखता है, अथवा वेदना में आत्मा को देखता है; अथवा संज्ञा को... अथवा संस्कारों को आत्मा के रूप में देखता है, अथवा आत्मा को संस्कारवान देखता है, अथवा आत्मा में संस्कारों को देखता है, अथवा संस्कारों में आत्मा को देखता है; अथवा विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, अथवा आत्मा को विज्ञानवान देखता है, अथवा आत्मा में विज्ञान को देखता है, अथवा विज्ञान में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं, वह जो यह दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस हेतु वाला... (पे)... किस स्रोत वाला है? भिक्षुओं, अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उसी तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं, वह संस्कार भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह तृष्णा... वह वेदना... वह स्पर्श... वह अविद्या भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। भिक्षुओं, इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए तत्काल आस्रवों का क्षय होता है।"

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති; අපි ච ඛො එවංදිට්ඨි හොති – ‘සො අත්තා සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’ති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, සස්සතදිට්ඨි සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති.

वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही वेदना को... न ही संज्ञा को... न ही संस्कारों को... न ही विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है; फिर भी उसकी ऐसी दृष्टि होती है— 'वह आत्मा है, वह लोक है; मैं मृत्यु के बाद वैसा ही होऊँगा—नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील स्वभाव वाला'। भिक्षुओं! वह जो शाश्वत-दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस कारण से है... इस प्रकार जानते हुए और देखते हुए, भिक्षुओं! आस्रवों का क्षय होता है।

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න වෙදනං … න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති; නාපි එවංදිට්ඨි හොති – ‘සො අත්තා සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’ති. අපි ච ඛො එවංදිට්ඨි හොති – ‘නො චස්සං නො ච මෙ සියා නාභවිස්සං න මෙ භවිස්සතී’ති. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, උච්ඡෙදදිට්ඨි සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙන ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොති.

वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही वेदना को... न ही संज्ञा को... न ही संस्कारों को... न ही विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है; न ही उसकी ऐसी दृष्टि होती है— 'वह आत्मा है, वह लोक है...'; बल्कि उसकी ऐसी दृष्टि होती है— 'यदि मैं न होता, तो मेरा (परिष्कार) न होता; यदि मैं भविष्य में न होऊँगा, तो मेरा (परिष्कार) न होगा'। भिक्षुओं! वह जो उच्छेद-दृष्टि है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस कारण से है, उसका उदय क्या है, उसकी उत्पत्ति क्या है, उसका स्रोत क्या है? भिक्षुओं! अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उस तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं! वह संस्कार भी अनित्य है... इस प्रकार जानते हुए और देखते हुए, भिक्षुओं! आस्रवों का क्षय होता है।

‘‘න හෙව ඛො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… න විඤ්ඤාණස්මිං අත්තතො සමනුපස්සති, නාපි එවංදිට්ඨි හොති – ‘සො අත්තා සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’ති; නාපි එවංදිට්ඨි හොති – ‘නො චස්සං නො ච මෙ සියා නාභවිස්සං න මෙ භවිස්සතී’ති; අපි ච ඛො කඞ්ඛී හොති විචිකිච්ඡී අනිට්ඨඞ්ගතො සද්ධම්මෙ. යා ඛො පන සා, භික්ඛවෙ, කඞ්ඛිතා විචිකිච්ඡිතා අනිට්ඨඞ්ගතතා සද්ධම්මෙ සඞ්ඛාරො සො. සො පන සඞ්ඛාරො කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො? අවිජ්ජාසම්ඵස්සජෙන, භික්ඛවෙ, වෙදයිතෙන ඵුට්ඨස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස උප්පන්නා තණ්හා; තතොජො සො සඞ්ඛාරො. ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, සොපි සඞ්ඛාරො අනිච්චො සඞ්ඛතො [Pg.82] පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි තණ්හා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. සාපි වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. සොපි ඵස්සො අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො. සාපි අවිජ්ජා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති. නවමං.

वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न ही वेदना को... न ही संज्ञा को... न ही संस्कारों को... न ही विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है... न ही विज्ञान में आत्मा को देखता है; न ही उसकी ऐसी शाश्वत-दृष्टि होती है... न ही उसकी ऐसी उच्छेद-दृष्टि होती है... बल्कि वह सद्धर्म में शंकालु, संशयी और अनिश्चय की स्थिति में होता है। भिक्षुओं! सद्धर्म में वह जो शंका, संशय और अनिश्चय है, वह एक संस्कार है। वह संस्कार किस कारण से है...? भिक्षुओं! अविद्या-संपर्श से उत्पन्न वेदना से प्रभावित अश्रुतवान पृथग्जन में तृष्णा उत्पन्न होती है; वह संस्कार उस तृष्णा से उत्पन्न होता है। इस प्रकार, भिक्षुओं! वह संस्कार भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह तृष्णा भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह वेदना भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह स्पर्श भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। वह अविद्या भी अनित्य, संस्कृत और प्रतीत्यसमुत्पन्न है। इस प्रकार जानते हुए और देखते हुए, भिक्षुओं! आस्रवों का क्षय होता है।

10. පුණ්ණමසුත්තං

१०. पुण्णम सुत्त

82. එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති පුබ්බාරාමෙ මිගාරමාතුපාසාදෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අජ්ඣොකාසෙ නිසින්නො හොති.

८२. एक समय भगवान श्रावस्ती में पूर्वाराम के मृगारमाता प्रासाद में विशाल भिक्षु संघ के साथ विहार कर रहे थे। उस समय भगवान पंद्रहवीं के उपोसथ के दिन, पूर्णिमा की रात को, भिक्षु संघ से घिरे हुए खुले आकाश में बैठे थे।

අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘පුච්ඡෙය්‍යාහං, භන්තෙ, භගවන්තං කිඤ්චිදෙව දෙසං, සචෙ මෙ භගවා ඔකාසං කරොති පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණායා’’ති? ‘‘තෙන හි ත්වං, භික්ඛු, සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡ යදාකඞ්ඛසී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො’’ති.

तब एक भिक्षु अपने आसन से उठा, एक कंधे पर चीवर धारण किया और जहाँ भगवान थे, वहाँ हाथ जोड़कर भगवान से यह कहा— "भन्ते! यदि भगवान मुझे प्रश्न के उत्तर का अवसर दें, तो मैं भगवान से कुछ पूछना चाहता हूँ।" "तो भिक्षु! तुम अपने आसन पर बैठकर जो चाहो पूछो।" "जी भन्ते!" कहकर वह भिक्षु भगवान की बात मानकर अपने आसन पर बैठ गया और भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या ये ही पाँच उपादान-स्कंध हैं, जैसे कि— रूप-उपादान-स्कंध, वेदना-उपादान-स्कंध, संज्ञा-उपादान-स्कंध, संस्कार-उपादान-स्कंध और विज्ञान-उपादान-स्कंध?"

‘‘ඉමෙ ඛො පන, භික්ඛු, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා; සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

"भिक्षु! ये ही पाँच उपादान-स्कंध हैं; जैसे कि— रूप-उपादान-स्कंध... विज्ञान-उपादान-स्कंध।" "साधु भन्ते!" कहकर उस भिक्षु ने भगवान के प्रवचन का अभिनंदन और अनुमोदन किया और भगवान से आगे प्रश्न पूछा—

‘‘ඉමෙ ඛො පන, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා කිංමූලකා’’ති? ‘‘ඉමෙ ඛො, භික්ඛු, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ඡන්දමූලකා’’ති…පෙ… තඤ්ඤෙව නු ඛො, භන්තෙ, උපාදානං තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා උදාහු අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි උපාදානන්ති? ‘‘න ඛො, භික්ඛු, තඤ්ඤෙව උපාදානං තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා නාපි අඤ්ඤත්‍ර පඤ්චහි උපාදානක්ඛන්ධෙහි උපාදානං, අපි ච යො තත්ථ ඡන්දරාගො තං තත්ථ උපාදාන’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු…පෙ… උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

"भन्ते! इन पाँच उपादान-स्कंधों का मूल क्या है?" "भिक्षु! इन पाँच उपादान-स्कंधों का मूल 'छंद' (इच्छा) है।" ... "भन्ते! क्या वह उपादान ही ये पाँच उपादान-स्कंध हैं, या उपादान इन पाँच उपादान-स्कंधों से अलग है?" "भिक्षु! न तो वह उपादान ही ये पाँच उपादान-स्कंध हैं, और न ही उपादान इन पाँच उपादान-स्कंधों से अलग है; बल्कि उनमें जो 'छंद-राग' (इच्छा और आसक्ति) है, वही वहाँ उपादान है।" "साधु भन्ते!" कहकर उस भिक्षु ने... आगे प्रश्न पूछा—

‘‘සියා [Pg.83] පන, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගවෙමත්තතා’’ති? ‘‘සියා, භික්ඛූ’’ති භගවා අවොච – ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චස්ස එවං හොති – ‘එවංරූපො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංවෙදනො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංසඤ්ඤො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංසඞ්ඛාරො සියං අනාගතමද්ධානං, එවංවිඤ්ඤාණො සියං අනාගතමද්ධාන’න්ති. එවං ඛො, භික්ඛු, සියා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගවෙමත්තතා’’ති? ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු…පෙ… උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

"भन्ते! क्या पाँच उपादान-स्कंधों में छंद-राग की भिन्नता हो सकती है?" "भिक्षु! हो सकती है," भगवान ने कहा— "भिक्षु! यहाँ किसी को ऐसा होता है— 'भविष्य में मेरा ऐसा रूप हो, भविष्य में मेरी ऐसी वेदना हो, भविष्य में मेरी ऐसी संज्ञा हो, भविष्य में मेरे ऐसे संस्कार हों, भविष्य में मेरा ऐसा विज्ञान हो'। भिक्षु! इस प्रकार पाँच उपादान-स्कंधों में छंद-राग की भिन्नता हो सकती है।" "साधु भन्ते!" कहकर उस भिक्षु ने... आगे प्रश्न पूछा—

‘‘කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, ඛන්ධානං ඛන්ධාධිවචන’’න්ති? ‘‘යං කිඤ්චි, භික්ඛු, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා … යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, අයං වුච්චති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. එත්තාවතා ඛො, භික්ඛු, ඛන්ධානං ඛන්ධාධිවචන’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු…පෙ… අපුච්ඡි –

“भन्ते! किस सीमा तक स्कन्धों को 'स्कन्ध' नाम दिया जाता है?” “भिक्षु! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) हो; आध्यात्मिक (आन्तरिक) हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत (उत्कृष्ट) हो; जो दूर हो या समीप हो—उसे 'रूपस्कन्ध' कहा जाता है। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो; आध्यात्मिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत हो; जो दूर हो या समीप हो—उसे 'विज्ञानस्कन्ध' कहा जाता है। भिक्षु! इतनी ही सीमा तक स्कन्धों को 'स्कन्ध' नाम दिया जाता है।” “साधु, भन्ते!” कहकर उस भिक्षु ने... पुनः पूछा—

‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු කො පච්චයො රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය; කො හෙතු කො පච්චයො වෙදනාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය; කො හෙතු කො පච්චයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය; කො හෙතු කො පච්චයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය; කො හෙතු කො පච්චයො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායා’’ති? ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතු, චත්තාරො මහාභූතා පච්චයො රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො වෙදනාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය. ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය. ඵස්සො හෙතු, ඵස්සො පච්චයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනාය. නාමරූපං හෙතු, නාමරූපං පච්චයො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු…පෙ… අපුච්ඡි –

“भन्ते! रूपस्कन्ध की प्रज्ञप्ति (निरूपण) के लिए क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? वेदनास्कन्ध की प्रज्ञप्ति के लिए क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? संज्ञास्कन्ध की प्रज्ञप्ति के लिए क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? संस्कारस्कन्ध की प्रज्ञप्ति के लिए क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है? विज्ञानस्कन्ध की प्रज्ञप्ति के लिए क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है?” “भिक्षु! चार महाभूत ही रूपस्कन्ध की प्रज्ञप्ति के हेतु हैं, चार महाभूत ही प्रत्यय हैं। स्पर्श (फस्स) ही वेदनास्कन्ध की प्रज्ञप्ति का हेतु है, स्पर्श ही प्रत्यय है। स्पर्श ही संज्ञास्कन्ध की प्रज्ञप्ति का हेतु है, स्पर्श ही प्रत्यय है। स्पर्श ही संस्कारस्कन्ध की प्रज्ञप्ति का हेतु है, स्पर्श ही प्रत्यय है। नाम-रूप ही विज्ञानस्कन्ध की प्रज्ञप्ति का हेतु है, नाम-रूप ही प्रत्यय है।” “साधु, भन्ते!” कहकर उस भिक्षु ने... पुनः पूछा—

‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, සක්කායදිට්ඨි හොතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං; වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං… අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං [Pg.84] වා අත්තානං. එවං ඛො, භික්ඛු, සක්කායදිට්ඨි හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු…පෙ… අපුච්ඡි –

“भन्ते! सत्काय-दृष्टि कैसे होती है?” “भिक्षु! यहाँ कोई अश्रुतवान् (अज्ञानी) पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य-धर्म में अकुशल और आर्य-धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला, सत्पुरुष-धर्म में अकुशल और सत्पुरुष-धर्म में अविनीत है—वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान् देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। वह वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान् देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। भिक्षु! इस प्रकार सत्काय-दृष्टि होती है।” “साधु, भन्ते!” कहकर उस भिक्षु ने... पुनः पूछा—

‘‘කථං පන, භන්තෙ, සක්කායදිට්ඨි න හොතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, සුතවා අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී අරියධම්මස්ස කොවිදො අරියධම්මෙ සුවිනීතො, සප්පුරිසානං දස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස කොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා රූපං, න රූපස්මිං වා අත්තානං; න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, න විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, න විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. එවං ඛො, භික්ඛු, සක්කායදිට්ඨි න හොතී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු…පෙ… අපුච්ඡි –

“परन्तु भन्ते! सत्काय-दृष्टि कैसे नहीं होती है?” “भिक्षु! यहाँ कोई श्रुतवान् आर्य-श्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला, आर्य-धर्म में कुशल और आर्य-धर्म में सुविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन करने वाला, सत्पुरुष-धर्म में कुशल और सत्पुरुष-धर्म में सुविनीत है—वह न तो रूप को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को रूपवान् देखता है, न आत्मा में रूप को देखता है, और न रूप में आत्मा को देखता है। वह न वेदना को... न संज्ञा को... न संस्कारों को... न विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को विज्ञानवान् देखता है, न आत्मा में विज्ञान को देखता है, और न विज्ञान में आत्मा को देखता है। भिक्षु! इस प्रकार सत्काय-दृष्टि नहीं होती है।” “साधु, भन्ते!” कहकर उस भिक्षु ने... पुनः पूछा—

‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, රූපස්ස අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණං; කො වෙදනාය… කො සඤ්ඤාය… කො සඞ්ඛාරානං… කො විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො, කො ආදීනවො, කිං නිස්සරණ’’න්ති? ‘‘යං ඛො, භික්ඛු, රූපං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං රූපස්ස අස්සාදො. යං රූපං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං – අයං රූපස්ස ආදීනවො. යො රූපස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං රූපස්ස නිස්සරණං. යං වෙදනං පටිච්ච… යං සඤ්ඤං පටිච්ච… යෙ සඞ්ඛාරෙ පටිච්ච… යං විඤ්ඤාණං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං – අයං විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදො. යං විඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං – අයං විඤ්ඤාණස්ස ආදීනවො. යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං – ඉදං විඤ්ඤාණස්ස නිස්සරණ’’න්ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

“भन्ते! रूप का आस्वाद क्या है, दोष (आदीनव) क्या है, और निःसरण (मुक्ति) क्या है? वेदना का... संज्ञा का... संस्कारों का... विज्ञान का आस्वाद क्या है, दोष क्या है, और निःसरण क्या है?” “भिक्षु! रूप के कारण जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है—यही रूप का आस्वाद है। रूप जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है—यही रूप का दोष है। रूप के प्रति जो छन्द-राग का विनय (दमन) और छन्द-राग का प्रहाण (त्याग) है—यही रूप का निःसरण है। वेदना के कारण... संज्ञा के कारण... संस्कारों के कारण... विज्ञान के कारण जो सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है—यही विज्ञान का आस्वाद है। विज्ञान जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है—यही विज्ञान का दोष है। विज्ञान के प्रति जो छन्द-राग का विनय और छन्द-राग का प्रहाण है—यही विज्ञान का निःसरण है।” “साधु, भन्ते!” कहकर उस भिक्षु ने भगवान् के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन कर भगवान् से आगे प्रश्न पूछा—

‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො, කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති? ‘‘යං කිඤ්චි, භික්ඛු, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. යා [Pg.85] කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. එවං ඛො, භික්ඛු, ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති.

“भन्ते! कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के लिए इस सविज्ञान (चेतन) शरीर में और बाहर के सभी निमित्तों (विषयों) में 'मैं-पन' (अहंकार), 'मेरा-पन' (ममकार) और मान-अनुशय नहीं होते हैं?” “भिक्षु! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो; आध्यात्मिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत हो; जो दूर हो या समीप हो—उस समस्त रूप को वह सम्यक् प्रज्ञा से इस प्रकार यथार्थ रूप में देखता है: 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरी आत्मा नहीं है'। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो; आध्यात्मिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या प्रणीत हो; जो दूर हो या समीप हो—उस समस्त विज्ञान को वह सम्यक् प्रज्ञा से इस प्रकार यथार्थ रूप में देखता है: 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरी आत्मा नहीं है'। भिक्षु! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए इस सविज्ञान शरीर में और बाहर के सभी निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान-अनुशय नहीं होते हैं।”

තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘ඉති කිර භො රූපං අනත්තා, වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා; අනත්තකතානි කම්මානි කථමත්තානං ඵුසිස්සන්තී’’ති. අථ ඛො භගවා තස්ස භික්ඛුනො චෙතසා චෙතො පරිවිතක්කමඤ්ඤාය භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

उस समय किसी भिक्षु के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— "हे मित्रों! यदि रूप अनात्मा है, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है, तो अनात्मा द्वारा किए गए कर्म आत्मा को कैसे स्पर्श करेंगे?" तब भगवान ने उस भिक्षु के मन के विचार को अपने मन से जानकर भिक्षुओं को संबोधित किया—

‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති යං ඉධෙකච්චො මොඝපුරිසො අවිද්වා අවිජ්ජාගතො තණ්හාධිපතෙය්‍යෙන චෙතසා සත්ථුසාසනං අතිධාවිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍ය. ඉති කිර, භො, රූපං අනත්තා, වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා. අනත්තකතානි කම්මානි කථමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති? පටිපුච්ඡාවිනීතා ඛො මෙ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, තත්‍ර තත්‍ර තෙසු තෙසු ධම්මෙසු.

"भिक्षुओं! यह संभव है कि यहाँ कोई अज्ञानी, अविद्याग्रस्त, मोहग्रस्त पुरुष तृष्णा के वशीभूत मन से शास्ता के शासन का उल्लंघन करने का विचार करे। (वह सोचे—) 'हे मित्रों! यदि रूप अनात्मा है, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है, तो अनात्मा द्वारा किए गए कर्म आत्मा को कैसे स्पर्श करेंगे?' भिक्षुओं! तुम मेरे द्वारा उन-उन धर्मों (विषयों) में प्रति-प्रश्न (पूछताछ) के माध्यम से प्रशिक्षित किए गए हो।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති.

"भिक्षुओं! तुम क्या मानते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है, क्या उसे ऐसा मानना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "नहीं, भन्ते।" "इसलिए... ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि— '...इस (अवस्था) के लिए अब और कुछ करना शेष नहीं है'।"

‘‘ද්වෙ ඛන්ධා තඤ්ඤෙව සියං, අධිවචනඤ්ච හෙතුනා;

සක්කායෙන දුවෙ වුත්තා, අස්සාදවිඤ්ඤාණකෙන ච;

එතෙ දසවිධා වුත්තා, හොති භික්ඛු පුච්ඡායා’’ති. දසමං;

"दो खन्ध (स्कन्ध), सियं, अधिवचन और हेतु; सक्काय के साथ दो कहे गए, अस्साद और विञ्ञाणक; भिक्खु पुच्छा के साथ ये दस प्रकार के (सूत्र) कहे गए हैं।" दसवाँ (सूत्र)।

ඛජ්ජනීයවග්ගො අට්ඨමො.

खज्जनीय वग्ग (वर्ग) आठवाँ समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (विषय-सूची)—

අස්සාදො [Pg.86] ද්වෙ සමුදයා, අරහන්තෙහි අපරෙ ද්වෙ;

සීහො ඛජ්ජනී පිණ්ඩොල්‍යං, පාලිලෙය්‍යෙන පුණ්ණමාති.

अस्साद, दो समुदय, दो अरहन्त, सीह, खज्जनी, पिण्डोल्य, पालिलेय्य और पुण्णम।

9. ථෙරවග්ගො

९. थेर वग्ग

1. ආනන්දසුත්තං

१. आनन्द सुत्त

83. සාවත්ථිනිදානං. තත්‍ර ඛො ආයස්මා ආනන්දො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, භික්ඛවෙ’’ති. ‘‘ආවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො ආනන්දස්ස පච්චස්සොසුං. ආයස්මා ආනන්දො එතදවොච –

८३. श्रावस्ती निदान। वहाँ आयुष्मान् आनन्द ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "आवुस (मित्रों) भिक्षुओं!" उन भिक्षुओं ने आयुष्मान् आनन्द को उत्तर दिया— "आवुस!" आयुष्मान् आनन्द ने यह कहा—

‘‘පුණ්ණො නාම, ආවුසො, ආයස්මා මන්තාණිපුත්තො අම්හාකං නවකානං සතං බහූපකාරො හොති. සො අම්හෙ ඉමිනා ඔවාදෙන ඔවදති – ‘උපාදාය, ආවුසො ආනන්ද, අස්මීති හොති, නො අනුපාදාය. කිඤ්ච උපාදාය අස්මීති හොති, නො අනුපාදාය? රූපං උපාදාය අස්මීති හොති, නො අනුපාදාය. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං උපාදාය අස්මීති හොති, නො අනුපාදාය’’’.

"आवुस! मन्ताणीपुत्र आयुष्मान् पुण्ण हम नवदीक्षितों के लिए बहुत उपकारी रहे हैं। वे हमें इस उपदेश से उपदेशित करते थे— 'आवुस आनन्द! उपादान (ग्रहण करने) से ही 'मैं हूँ' (अस्मि) का भाव होता है, उपादान न करने से नहीं। और क्या उपादान करने से 'मैं हूँ' का भाव होता है, क्या उपादान न करने से नहीं? रूप का उपादान करने से 'मैं हूँ' का भाव होता है, उपादान न करने से नहीं। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का उपादान करने से 'मैं हूँ' का भाव होता है, उपादान न करने से नहीं'।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො ආනන්ද, ඉත්ථී වා පුරිසො වා දහරො යුවා මණ්ඩනකජාතිකො ආදාසෙ වා පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අච්ඡෙ වා උදකපත්තෙ සකං මුඛනිමිත්තං පච්චවෙක්ඛමානො උපාදාය පස්සෙය්‍ය, නො අනුපාදාය; එවමෙව ඛො, ආවුසො ආනන්ද, රූපං උපාදාය අස්මීති හොති, නො අනුපාදාය. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං උපාදාය අස්මීති හොති, නො අනුපාදාය.

"आवुस आनन्द! जैसे कोई स्त्री या पुरुष, जो युवा हो, तरुण हो और जिसे सजने-संवरने का स्वभाव हो, वह एक स्वच्छ, निर्मल दर्पण में या साफ पानी के पात्र में अपने मुख की छाया को देखे, तो वह (दर्पण या जल का) आश्रय लेकर (उपादान कर) ही देख पाएगा, बिना आश्रय के नहीं। इसी प्रकार, आवुस आनन्द! रूप का उपादान करने से ही 'मैं हूँ' का भाव होता है, उपादान न करने से नहीं। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान का उपादान करने से ही 'मैं हूँ' का भाव होता है, उपादान न करने से नहीं।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො ආනන්ද, ‘රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’’ති? ‘අනිච්චං, ආවුසො’. වෙදනා… සඤ්ඤා … සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’ති? ‘අනිච්චං, ආවුසො’. තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති. පුණ්ණො නාම ආවුසො ආයස්මා මන්තාණිපුත්තො අම්හාකං නවකානං සතං බහූපකාරො හොති. සො අම්හෙ ඉමිනා ඔවාදෙන [Pg.87] ඔවදති. ඉදඤ්ච පන මෙ ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා ධම්මො අභිසමිතොති. පඨමං.

"आवुस आनन्द! तुम क्या मानते हो— 'रूप नित्य है या अनित्य'?" "अनित्य है, आवुस।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, आवुस।" "इसलिए... ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि— '...अब और कुछ करना शेष नहीं है'। आवुस! मन्ताणीपुत्र आयुष्मान् पुण्ण हम नवदीक्षितों के लिए बहुत उपकारी रहे हैं। वे हमें इस उपदेश से उपदेशित करते थे। मन्ताणीपुत्र आयुष्मान् पुण्ण के इस धर्म-उपदेश को सुनकर मुझे धर्म का साक्षात्कार (बोध) हुआ।" पहला (सुत्त)।

2. තිස්සසුත්තං

२. तिस्स सुत्त

84. සාවත්ථිනිදානං. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා තිස්සො භගවතො පිතුච්ඡාපුත්තො සම්බහුලානං භික්ඛූනං එවමාරොචෙති – ‘‘අපි මෙ, ආවුසො, මධුරකජාතො විය කායො; දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති; ධම්මාපි මං න පටිභන්ති; ථිනමිද්ධඤ්ච මෙ චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති; අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමි; හොති ච මෙ ධම්මෙසු විචිකිච්ඡා’’ති.

८४. श्रावस्ती निदान। उस समय भगवान के पितृव्य-पुत्र (चाचा के लड़के) आयुष्मान् तिस्स ने बहुत से भिक्षुओं से ऐसा कहा— "आवुस! मेरा शरीर जैसे भारी (जड़) हो गया है; मुझे दिशाएँ भी नहीं सूझ रही हैं; धर्म (शिक्षाएँ) भी मुझे स्पष्ट नहीं हो रहे हैं; आलस्य और तन्द्रा (स्त्यान-मिद्ध) ने मेरे चित्त को घेर लिया है; मैं अरुचि के साथ ब्रह्मचर्य का पालन कर रहा हूँ; और मुझे धर्मों के विषय में संदेह (विचिकित्सा) हो रहा है।"

අථ ඛො සම්බහුලා භික්ඛූ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ආයස්මා, භන්තෙ, තිස්සො භගවතො පිතුච්ඡාපුත්තො සම්බහුලානං භික්ඛූනං එවමාරොචෙති – ‘අපි මෙ, ආවුසො, මධුරකජාතො විය කායො; දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති; ධම්මාපි මං න පටිභන්ති; ථිනමිද්ධඤ්ච මෙ චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති; අනභිරතො ච බ්‍රහ්මචරියං චරාමි; හොති ච මෙ ධම්මෙසු විචිකිච්ඡා’’’ති.

तब बहुत से भिक्षु जहाँ भगवान थे, वहाँ गए; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! भगवान के पितृव्य-पुत्र आयुष्मान् तिस्स बहुत से भिक्षुओं से ऐसा कह रहे हैं— 'आवुस! मेरा शरीर जैसे भारी हो गया है; मुझे दिशाएँ भी नहीं सूझ रही हैं; धर्म भी मुझे स्पष्ट नहीं हो रहे हैं; आलस्य और तन्द्रा ने मेरे चित्त को घेर लिया है; मैं अरुचि के साथ ब्रह्मचर्य का पालन कर रहा हूँ; और मुझे धर्मों के विषय में संदेह हो रहा है'।"

අථ ඛො භගවා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන තිස්සං භික්ඛුං ආමන්තෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා තිස්සො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං තිස්සං එතදවොච – ‘‘සත්ථා තං, ආවුසො තිස්ස, ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා තිස්සො තස්ස භික්ඛුනො පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං තිස්සං භගවා එතදවොච – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, තිස්ස, සම්බහුලානං භික්ඛූනං එවමාරොචෙසි – ‘අපි මෙ, ආවුසො, මධුරකජාතො විය කායො…පෙ… හොති ච මෙ ධම්මෙසු විචිකිච්ඡා’’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, තිස්ස, රූපෙ අවිගතරාගස්ස අවිගතච්ඡන්දස්ස අවිගතපෙමස්ස අවිගතපිපාසස්ස අවිගතපරිළාහස්ස අවිගතතණ්හස්ස, තස්ස රූපස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’.

तब भगवान ने एक अन्य भिक्षु को संबोधित किया— "आओ भिक्षु, तुम मेरे वचन से भिक्षु तिस्स को बुलाओ।" "जी भन्ते," कहकर उस भिक्षु ने भगवान को उत्तर दिया और जहाँ आयुष्मान तिस्स थे, वहाँ गया; जाकर आयुष्मान तिस्स से यह कहा— "शास्ता (गुरु) आपको बुला रहे हैं, आयुष्मान तिस्स।" "जी आयुष्मान," कहकर आयुष्मान तिस्स ने उस भिक्षु को उत्तर दिया और जहाँ भगवान थे, वहाँ गए; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान तिस्स से भगवान ने यह कहा— "तिस्स, क्या यह सच है कि तुमने बहुत से भिक्षुओं से ऐसा कहा है— 'आयुष्मानों, मेरा शरीर भारी सा (जड़ सा) हो गया है... और मुझे धर्मों में विचिकित्सा (संदेह) है'?" "जी भन्ते।" "तिस्स, तुम क्या सोचते हो? जिस व्यक्ति का रूप के प्रति राग दूर नहीं हुआ है, छंद दूर नहीं हुआ है, प्रेम दूर नहीं हुआ है, पिपासा दूर नहीं हुई है, परिदाह दूर नहीं हुआ है, तृष्णा दूर नहीं हुई है; उस रूप के विपरिणाम (बदलाव) और अन्यथाभाव (परिवर्तन) होने से क्या शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं?" "जी भन्ते।"

‘‘සාධු [Pg.88] සාධු, තිස්ස! එවඤ්හෙතං, තිස්ස, හොති. යථා තං රූපෙ අවිගතරාගස්ස… වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු අවිගතරාගස්ස…පෙ… තෙසං සඞ්ඛාරානං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’.

"साधु, साधु तिस्स! तिस्स, ऐसा ही होता है। जैसे रूप में राग दूर न होने पर... वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में जिसका राग दूर नहीं हुआ है... उन संस्कारों के विपरिणाम और अन्यथाभाव होने से शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं?" "जी भन्ते।"

‘‘සාධු සාධු, තිස්ස! එවඤ්හෙතං, තිස්ස, හොති. යථා තං විඤ්ඤාණෙ අවිගතරාගස්ස අවිගතච්ඡන්දස්ස අවිගතපෙමස්ස අවිගතපිපාසස්ස අවිගතපරිළාහස්ස අවිගතතණ්හස්ස, තස්ස විඤ්ඤාණස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’.

"साधु, साधु तिस्स! तिस्स, ऐसा ही होता है। जैसे विज्ञान में जिसका राग दूर नहीं हुआ है, छंद दूर नहीं हुआ है, प्रेम दूर नहीं हुआ है, पिपासा दूर नहीं हुई है, परिदाह दूर नहीं हुआ है, तृष्णा दूर नहीं हुई है; उस विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव होने से शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं?" "जी भन्ते।"

‘‘සාධු සාධු, තිස්ස! එවඤ්හෙතං, තිස්ස, හොති. යථා තං විඤ්ඤාණෙ අවිගතරාගස්ස. තං කිං මඤ්ඤසි, තිස්ස, රූපෙ විගතරාගස්ස විගතච්ඡන්දස්ස විගතපෙමස්ස විගතපිපාසස්ස විගතපරිළාහස්ස විගතතණ්හස්ස, තස්ස රූපස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"साधु, साधु तिस्स! तिस्स, ऐसा ही होता है। जैसे विज्ञान में राग दूर न होने पर (होता है)। तिस्स, तुम क्या सोचते हो? जिस व्यक्ति का रूप के प्रति राग दूर हो गया है, छंद दूर हो गया है, प्रेम दूर हो गया है, पिपासा दूर हो गई है, परिदाह दूर हो गया है, तृष्णा दूर हो गई है; उस रूप के विपरिणाम और अन्यथाभाव होने से क्या शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं?" "नहीं भन्ते।"

‘‘සාධු සාධු, තිස්ස! එවඤ්හෙතං, තිස්ස, හොති. යථා තං රූපෙ විගතරාගස්ස… වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු විගතරාගස්ස… විඤ්ඤාණෙ විගතරාගස්ස විගතච්ඡන්දස්ස විගතපෙමස්ස විගතපිපාසස්ස විගතපරිළාහස්ස විගතතණ්හස්ස තස්ස විඤ්ඤාණස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"साधु, साधु तिस्स! तिस्स, ऐसा ही होता है। जैसे रूप में राग दूर होने पर... वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में राग दूर होने पर... विज्ञान में जिसका राग दूर हो गया है, छंद दूर हो गया है, प्रेम दूर हो गया है, पिपासा दूर हो गई है, परिदाह दूर हो गया है, तृष्णा दूर हो गई है; उस विज्ञान के विपरिणाम और अन्यथाभाव होने से क्या शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं?" "नहीं भन्ते।"

‘‘සාධු සාධු, තිස්ස! එවඤ්හෙතං, තිස්ස, හොති. යථා තං විඤ්ඤාණෙ විගතරාගස්ස. තං කිං මඤ්ඤසි, තිස්ස, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා … සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති.

"साधु, साधु तिस्स! तिस्स, ऐसा ही होता है। जैसे विज्ञान में राग दूर होने पर (होता है)। तिस्स, तुम क्या सोचते हो? रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "इसलिए... इस प्रकार देखते हुए... वह जान लेता है कि इस (अवस्था) के लिए अब और कुछ करना शेष नहीं है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, තිස්ස, ද්වෙ පුරිසා – එකො පුරිසො අමග්ගකුසලො, එකො පුරිසො මග්ගකුසලො. තමෙනං සො අමග්ගකුසලො පුරිසො අමුං මග්ගකුසලං පුරිසං මග්ගං පුච්ඡෙය්‍ය. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘එහි, භො පුරිස, අයං මග්ගො. තෙන මුහුත්තං ගච්ඡ. තෙන මුහුත්තං ගන්ත්වා දක්ඛිස්සසි ද්වෙධාපථං, තත්ථ වාමං මුඤ්චිත්වා දක්ඛිණං ගණ්හාහි. තෙන මුහුත්තං ගච්ඡ. තෙන මුහුත්තං ගන්ත්වා දක්ඛිස්සසි තිබ්බං වනසණ්ඩං. තෙන මුහුත්තං ගච්ඡ. තෙන මුහුත්තං ගන්ත්වා දක්ඛිස්සසි මහන්තං නින්නං පල්ලලං. තෙන මුහුත්තං ගච්ඡ. තෙන මුහුත්තං [Pg.89] ගන්ත්වා දක්ඛිස්සසි සොබ්භං පපාතං. තෙන මුහුත්තං ගච්ඡ. තෙන මුහුත්තං ගන්ත්වා දක්ඛිස්සසි සමං භූමිභාගං රමණීය’’’න්ති.

"तिस्स, जैसे कि दो पुरुष हों— एक पुरुष मार्ग में अकुशल (अनजान) हो और एक पुरुष मार्ग में कुशल (जानकार) हो। तब वह मार्ग में अकुशल पुरुष उस मार्ग में कुशल पुरुष से मार्ग पूछे। वह (कुशल पुरुष) ऐसा कहे— 'आओ पुरुष, यह मार्ग है। इससे थोड़ी देर चलो। इससे थोड़ी देर चलकर तुम दोराहा देखोगे, वहाँ बाएँ को छोड़कर दायाँ रास्ता पकड़ लो। उससे थोड़ी देर चलो। उससे थोड़ी देर चलकर तुम एक घना वन-खंड देखोगे। उससे थोड़ी देर चलो। उससे थोड़ी देर चलकर तुम एक बड़ा नीचा दलदल देखोगे। उससे थोड़ी देर चलो। उससे थोड़ी देर चलकर तुम एक गहरा गड्ढा (प्रपात) देखोगे। उससे थोड़ी देर चलो। उससे थोड़ी देर चलकर तुम एक समतल, रमणीय भूमि-भाग देखोगे'।"

‘‘උපමා ඛො ම්‍යායං, තිස්ස, කතා අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනාය. අයං චෙවෙත්ථ අත්ථො – ‘පුරිසො අමග්ගකුසලො’ති ඛො, තිස්ස, පුථුජ්ජනස්සෙතං අධිවචනං. ‘පුරිසො මග්ගකුසලො’ති ඛො, තිස්ස, තථාගතස්සෙතං අධිවචනං අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ‘ද්වෙධාපථො’ති ඛො, තිස්ස, විචිකිච්ඡායෙතං අධිවචනං. ‘වාමො මග්ගො’ති ඛො, තිස්ස, අට්ඨඞ්ගිකස්සෙතං මිච්ඡාමග්ගස්ස අධිවචනං, සෙය්‍යථිදං – මිච්ඡාදිට්ඨියා…පෙ… මිච්ඡාසමාධිස්ස. ‘දක්ඛිණො මග්ගො’ති ඛො, තිස්ස, අරියස්සෙතං අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස අධිවචනං, සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨියා…පෙ… සම්මාසමාධිස්ස. ‘තිබ්බො වනසණ්ඩො’ති ඛො, තිස්ස, අවිජ්ජායෙතං අධිවචනං. ‘මහන්තං නින්නං පල්ලල’න්ති ඛො, තිස්ස, කාමානමෙතං අධිවචනං. ‘සොබ්භො පපාතො’ති ඛො, තිස්ස, කොධූපායාසස්සෙතං අධිවචනං. ‘සමො භූමිභාගො රමණීයො’ති ඛො, තිස්ස, නිබ්බානස්සෙතං අධිවචනං. අභිරම, තිස්ස, අභිරම, තිස්ස! අහමොවාදෙන අහමනුග්ගහෙන අහමනුසාසනියා’’ති.

"तिस्स, अर्थ को समझाने के लिए मैंने यह उपमा दी है। यहाँ यह अर्थ है— 'मार्ग में अकुशल पुरुष', तिस्स, यह पृथग्जन का नाम है। 'मार्ग में कुशल पुरुष', तिस्स, यह अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध तथागत का नाम है। 'दोराहा', तिस्स, यह विचिकित्सा (संदेह) का नाम है। 'बायाँ मार्ग', तिस्स, यह आठ अंगों वाले मिथ्या मार्ग का नाम है, जैसे कि— मिथ्या दृष्टि... मिथ्या समाधि। 'दायाँ मार्ग', तिस्स, यह आठ अंगों वाले आर्य मार्ग का नाम है, जैसे कि— सम्यक् दृष्टि... सम्यक् समाधि। 'घना वन-खंड', तिस्स, यह अविद्या का नाम है। 'बड़ा नीचा दलदल', तिस्स, यह काम-गुणों का नाम है। 'गहरा गड्ढा (प्रपात)', तिस्स, यह क्रोध और उपायास का नाम है। 'समतल रमणीय भूमि-भाग', तिस्स, यह निर्वाण का नाम है। तिस्स, प्रसन्न रहो! तिस्स, प्रसन्न रहो! मैं उपदेश से, मैं अनुग्रह से, मैं अनुशासन से (तुम्हें सहारा देता हूँ)।"

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ආයස්මා තිස්සො භගවතො භාසිතං අභිනන්දීති. දුතියං.

भगवान ने यह कहा। आयुष्मान तिस्स ने प्रसन्न मन से भगवान के प्रवचन का अभिनंदन किया। दूसरा (सूक्त)।

3. යමකසුත්තං

३. यमक सुत्त।

85. එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තො සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන යමකස්ස නාම භික්ඛුනො එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති – ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’ති.

८५. एक समय आयुष्मान सारिपुत्र सावत्थी में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। उस समय यमक नामक भिक्षु के मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई— “जैसा कि मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझता हूँ, क्षीणास्त्रव (अर्हत) भिक्षु शरीर के भेद (मृत्यु) के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है।”

අස්සොසුං ඛො සම්බහුලා භික්ඛූ යමකස්ස කිර නාම භික්ඛුනො එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති – ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’ති. අථ ඛො තෙ භික්ඛූ යෙනායස්මා යමකො [Pg.90] තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා යමකෙන සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං යමකං එතදවොචුං –

अनेक भिक्षुओं ने सुना कि यमक नामक भिक्षु के मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई है— “जैसा कि मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझता हूँ, क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है।” तब वे भिक्षु जहाँ आयुष्मान यमक थे, वहाँ गए; जाकर आयुष्मान यमक के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने आयुष्मान यमक से यह कहा—

‘‘සච්චං කිර තෙ, ආවුසො යමක, එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං – ‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’’ති? ‘‘එවං ඛ්වාහං, ආවුසො, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි – ‘ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’’ති.

“हे मित्र यमक, क्या यह सच है कि तुम्हारे मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई है— ‘जैसा कि मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझता हूँ, क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है’?” “हे मित्रों, वास्तव में मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को इसी प्रकार समझता हूँ— ‘क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है’।”

‘‘මා, ආවුසො යමක, එවං අවච, මා භගවන්තං අබ්භාචික්ඛි. න හි සාධු භගවතො අබ්භාචික්ඛනං. න හි භගවා එවං වදෙය්‍ය – ‘ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’’ති. එවම්පි ඛො ආයස්මා යමකො තෙහි භික්ඛූහි වුච්චමානො තථෙව තං පාපකං දිට්ඨිගතං ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්ස වොහරති – ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’ති.

“हे मित्र यमक, ऐसा मत कहो। भगवान पर झूठा आरोप मत लगाओ। भगवान पर झूठा आरोप लगाना अच्छा नहीं है। भगवान ऐसा कभी नहीं कहेंगे कि— ‘क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है’।” उन भिक्षुओं द्वारा इस प्रकार समझाए जाने पर भी आयुष्मान यमक उसी बुरी मिथ्या दृष्टि को अपनी शक्ति और आग्रह के साथ पकड़े रहे और कहते रहे— “जैसा कि मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझता हूँ, क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है।”

යතො ඛො තෙ භික්ඛූ නාසක්ඛිංසු ආයස්මන්තං යමකං එතස්මා පාපකා දිට්ඨිගතා විවෙචෙතුං, අථ ඛො තෙ භික්ඛූ උට්ඨායාසනා යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොචුං – ‘‘යමකස්ස නාම, ආවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛුනො එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං – ‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’ති. සාධායස්මා සාරිපුත්තො යෙන යමකො භික්ඛු තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති. අධිවාසෙසි ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙනායස්මා යමකො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා යමකෙන සද්ධිං සම්මොදි…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං යමකං එතදවොච –

जब वे भिक्षु आयुष्मान यमक को उस बुरी मिथ्या दृष्टि से हटाने में असमर्थ रहे, तब वे भिक्षु अपने आसन से उठे और जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ गए; जाकर आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा— “हे मित्र सारिपुत्र, यमक नामक भिक्षु के मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई है— ‘जैसा कि मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझता हूँ, क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है।’ अच्छा होगा यदि आयुष्मान सारिपुत्र अनुकम्पावश जहाँ यमक भिक्षु हैं, वहाँ चलें।” आयुष्मान सारिपुत्र ने मौन रहकर स्वीकार किया। तब आयुष्मान सारिपुत्र सायंकाल के समय एकांत ध्यान से उठकर जहाँ आयुष्मान यमक थे, वहाँ गए; जाकर आयुष्मान यमक के साथ कुशल-क्षेम पूछा... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान यमक से यह कहा—

‘‘සච්චං කිර තෙ, ආවුසො යමක, එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං – ‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’’ති? ‘‘එවං [Pg.91] ඛ්වාහං, ආවුසො, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’ති.

“हे मित्र यमक, क्या यह सच है कि तुम्हारे मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई है— ‘जैसा कि मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को समझता हूँ, क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है’?” “हे मित्र, वास्तव में मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को इसी प्रकार समझता हूँ कि क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद के बाद उच्छिन्न हो जाता है, नष्ट हो जाता है, और मृत्यु के बाद नहीं होता है।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, ආවුසො’’. ‘‘වෙදනා නිච්චා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, ආවුසො’’. තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති.

“हे आयुष्मान यमक! आप क्या सोचते हैं—रूप नित्य है या अनित्य?" "आयुष्मान, अनित्य है।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "आयुष्मान, अनित्य है।" "इसलिए यहाँ... इस प्रकार देखते हुए... वह जान लेता है—'इस (अवस्था) के लिए अब और कुछ शेष नहीं है'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’ … ‘‘වෙදනං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’… ‘‘සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’.

“हे आयुष्मान यमक! आप क्या सोचते हैं—क्या आप रूप को 'तथागत' के रूप में देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।" "...क्या आप वेदना को 'तथागत' के रूप में देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।" "...क्या आप संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'तथागत' के रूप में देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපස්මිං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’. ‘‘වෙදනාය… අඤ්ඤත්‍ර වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඛාරෙහි… විඤ්ඤාණස්මිං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’.

“हे आयुष्मान यमक! आप क्या सोचते हैं—क्या आप रूप में 'तथागत' को देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।" "क्या आप रूप से पृथक 'तथागत' को देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।" "वेदना में... वेदना से पृथक... (विस्तार)... संज्ञा में... संज्ञा से पृथक... संस्कारों में... संस्कारों से पृथक... विज्ञान में 'तथागत' को देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।" "क्या आप विज्ञान से पृथक 'तथागत' को देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, රූපං… වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’.

“हे आयुष्मान यमक! आप क्या सोचते हैं—क्या आप रूप... वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'तथागत' के रूप में देखते हैं?" "आयुष्मान, ऐसा नहीं है।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, අයං සො අරූපී… අවෙදනො… අසඤ්ඤී… අසඞ්ඛාරො… අවිඤ්ඤාණො තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’. ‘‘එත්ථ ච තෙ, ආවුසො යමක, දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්චතො ථෙතතො තථාගතෙ අනුපලබ්භියමානෙ, කල්ලං නු තෙ තං වෙය්‍යාකරණං – ‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා ඛීණාසවො භික්ඛු කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’’’ති?

"हे आयुष्मान यमक, तुम इसके बारे में क्या सोचते हो? क्या तुम ऐसा देखते हो कि यह जो रूप-रहित, वेदना-रहित, संज्ञा-रहित, संस्कार-रहित और विज्ञान-रहित है, वह तथागत है?" "नहीं, आयुष्मान।" "हे आयुष्मान यमक, जब इसी जीवन में तथागत सत्यतः और यथार्थतः उपलब्ध नहीं होते, तो क्या तुम्हारा यह कहना उचित है— 'मैं भगवान द्वारा उपदेशित धर्म को इस प्रकार समझता हूँ कि क्षीणास्त्रव भिक्षु शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं होता'?"

‘‘අහු ඛො මෙ තං, ආවුසො සාරිපුත්ත, පුබ්බෙ අවිද්දසුනො පාපකං දිට්ඨිගතං; ඉදඤ්ච පනායස්මතො සාරිපුත්තස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා තඤ්චෙව පාපකං දිට්ඨිගතං පහීනං, ධම්මො ච මෙ අභිසමිතො’’ති.

"हे आयुष्मान सारिपुत्र, पहले अज्ञानी होने के कारण मेरी यह पापपूर्ण गलत धारणा थी; परंतु आयुष्मान सारिपुत्र के इस धर्म-उपदेश को सुनकर वह पापपूर्ण गलत धारणा त्याग दी गई है और मैंने धर्म का साक्षात्कार कर लिया है।"

‘‘සචෙ [Pg.92] තං, ආවුසො යමක, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘යො සො, ආවුසො යමක, භික්ඛු අරහං ඛීණාසවො සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා කිං හොතී’ති? එවං පුට්ඨො ත්වං, ආවුසො යමක, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති? ‘‘සචෙ මං, ආවුසො, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘යො සො, ආවුසො යමක, භික්ඛු අරහං ඛීණාසවො සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා කිං හොතී’ති? එවං පුට්ඨොහං, ආවුසො, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘රූපං ඛො, ආවුසො, අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තං නිරුද්ධං තදත්ථඞ්ගතං. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. යදනිච්චං තං දුක්ඛං; යං දුක්ඛං තං නිරුද්ධං තදත්ථඞ්ගත’න්ති. එවං පුට්ඨොහං, ආවුසො, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.

"हे आयुष्मान यमक, यदि तुमसे कोई इस प्रकार पूछे— 'हे आयुष्मान यमक, जो वह अर्हत् क्षीणास्त्रव भिक्षु है, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद उसका क्या होता है?' ऐसा पूछे जाने पर, आयुष्मान यमक, तुम क्या उत्तर दोगे?" "हे आयुष्मान, यदि मुझसे कोई इस प्रकार पूछे— 'हे आयुष्मान यमक, जो वह अर्हत् क्षीणास्त्रव भिक्षु है, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद उसका क्या होता है?' ऐसा पूछे जाने पर, आयुष्मान, मैं इस प्रकार उत्तर दूँगा— 'हे आयुष्मानों, रूप अनित्य है। जो अनित्य है वह दुःख है; जो दुःख है वह निरुद्ध हो गया है, वह अस्त हो गया है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है। जो अनित्य है वह दुःख है; जो दुःख है वह निरुद्ध हो गया है, वह अस्त हो गया है।' हे आयुष्मान, ऐसा पूछे जाने पर मैं इस प्रकार उत्तर दूँगा।"

‘‘සාධු සාධු, ආවුසො යමක! තෙන හාවුසො, යමක, උපමං තෙ කරිස්සාමි එතස්සෙව අත්ථස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය ඤාණාය. සෙය්‍යථාපි, ආවුසො යමක, ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො; සො ච ආරක්ඛසම්පන්නො. තස්ස කොචිදෙව පුරිසො උප්පජ්ජෙය්‍ය අනත්ථකාමො අහිතකාමො අයොගක්ඛෙමකාමො ජීවිතා වොරොපෙතුකාමො. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං ඛො ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො; සො ච ආරක්ඛසම්පන්නො; නායං සුකරො පසය්හ ජීවිතා වොරොපෙතුං. යංනූනාහං අනුපඛජ්ජ ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය’න්ති. සො තං ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා උපසඞ්කමිත්වා එවං වදෙය්‍ය – ‘උපට්ඨහෙය්‍යං තං, භන්තෙ’ති. තමෙනං සො ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා උපට්ඨාපෙය්‍ය. සො උපට්ඨහෙය්‍ය පුබ්බුට්ඨායී පච්ඡානිපාතී කිංකාරපටිස්සාවී මනාපචාරී පියවාදී. තස්ස සො ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා මිත්තතොපි නං සද්දහෙය්‍ය ; සුහජ්ජතොපි නං සද්දහෙය්‍ය; තස්මිඤ්ච විස්සාසං ආපජ්ජෙය්‍ය. යදා ඛො, ආවුසො, තස්ස පුරිසස්ස එවමස්ස – ‘සංවිස්සත්ථො ඛො ම්‍යායං ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා’ති, අථ නං රහොගතං විදිත්වා තිණ්හෙන සත්ථෙන ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය.

"साधु, साधु, आयुष्मान यमक! तो आयुष्मान यमक, इसी अर्थ को और अधिक स्पष्टता से समझने के लिए मैं तुम्हें एक उपमा दूँगा। जैसे, आयुष्मान यमक, कोई गृहपति या गृहपति का पुत्र समृद्ध हो, महान धन और महान भोग वाला हो; और वह सुरक्षा से संपन्न हो। तब कोई पुरुष उत्पन्न हो जो उसका अनर्थ चाहने वाला, अहित चाहने वाला, असुरक्षा चाहने वाला और उसे जीवन से वंचित करने का इच्छुक हो। उसे ऐसा विचार आए— 'यह गृहपति या गृहपति का पुत्र समृद्ध है... सुरक्षा से संपन्न है; इसे बलपूर्वक जीवन से वंचित करना सुगम नहीं है। क्यों न मैं इसके पास रहकर इसे जीवन से वंचित करूँ?' वह उस गृहपति या गृहपति के पुत्र के पास जाकर ऐसा कहे— 'भन्ते, मैं आपकी सेवा करना चाहता हूँ।' तब वह गृहपति या गृहपति का पुत्र उसे सेवा में रख ले। वह पहले जागने वाला, बाद में सोने वाला, आज्ञाकारी, मन के अनुकूल आचरण करने वाला और प्रिय बोलने वाला होकर सेवा करे। वह गृहपति या गृहपति का पुत्र उसे मित्र के रूप में विश्वास करने लगे, उसे सुहृद के रूप में विश्वास करने लगे और उस पर भरोसा करने लगे। हे आयुष्मान, जब उस पुरुष को ऐसा विचार आए— 'यह गृहपति या गृहपति का पुत्र मुझ पर पूर्ण विश्वास करने लगा है', तब वह उसे एकांत में पाकर तीक्ष्ण शस्त्र से उसके जीवन का अंत कर दे।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමක, යදා හි සො පුරිසො අමුං ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා උපසඞ්කමිත්වා එවං ආහ – ‘උපට්ඨහෙය්‍යං තං, භන්තෙ’ති, තදාපි සො වධකොව. වධකඤ්ච පන සන්තං න අඤ්ඤාසි – ‘වධකො මෙ’ති. යදාපි සො උපට්ඨහති පුබ්බුට්ඨායී පච්ඡානිපාතී කිංකාරපටිස්සාවී මනාපචාරී පියවාදී, තදාපි සො වධකොව. වධකඤ්ච පන සන්තං [Pg.93] න අඤ්ඤාසි – ‘වධකො මෙ’ති. යදාපි නං රහොගතං විදිත්වා තිණ්හෙන සත්ථෙන ජීවිතා වොරොපෙති, තදාපි සො වධකොව. වධකඤ්ච පන සන්තං න අඤ්ඤාසි – ‘වධකො මෙ’’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, ආවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං’’.

"हे आयुष्मान यमक, तुम क्या सोचते हो? जब उस पुरुष ने उस गृहपति या गृहपति के पुत्र के पास जाकर ऐसा कहा था— 'भन्ते, मैं आपकी सेवा करना चाहता हूँ', क्या तब भी वह वधक ही नहीं था? वधक होते हुए भी उसने उसे नहीं जाना कि 'यह मेरा वधक है'। जब वह पहले जागने वाला, बाद में सोने वाला, आज्ञाकारी, मन के अनुकूल आचरण करने वाला और प्रिय बोलने वाला होकर सेवा करता था, तब भी वह वधक ही था। वधक होते हुए भी उसने उसे नहीं जाना कि 'यह मेरा वधक है'। जब उसने एकांत में पाकर तीक्ष्ण शस्त्र से उसके प्राण लिए, तब भी वह वधक ही था। वधक होते हुए भी उसने उसे नहीं जाना कि 'यह मेरा वधक है'।" "ऐसा ही है, आयुष्मान।" "इसी प्रकार, आयुष्मान, अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य धर्म में अकुशल, आर्य धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला, सत्पुरुष धर्म में अकुशल, सत्पुरुष धर्म में अविनीत है, वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है।"

‘‘සො අනිච්චං රූපං ‘අනිච්චං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. අනිච්චං වෙදනං ‘අනිච්චා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. අනිච්චං සඤ්ඤං ‘අනිච්චා සඤ්ඤා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. අනිච්චෙ සඞ්ඛාරෙ ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. අනිච්චං විඤ්ඤාණං ‘අනිච්චං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

"वह अनित्य रूप को 'अनित्य रूप' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। अनित्य वेदना को 'अनित्य वेदना' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। अनित्य संज्ञा को 'अनित्य संज्ञा' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। अनित्य संस्कारों को 'अनित्य संस्कार' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। अनित्य विज्ञान को 'अनित्य विज्ञान' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता।"

‘‘දුක්ඛං රූපං ‘දුක්ඛං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. දුක්ඛං වෙදනං… දුක්ඛං සඤ්ඤං… දුක්ඛෙ සඞ්ඛාරෙ… දුක්ඛං විඤ්ඤාණං ‘දුක්ඛං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

"वह दुःखमय रूप को 'दुःखमय रूप' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। वह दुःखमय वेदना को... दुःखमय संज्ञा को... दुःखमय संस्कारों को... दुःखमय विज्ञान को 'दुःखमय विज्ञान' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता।"

‘‘අනත්තං රූපං ‘අනත්තා රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. අනත්තං වෙදනං… අනත්තං සඤ්ඤං… අනත්තෙ සඞ්ඛාරෙ… අනත්තං විඤ්ඤාණං ‘අනත්තං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

"वह अनात्म रूप को 'अनात्म रूप' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। वह अनात्म वेदना को... अनात्म संज्ञा को... अनात्म संस्कारों को... अनात्म विज्ञान को 'अनात्म विज्ञान' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता।"

‘‘සඞ්ඛතං රූපං ‘සඞ්ඛතං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සඞ්ඛතං වෙදනං… සඞ්ඛතං සඤ්ඤං… සඞ්ඛතෙ සඞ්ඛාරෙ… සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණං ‘සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

"वह संस्कृत रूप को 'संस्कृत रूप' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता। वह संस्कृत वेदना को... संस्कृत संज्ञा को... संस्कृत संस्कारों को... संस्कृत विज्ञान को 'संस्कृत विज्ञान' के रूप में यथार्थतः नहीं जानता।"

‘‘වධකං රූපං ‘වධකං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. වධකං වෙදනං ‘වධකා වෙදනා’ති… වධකං සඤ්ඤං ‘වධකා සඤ්ඤා’ති… වධකෙ සඞ්ඛාරෙ ‘වධකා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. වධකං විඤ්ඤාණං ‘වධකං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති.

वह 'रूप घातक है' - इस प्रकार रूप को यथार्थ रूप में नहीं जानता। वह 'वेदना घातक है' - इस प्रकार वेदना को... 'संज्ञा घातक है' - इस प्रकार संज्ञा को... 'संस्कार घातक हैं' - इस प्रकार संस्कारों को यथार्थ रूप में नहीं जानता। वह 'विज्ञान घातक है' - इस प्रकार विज्ञान को यथार्थ रूप में नहीं जानता।

‘‘සො රූපං උපෙති උපාදියති අධිට්ඨාති ‘අත්තා මෙ’ති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං උපෙති උපාදියති අධිට්ඨාති ‘අත්තා මෙ’ති. තස්සිමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා උපෙතා උපාදින්නා දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති.

वह रूप के पास जाता है, उसे ग्रहण करता है और 'यह मेरा आत्मा है' - ऐसा मानकर उसमें प्रतिष्ठित होता है। वह वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के पास जाता है, उसे ग्रहण करता है और 'यह मेरा आत्मा है' - ऐसा मानकर उसमें प्रतिष्ठित होता है। उसके ये पाँच उपादान-स्कंध, जिन्हें उसने अपनाया और ग्रहण किया है, दीर्घकाल तक अहित और दुःख के लिए होते हैं।

‘‘සුතවා [Pg.94] ච ඛො, ආවුසො, අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං අත්තානං; න අත්තනි රූපං, න රූපස්මිං අත්තානං. න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, න විඤ්ඤාණවන්තං අත්තානං; න අත්තනි විඤ්ඤාණං, න විඤ්ඤාණස්මිං අත්තානං.

"परंतु, आवुसो, श्रुतवान आर्य श्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है... सत्पुरुष धर्म में सुविनीत है, वह रूप को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न आत्मा को रूपवान देखता है; न आत्मा में रूप को देखता है, न रूप में आत्मा को। वह वेदना को... संज्ञा को... संस्कार को... विज्ञान को आत्मा के रूप में नहीं देखता, न आत्मा को विज्ञानवान देखता है; न आत्मा में विज्ञान को देखता है, न विज्ञान में आत्मा को।"

‘‘සො අනිච්චං රූපං ‘අනිච්චං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. අනිච්චං වෙදනං … අනිච්චං සඤ්ඤං… අනිච්චෙ සඞ්ඛාරෙ … අනිච්චං විඤ්ඤාණං ‘අනිච්චං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති.

वह अनित्य रूप को 'रूप अनित्य है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है। अनित्य वेदना को... अनित्य संज्ञा को... अनित्य संस्कारों को... अनित्य विज्ञान को 'विज्ञान अनित्य है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है।

‘‘දුක්ඛං රූපං ‘දුක්ඛං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. දුක්ඛං වෙදනං… දුක්ඛං සඤ්ඤං… දුක්ඛෙ සඞ්ඛාරෙ… දුක්ඛං විඤ්ඤාණං ‘දුක්ඛං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති.

वह दुःखमय रूप को 'रूप दुःख है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है। दुःखमय वेदना को... दुःखमय संज्ञा को... दुःखमय संस्कारों को... दुःखमय विज्ञान को 'विज्ञान दुःख है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है।

‘‘අනත්තං රූපං ‘අනත්තා රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. අනත්තං වෙදනං… අනත්තං සඤ්ඤං… අනත්තෙ සඞ්ඛාරෙ… අනත්තං විඤ්ඤාණං ‘අනත්තා විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති.

वह अनात्म रूप को 'रूप अनात्मा है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है। अनात्म वेदना को... अनात्म संज्ञा को... अनात्म संस्कारों को... अनात्म विज्ञान को 'विज्ञान अनात्मा है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है।

‘‘සඞ්ඛතං රූපං ‘සඞ්ඛතං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. සඞ්ඛතං වෙදනං… සඞ්ඛතං සඤ්ඤං… සඞ්ඛතෙ සඞ්ඛාරෙ… සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණං ‘සඞ්ඛතං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති.

वह संस्कृत (निर्मित) रूप को 'रूप संस्कृत है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है। संस्कृत वेदना को... संस्कृत संज्ञा को... संस्कृत संस्कारों को... संस्कृत विज्ञान को 'विज्ञान संस्कृत है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है।

‘‘වධකං රූපං ‘වධකං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. වධකං වෙදනං… වධකං සඤ්ඤං… වධකෙ සඞ්ඛාරෙ ‘‘වධකා සඞ්ඛාරා’’ති යථාභූතං පජානාති. වධකං විඤ්ඤාණං ‘වධකං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති.

वह घातक रूप को 'रूप घातक है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है। घातक वेदना को... घातक संज्ञा को... घातक संस्कारों को 'संस्कार घातक हैं' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है। घातक विज्ञान को 'विज्ञान घातक है' - इस प्रकार यथार्थ रूप में जानता है।

‘‘සො රූපං න උපෙති, න උපාදියති, නාධිට්ඨාති – ‘අත්තා මෙ’ති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං න උපෙති, න උපාදියති, නාධිට්ඨාති – ‘අත්තා මෙ’ති. තස්සිමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනුපෙතා අනුපාදින්නා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තන්තී’’ති. ‘‘එවමෙතං, ආවුසො සාරිපුත්ත, හොති යෙසං ආයස්මන්තානං තාදිසා සබ්‍රහ්මචාරිනො අනුකම්පකා අත්ථකාමා ඔවාදකා අනුසාසකා. ඉදඤ්ච පන මෙ ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්ත’’න්ති. තතියං.

वह रूप के पास नहीं जाता, उसे ग्रहण नहीं करता और 'यह मेरा आत्मा है' - ऐसा मानकर उसमें प्रतिष्ठित नहीं होता। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के पास नहीं जाता, उसे ग्रहण नहीं करता और 'यह मेरा आत्मा है' - ऐसा मानकर उसमें प्रतिष्ठित नहीं होता। उसके ये पाँच उपादान-स्कंध, जिन्हें उसने नहीं अपनाया और ग्रहण नहीं किया है, दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होते हैं।" "हे आवुसो सारिपुत्र! उन आयुष्मानों के साथ ऐसा ही होता है जिनके पास आपके जैसे अनुकम्पा करने वाले, हित चाहने वाले, उपदेश देने वाले और अनुशासन करने वाले सब्रह्मचारी होते हैं। आयुष्मान सारिपुत्र की इस धर्म-देशना को सुनकर, मेरा चित्त बिना किसी उपादान के आस्रवों से मुक्त हो गया है।" तृतीय (सूत्र समाप्त)।

4. අනුරාධසුත්තං

४. अनुराध सुत्त

86. එවං මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා අනුරාධො භගවතො අවිදූරෙ [Pg.95] අරඤ්ඤකුටිකායං විහරති. අථ ඛො සම්බහුලා අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා යෙන ආයස්මා අනුරාධො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා අනුරාධෙන සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා ආයස්මන්තං අනුරාධං එතදවොචුං – ‘‘යො සො, ආවුසො අනුරාධ, තථාගතො උත්තමපුරිසො පරමපුරිසො පරමපත්තිපත්තො, තං තථාගතො ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙති – ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා’’ති?

८६. ऐसा मैंने सुना है - एक समय भगवान वैशाली के महावन में कूटागारशाला में विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान अनुराध भगवान से कुछ ही दूर एक अरण्य-कुटी (वन की कुटिया) में विहार कर रहे थे। तब अन्य मतों के बहुत से परिव्राजक आयुष्मान अनुराध के पास आए; आकर आयुष्मान अनुराध के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनंददायक और स्मरणीय बातें करके वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन अन्य-मतावलम्बी परिव्राजकों ने आयुष्मान अनुराध से यह कहा - "हे आवुसो अनुराध! जो वे तथागत हैं - उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम-प्राप्ति को प्राप्त, क्या तथागत इन चार स्थितियों में प्रज्ञापित करते हैं - 'तथागत मृत्यु के बाद होते हैं', या 'तथागत मृत्यु के बाद नहीं होते हैं', या 'तथागत मृत्यु के बाद होते भी हैं और नहीं भी होते हैं', या 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'?"

එවං වුත්තෙ, ආයස්මා අනුරාධො තෙ අඤ්ඤතිත්ථියෙ පරිබ්බාජකෙ එතදවොච – ‘‘යො සො ආවුසො තථාගතො උත්තමපුරිසො පරමපුරිසො පරමපත්තිපත්තො තං තථාගතො අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙති – ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා’’ති. එවං වුත්තෙ, අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා ආයස්මන්තං අනුරාධං එතදවොචුං – ‘‘සො චායං භික්ඛු නවො භවිස්සති අචිරපබ්බජිතො, ථෙරො වා පන බාලො අබ්‍යත්තො’’ති. අථ ඛො අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා ආයස්මන්තං අනුරාධං නවවාදෙන ච බාලවාදෙන ච අපසාදෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කමිංසු.

ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान अनुराध ने उन अन्य-मतावलम्बी परिव्राजकों से यह कहा - "हे आवुसो! जो वे तथागत हैं - उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम-प्राप्ति को प्राप्त, तथागत इन चार स्थितियों के अतिरिक्त प्रज्ञापित करते हैं - 'तथागत मृत्यु के बाद होते हैं', या 'तथागत मृत्यु के बाद नहीं होते हैं', या 'तथागत मृत्यु के बाद होते भी हैं और नहीं भी होते हैं', या 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'।" ऐसा कहे जाने पर, उन अन्य-मतावलम्बी परिव्राजकों ने आयुष्मान अनुराध से यह कहा - "यह भिक्षु नया (नवदीक्षित) होगा, जिसे प्रव्रजित हुए अधिक समय नहीं हुआ है, या यदि वृद्ध (स्थविर) है तो मूर्ख और अकुशल है।" तब वे अन्य-मतावलम्बी परिव्राजक आयुष्मान अनुराध को 'नया' और 'मूर्ख' कहकर तिरस्कृत कर अपने आसन से उठकर चले गए।

අථ ඛො ආයස්මතො අනුරාධස්ස අචිරපක්කන්තෙසු තෙසු අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පරිබ්බාජකෙසු එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඛො මං තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යුං. කථං බ්‍යාකරමානො නු ඛ්වාහං තෙසං අඤ්ඤතිත්ථියානං පරිබ්බාජකානං වුත්තවාදී චෙව භගවතො අස්සං, න ච භගවන්තං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛෙය්‍යං, ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යං, න ච කොචි සහධම්මිකො වාදානුවාදො ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති?

तब आयुष्मान अनुराध को, उन अन्य-मतावलम्बी परिव्राजकों के जाने के कुछ ही समय बाद, यह विचार आया - "यदि वे अन्य-मतावलम्बी परिव्राजक मुझसे इसके आगे प्रश्न पूछें, तो मैं उन्हें किस प्रकार उत्तर दूँ जिससे मैं भगवान के वचनों के अनुसार बोलने वाला बनूँ, भगवान पर असत्य आरोप न लगाऊँ, धर्म के अनुकूल धर्म की व्याख्या करूँ, और कोई भी सहधर्मी तर्कसंगत रूप से निंदा के योग्य स्थान पर न पहुँचे?"

අථ ඛො ආයස්මා අනුරාධො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා අනුරාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉධාහං, භන්තෙ, භගවතො අවිදූරෙ අරඤ්ඤකුටිකායං විහරාමි. අථ ඛො, භන්තෙ, සම්බහුලා අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු [Pg.96] …පෙ… මං එතදවොචුං – ‘යො සො, ආවුසො අනුරාධ, තථාගතො උත්තමපුරිසො පරමපුරිසො පරමපත්තිපත්තො තං තථාගතො ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙති – හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති… හොති ච න ච හොති, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’’ති?

तब आयुष्मान अनुराधा जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर... एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान अनुराधा ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! मैं यहाँ भगवान से कुछ ही दूर एक वन-कुटी में विहार करता हूँ। तब, भन्ते! बहुत से अन्यतीर्थिय परिव्राजक जहाँ मैं था, वहाँ आए... और मुझसे यह बोले— 'आवुस अनुराधा! जो वह तथागत हैं—उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्ति को प्राप्त—क्या तथागत इन चार स्थितियों में प्रज्ञापित करते हैं: (1) तथागत मृत्यु के बाद होते हैं, (2) नहीं होते हैं, (3) होते भी हैं और नहीं भी होते हैं, (4) न होते हैं और न ही नहीं होते हैं?'"

එවං වුත්තාහං, භන්තෙ, තෙ අඤ්ඤතිත්ථියෙ පරිබ්බාජකෙ එතදවොචං – ‘‘යො සො, ආවුසො, තථාගතො උත්තමපුරිසො පරමපුරිසො පරමපත්තිපත්තො, තං තථාගතො අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙති – ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා…පෙ… ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වාති. එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා මං එතදවොචුං – ‘සො චායං භික්ඛු න වො භවිස්සති අචිරපබ්බජිතො ථෙරො වා පන බාලො අබ්‍යත්තො’ති. අථ ඛො මං, භන්තෙ, තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා නවවාදෙන බාලවාදෙන ච අපසාදෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කමිංසු’’.

भन्ते! ऐसा कहे जाने पर मैंने उन अन्यतीर्थिय परिव्राजकों से यह कहा— "आवुस! जो वह तथागत हैं—उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्ति को प्राप्त—तथागत इन चार स्थितियों के अतिरिक्त प्रज्ञापित करते हैं: 'तथागत मृत्यु के बाद होते हैं'... या 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'।" भन्ते! ऐसा कहने पर उन अन्यतीर्थिय परिव्राजकों ने मुझसे यह कहा— "यह भिक्षु अवश्य ही नया होगा, जिसे प्रव्रजित हुए अधिक समय नहीं हुआ है, या यदि यह स्थविर है, तो मूर्ख और अकुशल है।" तब, भन्ते! वे अन्यतीर्थिय परिव्राजक मुझे 'नया' और 'मूर्ख' कहकर तिरस्कृत कर अपने आसन से उठकर चले गए।

‘‘තස්ස මය්හං, භන්තෙ, අචිරපක්කන්තෙසු තෙසු අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පරිබ්බාජකෙසු එතදහොසි – ‘සචෙ ඛො මං තෙ අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යුං. කථං බ්‍යාකරමානො නු ඛ්වාහං තෙසං අඤ්ඤතිත්ථියානං පරිබ්බාජකානං වුත්තවාදී චෙව භගවතො අස්සං, න ච භගවන්තං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛෙය්‍යං, ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරෙය්‍යං, න ච කොචි සහධම්මිකො වාදානුවාදො ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡෙය්‍යා’’’ති?

"भन्ते! उन अन्यतीर्थिय परिव्राजकों के चले जाने के कुछ ही समय बाद मुझे यह विचार आया— 'यदि वे अन्यतीर्थिय परिव्राजक मुझसे इसके आगे प्रश्न पूछें, तो मैं उन अन्यतीर्थिय परिव्राजकों को किस प्रकार उत्तर दूँ कि मैं भगवान के वचनों के अनुसार बोलने वाला बनूँ, भगवान पर असत्य आरोप न लगाऊँ, धर्म के अनुकूल धर्म की व्याख्या करूँ, और कोई भी सहधर्मी तर्कसंगत रूप से मेरी निंदा न कर सके?'"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ’’…පෙ… තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති’’.

"अनुराधा! तुम क्या मानते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे ऐसा मानना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "इसलिए... इस प्रकार देखते हुए... वह जान लेता है कि इस (अवस्था) के अतिरिक्त अब और कुछ करने को शेष नहीं है।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ, රූපං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"अनुराधा! तुम क्या मानते हो, क्या तुम रूप को 'तथागत' के रूप में देखते हो?" "नहीं, भन्ते।" "क्या तुम वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को 'तथागत' के रूप में देखते हो?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘තං [Pg.97] කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ, රූපස්මිං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපා තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනාය…පෙ… අඤ්ඤත්‍ර වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඛාරෙහි… විඤ්ඤාණස්මිං… අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"अनुराधा! तुम क्या मानते हो, क्या तुम रूप में 'तथागत' को देखते हो?" "नहीं, भन्ते।" "क्या तुम रूप से पृथक 'तथागत' को देखते हो?" "नहीं, भन्ते।" "क्या तुम वेदना में... वेदना से पृथक... संज्ञा में... संज्ञा से पृथक... संस्कारों में... संस्कारों से पृथक... विज्ञान में... विज्ञान से पृथक 'तथागत' को देखते हो?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ, රූපං… වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"अनुराधा! तुम क्या मानते हो, क्या तुम रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार और विज्ञान को 'तथागत' के रूप में देखते हो?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අනුරාධ, අයං සො අරූපී අවෙදනො අසඤ්ඤී අසඞ්ඛාරො අවිඤ්ඤාණො තථාගතොති සමනුපස්සසී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"अनुराधा! तुम क्या मानते हो, क्या तुम उसे 'तथागत' के रूप में देखते हो जो रूप-रहित, वेदना-रहित, संज्ञा-रहित, संस्कार-रहित और विज्ञान-रहित है?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘එත්ථ ච තෙ, අනුරාධ, දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්චතො ථෙතතො තථාගතෙ අනුපලබ්භියමානෙ කල්ලං නු තෙ තං වෙය්‍යාකරණං – ‘යො සො, ආවුසො, තථාගතො උත්තමපුරිසො පරමපුරිසො පරමපත්තිපත්තො තං තථාගතො අඤ්ඤත්‍ර ඉමෙහි චතූහි ඨානෙහි පඤ්ඤාපයමානො පඤ්ඤාපෙති – හොති තථාගතො පරං මරණාති වා… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"अनुराधा! जब इसी जीवन में सत्यतः और यथार्थतः तथागत उपलब्ध नहीं होते, तो क्या तुम्हारा यह उत्तर देना उचित था— 'आवुस! जो वह तथागत हैं—उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्ति को प्राप्त—तथागत इन चार स्थितियों के अतिरिक्त प्रज्ञापित करते हैं: तथागत मृत्यु के बाद होते हैं... या न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘සාධු සාධු, අනුරාධ! පුබ්බෙ චාහං, අනුරාධ, එතරහි ච දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි, දුක්ඛස්ස ච නිරොධ’’න්ති. චතුත්ථං.

"साधु! साधु! अनुराधा। अनुराधा! पहले भी और अब भी, मैं केवल दुःख और दुःख के निरोध को ही प्रज्ञापित करता हूँ।" अनुराधा सुत्त समाप्त।

5. වක්කලිසුත්තං

५. वक्कलि सुत्त

87. එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා වක්කලි කුම්භකාරනිවෙසනෙ විහරති ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. අථ ඛො ආයස්මා වක්කලි උපට්ඨාකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ තුම්හෙ, ආවුසො, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දථ – ‘වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො, සො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’ති. එවඤ්ච වදෙථ – ‘සාධු කිර, භන්තෙ, භගවා යෙන වක්කලි භික්ඛු තෙනුපසඞ්කමතු; අනුකම්පං උපාදායා’’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො වක්කලිස්ස පටිස්සුත්වා යෙන [Pg.98] භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො, සො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දති; එවඤ්ච පන වදෙති – ‘සාධු කිර, භන්තෙ, භගවා යෙන වක්කලි භික්ඛු තෙනුපසඞ්කමතු; අනුකම්පං උපාදායා’’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

८७. एक समय भगवान बुद्ध राजगृह के वेणुवन कलन्दकनिवाप में विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान वक्कलि एक कुम्हार के घर में बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ होकर रह रहे थे। तब आयुष्मान वक्कलि ने अपने परिचारकों (सेवा करने वाले भिक्षुओं) को बुलाया— "आओ आयुष्मानों, जहाँ भगवान हैं वहाँ जाओ; जाकर मेरी ओर से भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करो— 'भन्ते, वक्कलि भिक्षु बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ हैं, वे भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं'। और इस प्रकार कहना— 'भन्ते, अच्छा हो यदि भगवान अनुकम्पा करके जहाँ वक्कलि भिक्षु हैं, वहाँ पधारें'"। "ठीक है आयुष्मान," कहकर उन भिक्षुओं ने आयुष्मान वक्कलि को उत्तर दिया और जहाँ भगवान थे वहाँ गए; जाकर भगवान का अभिवादन किया और एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, वक्कलि भिक्षु बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ हैं, वे भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं; और इस प्रकार कहते हैं— 'भन्ते, अच्छा हो यदि भगवान अनुकम्पा करके जहाँ वक्कलि भिक्षु हैं, वहाँ पधारें'"। भगवान ने मौन रहकर स्वीकार किया।

අථ ඛො භගවා නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙනායස්මා වක්කලි තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසා ඛො ආයස්මා වක්කලි භගවන්තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන මඤ්චකෙ සමධොසි. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං වක්කලිං එතදවොච – ‘‘අලං, වක්කලි, මා ත්වං මඤ්චකෙ සමධොසි. සන්තිමානි ආසනානි පඤ්ඤත්තානි; තත්ථාහං නිසීදිස්සාමී’’ති. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. නිසජ්ජ ඛො භගවා ආයස්මන්තං වක්කලිං එතදවොච – ‘‘කච්චි තෙ, වක්කලි, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි දුක්ඛා වෙදනා පටික්කමන්ති, නො අභික්කමන්ති; පටික්කමොසානං පඤ්ඤායති, නො අභික්කමො’’ති? ‘‘න මෙ, භන්තෙ, ඛමනීයං, න යාපනීයං; බාළ්හා මෙ දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති, නො පටික්කමන්ති; අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති, නො පටික්කමො’’ති. ‘‘කච්චි තෙ, වක්කලි, න කිඤ්චි කුක්කුච්චං, න කොචි විප්පටිසාරො’’ති? ‘‘තග්ඝ මෙ, භන්තෙ, අනප්පකං කුක්කුච්චං, අනප්පකො විප්පටිසාරො’’ති. ‘‘කච්චි පන තං, වක්කලි, අත්තා සීලතො න උපවදතී’’ති? ‘‘න ඛො මං, භන්තෙ, අත්තා සීලතො උපවදතී’’ති. ‘‘නො චෙ කිර තං, වක්කලි, අත්තා සීලතො උපවදති; අථ කිඤ්ච තෙ කුක්කුච්චං කො ච විප්පටිසාරො’’ති? ‘‘චිරපටිකාහං, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුකාමො, නත්ථි ච මෙ කායස්මිං තාවතිකා බලමත්තා, යාවතාහං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍ය’’න්ති.

तब भगवान (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर जहाँ आयुष्मान वक्कलि थे, वहाँ गए। आयुष्मान वक्कलि ने भगवान को दूर से ही आते देखा। देखकर वे मंच (चारपाई) से नीचे उतरने का प्रयास करने लगे। तब भगवान ने आयुष्मान वक्कलि से यह कहा— "बस वक्कलि, तुम मंच से मत उतरो। यहाँ बिछे हुए आसन हैं; मैं वहीं बैठूँगा"। भगवान बिछे हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने आयुष्मान वक्कलि से यह कहा— "वक्कलि, क्या तुम्हारी स्थिति सहनीय है? क्या निर्वाह हो रहा है? क्या दुःखद वेदनाएँ घट रही हैं, बढ़ तो नहीं रहीं? क्या उनका घटना दिखाई दे रहा है, बढ़ना नहीं?" "भन्ते, मेरी स्थिति सहनीय नहीं है, निर्वाह नहीं हो रहा है; मेरी तीव्र दुःखद वेदनाएँ बढ़ रही हैं, घट नहीं रहीं; उनका बढ़ना ही दिखाई दे रहा है, घटना नहीं"। "वक्कलि, क्या तुम्हें कोई कौकृत्य (पछतावा) या विप्रतिसार (ग्लानि) तो नहीं है?" "निश्चित ही भन्ते, मुझे बहुत अधिक कौकृत्य और बहुत अधिक विप्रतिसार है"। "वक्कलि, क्या तुम्हारी आत्मा (स्वयं) तुम्हें शील की दृष्टि से दोष तो नहीं देती?" "नहीं भन्ते, मेरी आत्मा मुझे शील की दृष्टि से दोष नहीं देती"। "वक्कलि, यदि तुम्हारी आत्मा तुम्हें शील की दृष्टि से दोष नहीं देती, तो फिर तुम्हें क्या कौकृत्य और क्या विप्रतिसार है?" "भन्ते, मैं बहुत समय से भगवान के दर्शन के लिए आना चाहता था, किंतु मेरे शरीर में इतनी शक्ति नहीं थी कि मैं भगवान के दर्शन के लिए आ सकूँ"।

‘‘අලං, වක්කලි, කිං තෙ ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන? යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති සො මං පස්සති; යො මං පස්සති සො ධම්මං පස්සති. ධම්මඤ්හි, වක්කලි, පස්සන්තො මං පස්සති; මං පස්සන්තො ධම්මං පස්සති.

"बस वक्कलि, इस पूति-काय (सड़ने वाले शरीर) को देखने से क्या लाभ? वक्कलि, जो धर्म को देखता है, वह मुझे देखता है; जो मुझे देखता है, वह धर्म को देखता है। वक्कलि, धर्म को देखते हुए ही कोई मुझे देखता है; मुझे देखते हुए ही कोई धर्म को देखता है।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වක්කලි, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං [Pg.99] නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… එසො මෙ අත්තාති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති.

"वक्कलि, तुम क्या सोचते हो— रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते"। "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते"। "जो अनित्य, दुःखद और परिवर्तनशील है, क्या उसे ऐसा मानना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरी आत्मा है'?" "नहीं भन्ते, ऐसा नहीं है"। "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते"... "क्या उसे ऐसा मानना उचित है— 'यह मेरी आत्मा है'?" "नहीं भन्ते, ऐसा नहीं है"। "इसलिए... इस प्रकार देखते हुए... वह जान लेता है कि इस (अवस्था) के अतिरिक्त अब और कुछ करने को शेष नहीं है"।

අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං වක්කලිං ඉමිනා ඔවාදෙන ඔවදිත්වා උට්ඨායාසනා යෙන ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො තෙන පක්කාමි. අථ ඛො ආයස්මා වක්කලි අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො උපට්ඨාකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ මං, ආවුසො, මඤ්චකං ආරොපෙත්වා යෙන ඉසිගිලිපස්සං කාළසිලා තෙනුපසඞ්කමථ. කථඤ්හි නාම මාදිසො අන්තරඝරෙ කාලං කත්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති? ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො වක්කලිස්ස පටිස්සුත්වා ආයස්මන්තං වක්කලිං මඤ්චකං ආරොපෙත්වා යෙන ඉසිගිලිපස්සං කාළසිලා තෙනුපසඞ්කමිංසු. අථ ඛො භගවා තඤ්ච රත්තිං තඤ්ච දිවාවසෙසං ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහාසි. අථ ඛො ද්වෙ දෙවතායො අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා කෙවලකප්පං ගිජ්ඣකූටං ඔභාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු…පෙ… එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො එකා දෙවතා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු විමොක්ඛාය චෙතෙතී’’ති. අපරා දෙවතා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සො හි නූන, භන්තෙ, සුවිමුත්තො විමුච්චිස්සතී’’ති. ඉදමවොචුං තා දෙවතායො. ඉදං වත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙවන්තරධායිංසු.

तब भगवान आयुष्मान वक्कलि को इस उपदेश से अनुशासित कर, आसन से उठकर जहाँ गृध्रकूट पर्वत था, वहाँ चले गए। तब आयुष्मान वक्कलि ने भगवान के जाने के कुछ ही समय बाद अपने परिचारकों को बुलाया— "आओ आयुष्मानों, मुझे मंच (चारपाई) पर उठाकर जहाँ ऋषिगिरि के पार्श्व में कालशिला है, वहाँ ले चलो। मुझ जैसा व्यक्ति गाँव के भीतर प्राण त्यागना कैसे उचित समझ सकता है?" "ठीक है आयुष्मान," कहकर उन भिक्षुओं ने आयुष्मान वक्कलि को उत्तर दिया और उन्हें मंच पर उठाकर जहाँ ऋषिगिरि के पार्श्व में कालशिला थी, वहाँ ले गए। तब भगवान ने वह रात और दिन का शेष भाग गृध्रकूट पर्वत पर बिताया। तब रात बीतने पर, अत्यंत सुंदर आभा वाली दो देवता संपूर्ण गृध्रकूट को आलोकित करते हुए जहाँ भगवान थे, वहाँ आए और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर एक देवता ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, वक्कलि भिक्षु विमुक्ति (मोक्ष) के लिए संकल्पित हैं"। दूसरे देवता ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, वे निश्चित ही भली-भाँति मुक्त होकर विमुक्त होंगे"। उन देवताओं ने यह कहा। यह कहकर भगवान का अभिवादन किया, उनकी प्रदक्षिणा की और वहीं अंतर्ध्यान हो गए।

අථ ඛො භගවා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, යෙන වක්කලි භික්ඛු තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා වක්කලිං භික්ඛුං එවං වදෙථ –

तब भगवान ने उस रात के बीतने पर भिक्षुओं को बुलाया— "आओ भिक्षुओं, जहाँ वक्कलि भिक्षु हैं वहाँ जाओ; जाकर वक्कलि भिक्षु से ऐसा कहो—"

‘‘‘සුණාවුසො ත්වං, වක්කලි, භගවතො වචනං ද්වින්නඤ්ච දෙවතානං. ඉමං, ආවුසො, රත්තිං ද්වෙ දෙවතායො අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණා කෙවලකප්පං ගිජ්ඣකූටං ඔභාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, ආවුසො, එකා දෙවතා භගවන්තං එතදවොච – වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු විමොක්ඛාය චෙතෙතීති. අපරා දෙවතා භගවන්තං එතදවොච – සො හි නූන, භන්තෙ, සුවිමුත්තො විමුච්චිස්සතීති. භගවා ච තං, ආවුසො වක්කලි, එවමාහ – මා භායි, වක්කලි; මා භායි, වක්කලි! අපාපකං තෙ මරණං භවිස්සති, අපාපිකා කාලකිරියා’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ [Pg.100] භික්ඛූ භගවතො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා වක්කලි තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං වක්කලිං එතදවොචුං – ‘‘සුණාවුසො වක්කලි, භගවතො වචනං ද්වින්නඤ්ච දෙවතාන’’න්ති.

"हे आयुष्मान वक्कलि! तुम भगवान और उन दो देवताओं के वचनों को सुनो। आयुष्मान! इस रात, जब रात बीत रही थी, तब दो देवता, जो अत्यंत सुंदर आभा वाले थे, संपूर्ण गृध्रकूट पर्वत को आलोकित कर जहाँ भगवान थे, वहाँ आए; आकर भगवान का अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, आयुष्मान! एक देवता ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! वक्कलि भिक्षु विमुक्ति के लिए संकल्प कर रहा है।' दूसरे देवता ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! वह निश्चय ही भली-भाँति विमुक्त हो जाएगा।' और आयुष्मान वक्कलि! भगवान ने तुमसे यह कहा— 'वक्कलि! डरो मत; वक्कलि! डरो मत! तुम्हारी मृत्यु निष्पाप होगी, तुम्हारा काल-कवलित होना निष्पाप होगा'।" "भन्ते! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान की बात स्वीकार की और जहाँ आयुष्मान वक्कलि थे, वहाँ गए; जाकर आयुष्मान वक्कलि से यह कहा— "आयुष्मान वक्कलि! भगवान और उन दो देवताओं के वचनों को सुनो।"

අථ ඛො ආයස්මා වක්කලි උපට්ඨාකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ මං, ආවුසො, මඤ්චකා ඔරොපෙථ. කථඤ්හි නාම මාදිසො උච්චෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා තස්ස භගවතො සාසනං සොතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති! ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො වක්කලිස්ස පටිස්සුත්වා ආයස්මන්තං වක්කලිං මඤ්චකා ඔරොපෙසුං. ‘‘ඉමං, ආවුසො, රත්තිං ද්වෙ දෙවතායො අභික්කන්තාය රත්තියා…පෙ… එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, ආවුසො, එකා දෙවතා භගවන්තං එතදවොච – ‘වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු විමොක්ඛාය චෙතෙතී’ති. අපරා දෙවතා භගවන්තං එතදවොච – ‘සො හි නූන, භන්තෙ, සුවිමුත්තො විමුච්චිස්සතී’ති. භගවා ච තං, ආවුසො වක්කලි, එවමාහ – ‘මා භායි, වක්කලි; මා භායි, වක්කලි! අපාපකං තෙ මරණං භවිස්සති, අපාපිකා කාලකිරියා’’’ති. ‘‘තෙන හාවුසො, මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දථ – ‘වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. සො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’ති. එවඤ්ච වදෙථ – ‘රූපං අනිච්චං. තාහං, භන්තෙ, න කඞ්ඛාමි. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති න විචිකිච්ඡාමි. යදනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, නත්ථි මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා පෙමං වාති න විචිකිච්ඡාමි. වෙදනා අනිච්චා. තාහං, භන්තෙ, න කඞ්ඛාමි. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති න විචිකිච්ඡාමි. යදනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, නත්ථි මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා පෙමං වාති න විචිකිච්ඡාමි. සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා අනිච්චා. තාහං, භන්තෙ, න කඞ්ඛාමි. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති න විචිකිච්ඡාමි. යදනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, නත්ථි මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා පෙමං වාති න විචිකිච්ඡාමි. විඤ්ඤාණං අනිච්චං. තාහං, භන්තෙ, න කඞ්ඛාමි. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති න විචිකිච්ඡාමි. යදනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, නත්ථි මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා පෙමං වාති න විචිකිච්ඡාමී’’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො වක්කලිස්ස පටිස්සුත්වා පක්කමිංසු. අථ ඛො ආයස්මා වක්කලි අචිරපක්කන්තෙසු තෙසු භික්ඛූසු සත්ථං ආහරෙසි.

तब आयुष्मान वक्कलि ने अपने परिचारकों को संबोधित किया— "आयुष्मानों! आओ, मुझे मंच (चारपाई) से नीचे उतारो। मुझ जैसा व्यक्ति ऊँचे आसन पर बैठकर भगवान के उपदेश को सुनने का विचार कैसे कर सकता है!" "आयुष्मान! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने आयुष्मान वक्कलि की बात मानकर उन्हें मंच से नीचे उतार दिया। "आयुष्मान! इस रात, दो देवता... (पूर्ववत)... एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, आयुष्मान! एक देवता ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! वक्कलि भिक्षु विमुक्ति के लिए संकल्प कर रहा है।' दूसरे देवता ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! वह निश्चय ही भली-भाँति विमुक्त हो जाएगा।' और आयुष्मान वक्कलि! भगवान ने तुमसे यह कहा— 'वक्कलि! डरो मत; वक्कलि! डरो मत! तुम्हारी मृत्यु निष्पाप होगी, तुम्हारा काल-कवलित होना निष्पाप होगा'।" "तो आयुष्मानों! मेरी ओर से भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करना— 'भन्ते! वक्कलि भिक्षु बीमार है, दुखी है, गंभीर रूप से अस्वस्थ है। वह भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करता है।' और यह भी कहना— 'रूप अनित्य है। भन्ते! इसमें मुझे कोई शंका नहीं है। जो अनित्य है वह दुःख है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है। जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, उसमें मेरी कोई इच्छा, राग या प्रेम नहीं है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है। वेदना अनित्य है... संज्ञा... संस्कार अनित्य हैं... विज्ञान अनित्य है। भन्ते! इसमें मुझे कोई शंका नहीं है। जो अनित्य है वह दुःख है... जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, उसमें मेरी कोई इच्छा, राग या प्रेम नहीं है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है'।" "आयुष्मान! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने आयुष्मान वक्कलि की बात स्वीकार की और चले गए। उन भिक्षुओं के जाने के कुछ ही समय बाद आयुष्मान वक्कलि ने शस्त्र का प्रयोग किया।

අථ ඛො තෙ භික්ඛූ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘වක්කලි, භන්තෙ, භික්ඛු ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො; සො භගවතො [Pg.101] පාදෙ සිරසා වන්දති; එවඤ්ච වදෙති – ‘රූපං අනිච්චං. තාහං, භන්තෙ, න කඞ්ඛාමි. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති න විචිකිච්ඡාමි. යදනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, නත්ථි මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා පෙමං වාති න විචිකිච්ඡාමි. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා … විඤ්ඤාණං අනිච්චං. තාහං, භන්තෙ, න කඞ්ඛාමි. යදනිච්චං තං දුක්ඛන්ති න විචිකිච්ඡාමි. යදනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, නත්ථි මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා පෙමං වාති න විචිකිච්ඡාමී’’’ති.

तब वे भिक्षु जहाँ भगवान थे, वहाँ गए; जाकर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! वक्कलि भिक्षु बीमार है, दुखी है, गंभीर रूप से अस्वस्थ है; वह भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करता है; और यह कहता है— 'रूप अनित्य है। भन्ते! इसमें मुझे कोई शंका नहीं है। जो अनित्य है वह दुःख है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है। जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, उसमें मेरी कोई इच्छा, राग या प्रेम नहीं है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है। भन्ते! इसमें मुझे कोई शंका नहीं है। जो अनित्य है वह दुःख है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है। जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, उसमें मेरी कोई इच्छा, राग या प्रेम नहीं है, इसमें मुझे कोई संदेह नहीं है'।"

අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාම, භික්ඛවෙ, යෙන ඉසිගිලිපස්සං කාළසිලා තෙනුපසඞ්කමිස්සාම; යත්ථ වක්කලිනා කුලපුත්තෙන සත්ථමාහරිත’’න්ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. අථ ඛො භගවා සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං යෙන ඉසිගිලිපස්සං කාළසිලා තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසා ඛො භගවා ආයස්මන්තං වක්කලිං දූරතොව මඤ්චකෙ විවත්තක්ඛන්ධං සෙමානං.

तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं! आओ, हम ऋषिगिरि के पार्श्व (ढलान) पर स्थित कालशिला की ओर चलें, जहाँ कुलपुत्र वक्कलि ने शस्त्र का प्रयोग किया है।" "भन्ते! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान की बात स्वीकार की। तब भगवान अनेक भिक्षुओं के साथ ऋषिगिरि के पार्श्व में कालशिला की ओर गए। भगवान ने दूर से ही आयुष्मान वक्कलि को मंच पर गर्दन मुड़ी हुई अवस्था में लेटे हुए देखा।

තෙන ඛො පන සමයෙන ධූමායිතත්තං තිමිරායිතත්තං ගච්ඡතෙව පුරිමං දිසං, ගච්ඡති පච්ඡිමං දිසං, ගච්ඡති උත්තරං දිසං, ගච්ඡති දක්ඛිණං දිසං, ගච්ඡති උද්ධං දිසං, ගච්ඡති අධො දිසං, ගච්ඡති අනුදිසං. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, එතං ධූමායිතත්තං තිමිරායිතත්තං ගච්ඡතෙව පුරිමං දිසං…පෙ… ගච්ඡති අනුදිස’’න්ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘එසො ඛො, භික්ඛවෙ, මාරො පාපිමා වක්කලිස්ස කුලපුත්තස්ස විඤ්ඤාණං සමන්වෙසති – ‘කත්ථ වක්කලිස්ස කුලපුත්තස්ස විඤ්ඤාණං පතිට්ඨිත’න්ති? අප්පතිට්ඨිතෙන ච, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණෙන වක්කලි කුලපුත්තො පරිනිබ්බුතො’’ති. පඤ්චමං.

उस समय धुएँ जैसा और अंधकार जैसा (बादल) पूर्व दिशा की ओर जा रहा था, पश्चिम दिशा की ओर जा रहा था, उत्तर दिशा की ओर जा रहा था, दक्षिण दिशा की ओर जा रहा था, ऊपर की ओर जा रहा था, नीचे की ओर जा रहा था, और विदिशाओं की ओर जा रहा था। तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं, क्या तुम उस धुएँ जैसे और अंधकार जैसे (बादल) को पूर्व दिशा की ओर... (पे)... विदिशाओं की ओर जाते हुए देख रहे हो?" "हाँ, भन्ते।" "भिक्षुओं, वह पापी मार है जो कुलपुत्र वक्कल के विज्ञान को खोज रहा है— 'कुलपुत्र वक्कल का विज्ञान कहाँ प्रतिष्ठित है?' भिक्षुओं, अप्रतिष्ठित विज्ञान के साथ ही कुलपुत्र वक्कल परिनिर्वृत्त हो गए हैं।"

6. අස්සජිසුත්තං

६. अस्सजि सुत्त

88. එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා අස්සජි කස්සපකාරාමෙ විහරති ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. අථ ඛො ආයස්මා අස්සජි උපට්ඨාකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ තුම්හෙ, ආවුසො, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දථ – ‘අස්සජි, භන්තෙ, භික්ඛු ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. සො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’ති. එවඤ්ච වදෙථ – ‘සාධු කිර, භන්තෙ, භගවා [Pg.102] යෙන අස්සජි භික්ඛු තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ ආයස්මතො අස්සජිස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අස්සජි, භන්තෙ, භික්ඛු ආබාධිකො…පෙ… සාධු කිර, භන්තෙ, භගවා යෙන අස්සජි භික්ඛු තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

८८. एक समय भगवान राजगृह के वेणुवन कलन्दक-निवाप में विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान अस्सजि कस्सपकाराम में बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ होकर विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान अस्सजि ने परिचारक (भिक्षुओं) को संबोधित किया— "आवुसो, आओ, जहाँ भगवान हैं वहाँ जाओ; जाकर मेरी ओर से भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करो— 'भन्ते, अस्सजि भिक्षु बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ हैं। वे भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं।' और ऐसा कहना— 'भन्ते, अच्छा हो यदि भगवान अनुकंपा करके जहाँ अस्सजि भिक्षु हैं, वहाँ पधारें'।" "ठीक है, आवुसो" कहकर उन भिक्षुओं ने आयुष्मान अस्सजि को उत्तर दिया और जहाँ भगवान थे वहाँ गए; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, अस्सजि भिक्षु बीमार हैं... (पे)... भन्ते, अच्छा हो यदि भगवान अनुकंपा करके जहाँ अस्सजि भिक्षु हैं, वहाँ पधारें।" भगवान ने मौन रहकर स्वीकार किया।

අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙනායස්මා අස්සජි තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසා ඛො ආයස්මා අස්සජි භගවන්තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන මඤ්චකෙ සමධොසි. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං අස්සජිං එතදවොච – ‘‘අලං, අස්සජි, මා ත්වං මඤ්චකෙ සමධොසි. සන්තිමානි ආසනානි පඤ්ඤත්තානි, තත්ථාහං නිසීදිස්සාමී’’ති. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. නිසජ්ජ ඛො භගවා ආයස්මන්තං අස්සජිං එතදවොච – ‘‘කච්චි තෙ, අස්සජි, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං…පෙ… පටික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො අභික්කමො’’ති?

तब भगवान सायंकाल के समय ध्यान से उठकर जहाँ आयुष्मान अस्सजि थे, वहाँ गए। आयुष्मान अस्सजि ने भगवान को दूर से ही आते देखा। देखकर वे मंच पर हिलने-डुलने लगे। तब भगवान ने आयुष्मान अस्सजि से यह कहा— "रहने दो, अस्सजि, मंच पर मत हिलो। यहाँ ये आसन बिछे हुए हैं, मैं वहीं बैठूँगा।" भगवान बिछे हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने आयुष्मान अस्सजि से यह कहा— "अस्सजि, क्या तुम (पीड़ा) सह पा रहे हो? क्या तुम्हारा निर्वाह हो रहा है? ... (पे) ... क्या दुखों का घटना दिख रहा है, बढ़ना नहीं?"

‘‘න මෙ, භන්තෙ, ඛමනීයං…පෙ… අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමො’’ති. ‘‘කච්චි තෙ, අස්සජි, න කිඤ්චි කුක්කුච්චං න කොචි විප්පටිසාරො’’ති? ‘‘තග්ඝ මෙ, භන්තෙ, අනප්පකං කුක්කුච්චං අනප්පකො විප්පටිසාරො’’ති. ‘‘කච්චි පන තං, අස්සජි, අත්තා සීලතො න උපවදතී’’ති? ‘‘න ඛො මං, භන්තෙ, අත්තා සීලතො උපවදතී’’ති. ‘‘නො චෙ කිර තං, අස්සජි, අත්තා සීලතො උපවදති, අථ කිඤ්ච තෙ කුක්කුච්චං කො ච විප්පටිසාරො’’ති? ‘‘පුබ්බෙ ඛ්වාහං, භන්තෙ, ගෙලඤ්ඤෙ පස්සම්භෙත්වා පස්සම්භෙත්වා කායසඞ්ඛාරෙ විහරාමි, සොහං සමාධිං නප්පටිලභාමි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, තං සමාධිං අප්පටිලභතො එවං හොති – ‘නො චස්සාහං පරිහායාමී’’’ති. ‘‘යෙ තෙ, අස්සජි, සමණබ්‍රාහ්මණා සමාධිසාරකා සමාධිසාමඤ්ඤා තෙසං තං සමාධිං අප්පටිලභතං එවං හොති – ‘නො චස්සු මයං පරිහායාමා’’’ති.

"भन्ते, मैं सह नहीं पा रहा हूँ... (पे)... बढ़ना दिख रहा है, घटना नहीं।" "अस्सजि, क्या तुम्हें कोई कौकृत्य या विप्रतिसार तो नहीं है?" "भन्ते, सचमुच मुझे बहुत कौकृत्य और बहुत विप्रतिसार है।" "अस्सजि, क्या तुम्हारा आत्मा शील की दृष्टि से तुम्हें दोष तो नहीं देता?" "भन्ते, मेरा आत्मा शील की दृष्टि से मुझे दोष नहीं देता।" "अस्सजि, यदि तुम्हारा आत्मा शील की दृष्टि से तुम्हें दोष नहीं देता, तो फिर तुम्हें क्या कौकृत्य और क्या विप्रतिसार है?" "भन्ते, पहले मैं बीमारी की अवस्था में काय-संस्कारों को शांत कर-करके विहार करता था, अब मैं वह समाधि प्राप्त नहीं कर पा रहा हूँ। भन्ते, उस समाधि को प्राप्त न कर पाने के कारण मुझे ऐसा विचार होता है— 'कहीं मैं (शासन से) पतित तो नहीं हो रहा हूँ?'" "अस्सजि, जो श्रमण-ब्राह्मण समाधि को ही सार मानने वाले और समाधि को ही श्रामण्य मानने वाले हैं, उन्हें उस समाधि को प्राप्त न करने पर ऐसा विचार होता है— 'कहीं हम पतित तो नहीं हो रहे हैं'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අස්සජි, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විඤ්ඤාණං …පෙ… තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති. සො සුඛං චෙ වෙදනං වෙදයති, සා ‘අනිච්චා’ති පජානාති. ‘අනජ්ඣොසිතා’ති [Pg.103] පජානාති. ‘අනභිනන්දිතා’ති පජානාති. දුක්ඛං චෙ වෙදනං වෙදයති, සා ‘අනිච්චා’ති පජානාති. ‘අනජ්ඣොසිතා’ති පජානාති. ‘අනභිනන්දිතා’ති පජානාති. අදුක්ඛමසුඛං චෙ වෙදනං වෙදයති, සා ‘අනිච්චා’ති පජානාති…පෙ… ‘අනභිනන්දිතා’ති පජානාති. සො සුඛං චෙ වෙදනං වෙදයති, විසංයුත්තො නං වෙදයති; දුක්ඛං චෙ වෙදනං වෙදයති, විසංයුත්තො නං වෙදයති; අදුක්ඛමසුඛං චෙ වෙදනං වෙදයති, විසංයුත්තො නං වෙදයති. සො කායපරියන්තිකං චෙ වෙදනං වෙදයමානො ‘කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. ජීවිතපරියන්තිකං චෙ වෙදනං වෙදයමානො ‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. ‘කායස්ස භෙදා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා ඉධෙව සබ්බවෙදයිතානි අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්තී’ති පජානාති.

"अस्सजि, तुम क्या मानते हो— रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... (पे) ... विज्ञान ... (पे) ... इसलिए यहाँ ... (पे) ... ऐसा देखते हुए ... (पे) ... 'इस (अवस्था) के लिए अब और कुछ करना शेष नहीं है', ऐसा वह जानता है। यदि वह सुखद वेदना का अनुभव करता है, तो वह जानता है कि 'यह अनित्य है'। वह जानता है कि 'यह आसक्ति-रहित है'। वह जानता है कि 'यह अभिनंदित नहीं है'। यदि वह दुखद वेदना का अनुभव करता है, तो वह जानता है कि 'यह अनित्य है'। वह जानता है कि 'यह आसक्ति-रहित है'। वह जानता है कि 'यह अभिनंदित नहीं है'। यदि वह अदुख-असुख वेदना का अनुभव करता है, तो वह जानता है कि 'यह अनित्य है'... (पे)... 'यह अभिनंदित नहीं है'। यदि वह सुखद वेदना का अनुभव करता है, तो वह उससे विसंयुक्त होकर उसका अनुभव करता है; यदि वह दुखद वेदना का अनुभव करता है, तो वह उससे विसंयुक्त होकर उसका अनुभव करता है; यदि वह अदुख-असुख वेदना का अनुभव करता है, तो वह उससे विसंयुक्त होकर उसका अनुभव करता है। यदि वह शरीर की सीमा तक रहने वाली वेदना का अनुभव करता है, तो वह जानता है कि 'मैं शरीर की सीमा तक रहने वाली वेदना का अनुभव कर रहा हूँ'। यदि वह जीवन की सीमा तक रहने वाली वेदना का अनुभव करता है, तो वह जानता है कि 'मैं जीवन की सीमा तक रहने वाली वेदना का अनुभव कर रहा हूँ'। वह जानता है कि 'शरीर के भेद के बाद, जीवन के समाप्त होने पर, यहीं (इसी जन्म में) सभी अनुभव की गई वेदनाएँ, जिनमें अब कोई नन्दि नहीं है, शीतल हो जाएँगी'।

‘‘සෙය්‍යථාපි, අස්සජි, තෙලඤ්ච පටිච්ච, වට්ටිඤ්ච පටිච්ච, තෙලප්පදීපො ඣායෙය්‍ය; තස්සෙව තෙලස්ස ච වට්ටියා ච පරියාදානා අනාහාරො නිබ්බායෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, අස්සජි, භික්ඛු කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයමානො ‘කායපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයමානො ‘ජීවිතපරියන්තිකං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. ‘කායස්ස භෙදා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා ඉධෙව සබ්බවෙදයිතානි අනභිනන්දිතානි සීතීභවිස්සන්තී’ති පජානාතී’’ති. ඡට්ඨං.

“हे अस्सजि! जैसे तेल और बत्ती के सहारे तेल का दीपक जलता है; और उसी तेल तथा बत्ती के समाप्त हो जाने पर, ईंधन न रहने के कारण वह बुझ जाता है। इसी प्रकार, हे अस्सजि! भिक्षु शरीर की सीमा तक की वेदना का अनुभव करते हुए यह जानता है कि 'मैं शरीर की सीमा तक की वेदना का अनुभव कर रहा हूँ'। जीवन की सीमा तक की वेदना का अनुभव करते हुए यह जानता है कि 'मैं जीवन की सीमा तक की वेदना का अनुभव कर रहा हूँ'। वह जानता है कि 'शरीर के टूटने (मृत्यु) के बाद, जीवन के समाप्त होने पर, इसी जन्म में सभी अनुभूतियाँ, जिनमें अब कोई आसक्ति नहीं रही, शीतल हो जाएँगी'।” छठा (सूत्र)।

7. ඛෙමකසුත්තං

७. खेमक सुत्त

89. එකං සමයං සම්බහුලා ථෙරා භික්ඛූ කොසම්බියං විහරන්ති ඝොසිතාරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ඛෙමකො බදරිකාරාමෙ විහරති ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. අථ ඛො ථෙරා භික්ඛූ සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතා ආයස්මන්තං දාසකං ආමන්තෙසුං – ‘‘එහි ත්වං, ආවුසො දාසක, යෙන ඛෙමකො භික්ඛු තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා ඛෙමකං භික්ඛුං එවං වදෙහි – ‘ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – කච්චි තෙ, ආවුසො, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි දුක්ඛා වෙදනා පටික්කමන්ති නො අභික්කමන්ති, පටික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො අභික්කමො’’’ති? ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා දාසකො ථෙරානං භික්ඛූනං පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ඛෙමකො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ඛෙමකං එතදවොච – ‘‘ථෙරා තං, ආවුසො [Pg.104] ඛෙමක, එවමාහංසු – ‘කච්චි තෙ, ආවුසො, ඛමනීයං…පෙ… නො අභික්කමො’’’ති? ‘‘න මෙ, ආවුසො, ඛමනීයං න යාපනීයං…පෙ… අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමො’’ති.

८९. एक समय बहुत से स्थविर भिक्षु कोसम्बी के घोषिताराम में विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान खेमक बदरिकाराम में बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ होकर विहार कर रहे थे। तब वे स्थविर भिक्षु सायंकाल के समय ध्यान से उठकर आयुष्मान दासक के पास गए और उनसे बोले— “आओ आयुष्मान दासक, जहाँ भिक्षु खेमक हैं, वहाँ जाओ; और खेमक भिक्षु से जाकर ऐसा कहो— ‘आयुष्मान खेमक! स्थविर आपसे ऐसा पूछते हैं— क्या आप सहन कर पा रहे हैं? क्या आपका निर्वाह हो रहा है? क्या आपकी दुखद वेदनाएँ घट रही हैं, बढ़ तो नहीं रहीं? क्या उनका घटना दिखाई दे रहा है, बढ़ना नहीं?’” आयुष्मान दासक ने “जी आयुष्मान” कहकर उन स्थविर भिक्षुओं की बात स्वीकार की और जहाँ आयुष्मान खेमक थे, वहाँ गए। वहाँ पहुँचकर उन्होंने आयुष्मान खेमक से यह कहा— “आयुष्मान खेमक! स्थविर आपसे ऐसा पूछते हैं— ‘क्या आप सहन कर पा रहे हैं... (वही प्रश्न)... बढ़ना नहीं?’” (खेमक ने उत्तर दिया—) “आयुष्मान! मैं सहन नहीं कर पा रहा हूँ, मेरा निर्वाह नहीं हो रहा है... (वही)... वेदनाओं का बढ़ना दिखाई दे रहा है, घटना नहीं।”

අථ ඛො ආයස්මා දාසකො යෙන ථෙරා භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘ඛෙමකො, ආවුසො, භික්ඛු එවමාහ – ‘න මෙ, ආවුසො, ඛමනීයං…පෙ… අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමො’’’ති. ‘‘එහි ත්වං, ආවුසො දාසක, යෙන ඛෙමකො භික්ඛු තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා ඛෙමකං භික්ඛුං එවං වදෙහි – ‘ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙසු ආයස්මා ඛෙමකො පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සතී’’’ති?

तब आयुष्मान दासक जहाँ वे स्थविर भिक्षु थे, वहाँ गए और उनसे यह कहा— “आयुष्मानों! खेमक भिक्षु ऐसा कहते हैं— ‘मैं सहन नहीं कर पा रहा हूँ... बढ़ना दिखाई दे रहा है, घटना नहीं’।” (स्थविरों ने कहा—) “आओ आयुष्मान दासक, जहाँ खेमक भिक्षु हैं, वहाँ जाओ और उनसे ऐसा कहो— ‘आयुष्मान खेमक! स्थविर आपसे ऐसा कहते हैं— आयुष्मान! भगवान ने इन पाँच उपादान-स्कंधों का उपदेश दिया है, जैसे कि— रूप-उपादान-स्कंध, वेदना-उपादान-स्कंध, संज्ञा-उपादान-स्कंध, संस्कार-उपादान-स्कंध और विज्ञान-उपादान-स्कंध। क्या आयुष्मान खेमक इन पाँच उपादान-स्कंधों में किसी को ‘आत्मा’ या ‘आत्मीय’ (मेरा) के रूप में देखते हैं?’”

‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා දාසකො ථෙරානං භික්ඛූනං පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ඛෙමකො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙසු ආයස්මා ඛෙමකො පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සතී’’ති? ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙසු ඛ්වාහං, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු න කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සාමී’’ති.

आयुष्मान दासक ने “जी आयुष्मान” कहकर उन स्थविर भिक्षुओं की बात स्वीकार की और जहाँ आयुष्मान खेमक थे, वहाँ गए... (वही प्रश्न दोहराया)... “क्या आयुष्मान खेमक इन पाँच उपादान-स्कंधों में किसी को ‘आत्मा’ या ‘आत्मीय’ के रूप में देखते हैं?” (खेमक ने उत्तर दिया—) “आयुष्मान! भगवान ने इन पाँच उपादान-स्कंधों का उपदेश दिया है, जैसे कि— रूप-उपादान-स्कंध... विज्ञान-उपादान-स्कंध। आयुष्मान! मैं इन पाँच उपादान-स्कंधों में किसी को भी ‘आत्मा’ या ‘आत्मीय’ के रूप में नहीं देखता हूँ।”

අථ ඛො ආයස්මා දාසකො යෙන ථෙරා භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘ඛෙමකො, ආවුසො, භික්ඛු එවමාහ – ‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙසු ඛ්වාහං, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු න කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සාමී’’’ති. ‘‘එහි ත්වං, ආවුසො දාසක, යෙන ඛෙමකො භික්ඛු තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා ඛෙමකං භික්ඛුං එවං වදෙහි – ‘ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. නො චෙ කිරායස්මා ඛෙමකො ඉමෙසු [Pg.105] පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සති. තෙනහායස්මා ඛෙමකො අරහං ඛීණාසවො’’’ති.

तब आयुष्मान दासक जहाँ वे स्थविर भिक्षु थे, वहाँ गए और उनसे यह कहा— “आयुष्मानों! खेमक भिक्षु ऐसा कहते हैं— ‘...मैं इन पाँच उपादान-स्कंधों में किसी को भी ‘आत्मा’ या ‘आत्मीय’ के रूप में नहीं देखता हूँ’।” (स्थविरों ने कहा—) “आओ आयुष्मान दासक, जहाँ खेमक भिक्षु हैं, वहाँ जाओ और उनसे ऐसा कहो— ‘आयुष्मान खेमक! स्थविर आपसे ऐसा कहते हैं— यदि आयुष्मान खेमक इन पाँच उपादान-स्कंधों में किसी को भी ‘आत्मा’ या ‘आत्मीय’ के रूप में नहीं देखते हैं, तो क्या आयुष्मान खेमक ‘अर्हत्’ हैं, जिनके आस्रव क्षीण हो चुके हैं?’”

‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා දාසකො ථෙරානං භික්ඛූනං පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ඛෙමකො…පෙ… ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො; නො චෙ කිරායස්මා ඛෙමකො ඉමෙසු පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සති, තෙනහායස්මා ඛෙමකො අරහං ඛීණාසවො’’ති. ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙසු ඛ්වාහං, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු න කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සාමි, න චම්හි අරහං ඛීණාසවො; අපි ච මෙ, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ‘අස්මී’ති අධිගතං, ‘අයමහමස්මී’ති න ච සමනුපස්සාමී’’ති.

आयुष्मान दासक ने “जी आयुष्मान” कहकर उन स्थविर भिक्षुओं की बात स्वीकार की और जहाँ आयुष्मान खेमक थे, वहाँ गए... (वही प्रश्न दोहराया)... “तो क्या आयुष्मान खेमक ‘अर्हत्’ हैं, जिनके आस्रव क्षीण हो चुके हैं?” (खेमक ने उत्तर दिया—) “आयुष्मान! भगवान ने इन पाँच उपादान-स्कंधों का उपदेश दिया है... विज्ञान-उपादान-स्कंध। आयुष्मान! मैं इन पाँच उपादान-स्कंधों में किसी को भी ‘आत्मा’ या ‘आत्मीय’ के रूप में नहीं देखता हूँ, फिर भी मैं ‘अर्हत्’ (क्षीण-आस्रव) नहीं हूँ। अपितु, आयुष्मान! इन पाँच उपादान-स्कंधों में मुझे ‘मैं हूँ’ (अस्मि) का बोध बना हुआ है, किन्तु ‘यह मैं हूँ’ (अयमहं अस्मि) ऐसा मैं नहीं देखता हूँ।”

අථ ඛො ආයස්මා දාසකො යෙන ථෙරා භික්ඛූ…පෙ… ථෙරෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘ඛෙමකො, ආවුසො, භික්ඛු එවමාහ – පඤ්චිමෙ, ආවුසො, උපාදානක්ඛන්ධා වුත්තා භගවතා, සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙසු ඛ්වාහං, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු න කිඤ්චි අත්තං වා අත්තනියං වා සමනුපස්සාමි, න චම්හි අරහං ඛීණාසවො; අපි ච මෙ, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ‘අස්මී’ති අධිගතං, ‘අයමහමස්මී’ති න ච සමනුපස්සාමී’’ති.

तब आयुष्मान दासक जहाँ स्थविर भिक्षु थे... वहाँ गए और उन स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— "आवुसो, खेमक भिक्षु ऐसा कहते हैं— 'आवुसो, भगवान ने ये पाँच उपादान-स्कन्ध कहे हैं, जैसे कि— रूप-उपादान-स्कन्ध... विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। आवुसो, मैं इन पाँच उपादान-स्कन्धों में किसी को भी न तो आत्मा के रूप में देखता हूँ और न ही आत्मा के अपने (आत्मीय) के रूप में, और न ही मैं क्षीणास्त्रव अर्हत् हूँ; फिर भी आवुसो, इन पाँच उपादान-स्कन्धों में मुझे 'मैं हूँ' (अस्मि) का बोध होता है, किन्तु 'यह मैं हूँ' ऐसा मैं नहीं देखता हूँ'।"

‘‘එහි ත්වං, ආවුසො දාසක, යෙන ඛෙමකො භික්ඛු තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා ඛෙමකං භික්ඛුං එවං වදෙහි – ‘ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – යමෙතං, ආවුසො ඛෙමක, අස්මීති වදෙසි, කිමෙතං අස්මීති වදෙසි? රූපං අස්මීති වදෙසි, අඤ්ඤත්‍ර රූපා අස්මීති වදෙසි, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අස්මීති වදෙසි, අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා අස්මීති වදෙසි. යමෙතං, ආවුසො ඛෙමක, අස්මීති වදෙසි. කිමෙතං අස්මීති වදෙසී’’’ති?

"आओ आवुसो दासक, जहाँ खेमक भिक्षु हैं वहाँ जाओ; और जाकर खेमक भिक्षु से ऐसा कहो— 'आवुसो खेमक, स्थविरों ने आपसे ऐसा कहा है— आवुसो खेमक, यह जो आप 'मैं हूँ' कहते हैं, इस 'मैं हूँ' से आपका क्या अभिप्राय है? क्या आप रूप को 'मैं हूँ' कहते हैं, या रूप से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहते हैं? क्या वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'मैं हूँ' कहते हैं, या विज्ञान से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहते हैं? आवुसो खेमक, यह जो आप 'मैं हूँ' कहते हैं, इस 'मैं हूँ' से आपका क्या अभिप्राय है?'"

‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා දාසකො ථෙරානං භික්ඛූනං පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ඛෙමකො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ඛෙමකං එතදවොච – ථෙරා තං, ආවුසො ඛෙමක, එවමාහංසු – ‘‘යමෙතං, ආවුසො [Pg.106] ඛෙමක, ‘අස්මී’ති වදෙසි, කිමෙතං ‘අස්මී’ති වදෙසි? රූපං ‘අස්මී’ති වදෙසි අඤ්ඤත්‍ර රූපා ‘අස්මී’ති වදෙසි? වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං ‘අස්මී’ති වදෙසි අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා ‘අස්මී’ති වදෙසි? යමෙතං, ආවුසො ඛෙමක, ‘අස්මී’ති වදෙසි, කිමෙතං ‘අස්මී’ති වදෙසි’’ති? ‘‘අලං, ආවුසො දාසක, කිං ඉමාය සන්ධාවනිකාය! ආහරාවුසො, දණ්ඩං; අහමෙව යෙන ථෙරා භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමිස්සාමී’’ති.

"जी आवुसो," आयुष्मान दासक ने स्थविर भिक्षुओं को उत्तर दिया और जहाँ आयुष्मान खेमक थे वहाँ गए; जाकर आयुष्मान खेमक से यह कहा— "आवुसो खेमक, स्थविरों ने आपसे ऐसा कहा है— 'आवुसो खेमक, यह जो आप 'मैं हूँ' कहते हैं, इस 'मैं हूँ' से आपका क्या अभिप्राय है? क्या आप रूप को 'मैं हूँ' कहते हैं या रूप से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहते हैं? वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'मैं हूँ' कहते हैं या विज्ञान से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहते हैं? आवुसो खेमक, यह जो आप 'मैं हूँ' कहते हैं, इस 'मैं हूँ' से आपका क्या अभिप्राय है?'" "बस आवुसो दासक, इस बार-बार आने-जाने से क्या लाभ! आवुसो, लाठी लाओ; मैं स्वयं ही जहाँ स्थविर भिक्षु हैं वहाँ जाऊँगा।"

අථ ඛො ආයස්මා ඛෙමකො දණ්ඩමොලුබ්භ යෙන ථෙරා භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ඛෙමකං ථෙරා භික්ඛූ එතදවොචුං – ‘‘යමෙතං, ආවුසො ඛෙමක, ‘අස්මී’ති වදෙසි, කිමෙතං ‘අස්මී’ති වදෙසි? රූපං ‘අස්මී’ති වදෙසි, අඤ්ඤත්‍ර රූපා ‘අස්මී’ති වදෙසි? වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං ‘අස්මී’ති වදෙසි, අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා ‘අස්මී’ති වදෙසි? යමෙතං, ආවුසො ඛෙමක, ‘අස්මී’ති වදෙසි, කිමෙතං ‘අස්මී’ති වදෙසී’’ති? ‘‘න ඛ්වාහං, ආවුසො, රූපං ‘අස්මී’ති වදාමි; නපි අඤ්ඤත්‍ර රූපා ‘අස්මී’ති වදාමි. න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං ‘අස්මී’ති වදාමි; නපි අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා ‘අස්මී’ති වදාමි. අපි ච මෙ, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ‘අස්මී’ති අධිගතං ‘අයමහමස්මී’ති න ච සමනුපස්සාමි’’.

तब आयुष्मान खेमक लाठी का सहारा लेकर जहाँ स्थविर भिक्षु थे वहाँ गए; जाकर स्थविर भिक्षुओं के साथ कुशल-मंगल पूछा। प्रसन्नतापूर्ण और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान खेमक से स्थविर भिक्षुओं ने यह कहा— "आवुसो खेमक, यह जो आप 'मैं हूँ' कहते हैं, इस 'मैं हूँ' से आपका क्या अभिप्राय है? क्या आप रूप को 'मैं हूँ' कहते हैं, या रूप से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहते हैं? वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'मैं हूँ' कहते हैं, या विज्ञान से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहते हैं? आवुसो खेमक, यह जो आप 'मैं हूँ' कहते हैं, इस 'मैं हूँ' से आपका क्या अभिप्राय है?" "आवुसो, मैं न तो रूप को 'मैं हूँ' कहता हूँ, और न ही रूप से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहता हूँ। न वेदना को... न संज्ञा को... न संस्कारों को... न विज्ञान को 'मैं हूँ' कहता हूँ, और न ही विज्ञान से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहता हूँ। फिर भी आवुसो, इन पाँच उपादान-स्कन्धों में मुझे 'मैं हूँ' का बोध होता है, किन्तु 'यह मैं हूँ' ऐसा मैं नहीं देखता हूँ।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, උප්පලස්ස වා පදුමස්ස වා පුණ්ඩරීකස්ස වා ගන්ධො. යො නු ඛො එවං වදෙය්‍ය – ‘පත්තස්ස ගන්ධො’ති වා ‘වණ්ණස්ස ගන්ධො’ති වා ‘කිඤ්ජක්ඛස්ස ගන්ධො’ති වා සම්මා නු ඛො සො වදමානො වදෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, ආවුසො’’. ‘‘යථා කථං, පනාවුසො, සම්මා බ්‍යාකරමානො බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති? ‘‘‘පුප්ඵස්ස ගන්ධො’ති ඛො, ආවුසො, සම්මා බ්‍යාකරමානො බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛ්වාහං, ආවුසො, න රූපං ‘අස්මී’ති වදාමි, නපි අඤ්ඤත්‍ර රූපා ‘අස්මී’ති වදාමි. න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං ‘අස්මී’ති වදාමි, නපි අඤ්ඤත්‍ර විඤ්ඤාණා ‘අස්මී’ති වදාමි. අපි ච මෙ, ආවුසො, පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ‘අස්මී’ති අධිගතං ‘අයමහමස්මී’ති න ච සමනුපස්සාමි’’.

"आवुसो, जैसे नीले कमल, लाल कमल या श्वेत कमल की गंध हो। यदि कोई ऐसा कहे— 'यह पंखुड़ियों की गंध है' या 'यह रंग की गंध है' या 'यह केसर की गंध है', तो क्या वह ठीक कहेगा?" "नहीं, आवुसो।" "तो आवुसो, सही उत्तर क्या होगा?" "आवुसो, सही उत्तर यह होगा कि 'यह फूल की गंध है'।" "इसी प्रकार आवुसो, मैं न तो रूप को 'मैं हूँ' कहता हूँ, और न ही रूप से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहता हूँ। न वेदना को... न संज्ञा को... न संस्कारों को... न विज्ञान को 'मैं हूँ' कहता हूँ, और न ही विज्ञान से पृथक किसी को 'मैं हूँ' कहता हूँ। फिर भी आवुसो, इन पाँच उपादान-स्कन्धों में मुझे 'मैं हूँ' का बोध होता है, किन्तु 'यह मैं हूँ' ऐसा मैं नहीं देखता हूँ।"

‘‘කිඤ්චාපි, ආවුසො, අරියසාවකස්ස පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි පහීනානි භවන්ති, අථ ඛ්වස්ස හොති – ‘යො ච පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අනුසහගතො [Pg.107] අස්මීති මානො, අස්මීති ඡන්දො, අස්මීති අනුසයො අසමූහතො. සො අපරෙන සමයෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සී විහරති – ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා… ඉති සඤ්ඤා… ඉති සඞ්ඛාරා… ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති. තස්සිමෙසු පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සිනො විහරතො යොපිස්ස හොති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අනුසහගතො ‘අස්මී’ති, මානො ‘අස්මී’ති, ඡන්දො ‘අස්මී’ති අනුසයො අසමූහතො, සොපි සමුග්ඝාතං ගච්ඡති.

"आवुसो, यद्यपि आर्य श्रावक के पाँच ओराम्भागीय (निचले) संयोजन क्षीण हो चुके होते हैं, फिर भी उसमें पाँच उपादान-स्कन्धों के प्रति जो सूक्ष्म 'मैं हूँ' का मान, 'मैं हूँ' का छंद, और 'मैं हूँ' का अनुशय है, वह अभी समूल नष्ट नहीं हुआ होता है। वह बाद में पाँच उपादान-स्कन्धों में उदय और व्यय का अनुदर्शन करते हुए विहार करता है— 'ऐसा रूप है, ऐसा रूप का उदय है, ऐसा रूप का अस्त है; ऐसी वेदना है... ऐसी संज्ञा है... ऐसे संस्कार हैं... ऐसा विज्ञान है, ऐसा विज्ञान का उदय है, ऐसा विज्ञान का अस्त है'। इन पाँच उपादान-स्कन्धों में उदय-व्यय का अनुदर्शन करते हुए विहार करने वाले उस श्रावक का, जो पाँच उपादान-स्कन्धों में सूक्ष्म 'मैं हूँ' का मान, 'मैं हूँ' का छंद, और 'मैं हूँ' का अनुशय शेष था, वह भी समूल नष्ट हो जाता है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, ආවුසො, වත්ථං සංකිලිට්ඨං මලග්ගහිතං. තමෙනං සාමිකා රජකස්ස අනුපදජ්ජුං. තමෙනං රජකො ඌසෙ වා ඛාරෙ වා ගොමයෙ වා සම්මද්දිත්වා අච්ඡෙ උදකෙ වික්ඛාලෙති. කිඤ්චාපි තං හොති වත්ථං පරිසුද්ධං පරියොදාතං, අථ ඛ්වස්ස හොති යෙව අනුසහගතො ඌසගන්ධො වා ඛාරගන්ධො වා ගොමයගන්ධො වා අසමූහතො. තමෙනං රජකො සාමිකානං දෙති. තමෙනං සාමිකා ගන්ධපරිභාවිතෙ කරණ්ඩකෙ නික්ඛිපන්ති. යොපිස්ස හොති අනුසහගතො ඌසගන්ධො වා ඛාරගන්ධො වා ගොමයගන්ධො වා අසමූහතො, සොපි සමුග්ඝාතං ගච්ඡති. එවමෙව ඛො, ආවුසො, කිඤ්චාපි අරියසාවකස්ස පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි පහීනානි භවන්ති, අථ ඛ්වස්ස හොති යෙව පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අනුසහගතො ‘අස්මී’ති, මානො ‘අස්මී’ති, ඡන්දො ‘අස්මී’ති අනුසයො අසමූහතො. සො අපරෙන සමයෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සී විහරති. ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා… ඉති සඤ්ඤා… ඉති සඞ්ඛාරා… ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති. තස්ස ඉමෙසු පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සිනො විහරතො යොපිස්ස හොති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අනුසහගතො ‘අස්මී’ති, මානො ‘අස්මී’ති, ඡන්දො ‘අස්මී’ති අනුසයො අසමූහතො, සොපි සමුග්ඝාතං ගච්ඡතී’’ති.

“हे मित्रों, जैसे कोई मैला और दागदार वस्त्र हो। उसके स्वामी उसे धोबी को दे दें। धोबी उसे क्षार (सज्जी), लवण या गाय के गोबर से रगड़कर स्वच्छ जल में धोता है। यद्यपि वह वस्त्र शुद्ध और उज्ज्वल हो जाता है, फिर भी उसमें क्षार, लवण या गोबर की सूक्ष्म गंध शेष रह जाती है जो पूरी तरह दूर नहीं हुई होती। धोबी उसे स्वामियों को लौटा देता है। स्वामी उसे सुगंधित पेटी में रख देते हैं। तब वह सूक्ष्म गंध भी पूरी तरह समाप्त हो जाती है। इसी प्रकार, हे मित्रों, यद्यपि आर्य श्रावक के पाँच ओरामभागीय (निचले) संयोजन क्षीण हो चुके होते हैं, फिर भी पाँच उपादान-स्कंधों में 'मैं हूँ' का सूक्ष्म मान, 'मैं हूँ' का छंद (इच्छा) और 'मैं हूँ' का अनुशय (प्रवृत्ति) शेष रहता है जो अभी समूल नष्ट नहीं हुआ होता। वह बाद में पाँच उपादान-स्कंधों में उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) का अनुपश्यी होकर विहार करता है: 'ऐसा रूप है, ऐसा रूप का उदय है, ऐसा रूप का अस्त है; ऐसी वेदना है... ऐसी संज्ञा है... ऐसे संस्कार हैं... ऐसा विज्ञान है, ऐसा विज्ञान का उदय है, ऐसा विज्ञान का अस्त है।' इस प्रकार इन पाँच उपादान-स्कंधों में उदय-व्यय का अनुपश्यी होकर विहार करने वाले उस श्रावक का जो 'मैं हूँ' का सूक्ष्म मान, छंद और अनुशय शेष था, वह भी समूल नष्ट हो जाता है।”

එවං වුත්තෙ, ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මන්තං ඛෙමකං එතදවොචුං – ‘‘න ඛො මයං ආයස්මන්තං ඛෙමකං විහෙසාපෙඛා පුච්ඡිම්හ, අපි චායස්මා ඛෙමකො පහොසි තස්ස භගවතො සාසනං විත්ථාරෙන ආචික්ඛිතුං දෙසෙතුං පඤ්ඤාපෙතුං [Pg.108] පට්ඨපෙතුං විවරිතුං විභජිතුං උත්තානීකාතුං. තයිදං ආයස්මතා ඛෙමකෙන තස්ස භගවතො සාසනං විත්ථාරෙන ආචික්ඛිතං දෙසිතං පඤ්ඤාපිතං පට්ඨපිතං විවරිතං විභජිතං උත්තානීකත’’න්ති.

ऐसा कहे जाने पर, स्थविर भिक्षुओं ने आयुष्मान खेमक से यह कहा— “हमने आयुष्मान खेमक को कष्ट देने की इच्छा से नहीं पूछा था, बल्कि इसलिए कि आयुष्मान खेमक भगवान के शासन की विस्तार से व्याख्या करने, उपदेश देने, प्रज्ञापित करने, स्थापित करने, अनावृत करने, विभाजित करने और स्पष्ट करने में समर्थ हैं। आयुष्मान खेमक द्वारा भगवान के उस शासन की विस्तार से व्याख्या की गई, उपदेश दिया गया, प्रज्ञापित किया गया, स्थापित किया गया, अनावृत किया गया, विभाजित किया गया और स्पष्ट किया गया है।”

ඉදමවොච ආයස්මා ඛෙමකො. අත්තමනා ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මතො ඛෙමකස්ස භාසිතං අභිනන්දුං. ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මිං භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං ථෙරානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු, ආයස්මතො ඛෙමකස්ස චාති. සත්තමං.

आयुष्मान खेमक ने यह कहा। संतुष्ट होकर स्थविर भिक्षुओं ने आयुष्मान खेमक के भाषण का अभिनंदन किया। और जब यह व्याख्या की जा रही थी, तब साठ स्थविर भिक्षुओं और आयुष्मान खेमक के चित्त बिना किसी उपादान के आस्रवों से मुक्त हो गए। (खेमक सुत्त समाप्त।)

8. ඡන්නසුත්තං

८. छन्न सुत्त

90. එකං සමයං සම්බහුලා ථෙරා භික්ඛූ බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා ඡන්නො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො අවාපුරණං ආදාය විහාරෙන විහාරං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘ඔවදන්තු මං ආයස්මන්තො ථෙරා, අනුසාසන්තු මං ආයස්මන්තො ථෙරා, කරොන්තු මෙ ආයස්මන්තො ථෙරා ධම්මිං කථං, යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍ය’’න්ති.

९०. एक समय बहुत से स्थविर भिक्षु वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान छन्न सायंकाल के समय प्रतिसंलयन (ध्यान) से उठकर, चाबी लेकर एक विहार (कुटी) से दूसरे विहार में जाकर स्थविर भिक्षुओं से यह बोले— “आयुष्मान स्थविर मुझे उपदेश दें, आयुष्मान स्थविर मुझे अनुशासित करें, आयुष्मान स्थविर मुझे धर्म-कथा सुनाएँ, जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ।”

එවං වුත්තෙ, ථෙරා භික්ඛූ ආයස්මන්තං ඡන්නං එතදවොචුං – ‘‘රූපං ඛො, ආවුසො ඡන්න, අනිච්චං; වෙදනා අනිච්චා; සඤ්ඤා අනිච්චා; සඞ්ඛාරා අනිච්චා; විඤ්ඤාණං අනිච්චං. රූපං අනත්තා; වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා; සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’ති.

ऐसा कहे जाने पर, स्थविर भिक्षुओं ने आयुष्मान छन्न से यह कहा— “हे मित्र छन्न, रूप अनित्य है; वेदना अनित्य है; संज्ञा अनित्य है; संस्कार अनित्य हैं; विज्ञान अनित्य है। रूप अनात्मा है; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है। सभी संस्कार अनित्य हैं; सभी धर्म अनात्मा हैं।”

අථ ඛො ආයස්මතො ඡන්නස්ස එතදහොසි – ‘‘මය්හම්පි ඛො එතං එවං හොති – ‘රූපං අනිච්චං, වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; රූපං අනත්තා, වෙදනා … සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති. අථ ච පන මෙ සබ්බසඞ්ඛාරසමථෙ සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගෙ තණ්හාක්ඛයෙ විරාගෙ නිරොධෙ නිබ්බානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දති නප්පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති. පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජති; පච්චුදාවත්තති මානසං – ‘අථ කො චරහි මෙ අත්තා’ති? න ඛො පනෙවං ධම්මං පස්සතො හොති. කො නු ඛො මෙ තථා ධම්මං දෙසෙය්‍ය යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍ය’’න්ති.

तब आयुष्मान छन्न के मन में यह विचार आया— “मुझे भी ऐसा ही लगता है कि रूप अनित्य है, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है; रूप अनात्मा है, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है। सभी संस्कार अनित्य हैं, सभी धर्म अनात्मा हैं। फिर भी, मेरा चित्त सभी संस्कारों के शमन, सभी उपाधियों के त्याग, तृष्णा के क्षय, विराग, निरोध और निर्वाण में प्रवृत्त नहीं होता, प्रसन्न नहीं होता, स्थिर नहीं होता और अधिमुक्त (निश्चय) नहीं होता। व्याकुलता और उपादान उत्पन्न होता है; मन पीछे हट जाता है— 'तो फिर मेरा आत्मा कौन है?' जो धर्म को देखता है, उसके साथ ऐसा नहीं होता। भला मुझे वैसा धर्म-उपदेश कौन दे सकता है जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ?”

අථ ඛො ආයස්මතො ඡන්නස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතො සම්භාවිතො [Pg.109] ච විඤ්ඤූනං සබ්‍රහ්මචාරීනං, පහොති ච මෙ ආයස්මා ආනන්දො තථා ධම්මං දෙසෙතුං යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍යං; අත්ථි ච මෙ ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ තාවතිකා විස්සට්ඨි. යංනූනාහං යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මා ඡන්නො සෙනාසනං සංසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය යෙන කොසම්බී ඝොසිතාරාමො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං සම්මොදි…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ඡන්නො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච –

तब आयुष्मान छन्न के मन में यह विचार आया— “ये आयुष्मान आनंद कौशाम्बी के घोषिताराम में विहार कर रहे हैं, जो शास्ता (बुद्ध) द्वारा प्रशंसित हैं और बुद्धिमान सब्रह्मचारियों द्वारा सम्मानित हैं। आयुष्मान आनंद मुझे वैसा धर्म-उपदेश देने में समर्थ हैं जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ; और आयुष्मान आनंद में मेरा वैसा विश्वास (मैत्री) भी है। क्यों न मैं आयुष्मान आनंद के पास चलूँ?” तब आयुष्मान छन्न ने अपना शयनासन समेटा और पात्र-चीवर लेकर जहाँ कौशाम्बी का घोषिताराम था और जहाँ आयुष्मान आनंद थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर आयुष्मान आनंद के साथ कुशल-क्षेम पूछा... और एक ओर बैठकर आयुष्मान छन्न ने आयुष्मान आनंद से यह कहा—”

‘‘එකමිදාහං, ආවුසො ආනන්ද, සමයං බාරාණසියං විහරාමි ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛ්වාහං, ආවුසො, සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො අවාපුරණං ආදාය විහාරෙන විහාරං උපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ එතදවොචං – ‘ඔවදන්තු මං ආයස්මන්තො ථෙරා, අනුසාසන්තු මං ආයස්මන්තො ථෙරා, කරොන්තු මෙ ආයස්මන්තො ථෙරා ධම්මිං කථං යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍ය’න්ති. එවං වුත්තෙ මං, ආවුසො, ථෙරා භික්ඛූ එතදවොචුං – ‘රූපං ඛො, ආවුසො ඡන්න, අනිච්චං; වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; රූපං අනත්තා…පෙ… විඤ්ඤාණං අනත්තා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’’’ති.

"हे आयुष्मान आनंद, एक समय मैं वाराणसी के ऋषिपत्तन मृगदाव में विहार कर रहा था। तब, हे आयुष्मान, मैं सायंकाल के समय एकांतवास से उठकर चाबी लेकर एक विहार से दूसरे विहार में गया; वहाँ पहुँचकर मैंने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— 'आयुष्मान स्थविर मुझे उपदेश दें, आयुष्मान स्थविर मुझे अनुशासित करें, आयुष्मान स्थविर मुझे ऐसी धर्म-कथा सुनाएँ जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ।' ऐसा कहने पर, हे आयुष्मान, स्थविर भिक्षुओं ने मुझसे यह कहा— 'हे आयुष्मान छन्न, रूप अनित्य है; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है; रूप अनात्मा है... विज्ञान अनात्मा है। सभी संस्कार अनित्य हैं, सभी धर्म अनात्मा हैं'।"

‘‘තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි – ‘මය්හම්පි ඛො එතං එවං හොති – රූපං අනිච්චං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චං, රූපං අනත්තා, වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා. සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා, සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති. අථ ච පන මෙ සබ්බසඞ්ඛාරසමථෙ සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගෙ තණ්හාක්ඛයෙ විරාගෙ නිරොධෙ නිබ්බානෙ චිත්තං න පක්ඛන්දති නප්පසීදති න සන්තිට්ඨති නාධිමුච්චති. පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජති; පච්චුදාවත්තති මානසං – ‘අථ කො චරහි මෙ අත්තා’ති? න ඛො පනෙවං ධම්මං පස්සතො හොති. කො නු ඛො මෙ තථා ධම්මං දෙසෙය්‍ය යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍යන්ති!

"हे आयुष्मान, तब मेरे मन में यह विचार आया— 'मेरे लिए भी यह ऐसा ही है— रूप अनित्य है... विज्ञान अनित्य है, रूप अनात्मा है, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मा है। सभी संस्कार अनित्य हैं, सभी धर्म अनात्मा हैं।' फिर भी, सभी संस्कारों के शमन, सभी उपाधियों के त्याग, तृष्णा के क्षय, विराग, निरोध, निर्वाण में मेरा चित्त प्रफुल्लित नहीं होता, प्रसन्न नहीं होता, स्थिर नहीं होता, और न ही उसमें अधिमुक्त (दृढ़ निश्चय) होता है। भय और उपादान (पकड़) उत्पन्न होता है; मन पीछे हट जाता है— 'तो फिर मेरा आत्मा कौन है?' धर्म को देखने वाले के साथ ऐसा नहीं होता। भला मुझे कौन उस प्रकार धर्म का उपदेश दे सकता है जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ!"

‘‘තස්ස මය්හං, ආවුසො, එතදහොසි – ‘අයං ඛො ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බියං විහරති ඝොසිතරාමෙ සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතො සම්භාවිතො ච විඤ්ඤූනං සබ්‍රහ්මචාරීනං, පහොති ච මෙ ආයස්මා ආනන්දො තථා ධම්මං දෙසෙතුං යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍යං. අත්ථි ච මෙ ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ [Pg.110] තාවතිකා විස්සට්ඨි. යංනූනාහං යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමෙය්‍ය’න්ති. ඔවදතු මං, ආයස්මා ආනන්දො; අනුසාසතු මං, ආයස්මා ආනන්දො; කරොතු මෙ, ආයස්මා ආනන්දො ධම්මිං කථං යථාහං ධම්මං පස්සෙය්‍ය’’න්ති.

"हे आयुष्मान, तब मेरे मन में यह विचार आया— 'ये आयुष्मान आनंद कौशाम्बी के घोषिताराम में विहार कर रहे हैं, जो शास्ता (बुद्ध) द्वारा प्रशंसित हैं और बुद्धिमान सब्रह्मचारियों द्वारा सम्मानित हैं। आयुष्मान आनंद मुझे उस प्रकार धर्म का उपदेश देने में समर्थ हैं जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ। आयुष्मान आनंद के प्रति मेरा इतना विश्वास भी है। क्यों न मैं आयुष्मान आनंद के पास जाऊँ।' (तब मैंने कहा—) 'आयुष्मान आनंद मुझे उपदेश दें; आयुष्मान आनंद मुझे अनुशासित करें; आयुष्मान आनंद मुझे ऐसी धर्म-कथा सुनाएँ जिससे मैं धर्म का साक्षात्कार कर सकूँ'।"

‘‘එත්තකෙනපි මයං ආයස්මතො ඡන්නස්ස අත්තමනා අපි නාම තං ආයස්මා ඡන්නො ආවි අකාසි ඛීලං ඡින්දි. ඔදහාවුසො, ඡන්න, සොතං; භබ්බොසි ධම්මං විඤ්ඤාතු’’න්ති. අථ ඛො ආයස්මතො ඡන්නස්ස තාවතකෙනෙව උළාරං පීතිපාමොජ්ජං උප්පජ්ජි – ‘‘භබ්බො කිරස්මි ධම්මං විඤ්ඤාතු’’න්ති.

"'इतने मात्र से ही हम आयुष्मान छन्न से संतुष्ट हैं; आयुष्मान छन्न ने उस (अवरोध) को प्रकट कर दिया है और कील (बाधा) को काट दिया है। हे आयुष्मान छन्न, कान लगाकर सुनो; तुम धर्म को समझने के योग्य हो।' तब आयुष्मान छन्न को इतने मात्र से ही महान प्रीति और प्रमोद उत्पन्न हुआ— 'मैं धर्म को समझने के योग्य हूँ'।"

‘‘සම්මුඛා මෙතං, ආවුසො ඡන්න, භගවතො සුතං, සම්මුඛා ච පටිග්ගහිතං කච්චානගොත්තං භික්ඛුං ඔවදන්තස්ස – ද්වයනිස්සිතො ඛ්වායං, කච්චාන, ලොකො යෙභුය්‍යෙන අත්ථිතඤ්චෙව නත්ථිතඤ්ච. ලොකසමුදයං ඛො, කච්චාන, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යා ලොකෙ නත්ථිතා, සා න හොති. ලොකනිරොධං ඛො, කච්චාන, යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො යා ලොකෙ අත්ථිතා, සා න හොති. උපයුපාදානාභිනිවෙසවිනිබන්ධො ඛ්වායං, කච්චාන, ලොකො යෙභුය්‍යෙන තං චායං උපයුපාදානං චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයං න උපෙති න උපාදියති නාධිට්ඨාති ‘අත්තා මෙ’ති. දුක්ඛමෙව උප්පජ්ජමානං උප්පජ්ජති, දුක්ඛං නිරුජ්ඣමානං නිරුජ්ඣතීති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති. අපරප්පච්චයා ඤාණමෙවස්ස එත්ථ හොති. එත්තාවතා ඛො, කච්චාන, සම්මාදිට්ඨි හොති. සබ්බමත්ථීති ඛො, කච්චාන, අයමෙකො අන්තො. සබ්බං නත්ථීති අයං දුතියො අන්තො. එතෙ තෙ, කච්චාන, උභො අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣෙන තථාගතො ධම්මං දෙසෙති – අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා; සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. අවිජ්ජාය ත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො…පෙ… එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී’’ති.

"हे आयुष्मान छन्न, मैंने भगवान के मुख से यह सुना है और साक्षात् ग्रहण किया है, जब वे कात्यायन गोत्र के भिक्षु को उपदेश दे रहे थे— 'हे कात्यायन, यह लोक प्रायः दो (छोरों) पर आश्रित है— अस्तित्व (है) और नास्तित्व (नहीं है)। हे कात्यायन, लोक की उत्पत्ति को यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले के लिए लोक में जो 'नास्तित्व' है, वह नहीं रहता। हे कात्यायन, लोक के निरोध को यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखने वाले के लिए लोक में जो 'अस्तित्व' है, वह नहीं रहता। हे कात्यायन, यह लोक प्रायः उपायों, उपादानों और अभिनिवेशों (दुराग्रहों) के बंधन में बँधा है। वह (आर्य श्रावक) उन उपायों, उपादानों, चित्त के अधिष्ठानों, अभिनिवेशों और अनुशयों के पास नहीं जाता, उन्हें ग्रहण नहीं करता, और 'यह मेरा आत्मा है' ऐसा आग्रह नहीं करता। 'दुःख ही उत्पन्न होता हुआ उत्पन्न होता है, दुःख ही निरुद्ध होता हुआ निरुद्ध होता है'— ऐसा वह न शंका करता है, न संदेह करता है। यहाँ उसे पर-प्रत्यय (दूसरों पर निर्भर) न रहने वाला ज्ञान ही होता है। हे कात्यायन, इतनी मात्र से सम्यक् दृष्टि होती है। 'सब कुछ है'— हे कात्यायन, यह एक अंत (छोर) है। 'सब कुछ नहीं है'— यह दूसरा अंत है। हे कात्यायन, इन दोनों अंतों के पास न जाकर तथागत मध्य मार्ग से धर्म का उपदेश देते हैं— अविद्या के प्रत्यय से संस्कार होते हैं; संस्कार के प्रत्यय से विज्ञान... इस प्रकार इस केवल दुःख-स्कंध का उदय होता है। अविद्या के ही पूर्ण विराग और निरोध से संस्कारों का निरोध होता है... इस प्रकार इस केवल दुःख-स्कंध का निरोध होता है'।"

‘‘එවමෙතං, ආවුසො ආනන්ද, හොති යෙසං ආයස්මන්තානං තාදිසා සබ්‍රහ්මචාරයො අනුකම්පකා අත්ථකාමා ඔවාදකා අනුසාසකා. ඉදඤ්ච පන මෙ ආයස්මතො ආනන්දස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා ධම්මො අභිසමිතො’’ති. අට්ඨමං.

"हे आयुष्मान आनंद, ऐसा ही होता है उन आयुष्मानों के लिए जिनके पास आपके जैसे अनुकम्पा करने वाले, हित चाहने वाले, उपदेश देने वाले और अनुशासित करने वाले सब्रह्मचारी होते हैं। आयुष्मान आनंद के इस धर्मोपदेश को सुनकर मैंने धर्म का साक्षात्कार कर लिया है। (आठवाँ सूत्र समाप्त)"

9. රාහුලසුත්තං

९. राहुल सुत्त

91. සාවත්ථිනිදානං[Pg.111]. අථ ඛො ආයස්මා රාහුලො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාහුලො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති?

९१. "श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान राहुल जहाँ भगवान थे वहाँ पहुँचे; पहुँचकर... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान राहुल ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के इस सविज्ञान (चेतनायुक्त) शरीर में और बाहर के सभी निमित्तों में 'अहंकार' (मैं-पन), 'ममकार' (मेरा-पन) और 'मानानुशय' (मान का अनुशय) नहीं होते?'"

‘‘යං කිඤ්චි, රාහුල, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. යා කාචි වෙදනා … යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා…පෙ… සබ්බං විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. එවං ඛො, රාහුල, ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති. නවමං.

हे राहुल! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य; स्थूल हो या सूक्ष्म; हीन हो या प्रणीत; दूर हो या समीप—उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य... उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। राहुल! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए, इस सविज्ञान काय में और बाहर के समस्त निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान का अनुशय नहीं होता। नौवाँ सुत्त समाप्त।

10. දුතියරාහුලසුත්තං

१०. द्वितीय राहुल सुत्त

92. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාහුලො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතං මානසං හොති විධාසමතික්කන්තං සන්තං සුවිමුත්ත’’න්ති? ‘‘යං කිඤ්චි, රාහුල, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුපාදා විමුත්තො හොති. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුපාදා විමුත්තො හොති. එවං ඛො, රාහුල[Pg.112], ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතං මානසං හොති විධා සමතික්කන්තං සන්තං සුවිමුත්ත’’න්ති. දසමං.

९२. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान राहुल ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! किस प्रकार जानने वाले और किस प्रकार देखने वाले के लिए, इस सविज्ञान काय में और बाहर के समस्त निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान से रहित, मान की सीमाओं को पार किया हुआ, शांत और भली-भाँति विमुक्त चित्त होता है?' 'राहुल! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य... दूर हो या समीप—उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखकर, बिना आसक्ति के विमुक्त होता है। जो कुछ भी वेदना है... संज्ञा है... संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य; स्थूल हो या सूक्ष्म; हीन हो या प्रणीत; दूर हो या समीप—उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथार्थ रूप में सम्यक् प्रज्ञा से देखकर, बिना आसक्ति के विमुक्त होता है। राहुल! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए, इस सविज्ञान काय में और बाहर के समस्त निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान से रहित, मान की सीमाओं को पार किया हुआ, शांत और भली-भाँति विमुक्त चित्त होता है।' दसवाँ सुत्त समाप्त।

ථෙරවග්ගො නවමො.

नवाँ थेरवग्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान) इस प्रकार है—

ආනන්දො තිස්සො යමකො, අනුරාධො ච වක්කලි;

අස්සජි ඛෙමකො ඡන්නො, රාහුලා අපරෙ දුවෙ.

आनन्द, तिस्स, यमक, अनुराध और वक्कलि; अस्सजि, खेमक, छन्न और दो अन्य राहुल सुत्त—ये दस सुत्त हैं, इसलिए इसे वग्ग कहा जाता है।

10. පුප්ඵවග්ගො

१०. पुप्फवग्ग

1. නදීසුත්තං

१. नदी सुत्त

93. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, නදී පබ්බතෙය්‍යා ඔහාරිනී දූරඞ්ගමා සීඝසොතා. තස්සා උභොසු තීරෙසු කාසා චෙපි ජාතා අස්සු, තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුං; කුසා චෙපි ජාතා අස්සු, තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුං; පබ්බජා චෙපි ජාතා අස්සු, තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුං; බීරණා චෙපි ජාතා අස්සු, තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුං; රුක්ඛා චෙපි ජාතා අස්සු, තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්‍යුං. තස්සා පුරිසො සොතෙන වුය්හමානො කාසෙ චෙපි ගණ්හෙය්‍ය, තෙ පලුජ්ජෙය්‍යුං. සො තතොනිදානං අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජෙය්‍ය. කුසෙ චෙපි ගණ්හෙය්‍ය, පබ්බජෙ චෙපි ගණ්හෙය්‍ය, බීරණෙ චෙපි ගණ්හෙය්‍ය, රුක්ඛෙ චෙපි ගණ්හෙය්‍ය, තෙ පලුජ්ජෙය්‍යුං. සො තතොනිදානං අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං රූපං පලුජ්ජති. සො තතොනිදානං අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං[Pg.113]; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. තස්ස තං විඤ්ඤාණං පලුජ්ජති. සො තතොනිදානං අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. පඨමං.

९३. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! जैसे कोई पर्वत से निकलने वाली नदी हो, जो नीचे की ओर बहने वाली, दूर तक जाने वाली और तीव्र वेग वाली हो। उसके दोनों तटों पर यदि कास घास उगी हो, तो वे उसमें लटक रही हों; यदि कुश घास उगी हो, तो वे उसमें लटक रही हों; यदि पब्बज घास उगी हो, तो वे उसमें लटक रही हों; यदि बीरण घास उगी हो, तो वे उसमें लटक रही हों; यदि वृक्ष उगे हों, तो वे उसमें लटक रहे हों। उस नदी के वेग में बहता हुआ कोई मनुष्य यदि कास घास को पकड़े, तो वह उखड़ जाए। वह उस कारण से अनर्थ और विनाश को प्राप्त हो। यदि वह कुश को पकड़े, पब्बज को पकड़े, बीरण को पकड़े या वृक्षों को पकड़े, तो वे उखड़ जाएँ। वह उस कारण से अनर्थ और विनाश को प्राप्त हो। इसी प्रकार, भिक्षुओं! अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला, आर्य धर्म में अकुशल और आर्य धर्म में अविनीत है; सत्पुरुषों का दर्शन न करने वाला, सत्पुरुष धर्म में अकुशल और सत्पुरुष धर्म में अविनीत है—वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। उसका वह रूप नष्ट हो जाता है। वह उस कारण से अनर्थ और विनाश को प्राप्त होता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान देखता है, या आत्मा में विज्ञान को देखता है, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। उसका वह विज्ञान नष्ट हो जाता है। वह उस कारण से अनर्थ और विनाश को प्राप्त होता है। भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'भन्ते! अनित्य है।' 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?' 'भन्ते! अनित्य है।' 'इसलिए... इस प्रकार देखते हुए... वह जान लेता है कि इस अस्तित्व के लिए अब कुछ और शेष नहीं है।' प्रथम सुत्त समाप्त।

2. පුප්ඵසුත්තං

२. पुप्फ सुत्त

94. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, ලොකෙන විවදාමි, ලොකොව මයා විවදති. න, භික්ඛවෙ, ධම්මවාදී කෙනචි ලොකස්මිං විවදති. යං, භික්ඛවෙ, නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං ‘නත්ථී’ති වදාමි. යං, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, අහම්පි තං ‘අත්ථී’ති වදාමි’’.

९४. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! मैं लोक के साथ विवाद नहीं करता, लोक ही मेरे साथ विवाद करता है। भिक्षुओं! धर्मवादी लोक में किसी के साथ विवाद नहीं करता। भिक्षुओं! लोक में पंडितों द्वारा जिसे 'नहीं है' माना गया है, मैं भी उसे 'नहीं है' कहता हूँ। भिक्षुओं! लोक में पंडितों द्वारा जिसे 'है' माना गया है, मैं भी उसे 'है' कहता हूँ।'

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, යමහං ‘නත්ථී’ති වදාමි? රූපං, භික්ඛවෙ, නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං; අහම්පි තං ‘නත්ථී’ති වදාමි. වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං; අහම්පි තං ‘නත්ථී’ති වදාමි. ඉදං ඛො, භික්ඛවෙ, නත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං; අහම්පි තං ‘නත්ථී’ති වදාමි’’.

'भिक्षुओं! लोक में पंडितों द्वारा किसे 'नहीं है' माना गया है, जिसे मैं भी 'नहीं है' कहता हूँ? भिक्षुओं! नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील रूप को लोक में पंडितों द्वारा 'नहीं है' माना गया है; मैं भी उसे 'नहीं है' कहता हूँ। वेदना... संज्ञा... संस्कार... नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील विज्ञान को लोक में पंडितों द्वारा 'नहीं है' माना गया है; मैं भी उसे 'नहीं है' कहता हूँ। भिक्षुओं! लोक में पंडितों द्वारा जिसे 'नहीं है' माना गया है, उसे मैं भी 'नहीं है' कहता हूँ।'

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං, යමහං ‘අත්ථී’ති වදාමි? රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං; අහම්පි තං ‘අත්ථී’ති වදාමි. වෙදනා අනිච්චා…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං; අහම්පි තං ‘අත්ථී’ති වදාමි. ඉදං ඛො, භික්ඛවෙ, අත්ථිසම්මතං ලොකෙ පණ්ඩිතානං; අහම්පි තං ‘අත්ථී’ති වදාමි’’.

“भिक्षुओं! लोक में विद्वानों द्वारा जिसे 'है' ऐसा माना गया है, और जिसे मैं भी 'है' कहता हूँ, वह क्या है? भिक्षुओं! रूप अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है, जिसे लोक में विद्वानों द्वारा 'है' ऐसा माना गया है; मैं भी उसे 'है' कहता हूँ। वेदना अनित्य है... (पे)... विज्ञान अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, जिसे लोक में विद्वानों द्वारा 'है' ऐसा माना गया है; मैं भी उसे 'है' कहता हूँ। भिक्षुओं! लोक में विद्वानों द्वारा जिसे 'है' ऐसा माना गया है, उसे मैं भी 'है' कहता हूँ।”

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො, තං තථාගතො අභිසම්බුජ්ඣති අභිසමෙති; අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අභිසමෙත්වා තං ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති.

“भिक्षुओं! लोक में लोक-धर्म (संस्कार लोक) विद्यमान है, जिसे तथागत पूर्णतः अभिसम्बुद्ध करते हैं, अभिसमेत (साक्षात्कार) करते हैं। उसे अभिसम्बुद्ध कर और अभिसमेत कर, वे उसका आख्यान करते हैं, उपदेश देते हैं, प्रज्ञापित करते हैं, प्रस्थापित करते हैं, विवृत (उद्घाटित) करते हैं, विभक्त करते हैं और उसे स्पष्ट करते हैं।”

‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො, තං තථාගතො අභිසම්බුජ්ඣති අභිසමෙති, අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අභිසමෙත්වා ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති? රූපං, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො තං තථාගතො අභිසම්බුජ්ඣති අභිසමෙති. අභිසම්බුජ්ඣිත්වා [Pg.114] අභිසමෙත්වා ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති.

“भिक्षुओं! लोक में वह लोक-धर्म क्या है, जिसे तथागत अभिसम्बुद्ध करते हैं, अभिसमेत करते हैं, और अभिसम्बुद्ध कर तथा अभिसमेत कर उसका आख्यान करते हैं, उपदेश देते हैं, प्रज्ञापित करते हैं, प्रस्थापित करते हैं, विवृत करते हैं, विभक्त करते हैं और स्पष्ट करते हैं? भिक्षुओं! रूप ही वह लोक-धर्म है, जिसे तथागत अभिसम्बुद्ध करते हैं, अभिसमेत करते हैं। उसे अभिसम्बुद्ध कर और अभिसमेत कर, वे उसका आख्यान करते हैं, उपदेश देते हैं, प्रज्ञापित करते हैं, प्रस्थापित करते हैं, विवृत करते हैं, विभक्त करते हैं और स्पष्ट करते हैं।”

‘‘යො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන එවං ආචික්ඛියමානෙ දෙසියමානෙ පඤ්ඤපියමානෙ පට්ඨපියමානෙ විවරියමානෙ විභජියමානෙ උත්තානීකරියමානෙ න ජානාති න පස්සති තමහං, භික්ඛවෙ, බාලං පුථුජ්ජනං අන්ධං අචක්ඛුකං අජානන්තං අපස්සන්තං කින්ති කරොමි! වෙදනා, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො…පෙ… සඤ්ඤා, භික්ඛවෙ… සඞ්ඛාරා, භික්ඛවෙ… විඤ්ඤාණං, භික්ඛවෙ, ලොකෙ ලොකධම්මො තං තථාගතො අභිසම්බුජ්ඣති අභිසමෙති. අභිසම්බුජ්ඣිත්වා අභිසමෙත්වා ආචික්ඛති දෙසෙති පඤ්ඤපෙති පට්ඨපෙති විවරති විභජති උත්තානීකරොති.

“भिक्षुओं! तथागत द्वारा इस प्रकार आख्यान किए जाने पर, उपदेश दिए जाने पर, प्रज्ञापित किए जाने पर, प्रस्थापित किए जाने पर, विवृत किए जाने पर, विभक्त किए जाने पर और स्पष्ट किए जाने पर भी जो नहीं जानता, नहीं देखता, उस अज्ञानी पृथग्जन को, जो अंधा है, चक्षुहीन है, न जानने वाला है, न देखने वाला है, मैं क्या करूँ! भिक्षुओं! लोक में वेदना लोक-धर्म है... (पे)... संज्ञा... संस्कार... भिक्षुओं! लोक में विज्ञान लोक-धर्म है, जिसे तथागत अभिसम्बुद्ध करते हैं, अभिसमेत करते हैं। उसे अभिसम्बुद्ध कर और अभिसमेत कर, वे उसका आख्यान करते हैं, उपदेश देते हैं, प्रज्ञापित करते हैं, प्रस्थापित करते हैं, विवृत करते हैं, विभक्त करते हैं और स्पष्ट करते हैं।”

‘‘යො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන එවං ආචික්ඛියමානෙ දෙසියමානෙ පඤ්ඤපියමානෙ පට්ඨපියමානෙ විවරියමානෙ විභජියමානෙ උත්තානීකරියමානෙ න ජානාති න පස්සති තමහං, භික්ඛවෙ, බාලං පුථුජ්ජනං අන්ධං අචක්ඛුකං අජානන්තං අපස්සන්තං කින්ති කරොමි!

“भिक्षुओं! तथागत द्वारा इस प्रकार आख्यान किए जाने पर, उपदेश दिए जाने पर, प्रज्ञापित किए जाने पर, प्रस्थापित किए जाने पर, विवृत किए जाने पर, विभक्त किए जाने पर और स्पष्ट किए जाने पर भी जो नहीं जानता, नहीं देखता, उस अज्ञानी पृथग्जन को, जो अंधा है, चक्षुहीन है, न जानने वाला है, न देखने वाला है, मैं क्या करूँ!”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, උප්පලං වා පදුමං වා පුණ්ඩරීකං වා උදකෙ ජාතං උදකෙ සංවඩ්ඪං උදකා අච්චුග්ගම්ම ඨාති අනුපලිත්තං උදකෙන; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතො ලොකෙ ජාතො ලොකෙ සංවඩ්ඪො ලොකං අභිභුය්‍ය විහරති අනුපලිත්තො ලොකෙනා’’ති. දුතියං.

“भिक्षुओं! जैसे नीलकमल, पद्म (लाल कमल) या पुण्डरीक (श्वेत कमल) जल में उत्पन्न होते हैं, जल में बढ़ते हैं, किन्तु जल से ऊपर उठकर खड़े रहते हैं और जल से लिप्त नहीं होते; इसी प्रकार, भिक्षुओं! तथागत लोक में उत्पन्न हुए हैं, लोक में बढ़े हैं, किन्तु लोक को अभिभूत कर (लोक के ऊपर उठकर) विचरते हैं और लोक से लिप्त नहीं होते।” (द्वितीय सुत्त समाप्त)।

3. ඵෙණපිණ්ඩූපමසුත්තං

३. फेणपिण्डूपम सुत्त

95. එකං සමයං භගවා අයුජ්ඣායං විහරති ගඞ්ගාය නදියා තීරෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

९५. एक समय भगवान् अयोध्या में गंगा नदी के तट पर विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान् ने भिक्षुओं को आमंत्रित किया—

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අයං ගඞ්ගා නදී මහන්තං ඵෙණපිණ්ඩං ආවහෙය්‍ය. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො පස්සෙය්‍ය නිජ්ඣායෙය්‍ය යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍ය. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, ඵෙණපිණ්ඩෙ සාරො? එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා තං භික්ඛු පස්සති නිජ්ඣායති යොනිසො උපපරික්ඛති. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායති[Pg.115], තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායති, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායති. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, රූපෙ සාරො?

“भिक्षुओं! जैसे यह गंगा नदी फेन (झाग) का एक बड़ा पिण्ड बहाकर ले आए। उसे कोई चक्षुमान् (दृष्टि वाला) पुरुष देखे, ध्यान से देखे और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करे। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए, वह उसे रिक्त ही प्रतीत होगा, तुच्छ ही प्रतीत होगा, निस्सार ही प्रतीत होगा। भिक्षुओं! फेन-पिण्ड में सार क्या ही होगा? इसी प्रकार, भिक्षुओं! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो... (पे)... चाहे वह दूर हो या समीप—भिक्षु उसे देखता है, ध्यान से देखता है और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करता है। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए, वह उसे रिक्त ही प्रतीत होता है, तुच्छ ही प्रतीत होता है, निस्सार ही प्रतीत होता है। भिक्षुओं! रूप में सार क्या ही होगा?”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සරදසමයෙ ථුල්ලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙ උදකපුබ්බුළං උප්පජ්ජති චෙව නිරුජ්ඣති ච. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො පස්සෙය්‍ය නිජ්ඣායෙය්‍ය යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍ය. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, උදකපුබ්බුළෙ සාරො? එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යා කාචි වෙදනා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා…පෙ… යා දූරෙ සන්තිකෙ වා තං භික්ඛු පස්සති නිජ්ඣායති යොනිසො උපපරික්ඛති. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායති, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායති, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායති. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, වෙදනාය සාරො?

“भिक्षुओं! जैसे शरद ऋतु में जब मोटी बूंदों वाली वर्षा हो रही हो, तो जल में पानी का बुलबुला उत्पन्न भी होता है और निरुद्ध (नष्ट) भी होता है। उसे कोई चक्षुमान् पुरुष देखे, ध्यान से देखे और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करे। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए, वह उसे रिक्त ही प्रतीत होगा, तुच्छ ही प्रतीत होगा, निस्सार ही प्रतीत होगा। भिक्षुओं! जल के बुलबुले में सार क्या ही होगा? इसी प्रकार, भिक्षुओं! जो कुछ भी वेदना है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो... (पे)... चाहे वह दूर हो या समीप—भिक्षु उसे देखता है, ध्यान से देखता है और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करता है। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए, वह उसे रिक्त ही प्रतीत होती है, तुच्छ ही प्रतीत होती है, निस्सार ही प्रतीत होती है। भिक्षुओं! वेदना में सार क्या ही होगा?”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙ ඨිතෙ මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ මරීචිකා ඵන්දති. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො පස්සෙය්‍ය නිජ්ඣායෙය්‍ය යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍ය. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය…පෙ… කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, මරීචිකාය සාරො? එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යා කාචි සඤ්ඤා…පෙ….

“भिक्षुओं! जैसे ग्रीष्म ऋतु के अंतिम महीने में, दोपहर के समय मृगतृष्णा (मरीचिका) चमकती है। उसे कोई चक्षुमान् पुरुष देखे, ध्यान से देखे और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करे। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए, वह उसे रिक्त ही प्रतीत होगी, तुच्छ ही प्रतीत होगी... (पे)... भिक्षुओं! मरीचिका में सार क्या ही होगा? इसी प्रकार, भिक्षुओं! जो कुछ भी संज्ञा है... (पे)...।”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො සාරත්ථිකො සාරගවෙසී සාරපරියෙසනං චරමානො තිණ්හං කුඨාරිං ආදාය වනං පවිසෙය්‍ය. සො තත්ථ පස්සෙය්‍ය මහන්තං කදලික්ඛන්ධං උජුං නවං අකුක්කුකජාතං. තමෙනං මූලෙ ඡින්දෙය්‍ය; මූලෙ ඡෙත්වා අග්ගෙ ඡින්දෙය්‍ය, අග්ගෙ ඡෙත්වා පත්තවට්ටිං විනිබ්භුජෙය්‍ය. සො තස්ස පත්තවට්ටිං විනිබ්භුජන්තො ඵෙග්ගුම්පි නාධිගච්ඡෙය්‍ය, කුතො සාරං! තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො පස්සෙය්‍ය නිජ්ඣායෙය්‍ය යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍ය. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, කදලික්ඛන්ධෙ සාරො? එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා…පෙ… යෙ [Pg.116] දූරෙ සන්තිකෙ වා තං භික්ඛු පස්සති නිජ්ඣායති යොනිසො උපපරික්ඛති. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායති, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායති, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායති. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛාරෙසු සාරො?

हे भिक्षुओं, जैसे कोई पुरुष सार की इच्छा रखने वाला, सार की खोज करने वाला, सार की तलाश में घूमता हुआ एक तेज कुल्हाड़ी लेकर वन में प्रवेश करे। वह वहाँ एक बड़े, सीधे, नए और बिना किसी ठोस सार वाले केले के तने को देखे। वह उसे जड़ से काट दे; जड़ से काटकर ऊपर से काट दे, और ऊपर से काटकर उसके पत्तों की परतों को छील दे। वह उन परतों को छीलते हुए फेग्गु (कच्ची लकड़ी) भी प्राप्त न कर सके, फिर सार कहाँ से मिलेगा! उसे कोई चक्षुमान पुरुष देखे, ध्यान से देखे और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करे। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए वह उसे रिक्त ही प्रतीत होगा, तुच्छ ही प्रतीत होगा, निस्सार ही प्रतीत होगा। हे भिक्षुओं, केले के तने में सार क्या ही होगा? इसी प्रकार, हे भिक्षुओं, जो कुछ भी संस्कार हैं—चाहे वे अतीत हों, अनागत हों या वर्तमान हों... चाहे दूर हों या समीप हों—भिक्षु उन्हें देखता है, उन पर ध्यान देता है और विवेकपूर्वक उनकी परीक्षा करता है। उन्हें देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए वे उसे रिक्त ही प्रतीत होते हैं, तुच्छ ही प्रतीत होते हैं, निस्सार ही प्रतीत होते हैं। हे भिक्षुओं, संस्कारों में सार क्या ही होगा?

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මායාකාරො වා මායාකාරන්තෙවාසී වා චතුමහාපථෙ මායං විදංසෙය්‍ය. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො පස්සෙය්‍ය නිජ්ඣායෙය්‍ය යොනිසො උපපරික්ඛෙය්‍ය. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායෙය්‍ය. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, මායාය සාරො? එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, තං භික්ඛු පස්සති නිජ්ඣායති යොනිසො උපපරික්ඛති. තස්ස තං පස්සතො නිජ්ඣායතො යොනිසො උපපරික්ඛතො රිත්තකඤ්ඤෙව ඛායති, තුච්ඡකඤ්ඤෙව ඛායති, අසාරකඤ්ඤෙව ඛායති. කිඤ්හි සියා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණෙ සාරො?

हे भिक्षुओं, जैसे कोई जादूगर या जादूगर का शिष्य किसी चौराहे पर जादू दिखाए। उसे कोई चक्षुमान पुरुष देखे, ध्यान से देखे और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करे। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए वह उसे रिक्त ही प्रतीत होगा, तुच्छ ही प्रतीत होगा, निस्सार ही प्रतीत होगा। हे भिक्षुओं, जादू में सार क्या ही होगा? इसी प्रकार, हे भिक्षुओं, जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत हो, अनागत हो या वर्तमान हो... चाहे दूर हो या समीप हो—भिक्षु उसे देखता है, उस पर ध्यान देता है और विवेकपूर्वक उसकी परीक्षा करता है। उसे देखते हुए, ध्यान देते हुए और विवेकपूर्वक परीक्षा करते हुए वह उसे रिक्त ही प्रतीत होता है, तुच्छ ही प्रतीत होता है, निस्सार ही प्रतीत होता है। हे भिक्षुओं, विज्ञान में सार क्या ही होगा?

‘‘එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි… සඤ්ඤායපි… සඞ්ඛාරෙසුපි … විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති’’.

हे भिक्षुओं, इस प्रकार देखते हुए श्रुतवान आर्य श्रावक रूप से भी निर्वेद प्राप्त करता है, वेदना से भी... संज्ञा से भी... संस्कारों से भी... विज्ञान से भी निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद होने पर वह विरक्त होता है; विरक्त होने से वह मुक्त हो जाता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है... वह जान लेता है कि 'इस जन्म के लिए अब कुछ शेष नहीं है'।

ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने पुनः यह कहा—

‘‘ඵෙණපිණ්ඩූපමං රූපං, වෙදනා බුබ්බුළූපමා ;

මරීචිකූපමා සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරා කදලූපමා;

මායූපමඤ්ච විඤ්ඤාණං, දෙසිතාදිච්චබන්ධුනා.

रूप फेन-पिंड के समान है, वेदना जल के बुलबुले के समान है; संज्ञा मृगतृष्णा के समान है, संस्कार केले के तने के समान हैं; और विज्ञान जादू के समान है—ऐसा सूर्य-वंशज (बुद्ध) द्वारा उपदेश दिया गया है।

‘‘යථා යථා නිජ්ඣායති, යොනිසො උපපරික්ඛති;

රිත්තකං තුච්ඡකං හොති, යො නං පස්සති යොනිසො.

जैसे-जैसे कोई ध्यान देता है और विवेकपूर्वक परीक्षा करता है; जो इसे विवेकपूर्वक देखता है, उसके लिए यह रिक्त और तुच्छ हो जाता है।

‘‘ඉමඤ්ච කායං ආරබ්භ, භූරිපඤ්ඤෙන දෙසිතං;

පහානං තිණ්ණං ධම්මානං, රූපං පස්සථ ඡඩ්ඩිතං.

इस शरीर के विषय में महाप्रज्ञावान द्वारा उपदेश दिया गया है; तीन धर्मों के त्याग दिए जाने पर, इस छोड़े हुए रूप को देखो।

‘‘ආයු [Pg.117] උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං;

අපවිද්ධො තදා සෙති, පරභත්තං අචෙතනං.

आयु, ऊष्मा और विज्ञान—जब इस शरीर को छोड़ देते हैं; तब यह अचेतन होकर फेंका हुआ पड़ा रहता है और दूसरों का भोजन बन जाता है।

‘‘එතාදිසායං සන්තානො, මායායං බාලලාපිනී;

වධකො එස අක්ඛාතො, සාරො එත්ථ න විජ්ජති.

ऐसी ही यह संतति है, यह जादू मूर्खों को बहलाने वाला है; इसे 'वधक' कहा गया है, इसमें कोई सार नहीं पाया जाता।

‘‘එවං ඛන්ධෙ අවෙක්ඛෙය්‍ය, භික්ඛු ආරද්ධවීරියො;

දිවා වා යදි වා රත්තිං, සම්පජානො පටිස්සතො.

इस प्रकार भिक्षु को उद्योगी होकर स्कंधों की परीक्षा करनी चाहिए; चाहे दिन हो या रात, संप्रजन्य और स्मृति से युक्त होकर।

‘‘ජහෙය්‍ය සබ්බසංයොගං, කරෙය්‍ය සරණත්තනො;

චරෙය්‍යාදිත්තසීසොව, පත්ථයං අච්චුතං පද’’න්ති. තතියං;

उसे सभी संयोजनों को त्याग देना चाहिए, अपना शरण स्वयं बनाना चाहिए; सिर में आग लगे हुए व्यक्ति के समान आचरण करना चाहिए, उस अच्युत पद की आकांक्षा करते हुए।

4. ගොමයපිණ්ඩසුත්තං

४. गोमयपिण्ड सुत्त

96. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කිඤ්චි රූපං යං රූපං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කාචි වෙදනා යා වෙදනා නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කාචි සඤ්ඤා යා සඤ්ඤා…පෙ… අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කෙචි සඞ්ඛාරා යෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සන්ති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කිඤ්චි විඤ්ඤාණං, යං විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති? ‘‘නත්ථි ඛො, භික්ඛු, කිඤ්චි රූපං, යං රූපං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. නත්ථි ඛො, භික්ඛු, කාචි වෙදනා… කාචි සඤ්ඤා… කෙචි සඞ්ඛාරා… කිඤ්චි විඤ්ඤාණං, යං විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති.

९६. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, क्या कोई ऐसा रूप है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभाव वाला हो और सदा वैसा ही बना रहे? भन्ते, क्या कोई ऐसी वेदना है... क्या कोई ऐसी संज्ञा है... क्या कोई ऐसे संस्कार हैं... क्या कोई ऐसा विज्ञान है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभाव वाला हो और सदा वैसा ही बना रहे?' 'भिक्षु, ऐसा कोई रूप नहीं है... ऐसी कोई वेदना नहीं है... ऐसी कोई संज्ञा नहीं है... ऐसे कोई संस्कार नहीं हैं... ऐसा कोई विज्ञान नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभाव वाला हो और सदा वैसा ही बना रहे'।

අථ ඛො භගවා පරිත්තං ගොමයපිණ්ඩං පාණිනා ගහෙත්වා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘එත්තකොපි ඛො, භික්ඛු, අත්තභාවපටිලාභො නත්ථි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. එත්තකො චෙපි, භික්ඛු, අත්තභාවපටිලාභො අභවිස්ස නිච්චො ධුවො සස්සතො [Pg.118] අවිපරිණාමධම්මො, නයිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය. යස්මා ච ඛො, භික්ඛු, එත්තකොපි අත්තභාවපටිලාභො නත්ථි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො, තස්මා බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය.

तब भगवान ने हाथ से गोबर का एक छोटा सा गोला उठाया और उस भिक्षु से यह कहा— 'भिक्षु, गोबर के इस गोले के बराबर भी ऐसा कोई आत्म-भाव प्राप्त करना नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील हो। भिक्षु, यदि गोबर के इस गोले के बराबर भी कोई आत्म-भाव नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील होता, तो दुखों के पूर्ण क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास प्रकट न होता। भिक्षु, क्योंकि गोबर के इस गोले के बराबर भी कोई आत्म-भाव नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील नहीं है, इसीलिए दुखों के पूर्ण क्षय के लिए ब्रह्मचर्य-वास प्रकट होता है'।

‘‘භූතපුබ්බාහං, භික්ඛු, රාජා අහොසිං ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිනගරසහස්සානි අහෙසුං කුසාවතී රාජධානිප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිපාසාදසහස්සානි අහෙසුං ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිකූටාගාරසහස්සානි අහෙසුං මහාබ්‍යූහකූටාගාරප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිපල්ලඞ්කසහස්සානි අහෙසුං දන්තමයානි සාරමයානි සොවණ්ණමයානි ගොණකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිනාගසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණද්ධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිඅස්සසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණද්ධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිරථසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණද්ධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු, රඤ්ඤො සතො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස චතුරාසීතිමණිසහස්සානි අහෙසුං මණිරතනප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු…පෙ… චතුරාසීතිඉත්ථිසහස්සානි අහෙසුං සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු…පෙ… චතුරාසීතිඛත්තියසහස්සානි අහෙසුං අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු…පෙ… චතුරාසීතිධෙනුසහස්සානි අහෙසුං දුකූලසන්දනානි කංසූපධාරණානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු…පෙ… චතුරාසීතිවත්ථකොටිසහස්සානි අහෙසුං ඛොමසුඛුමානි කොසෙය්‍යසුඛුමානි කම්බලසුඛුමානි [Pg.119] කප්පාසිකසුඛුමානි. තස්ස මය්හං, භික්ඛු…පෙ… චතුරාසීතිථාලිපාකසහස්සානි අහෙසුං; සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියිත්ථ.

हे भिक्षु! अतीत में मैं एक क्षत्रिय राजा था, जिसका विधिवत राज्याभिषेक हुआ था। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास कुसावती राजधानी सहित चौरासी हजार नगर थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास धम्म-प्रासाद सहित चौरासी हजार प्रासाद थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास महाव्यूह-कूटागार सहित चौरासी हजार कूटागार थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास चौरासी हजार पलंग थे, जो हाथीदांत, सार-काष्ठ, स्वर्ण और रजत के बने थे; वे लंबे रोएँ वाले कालीनों, सफेद ऊनी वस्त्रों, फूलों वाले कालीनों, कदली-मृग के उत्तम चर्मों से ढके हुए थे, जिनके ऊपर लाल चंदोवे लगे थे और दोनों ओर लाल तकिये रखे थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास स्वर्ण के आभूषणों और स्वर्ण की ध्वजाओं से सुसज्जित तथा स्वर्ण-जाल से ढके हुए उपोसथ हस्तिराज सहित चौरासी हजार हाथी थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास स्वर्ण के आभूषणों और स्वर्ण की ध्वजाओं से सुसज्जित तथा स्वर्ण-जाल से ढके हुए वलाहक अश्वराज सहित चौरासी हजार घोड़े थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास स्वर्ण के आभूषणों और स्वर्ण की ध्वजाओं से सुसज्जित तथा स्वर्ण-जाल से ढके हुए वैजयन्त रथ सहित चौरासी हजार रथ थे। हे भिक्षु! उस समय मुझ अभिषिक्त क्षत्रिय राजा के पास मणि-रत्न सहित चौरासी हजार मणियाँ थीं। हे भिक्षु! ... सुभद्रा देवी सहित चौरासी हजार स्त्रियाँ थीं। हे भिक्षु! ... परिणायक-रत्न सहित चौरासी हजार क्षत्रिय अनुयायी थे। हे भिक्षु! ... श्वेत वस्त्रों से ढकी हुई और चांदी के दुग्ध-पात्रों वाली चौरासी हजार दुधारू गाएँ थीं। हे भिक्षु! ... सूक्ष्म क्षौम, सूक्ष्म रेशमी, सूक्ष्म ऊनी और सूक्ष्म कपास के चौरासी हजार करोड़ वस्त्र थे। हे भिक्षु! ... चौरासी हजार भोजन के पात्र थे; सायं और प्रातः भोजन परोसा जाता था।

‘‘තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා නගරසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං නගරං හොති යමහං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි – කුසාවතී රාජධානී. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා පාසාදසහස්සානං එකොයෙව සො පාසාදො හොති යමහං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි – ධම්මො පාසාදො. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා කූටාගාරසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං කූටාගාරං හොති යමහං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි – මහාබ්‍යූහං කූටාගාරං. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා පල්ලඞ්කසහස්සානං එකොයෙව සො පල්ලඞ්කො හොති යමහං තෙන සමයෙන පරිභුඤ්ජාමි – දන්තමයො වා සාරමයො වා සොවණ්ණමයො වා රූපියමයො වා. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා නාගසහස්සානං එකොයෙව සො නාගො හොති යමහං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි – උපොසථො නාගරාජා. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා අස්සසහස්සානං එකොයෙව සො අස්සො හොති යමහං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි – වලාහකො අස්සරාජා. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා රථසහස්සානං එකොයෙව සො රථො හොති යමහං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි – වෙජයන්තො රථො. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා ඉත්ථිසහස්සානං එකායෙව සා ඉත්ථී හොති යා මං තෙන සමයෙන පච්චුපට්ඨාති – ඛත්තියානී වා වෙලාමිකා වා. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා වත්ථකොටිසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං වත්ථයුගං හොති යමහං තෙන සමයෙන පරිදහාමි – ඛොමසුඛුමං වා කොසෙය්‍යසුඛුමං වා කම්බලසුඛුමං වා කප්පාසිකසුඛුමං වා. තෙසං ඛො පන, භික්ඛු, චතුරාසීතියා ථාලිපාකසහස්සානං එකොයෙව සො ථාලිපාකො හොති යතො නාළිකොදනපරමං භුඤ්ජාමි තදුපියඤ්ච සූපෙය්‍යං. ඉති ඛො, භික්ඛු, සබ්බෙ තෙ සඞ්ඛාරා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා. එවං අනිච්චා ඛො, භික්ඛු, සඞ්ඛාරා. එවං අද්ධුවා ඛො, භික්ඛු, සඞ්ඛාරා. එවං අනස්සාසිකා ඛො, භික්ඛු, සඞ්ඛාරා. යාවඤ්චිදං, භික්ඛු, අලමෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දිතුං, අලං විරජ්ජිතුං, අලං විමුච්චිතු’’න්ති. චතුත්ථං.

हे भिक्षु! उन चौरासी हजार नगरों में से उस समय मैं केवल एक ही नगर में निवास करता था—वह थी कुसावती राजधानी। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार प्रासादों में से उस समय मैं केवल एक ही प्रासाद में निवास करता था—वह था धम्म-प्रासाद। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार कूटागारों में से उस समय मैं केवल एक ही कूटागार में निवास करता था—वह था महाव्यूह-कूटागार। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार पलंगों में से उस समय मैं केवल एक ही पलंग का उपयोग करता था—चाहे वह हाथीदांत का हो, सार-काष्ठ का हो, स्वर्ण का हो या रजत का हो। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार हाथियों में से उस समय मैं केवल एक ही हाथी की सवारी करता था—वह था उपोसथ हस्तिराज। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार घोड़ों में से उस समय मैं केवल एक ही घोड़े की सवारी करता था—वह था वलाहक अश्वराज। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार रथों में से उस समय मैं केवल एक ही रथ की सवारी करता था—वह था वैजयन्त रथ। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार स्त्रियों में से उस समय केवल एक ही स्त्री मेरी सेवा करती थी—चाहे वह क्षत्रिय कन्या हो या वेलामिक कन्या। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार करोड़ वस्त्रों में से उस समय मैं केवल एक ही वस्त्र-युग्म धारण करता था—चाहे वह सूक्ष्म क्षौम हो, सूक्ष्म रेशमी हो, सूक्ष्म ऊनी हो या सूक्ष्म कपास का हो। हे भिक्षु! उन चौरासी हजार भोजन-पात्रों में से केवल एक ही पात्र से मैं अधिकतम एक नाली चावल और उसके अनुरूप व्यंजन ग्रहण करता था। इस प्रकार, हे भिक्षु! वे सभी संस्कार व्यतीत हो गए, निरुद्ध हो गए और बदल गए। हे भिक्षु! इस प्रकार संस्कार अनित्य हैं। हे भिक्षु! इस प्रकार संस्कार अध्रुव हैं। हे भिक्षु! इस प्रकार संस्कार अनाश्वासिक हैं। हे भिक्षु! इसलिए सभी संस्कारों से निर्वेद प्राप्त करना ही पर्याप्त है, विरक्त होना ही पर्याप्त है, मुक्त होना ही पर्याप्त है। चौथा (सुत्त)।

5. නඛසිඛාසුත්තං

५. नखशिखा सुत्त

97. සාවත්ථිනිදානං[Pg.120]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කිඤ්චි රූපං යං රූපං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කාචි වෙදනා යා වෙදනා නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කාචි සඤ්ඤා…පෙ… කෙචි සඞ්ඛාරා, යෙ සඞ්ඛාරා නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සන්ති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කිඤ්චි විඤ්ඤාණං, යං විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති? ‘‘නත්ථි ඛො, භික්ඛු, කිඤ්චි රූපං, යං රූපං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. නත්ථි ඛො, භික්ඛු, කාචි වෙදනා… කාචි සඤ්ඤා… කෙචි සඞ්ඛාරා…පෙ… කිඤ්චි විඤ්ඤාණං, යං විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති.

९७. श्रावस्ती। एक ओर बैठे उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! क्या कोई ऐसा रूप है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत (सूर्य-चन्द्रमा आदि) के समान वैसा ही बना रहे? भन्ते! क्या कोई ऐसी वेदना है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसी ही बनी रहे? भन्ते! क्या कोई ऐसी संज्ञा है... क्या कोई ऐसे संस्कार हैं जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हों और शाश्वत के समान वैसे ही बने रहें? भन्ते! क्या कोई ऐसा विज्ञान है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे?” “भिक्षु! ऐसा कोई रूप नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे। भिक्षु! ऐसी कोई वेदना नहीं है... संज्ञा नहीं है... संस्कार नहीं हैं... ऐसा कोई विज्ञान नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे।”

අථ ඛො භගවා පරිත්තං නඛසිඛායං පංසුං ආරොපෙත්වා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘‘එත්තකම්පි ඛො, භික්ඛු, රූපං නත්ථි නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. එත්තකං චෙපි, භික්ඛු, රූපං අභවිස්ස නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං, නයිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය. යස්මා ච ඛො, භික්ඛු, එත්තකම්පි රූපං නත්ථි නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං, තස්මා බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය’’.

तब भगवान ने अपने नाखून की नोक पर थोड़ी सी धूल उठाकर उस भिक्षु से यह कहा— “भिक्षु! इस धूल के बराबर भी ऐसा कोई रूप नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे। भिक्षु! यदि इस धूल के बराबर भी कोई रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील होता, तो दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक न होता। भिक्षु! चूँकि इस धूल के बराबर भी कोई रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील नहीं है, इसीलिए दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक होता है।”

‘‘එත්තකාපි ඛො, භික්ඛු, වෙදනා නත්ථි නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. එත්තකා චෙපි, භික්ඛු, වෙදනා අභවිස්ස නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා, න යිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය. යස්මා ච ඛො, භික්ඛු, එත්තකාපි වෙදනා නත්ථි නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා, තස්මා බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය.

“भिक्षु! इस धूल के बराबर भी ऐसी कोई वेदना नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसी ही बनी रहे। भिक्षु! यदि इस धूल के बराबर भी कोई वेदना नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील होती, तो दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक न होता। भिक्षु! चूँकि इस धूल के बराबर भी कोई वेदना नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील नहीं है, इसीलिए दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक होता है।”

‘‘එත්තකාපි ඛො, භික්ඛු, සඤ්ඤා නත්ථි…පෙ… එත්තකාපි ඛො, භික්ඛු, සඞ්ඛාරා නත්ථි නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සන්ති. එත්තකා චෙපි, භික්ඛු, සඞ්ඛාරා අභවිස්සංසු නිච්චා ධුවා සස්සතා [Pg.121] අවිපරිණාමධම්මා, න යිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය. යස්මා ච ඛො, භික්ඛු, එත්තකාපි සඞ්ඛාරා නත්ථි නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා, තස්මා බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය.

“भिक्षु! इस धूल के बराबर भी ऐसी कोई संज्ञा नहीं है... भिक्षु! इस धूल के बराबर भी ऐसे कोई संस्कार नहीं हैं जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हों और शाश्वत के समान वैसे ही बने रहें। भिक्षु! यदि इस धूल के बराबर भी कोई संस्कार नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील होते, तो दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक न होता। भिक्षु! चूँकि इस धूल के बराबर भी कोई संस्कार नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील नहीं हैं, इसीलिए दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक होता है।”

‘‘එත්තකම්පි ඛො, භික්ඛු, විඤ්ඤාණං නත්ථි නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. එත්තකම්පි ඛො, භික්ඛු, විඤ්ඤාණං අභවිස්ස නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං, න යිදං බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායෙථ සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය. යස්මා ච ඛො, භික්ඛු, එත්තකම්පි විඤ්ඤාණං නත්ථි නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං, තස්මා බ්‍රහ්මචරියවාසො පඤ්ඤායති සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය.

“भिक्षु! इस धूल के बराबर भी ऐसा कोई विज्ञान नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे। भिक्षु! यदि इस धूल के बराबर भी कोई विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील होता, तो दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक न होता। भिक्षु! चूँकि इस धूल के बराबर भी कोई विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील नहीं है, इसीलिए दुखों के सम्यक् क्षय के लिए यह ब्रह्मचर्य-वास सार्थक होता है।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, භික්ඛු, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘තස්මාතිහ…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. පඤ්චමං.

“भिक्षु! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “इसलिए... इस प्रकार देखते हुए... इसके अतिरिक्त अब और कुछ करना शेष नहीं है—ऐसा वह जान लेता है।” पाँचवाँ।

6. සුද්ධිකසුත්තං

६. शुद्धिक सुत्त

98. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කිඤ්චි රූපං, යං රූපං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති? අත්ථි නු ඛො, භන්තෙ, කාචි වෙදනා…පෙ… කාචි සඤ්ඤා… කෙචි සඞ්ඛාරා… කිඤ්චි විඤ්ඤාණං, යං විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති? ‘‘නත්ථි ඛො, භික්ඛු, කිඤ්චි රූපං යං රූපං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. නත්ථි ඛො, භික්ඛු, කාචි වෙදනා… කාචි සඤ්ඤා… කෙචි සඞ්ඛාරා… කිඤ්චි විඤ්ඤාණං, යං විඤ්ඤාණං නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මං සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’’ති. ඡට්ඨං.

९८. श्रावस्ती। एक ओर बैठे उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! क्या कोई ऐसा रूप है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे? भन्ते! क्या कोई ऐसी वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे?” “भिक्षु! ऐसा कोई रूप नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे। भिक्षु! ऐसी कोई वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नहीं है जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील हो और शाश्वत के समान वैसा ही बना रहे।” छठा।

7. ගද්දුලබද්ධසුත්තං

७. गद्दुलबद्ध सुत्त

99. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘අනමතග්ගොයං, භික්ඛවෙ, සංසාරො. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරතං. හොති සො, භික්ඛවෙ, සමයො යං මහාසමුද්දො උස්සුස්සති විසුස්සති න [Pg.122] භවති; න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරතං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි. හොති සො, භික්ඛවෙ, සමයො යං සිනෙරු පබ්බතරාජා ඩය්හති විනස්සති න භවති; න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරතං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි. හොති සො, භික්ඛවෙ, සමයො යං මහාපථවී ඩය්හති විනස්සති න භවති; න ත්වෙවාහං, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරතං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි’’.

९९. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, यह संसार अनादि है। अविद्या के आवरण में लिपटे हुए और तृष्णा के बंधन में बँधे हुए, जन्म-मरण के चक्र में भटकते और संसरण करते हुए प्राणियों का आदि छोर (शुरुआत) नहीं दिखाई देता। भिक्षुओं, ऐसा समय आता है जब महासमुद्र सूख जाता है, पूरी तरह सूख जाता है और अस्तित्व में नहीं रहता; फिर भी, भिक्षुओं, मैं अविद्या के आवरण में लिपटे हुए और तृष्णा के बंधन में बँधे हुए, भटकते और संसरण करते हुए प्राणियों के दुःख के अंत की बात नहीं कहता। भिक्षुओं, ऐसा समय आता है जब पर्वतों का राजा सुमेरु जलकर नष्ट हो जाता है और अस्तित्व में नहीं रहता; फिर भी, भिक्षुओं, मैं अविद्या के आवरण में लिपटे हुए और तृष्णा के बंधन में बँधे हुए, भटकते और संसरण करते हुए प्राणियों के दुःख के अंत की बात नहीं कहता। भिक्षुओं, ऐसा समय आता है जब यह महापृथ्वी जलकर नष्ट हो जाती है और अस्तित्व में नहीं रहता; फिर भी, भिक्षुओं, मैं अविद्या के आवरण में लिपटे हुए और तृष्णा के बंधन में बँधे हुए, भटकते और संसरण करते हुए प्राणियों के दुःख के अंत की बात नहीं कहता।”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සා ගද්දුලබද්ධො දළ්හෙ ඛීලෙ වා ථම්භෙ වා උපනිබද්ධො තමෙව ඛීලං වා ථම්භං වා අනුපරිධාවති අනුපරිවත්තති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති… සඤ්ඤං අත්තතො සමනුපස්සති… සඞ්ඛාරෙ අත්තතො සමනුපස්සති… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. සො රූපඤ්ඤෙව අනුපරිධාවති අනුපරිවත්තති, වෙදනඤ්ඤෙව…පෙ… සඤ්ඤඤ්ඤෙව… සඞ්ඛාරෙයෙව… විඤ්ඤාණඤ්ඤෙව අනුපරිධාවති අනුපරිවත්තති. සො රූපං අනුපරිධාවං අනුපරිවත්තං, වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අනුපරිධාවං අනුපරිවත්තං, න පරිමුච්චති රූපම්හා, න පරිමුච්චති වෙදනාය, න පරිමුච්චති සඤ්ඤාය, න පරිමුච්චති සඞ්ඛාරෙහි, න පරිමුච්චති විඤ්ඤාණම්හා, න පරිමුච්චති ජාතියා ජරාමරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි. ‘න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’ති වදාමි’’.

“भिक्षुओं, जैसे पट्टे से बँधा हुआ कोई कुत्ता किसी मजबूत खूँटे या खंभे से बँधा हो, तो वह उसी खूँटे या खंभे के ही चारों ओर दौड़ता है और चक्कर लगाता है; इसी प्रकार, भिक्षुओं, कोई अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला है... सत्पुरुषों के धर्म में अविनीत है, वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है... वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को विज्ञानवान् मानता है, या आत्मा में विज्ञान को, या विज्ञान में आत्मा को देखता है। वह रूप के ही चारों ओर दौड़ता है और चक्कर लगाता है, वेदना के ही... संज्ञा के ही... संस्कारों के ही... विज्ञान के ही चारों ओर दौड़ता है और चक्कर लगाता है। वह रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार और विज्ञान के चारों ओर दौड़ते और चक्कर लगाते हुए, रूप से मुक्त नहीं होता, वेदना से मुक्त नहीं होता, संज्ञा से मुक्त नहीं होता, संस्कारों से मुक्त नहीं होता, विज्ञान से मुक्त नहीं होता; वह जाति (जन्म), जरा-मरण, शोक, परिदेव (विलाप), दुःख, दौर्मनस्य और उपायास (हताशा) से मुक्त नहीं होता। मैं कहता हूँ कि वह ‘दुःख से मुक्त नहीं होता’।”

‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො, න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… න වෙදනං… න සඤ්ඤං… න සඞ්ඛාරෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, න විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, න විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං. සො රූපං නානුපරිධාවති නානුපරිවත්තති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නානුපරිධාවති නානුපරිවත්තති. සො රූපං අනනුපරිධාවං අනනුපරිවත්තං, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අනනුපරිධාවං අනනුපරිවත්තං; පරිමුච්චති රූපම්හා, පරිමුච්චති වෙදනාය, පරිමුච්චති සඤ්ඤාය, පරිමුච්චති සඞ්ඛාරෙහි, පරිමුච්චති විඤ්ඤාණම්හා, පරිමුච්චති ජාතියා ජරාමරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි. ‘පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’ති වදාමී’’ති. සත්තමං.

“परंतु भिक्षुओं, श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है... सत्पुरुषों के धर्म में सुविनीत है, वह न तो रूप को आत्मा के रूप में देखता है... न वेदना को... न संज्ञा को... न संस्कारों को... न विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को विज्ञानवान् मानता है, न आत्मा में विज्ञान को, और न ही विज्ञान में आत्मा को देखता है। वह रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार और विज्ञान के चारों ओर नहीं दौड़ता और न ही चक्कर लगाता है। वह इनके चारों ओर न दौड़ते हुए और चक्कर न लगाते हुए, रूप से मुक्त हो जाता है, वेदना से मुक्त हो जाता है, संज्ञा से मुक्त हो जाता है, संस्कारों से मुक्त हो जाता है, विज्ञान से मुक्त हो जाता है; वह जाति, जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास से मुक्त हो जाता है। मैं कहता हूँ कि वह ‘दुःख से मुक्त हो जाता है’।” सातवाँ सुत्त समाप्त।

8. දුතියගද්දුලබද්ධසුත්තං

८. द्वितीय गद्दुलबद्ध सुत्त

100. සාවත්ථිනිදානං[Pg.123]. ‘‘අනමතග්ගොයං, භික්ඛවෙ, සංසාරො. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජානීවරණානං සත්තානං තණ්හාසංයොජනානං සන්ධාවතං සංසරතං. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සා ගද්දුලබද්ධො දළ්හෙ ඛීලෙ වා ථම්භෙ වා උපනිබද්ධො. සො ගච්ඡති චෙපි තමෙව ඛීලං වා ථම්භං වා උපගච්ඡති; තිට්ඨති චෙපි තමෙව ඛීලං වා ථම්භං වා උපතිට්ඨති; නිසීදති චෙපි තමෙව ඛීලං වා ථම්භං වා උපනිසීදති; නිපජ්ජති චෙපි තමෙව ඛීලං වා ථම්භං වා උපනිපජ්ජති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. සො ගච්ඡති චෙපි ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උපගච්ඡති; තිට්ඨති චෙපි ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උපතිට්ඨති; නිසීදති චෙපි ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උපනිසීදති; නිපජ්ජති චෙපි ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ උපනිපජ්ජති. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, අභික්ඛණං සකං චිත්තං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං – ‘දීඝරත්තමිදං චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගෙන දොසෙන මොහෙනා’ති. චිත්තසංකිලෙසා, භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්ති; චිත්තවොදානා සත්තා විසුජ්ඣන්ති.

१००. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, यह संसार अनादि है। अविद्या के आवरण में लिपटे हुए और तृष्णा के बंधन में बँधे हुए, भटकते और संसरण करते हुए प्राणियों का आदि छोर नहीं दिखाई देता। भिक्षुओं, जैसे पट्टे से बँधा हुआ कोई कुत्ता किसी मजबूत खूँटे या खंभे से बँधा हो। यदि वह चलता है, तो उसी खूँटे या खंभे के पास ही जाता है; यदि खड़ा होता है, तो उसी के पास खड़ा होता है; यदि बैठता है, तो उसी के पास बैठता है; यदि लेटता है, तो उसी के पास लेटता है। इसी प्रकार, भिक्षुओं, अश्रुतवान पृथग्जन रूप को ‘यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है’ ऐसा देखता है। वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को ‘यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है’ ऐसा देखता है। यदि वह चलता है, तो इन्हीं पाँच उपादान-स्कंधों के पास ही जाता है; यदि खड़ा होता है, तो इन्हीं के पास खड़ा होता है; यदि बैठता है, तो इन्हीं के पास बैठता है; यदि लेटता है, तो इन्हीं के पास लेटता है। इसलिए, भिक्षुओं, यहाँ अपने चित्त का बार-बार प्रत्यवेक्षण (निरीक्षण) करना चाहिए—‘यह चित्त दीर्घकाल से राग, द्वेष और मोह से संक्लिष्ट (मलिन) रहा है।’ भिक्षुओं, चित्त के संक्लेश से प्राणी संक्लिष्ट होते हैं; चित्त की विशुद्धि से प्राणी विशुद्ध होते हैं।”

‘‘දිට්ඨං වො, භික්ඛවෙ, චරණං නාම චිත්ත’’න්ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘තම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, චරණං නාම චිත්තං චිත්තෙනෙව චිත්තිතං. තෙනපි ඛො, භික්ඛවෙ, චරණෙන චිත්තෙන චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරං. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, අභික්ඛණං සකං චිත්තං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං – ‘දීඝරත්තමිදං චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගෙන දොසෙන මොහෙනා’ති. චිත්තසංකිලෙසා, භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්ති; චිත්තවොදානා සත්තා විසුජ්ඣන්ති.

“भिक्षुओं, क्या तुमने ‘चरण’ नामक चित्र देखा है?” “हाँ, भंते।” “भिक्षुओं, वह ‘चरण’ नामक चित्र भी चित्त के द्वारा ही कल्पित (बनाया गया) है। भिक्षुओं, उस ‘चरण’ चित्र की तुलना में चित्त और भी अधिक विचित्र (विविध) है। इसलिए, भिक्षुओं, यहाँ अपने चित्त का बार-बार प्रत्यवेक्षण करना चाहिए—‘यह चित्त दीर्घकाल से राग, द्वेष और मोह से संक्लिष्ट रहा है।’ भिक्षुओं, चित्त के संक्लेश से प्राणी संक्लिष्ट होते हैं; चित्त की विशुद्धि से प्राणी विशुद्ध होते हैं।”

‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං. යථයිදං, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා, තෙපි ඛො, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තිතා, තෙහිපි ඛො, භික්ඛවෙ, තිරච්ඡානගතෙහි පාණෙහි චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරං. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, අභික්ඛණං සකං චිත්තං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං – ‘දීඝරත්තමිදං චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගෙන දොසෙන මොහෙනා’ති. චිත්තසංකිලෙසා, භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්ති; චිත්තවොදානා සත්තා විසුජ්ඣන්ති.

"भिक्षुओं! मैं प्राणियों के किसी अन्य ऐसे समूह को नहीं देखता जो इतना विचित्र (विविध) हो जितना कि ये तिर्यक-योनि के प्राणी (पशु-पक्षी) हैं। भिक्षुओं! वे तिर्यक-योनि के प्राणी भी चित्त के कारण ही विचित्र हैं। भिक्षुओं! उन तिर्यक-योनि के प्राणियों की अपेक्षा चित्त ही अधिक विचित्र है। इसलिए, भिक्षुओं! यहाँ अपने चित्त का बार-बार प्रत्यवेक्षण (निरीक्षण) करना चाहिए— 'यह चित्त दीर्घकाल से राग, द्वेष और मोह से संक्लिष्ट (मलिन) है।' भिक्षुओं! चित्त के संक्लेश से प्राणी संक्लिष्ट होते हैं; चित्त की शुद्धि से प्राणी शुद्ध होते हैं।"

‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.124], භික්ඛවෙ, රජකො වා චිත්තකාරකො වා රජනාය වා ලාඛාය වා හලිද්දියා වා නීලියා වා මඤ්ජිට්ඨාය වා සුපරිමට්ඨෙ ඵලකෙ වා භිත්තියා වා දුස්සපට්ටෙ වා ඉත්ථිරූපං වා පුරිසරූපං වා අභිනිම්මිනෙය්‍ය සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපඤ්ඤෙව අභිනිබ්බත්තෙන්තො අභිනිබ්බත්තෙති, වෙදනඤ්ඤෙව…පෙ… සඤ්ඤඤ්ඤෙව… සඞ්ඛාරෙ යෙව… විඤ්ඤාණඤ්ඤෙව අභිනිබ්බත්තෙන්තො අභිනිබ්බත්තෙති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං…පෙ… ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. අට්ඨමං.

"भिक्षुओं! जैसे कोई रंगरेज (धोबी) या चित्रकार, रंजक (रंग), लाक्षा (लाख), हल्दी, नील या मजीठ के द्वारा अच्छी तरह चिकनी की गई लकड़ी की तख्ती, दीवार या कपड़े के पट पर स्त्री या पुरुष का सर्वांगपूर्ण रूप बना देता है; वैसे ही, भिक्षुओं! अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जन उत्पन्न करता हुआ रूप को ही उत्पन्न करता है, वेदना को ही... संज्ञा को ही... संस्कारों को ही... विज्ञान को ही उत्पन्न करता हुआ उत्पन्न करता है। भिक्षुओं! तुम क्या मानते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "भदन्त! अनित्य है।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान...। इसलिए, भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि इस (अवस्था) के लिए अब कुछ और शेष नहीं है।"

9. වාසිජටසුත්තං

९. "वासिजट सुत्त (बसूले की बेंत का सूत्र)"

101. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘ජානතො අහං, භික්ඛවෙ, පස්සතො ආසවානං ඛයං වදාමි, නො අජානතො නො අපස්සතො. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, ජානතො කිං පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති? ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා… ඉති සඤ්ඤා… ඉති සඞ්ඛාරා… ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති – එවං ඛො, භික්ඛවෙ, ජානතො එවං පස්සතො ආසවානං ඛයො හොති’’.

१०१. "श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! मैं जानने वाले और देखने वाले के लिए ही आस्रवों के क्षय की बात कहता हूँ, न जानने वाले और न देखने वाले के लिए नहीं। भिक्षुओं! क्या जानने वाले और क्या देखने वाले के लिए आस्रवों का क्षय होता है? 'यह रूप है, यह रूप का समुदय (उत्पत्ति) है, यह रूप का अस्तंगम (विनाश) है; यह वेदना है... यह संज्ञा है... ये संस्कार हैं... यह विज्ञान है, यह विज्ञान का समुदय है, यह विज्ञान का अस्तंगम है'—इस प्रकार, भिक्षुओं! जानने वाले और देखने वाले के लिए आस्रवों का क्षय होता है।"

‘‘භාවනානුයොගං අනනුයුත්තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අහො වත මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චෙය්‍යා’ති, අථ ඛ්වස්ස නෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චති. තං කිස්ස හෙතු? ‘අභාවිතත්තා’ තිස්ස වචනීයං. කිස්ස අභාවිතත්තා? අභාවිතත්තා චතුන්නං සතිපට්ඨානානං, අභාවිතත්තා චතුන්නං සම්මප්පධානානං, අභාවිතත්තා චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං, අභාවිතත්තා පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං, අභාවිතත්තා පඤ්චන්නං බලානං, අභාවිතත්තා සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං, අභාවිතත්තා අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස.

"भिक्षुओं! भावना (अभ्यास) में न लगे हुए भिक्षु के विहार करते समय यदि ऐसी इच्छा उत्पन्न हो— 'अहो! मेरा चित्त बिना किसी उपादान (आसक्ति) के आस्रवों से मुक्त हो जाए', तो भी उसका चित्त बिना उपादान के आस्रवों से मुक्त नहीं होता। वह किस कारण से? 'भावना न करने के कारण'—ऐसा कहना चाहिए। किसकी भावना न करने के कारण? चार स्मृति-प्रस्थानों की भावना न करने के कारण, चार सम्यक-प्रधानों की भावना न करने के कारण, चार ऋद्धि-पादों की भावना न करने के कारण, पाँच इन्द्रियों की भावना न करने के कारण, पाँच बलों की भावना न करने के कारण, सात बोध्यंगों की भावना न करने के कारण, और आर्य अष्टांगिक मार्ग की भावना न करने के कारण।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා. තානස්සු කුක්කුටියා න සම්මා අධිසයිතානි, න සම්මා පරිසෙදිතානි, න සම්මා පරිභාවිතානි. කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියා එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අහො, වත මෙ [Pg.125] කුක්කුටපොතකා පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජෙය්‍යු’න්ති, අථ ඛො අභබ්බාව තෙ කුක්කුටපොතකා පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි පන, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා; තානි කුක්කුටියා න සම්මා අධිසයිතානි, න සම්මා පරිසෙදිතානි, න සම්මා පරිභාවිතානි. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භාවනානුයොගං අනනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අහො, වත මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චෙය්‍යා’ති, අථ ඛ්වස්ස නෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චති. තං කිස්ස හෙතු? ‘අභාවිතත්තා’තිස්ස වචනීයං. කිස්ස අභාවිතත්තා? අභාවිතත්තා චතුන්නං සතිපට්ඨානානං…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස.

"भिक्षुओं! जैसे किसी मुर्गी के आठ, दस या बारह अंडे हों। उन अंडों को मुर्गी ने न तो ठीक से सेया हो, न ठीक से ऊष्मा (गर्मी) दी हो, और न ही ठीक से परिभावित (विकसित) किया हो। भले ही उस मुर्गी के मन में ऐसी इच्छा उत्पन्न हो— 'अहो! मेरे चूजे अपने पंजों या चोंच से अंडे के छिलके को तोड़कर कुशलतापूर्वक बाहर निकल आएँ', फिर भी वे चूजे पंजों या चोंच से अंडे के छिलके को तोड़कर कुशलतापूर्वक बाहर निकलने में असमर्थ होते हैं। वह किस कारण से? क्योंकि, भिक्षुओं! मुर्गी ने उन आठ, दस या बारह अंडों को न तो ठीक से सेया, न ठीक से ऊष्मा दी और न ही ठीक से परिभावित किया। इसी प्रकार, भिक्षुओं! भावना में न लगे हुए भिक्षु के विहार करते समय भले ही ऐसी इच्छा उत्पन्न हो— 'अहो! मेरा चित्त बिना उपादान के आस्रवों से मुक्त हो जाए', तो भी उसका चित्त आस्रवों से मुक्त नहीं होता। वह किस कारण से? 'भावना न करने के कारण'—ऐसा कहना चाहिए। किसकी भावना न करने के कारण? चार स्मृति-प्रस्थानों की... (पे)... आर्य अष्टांगिक मार्ग की भावना न करने के कारण।"

‘‘භාවනානුයොගං අනුයුත්තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අහො වත මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චෙය්‍යා’ති, අථ ඛ්වස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චති. තං කිස්ස හෙතු? ‘භාවිතත්තා’තිස්ස වචනීයං. කිස්ස භාවිතත්තා? භාවිතත්තා චතුන්නං සතිපට්ඨානානං, භාවිතත්තා චතුන්නං සම්මප්පධානානං, භාවිතත්තා චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං, භාවිතත්තා පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං, භාවිතත්තා පඤ්චන්නං බලානං, භාවිතත්තා සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං, භාවිතත්තා අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස.

"भिक्षुओं! भावना (अभ्यास) में लगे हुए भिक्षु के विहार करते समय भले ही ऐसी इच्छा उत्पन्न न हो— 'अहो! मेरा चित्त बिना उपादान के आस्रवों से मुक्त हो जाए', फिर भी उसका चित्त बिना उपादान के आस्रवों से मुक्त हो जाता है। वह किस कारण से? 'भावना करने के कारण'—ऐसा कहना चाहिए। किसकी भावना करने के कारण? चार स्मृति-प्रस्थानों की भावना करने के कारण, चार सम्यक-प्रधानों की भावना करने के कारण, चार ऋद्धि-पादों की भावना करने के कारण, पाँच इन्द्रियों की भावना करने के कारण, पाँच बलों की भावना करने के कारण, सात बोध्यंगों की भावना करने के कारण, और आर्य अष्टांगिक मार्ग की भावना करने के कारण।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා. තානස්සු කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානි, සම්මා පරිසෙදිතානි, සම්මා පරිභාවිතානි. කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියා න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අහො වත මෙ කුක්කුටපොතකා පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජෙය්‍යු’න්ති, අථ ඛො භබ්බාව තෙ කුක්කුටපොතකා පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි පන, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා ද්වාදස වා; තානස්සු කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානි, සම්මා පරිසෙදිතානි, සම්මා පරිභාවිතානි. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භාවනානුයොගං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අහො වත මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චෙය්‍යා’ති, අථ ඛ්වස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චති. තං කිස්ස හෙතු? ‘භාවිතත්තා’තිස්ස වචනීයං. කිස්ස [Pg.126] භාවිතත්තා? භාවිතත්තා චතුන්නං සතිපට්ඨානානං…පෙ… භාවිතත්තා අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස.

भिक्षुओं! जैसे किसी मुर्गी के आठ, दस या बारह अंडे हों। उन अंडों को मुर्गी ने भली-भांति सेया हो, भली-भांति ऊष्मा (गर्मी) दी हो, और भली-भांति (अपनी गंध से) सुवासित किया हो। यद्यपि उस मुर्गी के मन में ऐसी इच्छा उत्पन्न न भी हो कि— 'अहो! मेरे चूजे अपने पंजों के नाखूनों से या अपनी चोंच से अंडे के खोल को फोड़कर कुशलतापूर्वक बाहर निकल आएं', फिर भी वे चूजे अपने पंजों के नाखूनों से या अपनी चोंच से अंडे के खोल को फोड़कर कुशलतापूर्वक बाहर निकलने में समर्थ होते ही हैं। ऐसा किस कारण से है? क्योंकि भिक्षुओं, उन आठ, दस या बारह अंडों को मुर्गी ने भली-भांति सेया है, भली-भांति ऊष्मा दी है और भली-भांति सुवासित किया है। इसी प्रकार भिक्षुओं, भावना (अभ्यास) में लगे हुए भिक्षु के मन में यद्यपि ऐसी इच्छा उत्पन्न न भी हो कि— 'अहो! मेरा चित्त उपादान रहित होकर आस्रवों से मुक्त हो जाए', फिर भी उसका चित्त उपादान रहित होकर आस्रवों से मुक्त हो ही जाता है। ऐसा किस कारण से है? इसका उत्तर है— 'भावितत्ता' (भावना के विकसित होने के कारण)। किसके विकसित होने के कारण? चार स्मृति-प्रस्थानों के... (पे)... आर्य अष्टांगिक मार्ग के विकसित होने के कारण।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පලගණ්ඩස්ස වා පලගණ්ඩන්තෙවාසිස්ස වා වාසිජටෙ දිස්සන්තෙව අඞ්ගුලිපදානි දිස්සති අඞ්ගුට්ඨපදං. නො ච ඛ්වස්ස එවං ඤාණං හොති – ‘එත්තකං වත මෙ අජ්ජ වාසිජටස්ස ඛීණං, එත්තකං හිය්‍යො, එත්තකං පරෙ’ති. අථ ඛ්වස්ස ඛීණෙ ඛීණන්ත්වෙව ඤාණං හොති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භාවනානුයොගං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො විහරතො කිඤ්චාපි න එවං ඤාණං හොති – ‘එත්තකං වත මෙ අජ්ජ ආසවානං ඛීණං, එත්තකං හිය්‍යො, එත්තකං පරෙ’ති, අථ ඛ්වස්ස ඛීණෙ ඛීණන්ත්වෙව ඤාණං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සාමුද්දිකාය නාවාය වෙත්තබන්ධනබද්ධාය වස්සමාසානි උදකෙ පරියාදාය හෙමන්තිකෙන ථලං උක්ඛිත්තාය වාතාතපපරෙතානි වෙත්තබන්ධනානි. තානි පාවුසකෙන මෙඝෙන අභිප්පවුට්ඨානි අප්පකසිරෙනෙව පටිප්පස්සම්භන්ති පූතිකානි භවන්ති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භාවනානුයොගං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො විහරතො අප්පකසිරෙනෙව සංයොජනානි පටිප්පස්සම්භන්ති පූතිකානි භවන්තී’’ති. නවමං.

भिक्षुओं! जैसे किसी बढ़ई या बढ़ई के शिष्य के बसूले के हत्थे पर उसकी उंगलियों और अंगूठे के निशान दिखाई देते हैं। उसे यह ज्ञान नहीं होता कि— 'आज मेरे बसूले का हत्था इतना घिसा है, कल इतना घिसा था, परसों इतना घिसा था।' किंतु, उसके घिस जाने पर उसे यह ज्ञान होता है कि 'यह घिस गया है।' इसी प्रकार भिक्षुओं, भावना के अभ्यास में लगे हुए भिक्षु को यद्यपि यह ज्ञान नहीं होता कि— 'आज मेरे इतने आस्रव क्षीण हुए हैं, कल इतने हुए थे, परसों इतने हुए थे', फिर भी आस्रवों के क्षीण होने पर उसे यह ज्ञान होता है कि 'ये क्षीण हो गए हैं।' भिक्षुओं! जैसे समुद्र में चलने वाली कोई नाव, जो बेंत की रस्सियों से बंधी हो, छह महीने तक पानी में रहने के बाद हेमंत ऋतु में सूखी जमीन पर खींच ली जाए, और उसकी बेंत की रस्सियां हवा और धूप से जर्जर हो गई हों। फिर वर्षा ऋतु के मेघों द्वारा सींचे जाने पर वे रस्सियां बिना किसी कठिनाई के ढीली होकर सड़ जाती हैं; इसी प्रकार भिक्षुओं, भावना के अभ्यास में लगे हुए भिक्षु के संयोजन (बंधन) बिना किसी कठिनाई के ढीले होकर नष्ट हो जाते हैं।

10. අනිච්චසඤ්ඤාසුත්තං

१०. अनित्य-संज्ञा सूत्र

102. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියති, සබ්බං රූපරාගං පරියාදියති, සබ්බං භවරාගං පරියාදියති, සබ්බං අවිජ්ජං පරියාදියති, සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති’’.

१०२. श्रावस्ती निदान। भिक्षुओं! अनित्य-संज्ञा (अनित्यता का बोध) का अभ्यास करने और उसे बार-बार विकसित करने पर वह समस्त काम-राग को समाप्त कर देती है, समस्त रूप-राग को समाप्त कर देती है, समस्त भव-राग को समाप्त कर देती है, समस्त अविद्या को समाप्त कर देती है और समस्त 'अस्मि-मान' (मैं हूँ का अहंकार) को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සරදසමයෙ කස්සකො මහානඞ්ගලෙන කසන්තො සබ්බානි මූලසන්තානකානි සම්පදාලෙන්තො කසති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියති, සබ්බං රූපරාගං පරියාදියති, සබ්බං භවරාගං පරියාදියති, සබ්බං අවිජ්ජං පරියාදියති, සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे शरद ऋतु में कोई किसान बड़े हल से जोतते हुए सभी जड़ों और लताओं को उखाड़ते हुए जोतता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा का अभ्यास करने और उसे बार-बार विकसित करने पर वह समस्त काम-राग को समाप्त कर देती है, समस्त रूप-राग को समाप्त कर देती है, समस्त भव-राग को समाप्त कर देती है, समस्त अविद्या को समाप्त कर देती है और समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පබ්බජලායකො පබ්බජං ලායිත්වා අග්ගෙ ගහෙත්වා ඔධුනාති නිද්ධුනාති නිච්ඡොටෙති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියති…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे कोई मूंज (घास) काटने वाला मूंज को काटकर, उसके अग्र भाग से पकड़कर उसे झाड़ता है, झटकता है और साफ करता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा का अभ्यास करने और उसे बार-बार विकसित करने पर वह समस्त काम-राग को समाप्त कर देती है... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.127], භික්ඛවෙ, අම්බපිණ්ඩියා වණ්ටච්ඡින්නාය යානි තත්ථ අම්බානි වණ්ටපටිබන්ධානි සබ්බානි තානි තදන්වයානි භවන්ති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे आम के गुच्छे की डंठल कट जाने पर, उस डंठल से जुड़े हुए जितने भी आम होते हैं, वे सब उसके साथ ही गिर जाते हैं; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा का अभ्यास करने... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, කූටාගාරස්ස යා කාචි ගොපානසියො සබ්බා තා කූටඞ්ගමා කූටනින්නා කූටසමොසරණා, කූටං තාසං අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे किसी कूटागार (शिखर वाले भवन) की जितनी भी कड़ियाँ (बल्लियाँ) होती हैं, वे सब शिखर की ओर जाती हैं, शिखर की ओर झुकती हैं, शिखर पर ही मिलती हैं, और उन सबमें शिखर ही प्रधान कहा जाता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा का अभ्यास करने... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි මූලගන්ධා කාළානුසාරිගන්ධො තෙසං අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे जितने भी मूल-गंध (जड़ों की सुगंध) हैं, उनमें कालागुरु (काली चंदन) की गंध सर्वश्रेष्ठ कही जाती है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි සාරගන්ධා, ලොහිතචන්දනං තෙසං අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे जितने भी सार-गंध (लकड़ी के सार की सुगंध) हैं, उनमें लाल चंदन सर्वश्रेष्ठ कहा जाता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි පුප්ඵගන්ධා, වස්සිකං තෙසං අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे जितने भी पुष्प-गंध हैं, उनमें जूही (मल्लिका) का फूल सर्वश्रेष्ठ कहा जाता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි කුට්ටරාජානො, සබ්බෙතෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස අනුයන්තා භවන්ති, රාජා තෙසං චක්කවත්ති අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे जितने भी छोटे राजा होते हैं, वे सब चक्रवर्ती राजा के अनुगामी होते हैं, और उन सबमें चक्रवर्ती राजा ही सर्वश्रेष्ठ कहा जाता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යා කාචි තාරකරූපානං පභා, සබ්බා තා චන්දිමප්පභාය කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං, චන්දප්පභා තාසං අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं! जैसे नक्षत्रों और तारों का जितना भी प्रकाश है, वह सब चंद्रमा के प्रकाश के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं है, चंद्रमा का प्रकाश ही उन सबमें सर्वश्रेष्ठ कहा जाता है; इसी प्रकार भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा... (पे)... समस्त 'अस्मि-मान' को समूल नष्ट कर देती है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සරදසමයෙ විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ ආදිච්චො නතං අබ්භුස්සක්කමානො, සබ්බං ආකාසගතං තමගතං අභිවිහච්ච භාසතෙ ච තපතෙ ච විරොචතෙ ච; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියති, සබ්බං රූපරාගං පරියාදියති, සබ්බං භවරාගං පරියාදියති, සබ්බං අවිජ්ජං පරියාදියති, සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති.

भिक्षुओं, जैसे शरद ऋतु में, बादलों से रहित स्वच्छ आकाश में, सूर्य आकाश में ऊपर उठते हुए समस्त अंधकार को दूर कर चमकता है, तपता है और प्रकाशित होता है; वैसे ही, भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा का भावित और बहुलीकृत होना समस्त काम-राग को समाप्त कर देता है, समस्त रूप-राग को समाप्त कर देता है, समस्त भव-राग को समाप्त कर देता है, समस्त अविद्या को समाप्त कर देता है और समस्त 'मैं हूँ' के मान (अस्मि-मान) को समूल नष्ट कर देता है।

‘‘කථං භාවිතා ච, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා කථං බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියති…පෙ… සබ්බං අස්මිමානං සමූහනති? ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස [Pg.128] සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා… ඉති සඤ්ඤා… ඉති සඞ්ඛාරා… ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති – එවං භාවිතා ඛො, භික්ඛවෙ, අනිච්චසඤ්ඤා එවං බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියති, සබ්බං රූපරාගං පරියාදියති, සබ්බං භවරාගං පරියාදියති, සබ්බං අවිජ්ජං පරියාදියති, සබ්බං අස්මිමානං සමූහනතී’’ති. දසමං.

और भिक्षुओं, अनित्य-संज्ञा कैसे भावित और बहुलीकृत होने पर समस्त काम-राग को समाप्त करती है... समस्त अस्मि-मान को समूल नष्ट करती है? 'ऐसा रूप है, ऐसा रूप का उदय है, ऐसा रूप का अस्त है; ऐसी वेदना है... ऐसी संज्ञा है... ऐसे संस्कार हैं... ऐसा विज्ञान है, ऐसा विज्ञान का उदय है, ऐसा विज्ञान का अस्त है'—इस प्रकार, भिक्षुओं, भावित और बहुलीकृत अनित्य-संज्ञा समस्त काम-राग को समाप्त करती है, समस्त रूप-राग को समाप्त करती है, समस्त भव-राग को समाप्त करती है, समस्त अविद्या को समाप्त करती है और समस्त अस्मि-मान को समूल नष्ट करती है। दसवाँ।

පුප්ඵවග්ගො දසමො.

पुष्प-वर्ग दसवाँ।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश—

නදී පුප්ඵඤ්ච ඵෙණඤ්ච, ගොමයඤ්ච නඛාසිඛං;

සුද්ධිකං ද්වෙ ච ගද්දුලා, වාසීජටං අනිච්චතාති.

नदी, पुष्प, फेण, गोमय, नखशिख, शुद्धिक, दो गद्दुल, वासीजट और अनित्यता।

මජ්ඣිමපණ්ණාසකො සමත්තො.

मध्यम-पन्नासक समाप्त।

තස්ස මජ්ඣිමපණ්ණාසකස්ස වග්ගුද්දානං –

उस मध्यम-पन्नासक के वर्गों का सारांश—

උපයො අරහන්තො ච, ඛජ්ජනී ථෙරසව්හයං;

පුප්ඵවග්ගෙන පණ්ණාස, දුතියො තෙන වුච්චතීති.

उपाय, अरहंत, खज्जनीय, थेर-साह्वय और पुष्प-वर्ग के साथ पचास (सूत्र) होते हैं, इसलिए इसे दूसरा (पन्नासक) कहा जाता है।

11. අන්තවග්ගො

११. अन्त-वर्ग

1. අන්තසුත්තං

१. अन्त-सुत्त

103. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා. කතමෙ චත්තාරො? සක්කායන්තො, සක්කායසමුදයන්තො, සක්කායනිරොධන්තො, සක්කායනිරොධගාමිනිප්පටිපදන්තො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායන්තො? පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාතිස්ස වචනීයං. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායන්තො’’.

१०३. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार अन्त हैं। कौन से चार? सक्काय-अन्त, सक्काय-समुदय-अन्त, सक्काय-निरोध-अन्त और सक्काय-निरोध-गामिनी-प्रतिपदा-अन्त। और भिक्षुओं, सक्काय-अन्त क्या है? इसे पाँच उपादान-स्कंध कहना चाहिए। कौन से पाँच? जैसे कि—रूप-उपादान-स्कंध, वेदना-उपादान-स्कंध, संज्ञा-उपादान-स्कंध, संस्कार-उपादान-स्कंध, विज्ञान-उपादान-स्कंध—भिक्षुओं, इसे सक्काय-अन्त कहा जाता है।'

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායසමුදයන්තො? යායං තණ්හා පොනොභවිකා නන්දිරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා. අයං [Pg.129] වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායසමුදයන්තො.

'और भिक्षुओं, सक्काय-समुदय-अन्त क्या है? जो यह तृष्णा है—पुनर्जन्म दिलाने वाली, नन्दि और राग के साथ जुड़ी हुई, जहाँ-तहाँ अभिनन्दन करने वाली; जैसे कि—काम-तृष्णा, भव-तृष्णा, विभव-तृष्णा। भिक्षुओं, इसे सक्काय-समुदय-अन्त कहा जाता है।'

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධන්තො? යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධන්තො.

'और भिक्षुओं, सक्काय-निरोध-अन्त क्या है? उसी तृष्णा का जो पूर्णतः विराग-निरोध, त्याग, प्रतिनिसर्ग, मुक्ति और अनालय है—भिक्षुओं, इसे सक्काय-निरोध-अन्त कहा जाता है।'

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධගාමිනිප්පටිපදන්තො? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි, සම්මාසඞ්කප්පො, සම්මාවාචා, සම්මාකම්මන්තො, සම්මාආජීවො, සම්මාවායාමො, සම්මාසති, සම්මාසමාධි. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධගාමිනිප්පටිපදන්තො. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අන්තා’’ති. පඨමං.

'और भिक्षुओं, सक्काय-निरोध-गामिनी-प्रतिपदा-अन्त क्या है? यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है। जैसे कि—सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति, सम्यक् समाधि। भिक्षुओं, इसे सक्काय-निरोध-गामिनी-प्रतिपदा-अन्त कहा जाता है। भिक्षुओं, ये ही चार अन्त हैं।' पहला।

2. දුක්ඛසුත්තං

२. दुःख-सुत्त

104. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘දුක්ඛඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි දුක්ඛසමුදයඤ්ච දුක්ඛනිරොධඤ්ච දුක්ඛනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං. තං සුණාථ. කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං? පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාතිස්ස වචනීයං. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං. කතමො ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛසමුදයො? යායං තණ්හා පොනොභවිකා…පෙ… කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛසමුදයො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධො? යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධො. කතමා ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති. දුතියං.

१०४. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, मैं तुम्हें दुःख, दुःख-समुदय, दुःख-निरोध और दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। और भिक्षुओं, दुःख क्या है? इसे पाँच उपादान-स्कंध कहना चाहिए। कौन से पाँच? जैसे कि—रूप-उपादान-स्कंध...पे... विज्ञान-उपादान-स्कंध। भिक्षुओं, इसे दुःख कहा जाता है। और भिक्षुओं, दुःख-समुदय क्या है? जो यह तृष्णा है—पुनर्जन्म दिलाने वाली...पे... काम-तृष्णा, भव-तृष्णा, विभव-तृष्णा—भिक्षुओं, इसे दुःख-समुदय कहा जाता है। और भिक्षुओं, दुःख-निरोध क्या है? उसी तृष्णा का जो पूर्णतः विराग-निरोध, त्याग, प्रतिनिसर्ग, मुक्ति और अनालय है—भिक्षुओं, इसे दुःख-निरोध कहा जाता है। और भिक्षुओं, दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा क्या है? यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है। जैसे कि—सम्यक् दृष्टि...पे... सम्यक् समाधि। भिक्षुओं, इसे दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा कहा जाता है।' दूसरा।

3. සක්කායසුත්තං

३. सक्काय-सुत्त

105. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සක්කායඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි සක්කායසමුදයඤ්ච සක්කායනිරොධඤ්ච සක්කායනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං. තං සුණාථ. කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායො? පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාතිස්ස වචනීයං. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායසමුදයො? යායං තණ්හා පොනොභවිකා…පෙ… කාමතණ්හා, භවතණ්හා, විභවතණ්හා – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායසමුදයො. කතමො ච, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධො? යො තස්සායෙව තණ්හාය…පෙ… අයං වුච්චති[Pg.130], භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධො. කතමා ච, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සක්කායනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති. තතියං.

१०५. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, मैं तुम्हें सक्काय, सक्काय-समुदय, सक्काय-निरोध और सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। और भिक्षुओं, सक्काय क्या है? इसे पाँच उपादान-स्कंध कहना चाहिए। कौन से पाँच? जैसे कि—रूप-उपादान-स्कंध, वेदना-उपादान-स्कंध, संज्ञा-उपादान-स्कंध, संस्कार-उपादान-स्कंध, विज्ञान-उपादान-स्कंध। भिक्षुओं, इसे सक्काय कहा जाता है। और भिक्षुओं, सक्काय-समुदय क्या है? जो यह तृष्णा है—पुनर्जन्म दिलाने वाली...पे... काम-तृष्णा, भव-तृष्णा, विभव-तृष्णा—भिक्षुओं, इसे सक्काय-समुदय कहा जाता है। और भिक्षुओं, सक्काय-निरोध क्या है? उसी तृष्णा का जो...पे... भिक्षुओं, इसे सक्काय-निरोध कहा जाता है। और भिक्षुओं, सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा क्या है? यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है। जैसे कि—सम्यक् दृष्टि...पे... सम्यक् समाधि। भिक्षुओं, इसे सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा कहा जाता है।' तीसरा।

4. පරිඤ්ඤෙය්‍යසුත්තං

४. परिज्ञेय-सुत्त

106. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ච, භික්ඛවෙ, ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි පරිඤ්ඤඤ්ච පරිඤ්ඤාතාවිඤ්ච පුග්ගලං. තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා? රූපං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො. වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා. කතමා ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤා? රාගක්ඛයො, දොසක්ඛයො, මොහක්ඛයො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤා. කතමො ච, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤාතාවී පුග්ගලො? අරහාතිස්ස වචනීයං. ය්වායං ආයස්මා එවංනාමො එවංගොත්තො – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤාතාවී පුග්ගලො’’ති. චතුත්ථං.

१०६. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! मैं तुम्हें परिज्ञेय (जानने योग्य) धर्मों, परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) और परिज्ञात (पूर्ण ज्ञान प्राप्त) पुद्गल के विषय में उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! परिज्ञेय धर्म कौन से हैं? भिक्षुओं! रूप परिज्ञेय धर्म है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान परिज्ञेय धर्म है। भिक्षुओं! इन्हें परिज्ञेय धर्म कहा जाता है। भिक्षुओं! परिज्ञा क्या है? राग का क्षय, द्वेष का क्षय, मोह का क्षय - भिक्षुओं! इसे परिज्ञा कहा जाता है। भिक्षुओं! परिज्ञात पुद्गल कौन है? उसे 'अर्हत्' कहना चाहिए। जो यह आयुष्मान इस नाम वाला, इस गोत्र वाला है - भिक्षुओं! इसे परिज्ञात पुद्गल कहा जाता है।" चतुर्थ सूत्र।

5. සමණසුත්තං

५. श्रमण सूत्र

107. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානන්ති…පෙ… පජානන්ති, සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති. පඤ්චමං.

१०७. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये पाँच उपादान-स्कंध हैं। कौन से पाँच? जैसे कि - रूपोपादान-स्कंध... विज्ञानोपादान-स्कंध। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इन पाँच उपादान-स्कंधों के आस्वाद, दोष और निस्सरण (मुक्ति) को यथाभूत नहीं जानते... जानते हैं, वे स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं।" पंचम सूत्र।

6. දුතියසමණසුත්තං

६. द्वितीय श्रमण सूत्र

108. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානන්ති…පෙ… පජානන්ති, සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති. ඡට්ඨං.

१०८. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये पाँच उपादान-स्कंध हैं। कौन से पाँच? जैसे कि - रूपोपादान-स्कंध, वेदनोपादान-स्कंध, संज्ञोपादान-स्कंध, संस्कारोपादान-स्कंध, विज्ञानोपादान-स्कंध। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इन पाँच उपादान-स्कंधों के उदय (उत्पत्ति), अस्त (विनाश), आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथाभूत नहीं जानते... जानते हैं, वे स्वयं अभिज्ञा से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं।" षष्ठ सूत्र।

7. සොතාපන්නසුත්තං

७. स्रोतआपन्न सूत्र

109. සාවත්ථිනිදානං[Pg.131]. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. සත්තමං.

१०९. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये पाँच उपादान-स्कंध हैं। कौन से पाँच? जैसे कि - रूपोपादान-स्कंध... विज्ञानोपादान-स्कंध। भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इन पाँच उपादान-स्कंधों के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथाभूत जान लेता है, तब भिक्षुओं! वह आर्य श्रावक 'स्रोतआपन्न' कहलाता है, जो पतन के स्वभाव वाला नहीं है, नियत है और संबोधि ही जिसका परम लक्ष्य है।" सप्तम सूत्र।

8. අරහන්තසුත්තං

८. अर्हत् सूत्र

110. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො හොති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං ඛීණාසවො වුසිතවා කතකරණීයො ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මදඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති. අට්ඨමං.

११०. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये पाँच उपादान-स्कंध हैं। कौन से पाँच? जैसे कि - रूपोपादान-स्कंध... विज्ञानोपादान-स्कंध। भिक्षुओं! जब भिक्षु इन पाँच उपादान-स्कंधों के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथाभूत जानकर अनुपादान (बिना आसक्ति के) विमुक्त हो जाता है, तब भिक्षुओं! वह भिक्षु 'अर्हत्' कहलाता है, जिसके आस्रव क्षीण हो गए हैं, जिसने ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया है, जो करणीय था उसे कर लिया है, जिसने भार उतार दिया है, जिसने अपना लक्ष्य प्राप्त कर लिया है, जिसके भव-संयोजन क्षीण हो गए हैं और जो सम्यक् ज्ञान से विमुक्त है।" अष्टम सूत्र।

9. ඡන්දප්පහානසුත්තං

९. छन्द-प्रहाण सूत्र

111. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපෙ, භික්ඛවෙ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං තං රූපං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්මං. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං තං විඤ්ඤාණං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්ම’’න්ති. නවමං.

१११. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! रूप में जो छन्द (इच्छा), जो राग, जो नंदी (प्रसन्नता), जो तृष्णा है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह रूप प्रहीण (त्यागा हुआ) हो जाएगा, जिसकी जड़ें कट गई हैं, जो ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिया गया है, जो अभाव को प्राप्त हो गया है और भविष्य में फिर उत्पन्न न होने के स्वभाव वाला हो जाएगा। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में जो छन्द, जो राग, जो नंदी, जो तृष्णा है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह विज्ञान प्रहीण हो जाएगा, जिसकी जड़ें कट गई हैं, जो ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिया गया है, जो अभाव को प्राप्त हो गया है और भविष्य में फिर उत्पन्न न होने के स्वभाव वाला हो जाएगा।" नवम सूत्र।

10. දුතියඡන්දප්පහානසුත්තං

१०. द्वितीय छन्द-प्रहाण सूत्र

112. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපෙ, භික්ඛවෙ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙ පජහථ. එවං තං රූපං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං…පෙ… වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු යො ඡන්දො…පෙ… එවං තෙ සඞ්ඛාරා පහීනා භවිස්සන්ති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං [Pg.132] අනුප්පාදධම්මා. විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙ පජහථ. එවං තං විඤ්ඤාණං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්ම’’න්ති. දසමං.

११२. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! रूप में जो छन्द, जो राग, जो नंदी, जो तृष्णा है, और जो चित्त के उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं, उन्हें त्याग दो। इस प्रकार वह रूप प्रहीण हो जाएगा, जिसकी जड़ें कट गई हैं... वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में जो छन्द... इस प्रकार वे संस्कार प्रहीण हो जाएँगे, जिनकी जड़ें कट गई हैं, जो ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिए गए हैं, जो अभाव को प्राप्त हो गए हैं और भविष्य में फिर उत्पन्न न होने के स्वभाव वाले हो जाएँगे। विज्ञान में जो छन्द, जो राग, जो नंदी, जो तृष्णा है, और जो चित्त के उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं, उन्हें त्याग दो। इस प्रकार वह विज्ञान प्रहीण हो जाएगा, जिसकी जड़ें कट गई हैं, जो ताड़ के ठूँठ की तरह कर दिया गया है, जो अभाव को प्राप्त हो गया है और भविष्य में फिर उत्पन्न न होने के स्वभाव वाला हो जाएगा।" दशम सूत्र।

අන්තවග්ගො එකාදසමො.

ग्यारहवाँ अन्त-वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान) -

අන්තො දුක්ඛඤ්ච සක්කායො, පරිඤ්ඤෙය්‍යා සමණා දුවෙ;

සොතාපන්නො අරහා ච, දුවෙ ච ඡන්දප්පහානාති.

अन्त, दुःख, और सत्काय, परिज्ञेय, दो श्रमण सूत्र; स्रोतआपन्न, अर्हत्, और दो छन्द-प्रहाण सूत्र।

12. ධම්මකථිකවග්ගො

१२. धर्मकथिक वर्ग

1. අවිජ්ජාසුත්තං

१. अविद्या सूत्र

113. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා අවිජ්ජා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපං නප්පජානාති, රූපසමුදයං නප්පජානාති, රූපනිරොධං නප්පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානාති; වෙදනං නප්පජානාති… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ නප්පජානාති…පෙ… විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛු, අවිජ්ජා. එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. පඨමං.

११३. श्रावस्ती। तब एक भिक्षु जहाँ भगवान् थे वहाँ पहुँचा... एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान् से यह कहा - "भन्ते! 'अविद्या, अविद्या' कहा जाता है। भन्ते! अविद्या क्या है और किस सीमा तक व्यक्ति अविद्या-ग्रस्त होता है?" "भिक्षु! यहाँ अश्रुतवान् पृथग्जन रूप को नहीं जानता, रूप के उदय को नहीं जानता, रूप के निरोध को नहीं जानता, रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को नहीं जानता; वेदना को नहीं जानता... संज्ञा को... संस्कारों को नहीं जानता... विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को नहीं जानता। भिक्षु! इसे अविद्या कहा जाता है। और इतनी सीमा तक व्यक्ति अविद्या-ग्रस्त होता है।" प्रथम सूत्र।

2. විජ්ජාසුත්තං

२. विद्या सूत्र

114. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා විජ්ජා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, සුතවා අරියසාවකො රූපං පජානාති, රූපසමුදයං පජානාති, රූපනිරොධං පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ පජානාති…පෙ… විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛු, විජ්ජා. එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. දුතියං.

११४. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! 'विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! विद्या क्या है और किस सीमा तक मनुष्य विद्या को प्राप्त होता है?" "भिक्षु! यहाँ श्रुतवान आर्य श्रावक रूप को जानता है, रूप के समुदय को जानता है, रूप के निरोध को जानता है, और रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है। वेदना... संज्ञा... संस्कारों को जानता है... (पे)... विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है। भिक्षु! इसे ही विद्या कहा जाता है और इतनी सीमा तक ही मनुष्य विद्या को प्राप्त होता है।" दूसरा (सूत्र)।

3. ධම්මකථිකසුත්තං

३. धर्मकथिक सूत्र

115. සාවත්ථිනිදානං[Pg.133]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘ධම්මකථිකො ධම්මකථිකො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, ධම්මකථිකො හොතී’’ති? ‘‘රූපස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය ධම්මං දෙසෙති ‘ධම්මකථිකො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. රූපස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති, ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. රූපස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදාවිමුත්තො හොති, ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. වෙදනාය චෙ, භික්ඛු…පෙ… සඤ්ඤාය චෙ, භික්ඛු… සඞ්ඛාරානං චෙ, භික්ඛු… විඤ්ඤාණස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය ධම්මං දෙසෙති, ‘ධම්මකථිකො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. විඤ්ඤාණස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති, ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. විඤ්ඤාණස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදාවිමුත්තො හොති, ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො භික්ඛූ’ති අලං වචනායා’’ති. තතියං.

११५. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! 'धर्मकथिक, धर्मकथिक' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! किस सीमा तक कोई धर्मकथिक होता है?" "भिक्षु! यदि कोई रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए धर्म का उपदेश देता है, तो उसे 'धर्मकथिक भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न है, तो उसे 'धर्मानुसार आचरण करने वाला भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण आसक्ति रहित होकर मुक्त हो गया है, तो उसे 'इसी जन्म में निर्वाण प्राप्त भिक्षु' कहना उचित है। वेदना के लिए... (पे)... संज्ञा के लिए... संस्कारों के लिए... भिक्षु! यदि कोई विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए धर्म का उपदेश देता है, तो उसे 'धर्मकथिक भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न है, तो उसे 'धर्मानुसार आचरण करने वाला भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण आसक्ति रहित होकर मुक्त हो गया है, तो उसे 'इसी जन्म में निर्वाण प्राप्त भिक्षु' कहना उचित है।" तीसरा (सूत्र)।

4. දුතියධම්මකථිකසුත්තං

४. द्वितीय धर्मकथिक सूत्र

116. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘ධම්මකථිකො ධම්මකථිකො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, ධම්මකථිකො හොති, කිත්තාවතා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොති, කිත්තාවතා දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොතී’’ති? ‘‘රූපස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය ධම්මං දෙසෙති, ‘ධම්මකථිකො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. රූපස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති, ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. රූපස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදා විරාගා නිරොධා අනුපාදාවිමුත්තො හොති, ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. වෙදනාය චෙ, භික්ඛු…පෙ… සඤ්ඤාය චෙ, භික්ඛු… සඞ්ඛාරානං චෙ, භික්ඛු… විඤ්ඤාණස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය ධම්මං දෙසෙති, ‘ධම්මකථිකො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. විඤ්ඤාණස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොති, ‘ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො භික්ඛූ’ති අලං වචනාය. විඤ්ඤාණස්ස චෙ, භික්ඛු, නිබ්බිදා විරාගා [Pg.134] නිරොධා අනුපාදාවිමුත්තො හොති, ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො භික්ඛූ’ති අලං වචනායා’’ති. චතුත්ථං.

११६. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! 'धर्मकथिक, धर्मकथिक' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! किस सीमा तक कोई धर्मकथिक होता है, किस सीमा तक धर्मानुसार आचरण करने वाला होता है, और किस सीमा तक इसी जन्म में निर्वाण प्राप्त होता है?" "भिक्षु! यदि कोई रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए धर्म का उपदेश देता है, तो उसे 'धर्मकथिक भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न है, तो उसे 'धर्मानुसार आचरण करने वाला भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई रूप के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण आसक्ति रहित होकर मुक्त हो गया है, तो उसे 'इसी जन्म में निर्वाण प्राप्त भिक्षु' कहना उचित है। वेदना के लिए... (पे)... संज्ञा के लिए... संस्कारों के लिए... भिक्षु! यदि कोई विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए धर्म का उपदेश देता है, तो उसे 'धर्मकथिक भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के लिए प्रतिपन्न है, तो उसे 'धर्मानुसार आचरण करने वाला भिक्षु' कहना उचित है। भिक्षु! यदि कोई विज्ञान के प्रति निर्वेद, विराग और निरोध के कारण आसक्ति रहित होकर मुक्त हो गया है, तो उसे 'इसी जन्म में निर्वाण प्राप्त भिक्षु' कहना उचित है।" चौथा (सूत्र)।

5. බන්ධනසුත්තං

५. बंधन सूत्र

117. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං; අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපබන්ධනබද්ධො සන්තරබාහිරබන්ධනබද්ධො අතීරදස්සී අපාරදස්සී, බද්ධො ජීයති බද්ධො මීයති බද්ධො අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡති. වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… වෙදනාය වා අත්තානං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො වෙදනාබන්ධනබද්ධො සන්තරබාහිරබන්ධනබද්ධො අතීරදස්සී අපාරදස්සී, බද්ධො ජීයති බද්ධො මීයති බද්ධො අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡති. සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො විඤ්ඤාණබන්ධනබද්ධො සන්තරබාහිරබන්ධනබද්ධො අතීරදස්සී අපාරදස්සී, බද්ධො ජීයති බද්ධො මීයති බද්ධො අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡති’’.

११७. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! यहाँ कोई अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यों का दर्शन न करने वाला है... (पे)... सत्पुरुषों के धर्म में अविनीत है, वह रूप को आत्मा के रूप में देखता है, या आत्मा को रूपवान देखता है, या आत्मा में रूप को देखता है, या रूप में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं! इसे ही अश्रुतवान पृथग्जन कहा जाता है, जो रूप के बंधन से बँधा है, आंतरिक और बाह्य बंधनों से बँधा है, जो न इस तट को देखता है और न उस पार को देखता है; वह बँधा हुआ ही बूढ़ा होता है, बँधा हुआ ही मरता है, और बँधा हुआ ही इस लोक से परलोक को जाता है। वह वेदना को आत्मा के रूप में देखता है... (पे)... या वेदना में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं! इसे ही अश्रुतवान पृथग्जन कहा जाता है, जो वेदना के बंधन से बँधा है, आंतरिक और बाह्य बंधनों से बँधा है, जो न इस तट को देखता है और न उस पार को देखता है; वह बँधा हुआ ही बूढ़ा होता है, बँधा हुआ ही मरता है, और बँधा हुआ ही इस लोक से परलोक को जाता है। संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को आत्मा के रूप में देखता है... (पे)... भिक्षुओं! इसे ही अश्रुतवान पृथग्जन कहा जाता है, जो विज्ञान के बंधन से बँधा है, आंतरिक और बाह्य बंधनों से बँधा है, जो न इस तट को देखता है और न उस पार को देखता है; वह बँधा हुआ ही बूढ़ा होता है, बँधा हुआ ही मरता है, और बँधा हुआ ही इस लोक से परलोक को जाता है।"

‘‘සුතවා ච ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අරියානං දස්සාවී…පෙ… සප්පුරිසධම්මෙ සුවිනීතො න රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, න රූපවන්තං වා අත්තානං; න අත්තනි වා රූපං, න රූපස්මිං වා අත්තානං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො න රූපබන්ධනබද්ධො, න සන්තරබාහිරබන්ධනබද්ධො, තීරදස්සී, පාරදස්සී; ‘පරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මා’ති වදාමි. න වෙදනං අත්තතො…පෙ… න සඤ්ඤං අත්තතො…පෙ… න සඞ්ඛාරෙ අත්තතො…පෙ… න විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති…පෙ… අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො න විඤ්ඤාණබන්ධනබද්ධො, න සන්තරබාහිරබන්ධනබද්ධො, තීරදස්සී, පාරදස්සී, ‘පරිමුත්තො සො දුක්ඛස්මා’ති වදාමී’’ති. පඤ්චමං.

"परंतु भिक्षुओं! श्रुतवान आर्य श्रावक, जो आर्यों का दर्शन करने वाला है... (पे)... सत्पुरुषों के धर्म में सुविनीत है, वह न तो रूप को आत्मा के रूप में देखता है, न आत्मा को रूपवान देखता है, न आत्मा में रूप को देखता है, और न रूप में आत्मा को देखता है। भिक्षुओं! इसे ही श्रुतवान आर्य श्रावक कहा जाता है, जो रूप के बंधन से नहीं बँधा है, जो आंतरिक और बाह्य बंधनों से नहीं बँधा है, जो इस तट को देखने वाला है और उस पार को देखने वाला है; मैं कहता हूँ कि 'वह दुखों से मुक्त है'। वह वेदना को आत्मा के रूप में नहीं देखता... (पे)... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को आत्मा के रूप में नहीं देखता... (पे)... भिक्षुओं! इसे ही श्रुतवान आर्य श्रावक कहा जाता है, जो विज्ञान के बंधन से नहीं बँधा है, जो आंतरिक और बाह्य बंधनों से नहीं बँधा है, जो इस तट को देखने वाला है और उस पार को देखने वाला है; मैं कहता हूँ कि 'वह दुखों से मुक्त है'।" पाँचवाँ (सूत्र)।

6. පරිපුච්ඡිතසුත්තං

६. परिपृच्छित सूत्र

118. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘සාධු, භික්ඛවෙ! රූපං, භික්ඛවෙ, ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං [Pg.135] යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. ‘‘වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘සාධු, භික්ඛවෙ! විඤ්ඤාණං, භික්ඛවෙ, ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං…පෙ… එවං පස්සං…පෙ… කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති. ඡට්ඨං.

११८. श्रावस्ती। "भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या तुम रूप को 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है' इस प्रकार देखते हो?" "नहीं, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' इस प्रकार यथार्थ रूप से सम्यक प्रज्ञा द्वारा देखा जाना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है' इस प्रकार देखते हो?" "नहीं, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' इस प्रकार यथार्थ रूप से सम्यक प्रज्ञा द्वारा देखा जाना चाहिए... इस प्रकार देखते हुए... जो करना था वह कर लिया गया है, अब इसके बाद कुछ और करने को शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।" छठा (सूत्र)।

7. දුතියපරිපුච්ඡිතසුත්තං

७. द्वितीय परिपुच्छित सूत्र।

119. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සථා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘සාධු භික්ඛවෙ! රූපං, භික්ඛවෙ, ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති සමනුපස්සථා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘සාධු භික්ඛවෙ! විඤ්ඤාණං, භික්ඛවෙ, ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං…පෙ… එවං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. සත්තමං.

११९. श्रावस्ती। "भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या तुम रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' इस प्रकार देखते हो?" "हाँ, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' इस प्रकार यथार्थ रूप से सम्यक प्रज्ञा द्वारा देखा जाना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' इस प्रकार देखते हो?" "हाँ, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है' इस प्रकार यथार्थ रूप से सम्यक प्रज्ञा द्वारा देखा जाना चाहिए... इस प्रकार देखते हुए... अब इसके बाद कुछ और करने को शेष नहीं है, ऐसा वह जान लेता है।" सातवाँ (सूत्र)।

8. සංයොජනියසුත්තං

८. संयोजनीय सूत्र।

120. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සංයොජනියෙ ච, භික්ඛවෙ, ධම්මෙ දෙසෙස්සාමී සංයොජනඤ්ච. තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, සංයොජනියා ධම්මා, කතමං සංයොජනං? රූපං, භික්ඛවෙ, සංයොජනියො ධම්මො; යො තත්ථ ඡන්දරාගො, තං තත්ථ සංයොජනං. වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං සංයොජනියො ධම්මො; යො තත්ථ ඡන්දරාගො, තං තත්ථ සංයොජනං. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සංයොජනියා ධම්මා, ඉදං සංයොජන’’න්ති. අට්ඨමං.

१२०. श्रावस्ती। "भिक्षुओं, मैं तुम्हें संयोजनीय धर्मों और संयोजन का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं, संयोजनीय धर्म कौन से हैं और संयोजन क्या है? भिक्षुओं, रूप संयोजनीय धर्म है; उसमें जो छंद-राग है, वह वहाँ संयोजन है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान संयोजनीय धर्म है; उसमें जो छंद-राग है, वह वहाँ संयोजन है। भिक्षुओं, इन्हें संयोजनीय धर्म कहा जाता है और इसे संयोजन।" आठवाँ (सूत्र)।

9. උපාදානියසුත්තං

९. उपादानीय सूत्र।

121. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘උපාදානියෙ ච, භික්ඛවෙ, ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි උපාදානඤ්ච. තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, උපාදානියා ධම්මා, කතමං උපාදානං? රූපං, භික්ඛවෙ, උපාදානියො ධම්මො, යො තත්ථ ඡන්දරාගො, තං තත්ථ උපාදානං. වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං උපාදානියො ධම්මො; යො තත්ථ ඡන්දරාගො, තං තත්ථ උපාදානං. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, උපාදානියා ධම්මා, ඉදං උපාදාන’’න්ති. නවමං.

१२१. श्रावस्ती। "भिक्षुओं, मैं तुम्हें उपादानीय धर्मों और उपादान का उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं, उपादानीय धर्म कौन से हैं और उपादान क्या है? भिक्षुओं, रूप उपादानीय धर्म है; उसमें जो छंद-राग है, वह वहाँ उपादान है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान उपादानीय धर्म है; उसमें जो छंद-राग है, वह वहाँ उपादान है। भिक्षुओं, इन्हें उपादानीय धर्म कहा जाता है और इसे उपादान।" नौवाँ (सूत्र)।

10. සීලවන්තසුත්තං

१०. शीलवन्त सूत्र।

122. එකං [Pg.136] සමයං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාකොට්ඨිකො බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එතදවොච – ‘‘සීලවතාවුසො, සාරිපුත්ත, භික්ඛුනා කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසිකාතබ්බා’’ති? ‘‘සීලවතාවුසො, කොට්ඨික, භික්ඛුනා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො සල්ලතො අඝතො ආබාධතො පරතො පලොකතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. සීලවතාවුසො, කොට්ඨික, භික්ඛුනා ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො සල්ලතො අඝතො ආබාධතො පරතො පලොකතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. ඨානං ඛො පනෙතං, ආවුසො, විජ්ජති යං සීලවා භික්ඛු ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කරොන්තො සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරෙය්‍යා’’ති.

१२२. एक समय आयुष्मान सारिपुत्र और आयुष्मान महाकोट्टिक वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान महाकोट्टिक सायंकाल के समय ध्यान से उठकर जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ गए... और उनसे यह कहा— "आयुष्मान सारिपुत्र, एक शीलवान भिक्षु को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?" "आयुष्मान कोट्टिक, एक शीलवान भिक्षु को पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में, दुःख के रूप में, रोग के रूप में, फोड़े के रूप में, शल्य के रूप में, पीड़ा के रूप में, व्याधि के रूप में, पराये के रूप में, विनाशशील के रूप में, शून्य के रूप में और अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। वे पाँच कौन से हैं? वे हैं— रूप-उपादान-स्कंध, वेदना-उपादान-स्कंध, संज्ञा-उपादान-स्कंध, संस्कार-उपादान-स्कंध और विज्ञान-उपादान-स्कंध। आयुष्मान कोट्टिक, एक शीलवान भिक्षु को इन पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में... अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान, यह संभव है कि इन पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में... अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करते हुए शीलवान भिक्षु स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार कर ले।"

‘‘සොතාපන්නෙන පනාවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛුනා කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘සොතාපන්නෙනපි ඛො, ආවුසො කොට්ඨික, භික්ඛුනා ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. ඨානං ඛො පනෙතං, ආවුසො, විජ්ජති යං සොතාපන්නො භික්ඛු ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කරොන්තො සකදාගාමිඵලං සච්ඡිකරෙය්‍යා’’ති.

"आयुष्मान सारिपुत्र, एक स्रोतापन्न भिक्षु को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?" "आयुष्मान कोट्टिक, एक स्रोतापन्न भिक्षु को भी इन पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में... अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान, यह संभव है कि इन पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में... अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करते हुए स्रोतापन्न भिक्षु सकृदागामी-फल का साक्षात्कार कर ले।"

‘‘සකදාගාමිනා පනාවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛුනා කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘සකදාගාමිනාපි ඛො, ආවුසො කොට්ඨික, භික්ඛුනා ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. ඨානං ඛො පනෙතං, ආවුසො, විජ්ජති යං සකදාගාමී භික්ඛු ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කරොන්තො අනාගාමිඵලං සච්ඡිකරෙය්‍යා’’ති.

"आयुष्मान सारिपुत्र, एक सकृदागामी भिक्षु को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?" "आयुष्मान कोट्टिक, एक सकृदागामी भिक्षु को भी इन पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में... अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान, यह संभव है कि इन पाँच उपादान-स्कंधों का अनित्य के रूप में... अनात्मा के रूप में योनिशो मनसिकार करते हुए सकृदागामी भिक्षु अनागामी-फल का साक्षात्कार कर ले।"

‘‘අනාගාමිනා [Pg.137] පනාවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛුනා කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘අනාගාමිනාපි ඛො, ආවුසො කොට්ඨික, භික්ඛුනා ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. ඨානං ඛො පනෙතං, ආවුසො, විජ්ජති යං අනාගාමී භික්ඛු ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කරොන්තො අරහත්තං සච්ඡිකරෙය්‍යා’’ති.

“हे आयुष्मान सारिपुत्र! एक अनागामी भिक्षु को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार (उचित रूप से चिंतन) करना चाहिए?” “आयुष्मान कोष्ठिक! एक अनागामी भिक्षु को भी इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... (और) अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान! यह स्थान (संभावना) विद्यमान है कि इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करते हुए अनागामी भिक्षु अर्हत्व का साक्षात्कार कर ले।”

‘‘අරහතා පනාවුසො සාරිපුත්ත, කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘අරහතාපි ඛො, ආවුසො කොට්ඨික, ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො සල්ලතො අඝතො ආබාධතො පරතො පලොකතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. නත්ථි, ඛ්වාවුසො, අරහතො උත්තරි කරණීයං කතස්ස වා පතිචයො; අපි ච ඉමෙ ධම්මා භාවිතා බහුලීකතා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා චෙව සංවත්තන්ති සතිසම්පජඤ්ඤා චා’’ති. දසමං.

“हे आयुष्मान सारिपुत्र! एक अर्हन्त को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?” “आयुष्मान कोष्ठिक! एक अर्हन्त को भी इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य, दुःख, रोग, गण्ड (फोड़ा), शल्य (काँटा), अघ (पीड़ा), आबाध (बीमारी), पर (पराया), प्रलोक (विनाशशील), शून्य और अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान! अर्हन्त के लिए आगे और कुछ करने योग्य (कर्तव्य) नहीं है, न ही किए हुए का पुनरावर्तन (संचय) है; फिर भी, इन धर्मों का भावित और बहुलीकृत होना इस जन्म में सुखपूर्वक विहार करने के लिए तथा स्मृति और सम्प्रजन्य के लिए होता है।” दसवाँ सुत्त।

11. සුතවන්තසුත්තං

११. सुतवन्त सुत्त

123. එකං සමයං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාකොට්ඨිකො බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… එතදවොච –

१२३. एक समय आयुष्मान सारिपुत्र और आयुष्मान महाकोष्ठिक वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान महाकोष्ठिक सायंकाल के समय ध्यान (प्रतिसंलयन) से उठकर जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर... उन्होंने यह कहा—

‘‘සුතවතාවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛුනා කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘සුතවතාවුසො කොට්ඨික, භික්ඛුනා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. කතමෙ පඤ්ච? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. සුතවතාවුසො කොට්ඨික, භික්ඛුනා ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. ඨානං ඛො පනෙතං, ආවුසො, විජ්ජති – යං සුතවා භික්ඛු ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කරොන්තො සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරෙය්‍යා’’ති.

“आयुष्मान सारिपुत्र! एक श्रुतवान (विद्वान) भिक्षु को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?” “आयुष्मान कोष्ठिक! एक श्रुतवान भिक्षु को पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। वे पाँच कौन से हैं? जैसे कि—रूप-उपादान-स्कन्ध... विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। आयुष्मान कोष्ठिक! एक श्रुतवान भिक्षु को इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान! यह स्थान विद्यमान है कि इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करते हुए श्रुतवान भिक्षु स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार कर ले।”

‘‘සොතාපන්නෙන පනාවුසො සාරිපුත්ත, භික්ඛුනා කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘සොතාපන්නෙනපි ඛො ආවුසො කොට්ඨික[Pg.138], භික්ඛුනා ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. ඨානං ඛො පනෙතං, ආවුසො, විජ්ජති – යං සොතාපන්නො භික්ඛු ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අනිච්චතො…පෙ… අනත්තතො යොනිසො මනසි කරොන්තො සකදාගාමිඵලං…පෙ… අනාගාමිඵලං…පෙ… අරහත්තඵලං සච්ඡිකරෙය්‍යා’’ති.

“आयुष्मान सारिपुत्र! एक स्रोतापन्न भिक्षु को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?” “आयुष्मान कोष्ठिक! एक स्रोतापन्न भिक्षु को भी इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान! यह स्थान विद्यमान है कि इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य... अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करते हुए स्रोतापन्न भिक्षु सकृदागामी-फल... अनागामी-फल... अर्हत्व-फल का साक्षात्कार कर ले।”

‘‘අරහතා පනාවුසො සාරිපුත්ත, කතමෙ ධම්මා යොනිසො මනසි කාතබ්බා’’ති? ‘‘අරහතාපි ඛ්වාවුසො, කොට්ඨික, ඉමෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො සල්ලතො අඝතො ආබාධතො පරතො පලොකතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො යොනිසො මනසි කාතබ්බා. නත්ථි, ඛ්වාවුසො, අරහතො උත්තරි කරණීයං, කතස්ස වා පතිචයො; අපි ච ඛො ඉමෙ ධම්මා භාවිතා බහුලීකතා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය චෙව සංවත්තන්ති සතිසම්පජඤ්ඤා චා’’ති. එකාදසමං.

“आयुष्मान सारिपुत्र! एक अर्हन्त को किन धर्मों का योनिशो मनसिकार करना चाहिए?” “आयुष्मान कोष्ठिक! एक अर्हन्त को भी इन पाँच उपादान-स्कन्धों का अनित्य, दुःख, रोग, गण्ड, शल्य, अघ, आबाध, पर, प्रलोक, शून्य और अनात्म के रूप में योनिशो मनसिकार करना चाहिए। आयुष्मान! अर्हन्त के लिए आगे और कुछ करने योग्य नहीं है, न ही किए हुए का पुनरावर्तन है; फिर भी, ये धर्म भावित और बहुलीकृत होने पर इस जन्म में सुखपूर्वक विहार करने के लिए तथा स्मृति और सम्प्रजन्य के लिए होते हैं।” ग्यारहवाँ सुत्त।

12. කප්පසුත්තං

१२. कप्प सुत्त

124. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා කප්පො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා කප්පො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති?

१२४. श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान कप्प जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान कप्प ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले के इस सविज्ञान (चेतनायुक्त) शरीर में और बाहर सभी निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान-अनुशय नहीं होते?”

‘‘යං කිඤ්චි, කප්ප, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති. එවං ඛො, කප්ප, ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා න හොන්තී’’ති. ද්වාදසමං.

“कप्प! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो, आध्यात्मिक हो या बाह्य हो, स्थूल हो या सूक्ष्म हो, हीन हो या प्रणीत हो, दूर हो या समीप हो—उस सभी रूप को ‘यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है’—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखता है। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो, आध्यात्मिक हो या बाह्य हो, स्थूल हो या सूक्ष्म हो, हीन हो या प्रणीत हो, दूर हो या समीप हो—उस सभी विज्ञान को ‘यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है’—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखता है। कप्प! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के इस सविज्ञान शरीर में और बाहर सभी निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान-अनुशय नहीं होते।” बारहवाँ सुत्त।

13. දුතියකප්පසුත්තං

१३. द्वितीय कप्प सुत्त

125. සාවත්ථිනිදානං[Pg.139]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා කප්පො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, ජානතො කථං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතං මානසං හොති විධා සමතික්කන්තං සන්තං සුවිමුත්ත’’න්ති?

१२५. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान कप्प ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! कैसे जानने वाले और कैसे देखने वाले का चित्त इस सविज्ञान शरीर में और बाहर सभी निमित्तों में अहंकार, ममकार और मान से रहित, (मान की) विधाओं को लाँघ गया हुआ, शान्त और सुविमुक्त होता है?”

‘‘යං කිඤ්චි, කප්ප, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… සබ්බං රූපං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුපාදාවිමුත්තො හොති. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දිස්වා අනුපාදාවිමුත්තො හොති. එවං ඛො, කප්ප, ජානතො එවං පස්සතො ඉමස්මිඤ්ච සවිඤ්ඤාණකෙ කායෙ බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙසු අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානාපගතං මානසං හොති විධා සමතික්කන්තං සන්තං සුවිමුත්ත’’න්ති. තෙරසමං.

“हे कप्प! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो... उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखकर, बिना उपादान के विमुक्त हो जाता है। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या प्रत्युत्पन्न हो, आध्यात्मिक या बाह्य हो, स्थूल या सूक्ष्म हो, हीन या प्रणीत हो, जो दूर या समीप हो—उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखकर, बिना उपादान के विमुक्त हो जाता है। हे कप्प! इस प्रकार जानने वाले और इस प्रकार देखने वाले के लिए, इस सविज्ञानक काय में और बाहर सभी निमित्तों में 'अहंकार', 'ममकार' और 'मान' से रहित मन होता है, जो मानों का अतिक्रमण कर चुका होता है, शांत और सुविमुक्त होता है।” तेरहवाँ।

ධම්මකථිකවග්ගො ද්වාදසමො.

धम्मकथिक वग्ग, बारहवाँ समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान —

අවිජ්ජා විජ්ජා ද්වෙ කථිකා, බන්ධනා පරිපුච්ඡිතා දුවෙ;

සංයොජනං උපාදානං, සීලං සුතවා ද්වෙ ච කප්පෙනාති.

अविद्या, विद्या, दो कथिक, बन्धन, दो परिपुच्छित, संयोजन, उपादान, शील, सुतवा और कप्प के साथ दो (सूत्र) हैं।

13. අවිජ්ජාවග්ගො

१३. अविज्जा वग्ग

1. සමුදයධම්මසුත්තං

१. समुदयधम्म सुत्त

126. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා අවිජ්ජා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१२६. श्रावस्ती निदान। तब कोई भिक्षु जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर... एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान् से यह कहा— “भन्ते! 'अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! अविद्या क्या है और किस सीमा तक मनुष्य अविद्याग्रस्त होता है?”

‘‘ඉධ[Pg.140], භික්ඛු, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං රූපං ‘වයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මං රූපං ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං වෙදනං ‘වයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයවයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං සඤ්ඤං…පෙ… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘වයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛු, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

“भिक्षु! यहाँ कोई अश्रुतवान् पृथग्जन उदयधर्मी रूप को 'यह उदयधर्मी रूप है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; व्ययधर्मी रूप को 'यह व्ययधर्मी रूप है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; उदय-व्ययधर्मी रूप को 'यह उदय-व्ययधर्मी रूप है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता। उदयधर्मी वेदना को 'यह उदयधर्मी वेदना है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; व्ययधर्मी वेदना को 'यह व्ययधर्मी वेदना है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; उदय-व्ययधर्मी वेदना को 'यह उदय-व्ययधर्मी वेदना है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता। उदयधर्मी संज्ञा को... उदयधर्मी संस्कारों को 'ये उदयधर्मी संस्कार हैं'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; व्ययधर्मी संस्कारों को 'ये व्ययधर्मी संस्कार हैं'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; उदय-व्ययधर्मी संस्कारों को 'ये उदय-व्ययधर्मी संस्कार हैं'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता। उदयधर्मी विज्ञान को 'यह उदयधर्मी विज्ञान है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; व्ययधर्मी विज्ञान को 'यह व्ययधर्मी विज्ञान है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता; उदय-व्ययधर्मी विज्ञान को 'यह उदय-व्ययधर्मी विज्ञान है'—ऐसा यथाभूत नहीं जानता। भिक्षु! इसे अविद्या कहा जाता है और इतनी सीमा तक मनुष्य अविद्याग्रस्त होता है।”

එවං වුත්තෙ, සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා විජ්ජා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

ऐसा कहे जाने पर, उस भिक्षु ने भगवान् से यह कहा— “भन्ते! 'विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! विद्या क्या है और किस सीमा तक मनुष्य विद्यावान् होता है?”

‘‘ඉධ, භික්ඛු, සුතවා අරියසාවකො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං රූපං ‘වයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මං රූපං ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං වෙදනං ‘වයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මං වෙදනං ‘සමුදයවයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං සඤ්ඤං… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘වයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘වයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චති, භික්ඛු, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. පඨමං.

“भिक्षु! यहाँ श्रुतवान् आर्यश्रावक उदयधर्मी रूप को 'यह उदयधर्मी रूप है'—ऐसा यथाभूत जानता है; व्ययधर्मी रूप को 'यह व्ययधर्मी रूप है'—ऐसा यथाभूत जानता है; उदय-व्ययधर्मी रूप को 'यह उदय-व्ययधर्मी रूप है'—ऐसा यथाभूत जानता है। उदयधर्मी वेदना को 'यह उदयधर्मी वेदना है'—ऐसा यथाभूत जानता है; व्ययधर्मी वेदना को 'यह व्ययधर्मी वेदना है'—ऐसा यथाभूत जानता है; उदय-व्ययधर्मी वेदना को 'यह उदय-व्ययधर्मी वेदना है'—ऐसा यथाभूत जानता है। उदयधर्मी संज्ञा को... उदयधर्मी संस्कारों को 'ये उदयधर्मी संस्कार हैं'—ऐसा यथाभूत जानता है; व्ययधर्मी संस्कारों को 'ये व्ययधर्मी संस्कार हैं'—ऐसा यथाभूत जानता है; उदय-व्ययधर्मी संस्कारों को 'ये उदय-व्ययधर्मी संस्कार हैं'—ऐसा यथाभूत जानता है। उदयधर्मी विज्ञान को 'यह उदयधर्मी विज्ञान है'—ऐसा यथाभूत जानता है; व्ययधर्मी विज्ञान को 'यह व्ययधर्मी विज्ञान है'—ऐसा यथाभूत जानता है; उदय-व्ययधर्मी विज्ञान को 'यह उदय-व्ययधर्मी विज्ञान है'—ऐसा यथाभूत जानता है। भिक्षु! इसे विद्या कहा जाता है और इतनी सीमा तक मनुष्य विद्यावान् होता है।” प्रथम।

2. දුතියසමුදයධම්මසුත්තං

२. द्वितीय समुदयधम्म सुत्त

127. එකං [Pg.141] සමයං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාකොට්ඨිකො බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१२७. एक समय आयुष्मान् सारिपुत्र और आयुष्मान् महाकोट्टिक वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान् महाकोट्टिक सायंकाल के समय ध्यान से उठकर... एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् महाकोट्टिक ने आयुष्मान् सारिपुत्र से यह कहा— “आयुष्मान् सारिपुत्र! 'अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। आयुष्मान्! अविद्या क्या है और किस सीमा तक मनुष्य अविद्याग्रस्त होता है?”

‘‘ඉධාවුසො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති; වයධම්මං රූපං…පෙ… ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං වෙදනං…පෙ… වයධම්මං වෙදනං…පෙ… ‘සමුදයවයධම්මා වෙදනා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං සඤ්ඤං…පෙ… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ…පෙ… වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ…පෙ… සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං නප්පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං…පෙ… සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චති, ආවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. දුතියං.

हे आयुष्मान! यहाँ अश्रुतवान पृथग्जन उदयधर्मी रूप को 'यह उदयधर्मी रूप है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता; व्ययधर्मी रूप को... 'यह उदय-व्ययधर्मी रूप है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। उदयधर्मी वेदना को... व्ययधर्मी वेदना को... 'ये उदय-व्ययधर्मी वेदनाएँ हैं' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। उदयधर्मी संज्ञा को... उदयधर्मी संस्कारों को... व्ययधर्मी संस्कारों को... 'ये उदय-व्ययधर्मी संस्कार हैं' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। उदयधर्मी विज्ञान को... उदय-व्ययधर्मी विज्ञान को 'यह उदय-व्ययधर्मी विज्ञान है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। हे आयुष्मान! इसे अविद्या कहा जाता है; और इतने से ही वह अविद्याग्रस्त होता है। द्वितीय।

3. තතියසමුදයධම්මසුත්තං

३. तृतीय समुदयधम्म सुत्त

128. එකං සමයං ආයස්මා ච සාරිපුත්තො ආයස්මා ච මහාකොට්ඨිකො බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१२८. एक समय आयुष्मान सारिपुत्र और आयुष्मान महाकोट्ठिक वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान महाकोट्ठिक ने आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा— 'हे आयुष्मान सारिपुत्र! विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। हे आयुष्मान! विद्या क्या है और कितने से विद्यावान होता है?

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො සමුදයධම්මං රූපං ‘සමුදයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; වයධම්මං රූපං…පෙ… සමුදයවයධම්මං රූපං ‘සමුදයවයධම්මං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති; සමුදයධම්මං වෙදනං…පෙ… සමුදයවයධම්මා වෙදනා … සමුදයධම්මං සඤ්ඤං…පෙ… සමුදයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ… වයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ… සමුදයවයධම්මෙ සඞ්ඛාරෙ ‘සමුදයවයධම්මා සඞ්ඛාරා’ති යථාභූතං පජානාති. සමුදයධම්මං විඤ්ඤාණං… වයධම්මං විඤ්ඤාණං… සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණං ‘සමුදයවයධම්මං විඤ්ඤාණ’න්ති යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. තතියං.

हे आयुष्मान! यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक उदयधर्मी रूप को 'यह उदयधर्मी रूप है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; व्ययधर्मी रूप को... उदय-व्ययधर्मी रूप को 'यह उदय-व्ययधर्मी रूप है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। उदयधर्मी वेदना को... उदय-व्ययधर्मी वेदना को... उदयधर्मी संज्ञा को... उदयधर्मी संस्कारों को... व्ययधर्मी संस्कारों को... उदय-व्ययधर्मी संस्कारों को 'ये उदय-व्ययधर्मी संस्कार हैं' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। उदयधर्मी विज्ञान को... व्ययधर्मी विज्ञान को... उदय-व्ययधर्मी विज्ञान को 'यह उदय-व्ययधर्मी विज्ञान है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। हे आयुष्मान! इसे विद्या कहा जाता है; और इतने से ही वह विद्यावान होता है। तृतीय।

4. අස්සාදසුත්තං

४. अस्साद सुत्त

129. බාරාණසියං [Pg.142] විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१२९. वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान महाकोट्ठिक ने आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा— 'हे आयुष्मान सारिपुत्र! अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। हे आयुष्मान! अविद्या क्या है और कितने से अविद्याग्रस्त होता है?

‘‘ඉධාවුසො අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. චතුත්ථං.

हे आयुष्मान! यहाँ अश्रुतवान पृथग्जन रूप के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता। हे आयुष्मान! इसे अविद्या कहा जाता है; और इतने से ही वह अविद्याग्रस्त होता है। चतुर्थ।

5. දුතියඅස්සාදසුත්තං

५. द्वितीय अस्साद सुत्त

130. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१३०. वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे... 'हे आयुष्मान सारिपुत्र! विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। हे आयुष्मान! विद्या क्या है और कितने से विद्यावान होता है?

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. පඤ්චමං.

हे आयुष्मान! यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक रूप के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। हे आयुष्मान! इसे विद्या कहा जाता है; और इतने से ही वह विद्यावान होता है। पंचम।

6. සමුදයසුත්තං

६. समुदय सुत्त

131. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१३१. वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे... 'हे आयुष्मान सारिपुत्र! अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। हे आयुष्मान! अविद्या क्या है और कितने से अविद्याग्रस्त होता है?

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති. ඡට්ඨං.

हे आयुष्मान! यहाँ अश्रुतवान पृथग्जन रूप के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता। हे आयुष्मान! इसे अविद्या कहा जाता है; और इतने से ही वह अविद्याग्रस्त होता है। षष्ठ।

7. දුතියසමුදයසුත්තං

७. द्वितीय समुदय सुत्त

132. බාරාණසියං [Pg.143] විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා මහාකොට්ඨිකො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१३२. वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान महाकोट्ठिक ने आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा— 'हे आयुष्मान सारिपुत्र! विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। हे आयुष्मान! विद्या क्या है और कितने से विद्यावान होता है?

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. සත්තමං.

हे आयुष्मान! यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक रूप के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। वेदना के... संज्ञा के... संस्कारों के... विज्ञान के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। हे आयुष्मान! इसे विद्या कहा जाता है; और इतने से ही वह विद्यावान होता है। सप्तम।

8. කොට්ඨිකසුත්තං

८. कोट्ठिक सुत्त

133. බාරාණසියං විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො සායන්හසමයං…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१३३. वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान सारिपुत्र सायंकाल के समय... एक ओर बैठे हुए आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान महाकोट्ठिक से यह कहा— 'हे आयुष्मान कोट्ठिक! अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। हे आयुष्मान! अविद्या क्या है और कितने से अविद्याग्रस्त होता है?

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

हे मित्र, यहाँ इस (शासन) में, अश्रुतवान (अल्पज्ञानी) पृथग्जन रूप के आस्वाद, दोष और निस्सरण (मुक्ति) को यथार्थ रूप से नहीं जानता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता है। हे मित्र, इसे 'अविद्या' कहा जाता है; और इतने मात्र से वह अविद्या को प्राप्त (अविद्यागत) होता है।

එවං වුත්තෙ, ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान महाकोट्टिक से यह कहा— "हे मित्र कोट्टिक, 'विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। हे मित्र, विद्या क्या है और कितने मात्र से विद्या को प्राप्त होता है?"

‘‘ඉධාවුසො සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. අට්ඨමං.

हे मित्र, यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक रूप के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। हे मित्र, इसे 'विद्या' कहा जाता है; और इतने मात्र से वह विद्या को प्राप्त (विद्यागत) होता है। आठवाँ सूक्त।

9. දුතියකොට්ඨිකසුත්තං

९. द्वितीय कोट्टिक सूक्त

134. බාරාණසියං [Pg.144] විහරන්ති ඉසිපතනෙ මිගදායෙ…පෙ… ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१३४. वे वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे... "हे मित्र कोट्टिक, 'अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। हे मित्र, अविद्या क्या है और कितने मात्र से अविद्या को प्राप्त होता है?"

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

हे मित्र, यहाँ अश्रुतवान पृथग्जन रूप के उदय (उत्पत्ति), अस्त (विनाश), आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से नहीं जानता है। हे मित्र, इसे 'अविद्या' कहा जाता है; और इतने मात्र से वह अविद्या को प्राप्त होता है।

එවං වුත්තෙ, ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති?

ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान महाकोट्टिक से यह कहा— "हे मित्र कोट्टिक, 'विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। हे मित्र, विद्या क्या है और कितने मात्र से विद्या को प्राप्त होता है?"

‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරානං… විඤ්ඤාණස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. නවමං.

हे मित्र, यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक रूप के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानता है। हे मित्र, इसे 'विद्या' कहा जाता है; और इतने मात्र से वह विद्या को प्राप्त होता है। नौवाँ सूक्त।

10. තතියකොට්ඨිකසුත්තං

१०. तृतीय कोट्टिक सूक्त

135. තඤ්ඤෙව නිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘අවිජ්ජා, අවිජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, අවිජ්ජා, කිත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති?

१३५. वही (वाराणसी का) निदान है। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान महाकोट्टिक से यह कहा— "हे मित्र कोट्टिक, 'अविद्या, अविद्या' ऐसा कहा जाता है। हे मित्र, अविद्या क्या है और कितने मात्र से अविद्या को प्राप्त होता है?"

‘‘ඉධාවුසො, අස්සුතවා පුථුජ්ජනො රූපං නප්පජානාති, රූපසමුදයං නප්පජානාති, රූපනිරොධං නප්පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානාති. වෙදනං නප්පජානාති…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං නප්පජානාති, විඤ්ඤාණසමුදයං නප්පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධං නප්පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං නප්පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, අවිජ්ජා; එත්තාවතා ච අවිජ්ජාගතො හොතී’’ති.

हे मित्र, यहाँ अश्रुतवान पृथग्जन रूप को नहीं जानता, रूप के उदय को नहीं जानता, रूप के निरोध को नहीं जानता, रूप के निरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को नहीं जानता। वेदना को नहीं जानता... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को नहीं जानता, विज्ञान के उदय को नहीं जानता, विज्ञान के निरोध को नहीं जानता, विज्ञान के निरोधगामिनी प्रतिपदा को नहीं जानता। हे मित्र, इसे 'अविद्या' कहा जाता है; और इतने मात्र से वह अविद्या को प्राप्त होता है।

එවං [Pg.145] වුත්තෙ, ආයස්මා සාරිපුත්තො ආයස්මන්තං මහාකොට්ඨිකං එතදවොච – ‘‘‘විජ්ජා, විජ්ජා’ති, ආවුසො කොට්ඨික, වුච්චති. කතමා නු ඛො, ආවුසො, විජ්ජා, කිත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති? ‘‘ඉධාවුසො, සුතවා අරියසාවකො රූපං පජානාති, රූපසමුදයං පජානාති, රූපනිරොධං පජානාති, රූපනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පජානාති, විඤ්ඤාණසමුදයං පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධං පජානාති, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනිං පටිපදං පජානාති. අයං වුච්චතාවුසො, විජ්ජා; එත්තාවතා ච විජ්ජාගතො හොතී’’ති. දසමං.

ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान महाकोट्टिक से यह कहा— "हे मित्र कोट्टिक, 'विद्या, विद्या' ऐसा कहा जाता है। हे मित्र, विद्या क्या है और कितने मात्र से विद्या को प्राप्त होता है?" "हे मित्र, यहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक रूप को जानता है, रूप के उदय को जानता है, रूप के निरोध को जानता है, रूप के निरोधगामिनी प्रतिपदा को जानता है। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान को जानता है, विज्ञान के उदय को जानता है, विज्ञान के निरोध को जानता है, विज्ञान के निरोधगामिनी प्रतिपदा को जानता है। हे मित्र, इसे 'विद्या' कहा जाता है; और इतने मात्र से वह विद्या को प्राप्त होता है।" दसवाँ सूक्त।

අවිජ්ජාවග්ගො තෙරසමො.

तेरहवाँ अविद्या वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उदान) —

සමුදයධම්මෙ තීණි, අස්සාදො අපරෙ දුවෙ;

සමුදයෙ ච ද්වෙ වුත්තා, කොට්ඨිකෙ අපරෙ තයොති.

समुदयधम्म (सूक्त) तीन, आस्वाद अन्य दो; समुदय (सूक्त) दो कहे गए हैं, और कोट्टिक (सूक्त) अन्य तीन।

14. කුක්කුළවග්ගො

१४. कुक्कुल वर्ग

1. කුක්කුළසුත්තං

१. कुक्कुल सूक्त

136. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, කුක්කුළං, වෙදනා කුක්කුළා, සඤ්ඤා කුක්කුළා, සඞ්ඛාරා කුක්කුළා, විඤ්ඤාණං කුක්කුළං. එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. පඨමං.

१३६. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूप जलते हुए अंगारों (कुक्कुल) के समान है, वेदना जलते हुए अंगारों के समान है, संज्ञा जलते हुए अंगारों के समान है, संस्कार जलते हुए अंगारों के समान हैं, विज्ञान जलते हुए अंगारों के समान है। भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान आर्यश्रावक रूप से निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करता है, वेदना से निर्वेद प्राप्त करता है, संज्ञा से निर्वेद प्राप्त करता है, संस्कारों से निर्वेद प्राप्त करता है, विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद से वह विरक्त होता है; विराग से वह मुक्त होता है। मुक्त होने पर 'मुक्त हो गया' ऐसा ज्ञान होता है। 'जाति (पुनर्जन्म) क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है'—ऐसा वह जानता है।" प्रथम सूक्त।

2. අනිච්චසුත්තං

२. अनित्य सूक्त

137. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, අනිච්චං? රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා අනිච්චා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො. යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. දුතියං.

१३७. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! जो अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें छंद (इच्छा) का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! अनित्य क्या है? भिक्षुओं! रूप अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए। वेदना अनित्य है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! जो अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए।" द्वितीय सूक्त।

3. දුතියඅනිච්චසුත්තං

३. द्वितीय अनित्य सूक्त

138. සාවත්ථිනිදානං[Pg.146]. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, අනිච්චං? රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො. වෙදනා අනිච්චා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො. යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො’’ති. තතියං.

१३८. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! जो अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! अनित्य क्या है? भिक्षुओं! रूप अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए। वेदना अनित्य है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! जो अनित्य है, उसके प्रति तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए।" तृतीय सूक्त।

4. තතියඅනිච්චසුත්තං

४. तृतीय अनित्य सुत्त

139. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, අනිච්චං? රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං, තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. වෙදනා අනිච්චා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති. චතුත්ථං.

१३९. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो अनित्य है, उसमें तुम्हें छन्द-राग (इच्छा और आसक्ति) का त्याग करना चाहिए। और भिक्षुओं! अनित्य क्या है? भिक्षुओं! रूप अनित्य है, उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए। वेदना अनित्य है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य है; उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! जो अनित्य है, उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए।" चौथा (सुत्त)।

5. දුක්ඛසුත්තං

५. दुःख सुत्त

140. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… යං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. පඤ්චමං.

१४०. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो दुःख है, उसमें तुम्हें छन्द (इच्छा) का त्याग करना चाहिए... (पे)... भिक्षुओं! जो दुःख है, उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए।" पाँचवाँ (सुत्त)।

6. දුතියදුක්ඛසුත්තං

६. द्वितीय दुःख सुत्त

141. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො…පෙ… යං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො’’ති. ඡට්ඨං.

१४१. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो दुःख है, उसमें तुम्हें राग (आसक्ति) का त्याग करना चाहिए... (पे)... भिक्षुओं! जो दुःख है, उसमें तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए।" छठा (सुत्त)।

7. තතියදුක්ඛසුත්තං

७. तृतीय दुःख सुत्त

142. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො…පෙ… යං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති. සත්තමං.

१४२. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो दुःख है, उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए... (पे)... भिक्षुओं! जो दुःख है, उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए।" सातवाँ (सुत्त)।

8. අනත්තසුත්තං

८. अनत्ता सुत्त

143. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො. කො ච, භික්ඛවෙ, අනත්තා? රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො. වෙදනා අනත්තා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො. යො, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො’’ති. අට්ඨමං.

१४३. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो अनत्ता (अनात्म) है, उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। और भिक्षुओं! अनत्ता क्या है? भिक्षुओं! रूप अनत्ता है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। वेदना अनत्ता है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनत्ता है; उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! जो अनत्ता है, उसमें तुम्हें छन्द का त्याग करना चाहिए।" आठवाँ (सुत्त)।

9. දුතියඅනත්තසුත්තං

९. द्वितीय अनत्ता सुत्त

144. සාවත්ථිනිදානං[Pg.147]. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො. කො ච, භික්ඛවෙ, අනත්තා? රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො. වෙදනා අනත්තා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො. යො, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො රාගො පහාතබ්බො’’ති. නවමං.

१४४. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो अनत्ता है, उसमें तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए। और भिक्षुओं! अनत्ता क्या है? भिक्षुओं! रूप अनत्ता है; उसमें तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए। वेदना अनत्ता है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनत्ता है; उसमें तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! जो अनत्ता है, उसमें तुम्हें राग का त्याग करना चाहिए।" नौवाँ (सुत्त)।

10. තතියඅනත්තසුත්තං

१०. तृतीय अनत्ता सुत्त

145. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. කො ච, භික්ඛවෙ, අනත්තා? රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. වෙදනා අනත්තා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. යො, භික්ඛවෙ, අනත්තා; තත්‍ර වො ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති. දසමං.

१४५. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! जो अनत्ता है, उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए। और भिक्षुओं! अनत्ता क्या है? भिक्षुओं! रूप अनत्ता है; उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए। वेदना अनत्ता है... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनत्ता है; उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए। भिक्षुओं! जो अनत्ता है, उसमें तुम्हें छन्द-राग का त्याग करना चाहिए।" दसवाँ (सुत्त)।

11. නිබ්බිදාබහුලසුත්තං

११. निर्वेद-बहुल सुत्त

146. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තස්ස අයමනුධම්මො හොති – යං රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරෙය්‍ය. යො රූපෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරන්තො, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ නිබ්බිදාබහුලො විහරන්තො රූපං පරිජානාති, වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පරිජානාති; සො රූපං පරිජානං වෙදනං පරිජානං සඤ්ඤං පරිජානං සඞ්ඛාරෙ පරිජානං විඤ්ඤාණං පරිජානං පරිමුච්චති රූපම්හා, පරිමුච්චති වෙදනාය, පරිමුච්චති සඤ්ඤාය, පරිමුච්චති සඞ්ඛාරෙහි, පරිමුච්චති විඤ්ඤාණම්හා, පරිමුච්චති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි; ‘පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’ති වදාමී’’ති. එකාදසමං.

१४६. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित हुए कुलपुत्र के लिए यह अनुधर्म (धर्म के अनुकूल आचरण) है—कि वह रूप में निर्वेद-बहुल (वैराग्यपूर्ण) होकर विहार करे। वेदना में... (पे)... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में निर्वेद-बहुल होकर विहार करे। जो रूप में निर्वेद-बहुल होकर विहार करता है, वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में निर्वेद-बहुल होकर विहार करता है, वह रूप को पूर्णतः जानता है, वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को पूर्णतः जानता है। वह रूप को पूर्णतः जानते हुए, वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को पूर्णतः जानते हुए, रूप से मुक्त हो जाता है, वेदना से मुक्त हो जाता है, संज्ञा से मुक्त हो जाता है, संस्कारों से मुक्त हो जाता है, विज्ञान से मुक्त हो जाता है; वह जन्म, बुढ़ापा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास से मुक्त हो जाता है; 'वह दुःख से मुक्त हो जाता है'—ऐसा मैं कहता हूँ।" ग्यारहवाँ (सुत्त)।

12. අනිච්චානුපස්සීසුත්තං

१२. अनित्यानुपस्सी सुत्त

147. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තස්ස අයමනුධම්මො හොති – යං රූපෙ අනිච්චානුපස්සී විහරෙය්‍ය. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ අනිච්චානුපස්සී විහරෙය්‍ය…පෙ… ‘පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’ති වදාමී’’ති. ද්වාදසමං.

१४७. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित हुए कुलपुत्र के लिए यह अनुधर्म है—कि वह रूप में अनित्यानुपस्सी (अनित्यता का दर्शन करने वाला) होकर विहार करे। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनित्यानुपस्सी होकर विहार करे... (पे)... 'वह दुःख से मुक्त हो जाता है'—ऐसा मैं कहता हूँ।" बारहवाँ (सुत्त)।

13. දුක්ඛානුපස්සීසුත්තං

१३. दुःखानुपस्सी सुत्त

148. සාවත්ථිනිදානං[Pg.148]. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තස්ස අයමනුධම්මො හොති – යං රූපෙ දුක්ඛානුපස්සී විහරෙය්‍ය. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ දුක්ඛානුපස්සී විහරෙය්‍ය…පෙ… ‘පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’ති වදාමී’’ති. තෙරසමං.

१४८. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित हुए कुलपुत्र के लिए यह अनुधर्म है—कि वह रूप में दुःखानुपस्सी (दुःख का दर्शन करने वाला) होकर विहार करे। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में दुःखानुपस्सी होकर विहार करे... (पे)... 'वह दुःख से मुक्त हो जाता है'—ऐसा मैं कहता हूँ।" तेरहवाँ (सुत्त)।

14. අනත්තානුපස්සීසුත්තං

१४. अनत्तानुपस्सी सुत्त

149. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘සද්ධාපබ්බජිතස්ස, භික්ඛවෙ, කුලපුත්තස්ස අයමනුධම්මො හොති – යං රූපෙ අනත්තානුපස්සී විහරෙය්‍ය. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ අනත්තානුපස්සී විහරෙය්‍ය. (සො රූපෙ) අනත්තානුපස්සී විහරන්තො, වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ අනත්තානුපස්සී විහරන්තො රූපං පරිජානාති, වෙදනං…පෙ… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං පරිජානාති. සො රූපං පරිජානං වෙදනං පරිජානං සඤ්ඤං පරිජානං සඞ්ඛාරෙ පරිජානං විඤ්ඤාණං පරිජානං පරිමුච්චති රූපම්හා, පරිමුච්චති වෙදනාය, පරිමුච්චති සඤ්ඤාය, පරිමුච්චති සඞ්ඛාරෙහි, පරිමුච්චති විඤ්ඤාණම්හා, පරිමුච්චති ජාතියා ජරාය මරණෙන සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි; ‘පරිමුච්චති දුක්ඛස්මා’ති වදාමී’’ති. චුද්දසමං.

१४९. श्रावस्ती में निदान। "भिक्षुओं! श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित हुए कुलपुत्र के लिए यह अनुधर्म है—कि वह रूप में अनत्तानुपस्सी (अनात्म का दर्शन करने वाला) होकर विहार करे। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनत्तानुपस्सी होकर विहार करे। वह रूप में अनत्तानुपस्सी होकर विहार करते हुए, वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में अनत्तानुपस्सी होकर विहार करते हुए रूप को पूर्णतः जानता है, वेदना को... (पे)... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को पूर्णतः जानता है। वह रूप को पूर्णतः जानते हुए, वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को पूर्णतः जानते हुए, रूप से मुक्त हो जाता है, वेदना से मुक्त हो जाता है, संज्ञा से मुक्त हो जाता है, संस्कारों से मुक्त हो जाता है, विज्ञान से मुक्त हो जाता है; वह जन्म, बुढ़ापा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास से मुक्त हो जाता है; 'वह दुःख से मुक्त हो जाता है'—ऐसा मैं कहता हूँ।" चौदहवाँ (सुत्त)।

කුක්කුළවග්ගො චුද්දසමො.

कुक्कुल वग्ग चौदहवाँ (समाप्त)।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान —

කුක්කුළා තයො අනිච්චෙන, දුක්ඛෙන අපරෙ තයො;

අනත්තෙන තයො වුත්තා, කුලපුත්තෙන ද්වෙ දුකාති.

तीन कुक्कुल (सुत्त) अनित्य के साथ, दुःख के साथ अन्य तीन; अनत्ता के साथ तीन कहे गए हैं, कुलपुत्र के साथ दो 'दु' (सुत्त) हैं।

15. දිට්ඨිවග්ගො

१५. दृष्टि वग्ग

1. අජ්ඣත්තසුත්තං

१. अध्यात्म सुत्त

150. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ’’න්ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති රූපං උපාදාය උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය [Pg.149] සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති විඤ්ඤාණං උපාදාය උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛං. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය උප්පජ්ජෙය්‍ය අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය උප්පජ්ජෙය්‍ය අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. පඨමං.

१५०. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान (ग्रहण) कर, अध्यात्म में सुख-दुःख उत्पन्न होता है?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं... (विस्तार)..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, अध्यात्म में सुख-दुःख उत्पन्न होता है। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, अध्यात्म में सुख-दुःख उत्पन्न होता है। भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) है, क्या उसे उपादान न करने पर अध्यात्म में सुख-दुःख उत्पन्न हो सकता है?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे उपादान न करने पर अध्यात्म में सुख-दुःख उत्पन्न हो सकता है?" "नहीं, भन्ते।" "ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" प्रथम (सूत्र)।

2. එතංමමසුත්තං

२. एतं मम सुत्त (यह मेरा है सूत्र)

151. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සතී’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස …පෙ… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තාති සමනුපස්සෙය්‍යාති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තාති සමනුපස්සෙය්‍යාති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං..පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. දුතියං.

१५१. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश (आसक्ति) कर—'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'—ऐसा देखता है?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं... (विस्तार)..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर—'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'—ऐसा देखता है। भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" ... "विपरिणामधर्मी रूप को उपादान न करने पर, क्या कोई 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'—ऐसा देख सकता है?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" ... "विपरिणामधर्मी विज्ञान को उपादान न करने पर, क्या कोई 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'—ऐसा देख सकता है?" "नहीं, भन्ते।" "ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" द्वितीय (सूत्र)।

3. සොඅත්තාසුත්තං

३. सो अत्ता सुत्त (वह आत्मा है सूत्र)

152. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ…. ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’ති. වෙදනාය…පෙ… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු [Pg.150] …පෙ… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති.

१५२. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'वह आत्मा है, वह लोक है, मरने के बाद मैं नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी (अपरिवर्तनशील) होऊँगा'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं... (विस्तार)..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'वह आत्मा है, वह लोक है, मरने के बाद मैं नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'वह आत्मा है, वह लोक है, मरने के बाद मैं नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සො අත්තා සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතීති. තතියං.

"भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है—'वह आत्मा है, वह लोक है, मरने के बाद मैं नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है—'वह आत्मा है, वह लोक है, मरने के बाद मैं नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'?" "नहीं, भन्ते।" "ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" तृतीय (सूत्र)।

4. නොචමෙසියාසුත්තං

४. नो च मे सिया सुत्त (और मेरा नहीं होगा सूत्र)

153. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස, එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. චතුත්ථං.

१५३. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, किसके होने पर, किसको उपादान (ग्रहण) कर, किसमें अभिनिवेश (आग्रह) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं (भविष्य में) न होऊँगा, तो मेरा न होगा’?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवन्-मूलक हैं...पे...।” “भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा’। भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?” “दुःख, भन्ते।” “जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा’?” “नहीं, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?” “दुःख, भन्ते।” “जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा’?” “नहीं, भन्ते।” “ऐसा देखते हुए...पे... वह जान लेता है कि अब यहाँ पुनः जन्म के लिए कुछ शेष नहीं है।” चौथा।

5. මිච්ඡාදිට්ඨිසුත්තං

५. मिथ्यादृष्टि सुत्त

154. සාවත්ථිනිදානං[Pg.151]. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජති. වෙදනාය සති… මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජති. සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති.‘පඤ්චමං.

१५४. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर मिथ्यादृष्टि उत्पन्न होती है?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवन्-मूलक हैं...पे...।” “भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर मिथ्यादृष्टि उत्पन्न होती है। वेदना के होने पर... मिथ्यादृष्टि उत्पन्न होती है। संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर मिथ्यादृष्टि उत्पन्न होती है। भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है...पे... क्या उसे उपादान किए बिना मिथ्यादृष्टि उत्पन्न हो सकती है?” “नहीं, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?” “दुःख, भन्ते।” “जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे उपादान किए बिना मिथ्यादृष्टि उत्पन्न हो सकती है?” “नहीं, भन्ते।” “ऐसा देखते हुए...पे... वह जान लेता है कि अब यहाँ पुनः जन्म के लिए कुछ शेष नहीं है।” पाँचवाँ।

6. සක්කායදිට්ඨිසුත්තං

६. सत्कायदृष्टि सुत्त

155. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස සක්කායදිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස සක්කායදිට්ඨි උප්පජ්ජති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස සක්කායදිට්ඨි උප්පජ්ජති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය සක්කායදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය සක්කායදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. ඡට්ඨං.

१५५. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर सत्कायदृष्टि उत्पन्न होती है?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवन्-मूलक हैं...पे...।” “भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर सत्कायदृष्टि उत्पन्न होती है। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर सत्कायदृष्टि उत्पन्न होती है। भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है...पे... क्या उसे उपादान किए बिना सत्कायदृष्टि उत्पन्न हो सकती है?” “नहीं, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है...पे... क्या उसे उपादान किए बिना सत्कायदृष्टि उत्पन्न हो सकती है?” “नहीं, भन्ते।” “ऐसा देखते हुए...पे... वह जान लेता है कि अब यहाँ पुनः जन्म के लिए कुछ शेष नहीं है।” छठा।

7. අත්තානුදිට්ඨිසුත්තං

७. आत्मानुदृष्टि सुत्त

156. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස අත්තානුදිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස අත්තානුදිට්ඨි උප්පජ්ජති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස අත්තානුදිට්ඨි උප්පජ්ජති[Pg.152]. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය අත්තානුදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය අත්තානුදිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. සත්තමං.

१५६. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर आत्मानुदृष्टि उत्पन्न होती है?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवन्-मूलक हैं...पे...।” “भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर आत्मानुदृष्टि उत्पन्न होती है। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर आत्मानुदृष्टि उत्पन्न होती है। भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है...पे... क्या उसे उपादान किए बिना आत्मानुदृष्टि उत्पन्न हो सकती है?” “नहीं, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य, भन्ते।” “जो अनित्य है...पे... क्या उसे उपादान किए बिना आत्मानुदृष्टि उत्पन्न हो सकती है?” “नहीं, भन्ते।” “ऐसा देखते हुए...पे... वह जान लेता है कि अब यहाँ पुनः जन्म के लिए कुछ शेष नहीं है।” सातवाँ।

8. අභිනිවෙසසුත්තං

८. अभिनिवेश सुत्त

157. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධා’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධා. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධා. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය උප්පජ්ජෙය්‍යුං සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. අට්ඨමං.

१५७. श्रावस्ती। 'हे भिक्षुओं! किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर संयोजन, अभिनिवेश और विनिबंध (बंधन) उत्पन्न होते हैं?' 'भन्ते! हमारे धर्म भगवान-मूलक हैं... पे... 'भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर संयोजन, अभिनिवेश और विनिबंध उत्पन्न होते हैं। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर संयोजन, अभिनिवेश और विनिबंध उत्पन्न होते हैं। भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते।' 'जो अनित्य है... पे... क्या उसे उपादान न करने पर संयोजन, अभिनिवेश और विनिबंध उत्पन्न हो सकते हैं?' 'नहीं, भन्ते।' ... पे... 'ऐसा देखते हुए... पे... वह जान लेता है कि इस जीवन के लिए अब कुछ शेष नहीं है'। आठवाँ सूत्र।

9. දුතියඅභිනිවෙසසුත්තං

९. द्वितीय अभिनिवेश सूत्र

158. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධාජ්ඣොසානා’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධාජ්ඣොසානා. වෙදනාය සති … සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස උප්පජ්ජන්ති සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධාජ්ඣොසානා. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය උප්පජ්ජෙය්‍යුං සංයොජනාභිනිවෙසවිනිබන්ධාජ්ඣොසානා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. නවමං.

१५८. श्रावस्ती। 'हे भिक्षुओं! किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध और अध्यवसान (आसक्ति) उत्पन्न होते हैं?' 'भन्ते! हमारे धर्म भगवान-मूलक हैं... पे... 'भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध और अध्यवसान उत्पन्न होते हैं। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध और अध्यवसान उत्पन्न होते हैं। भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते।' 'जो अनित्य है... पे... क्या उसे उपादान न करने पर संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध और अध्यवसान उत्पन्न हो सकते हैं?' 'नहीं, भन्ते।' ... पे... 'ऐसा देखते हुए... पे... वह जान लेता है कि इस जीवन के लिए अब कुछ शेष नहीं है'। नवाँ सूत्र।

10. ආනන්දසුත්තං

१०. आनन्द सूत्र

159. සාවත්ථිනිදානං[Pg.153]. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා…පෙ… භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු, යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති.

१५९. श्रावस्ती। तब आयुष्मान आनन्द जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर... पे... भगवान से यह बोले— 'भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं अकेला, एकांत में, अप्रमत्त, आतापी (उद्यमी) और दृढ़निश्चयी होकर विहार करूँ'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආනන්ද, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. දසමං.

'आनन्द! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते।' 'जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?' 'दुःख है, भन्ते।' 'जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है?' 'नहीं, भन्ते।' 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते।' 'जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?' 'दुःख है, भन्ते।' 'जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है?' 'नहीं, भन्ते।' 'इस प्रकार देखते हुए... पे... वह जान लेता है कि इस जीवन के लिए अब कुछ शेष नहीं है'। दसवाँ सूत्र।

දිට්ඨිවග්ගො පඤ්චදසමො.

पन्द्रहवाँ दृष्टि वर्ग।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान) —

අජ්ඣත්තිකං එතංමම, සොඅත්තා නොචමෙසියා;

මිච්ඡාසක්කායත්තානු ද්වෙ, අභිනිවෙසා ආනන්දෙනාති.

अध्यात्मिक, एतं मम, सो अत्ता, नो च मे सिया; मिथ्या, सत्काय, अत्तानु (दो), अभिनिवेश और आनन्द।

උපරිපණ්ණාසකො සමත්තො.

उपरि-पन्नासक समाप्त।

තස්ස උපරිපණ්ණාසකස්ස වග්ගුද්දානං –

उस उपरि-पन्नासक के वर्गों का सारांश —

අන්තො ධම්මකථිකා විජ්ජා, කුක්කුළං දිට්ඨිපඤ්චමං;

තතියො පණ්ණාසකො වුත්තො, නිපාතොති පවුච්චතීති.

अन्त, धर्मकथिक, विद्या, कुक्कुल और पाँचवाँ दृष्टि; तीसरा पन्नासक कहा गया है, जिसे निपात भी कहते हैं।

ඛන්ධසංයුත්තං සමත්තං.

स्कन्ध-संयुत्त समाप्त।

2. රාධසංයුත්තං

२. राध-संयुत्त

1. පඨමවග්ගො

१. प्रथम वर्ग

1. මාරසුත්තං

१. मार सूत्र

160. සාවත්ථිනිදානං[Pg.154]. අථ ඛො ආයස්මා රාධො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච –

१६०. श्रावस्ती। तब आयुष्मान राध जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान राध ने भगवान से यह कहा—

‘‘‘මාරො, මාරො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ, මාරො’’ති? ‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, සති මාරො වා අස්ස මාරෙතා වා යො වා පන මීයති. තස්මාතිහ ත්වං, රාධ, රූපං මාරොති පස්ස, මාරෙතාති පස්ස, මීයතීති පස්ස, රොගොති පස්ස, ගණ්ඩොති පස්ස, සල්ලන්ති පස්ස, අඝන්ති පස්ස, අඝභූතන්ති පස්ස. යෙ නං එවං පස්සන්ති තෙ සම්මා පස්සන්ති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති මාරො වා අස්ස මාරෙතා වා යො වා පන මීයති. තස්මාතිහ ත්වං, රාධ, විඤ්ඤාණං මාරොති පස්ස, මාරෙතාති පස්ස, මීයතීති පස්ස, රොගොති පස්ස, ගණ්ඩොති පස්ස, සල්ලන්ති පස්ස, අඝන්ති පස්ස, අඝභූතන්ති පස්ස. යෙ නං එවං පස්සන්ති, තෙ සම්මා පස්සන්තී’’ති.

'भन्ते! मार, मार ऐसा कहा जाता है। भन्ते! किस सीमा तक मार होता है?' 'राध! रूप के होने पर मार हो सकता है, या मारने वाला, या जो मरता है। इसलिए राध! तुम रूप को मार के रूप में देखो, मारने वाले के रूप में देखो, मरने वाले के रूप में देखो, रोग के रूप में देखो, फोड़े के रूप में देखो, शल्य के रूप में देखो, अघ (पीड़ा) के रूप में देखो, अघभूत के रूप में देखो। जो इसे इस प्रकार देखते हैं, वे सम्यक् देखते हैं। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर मार हो सकता है, या मारने वाला, या जो मरता है। इसलिए राध! तुम विज्ञान को मार के रूप में देखो, मारने वाले के रूप में देखो, मरने वाले के रूप में देखो, रोग के रूप में देखो, फोड़े के रूप में देखो, शल्य के रूप में देखो, अघ के रूप में देखो, अघभूत के रूप में देखो। जो इसे इस प्रकार देखते हैं, वे सम्यक् देखते हैं'।

‘‘සම්මාදස්සනං පන, භන්තෙ, කිමත්ථිය’’න්ති? ‘‘සම්මාදස්සනං ඛො, රාධ, නිබ්බිදත්ථං’’. ‘‘නිබ්බිදා පන, භන්තෙ, කිමත්ථියා’’ති? ‘‘නිබ්බිදා ඛො, රාධ, විරාගත්ථා’’. ‘‘විරාගො පන, භන්තෙ, කිමත්ථියො’’ති? ‘‘විරාගො ඛො, රාධ, විමුත්තත්ථො’’. ‘‘විමුත්ති පන, භන්තෙ, කිමත්ථියා’’ති? ‘‘විමුත්ති ඛො, රාධ, නිබ්බානත්ථා’’. ‘‘නිබ්බානං පන, භන්තෙ, කිමත්ථිය’’න්ති? ‘‘අච්චයාසි, රාධ, පඤ්හං, නාසක්ඛි පඤ්හස්ස පරියන්තං ගහෙතුං. නිබ්බානොගධඤ්හි, රාධ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, නිබ්බානපරායනං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති. පඨමං.

'भन्ते! सम्यक् दर्शन का क्या प्रयोजन है?' 'राध! सम्यक् दर्शन निर्वेद (वैराग्य) के लिए है।' 'भन्ते! निर्वेद का क्या प्रयोजन है?' 'राध! निर्वेद विराग के लिए है।' 'भन्ते! विराग का क्या प्रयोजन है?' 'राध! विराग विमुक्ति के लिए है।' 'भन्ते! विमुक्ति का क्या प्रयोजन है?' 'राध! विमुक्ति निर्वाण के लिए है।' 'भन्ते! निर्वाण का क्या प्रयोजन है?' 'राध! तुमने प्रश्न की सीमा पार कर दी है, तुम प्रश्न का अंत पकड़ने में समर्थ नहीं हो। राध! यह ब्रह्मचर्य निर्वाण में प्रतिष्ठित है, निर्वाण ही इसका परम लक्ष्य है, निर्वाण ही इसका अंत है'। प्रथम सूत्र।

2. සත්තසුත්තං

२. सत्त सूत्र

161. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘සත්තො, සත්තො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කිත්තාවතා නු ඛො, භන්තෙ[Pg.155], සත්තොති වුච්චතී’’ති? ‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තස්මා සත්තොති වුච්චති. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තස්මා සත්තොති වුච්චති’’.

१६१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राधा ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'सत्त (प्राणी), सत्त' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! किस सीमा तक 'सत्त' कहा जाता है?" "राधा! रूप में जो छन्द (इच्छा), जो राग, जो नन्दी (हर्ष) और जो तृष्णा है, वहाँ जो आसक्त (सत्त) है, वहाँ जो विशेष रूप से आसक्त (विसत्त) है, इसलिए उसे 'सत्त' कहा जाता है। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी और जो तृष्णा है, वहाँ जो आसक्त है, वहाँ जो विशेष रूप से आसक्त है, इसलिए उसे 'सत्त' कहा जाता है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, රාධ, කුමාරකා වා කුමාරිකායො වා පංස්වාගාරකෙහි කීළන්ති. යාවකීවඤ්ච තෙසු පංස්වාගාරකෙසු අවිගතරාගා හොන්ති අවිගතච්ඡන්දා අවිගතපෙමා අවිගතපිපාසා අවිගතපරිළාහා අවිගතතණ්හා, තාව තානි පංස්වාගාරකානි අල්ලීයන්ති කෙළායන්ති ධනායන්ති මමායන්ති. යතො ච ඛො, රාධ, කුමාරකා වා කුමාරිකායො වා තෙසු පංස්වාගාරකෙසු විගතරාගා හොන්ති විගතච්ඡන්දා විගතපෙමා විගතපිපාසා විගතපරිළාහා විගතතණ්හා, අථ ඛො තානි පංස්වාගාරකානි හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච විකිරන්ති විධමන්ති විද්ධංසෙන්ති විකීළනියං කරොන්ති. එවමෙව ඛො, රාධ, තුම්හෙපි රූපං විකිරථ විධමථ විද්ධංසෙථ විකීළනියං කරොථ තණ්හාක්ඛයාය පටිපජ්ජථ. වෙදනං විකිරථ විධමථ විද්ධංසෙථ විකීළනියං කරොථ තණ්හාක්ඛයාය පටිපජ්ජථ. සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ විකිරථ විධමථ විද්ධංසෙථ විකීළනියං කරොථ තණ්හාක්ඛයාය පටිපජ්ජථ. විඤ්ඤාණං විකිරථ විධමථ විද්ධංසෙථ විකීළනියං කරොථ තණ්හාක්ඛයාය පටිපජ්ජථ. තණ්හාක්ඛයො හි, රාධ, නිබ්බාන’’න්ති. දුතියං.

"राधा! जैसे छोटे लड़के या लड़कियाँ धूल के घरों (मिट्टी के घरों) से खेलते हैं। जब तक उन धूल के घरों में उनका राग, छन्द, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा दूर नहीं होती, तब तक वे उन धूल के घरों से चिपके रहते हैं, उनसे खेलते हैं, उन्हें अपना मानते हैं और उनमें ममता रखते हैं। लेकिन राधा! जब उन छोटे लड़कों या लड़कियों का उन धूल के घरों में राग, छन्द, प्रेम, पिपासा, परिदाह और तृष्णा दूर हो जाती है, तब वे उन धूल के घरों को हाथों और पैरों से बिखेर देते हैं, नष्ट कर देते हैं, विनष्ट कर देते हैं और खेल समाप्त कर देते हैं। इसी प्रकार, राधा! तुम भी रूप को बिखेर दो, नष्ट कर दो, विनष्ट कर दो, खेल समाप्त कर दो और तृष्णा के क्षय के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होओ। वेदना को... संज्ञा को... संस्कारों को... विज्ञान को बिखेर दो, नष्ट कर दो, विनष्ट कर दो, खेल समाप्त कर दो और तृष्णा के क्षय के लिए प्रतिपन्न होओ। राधा! तृष्णा का क्षय ही निर्वाण है।"

3. භවනෙත්තිසුත්තං

३. भवनित्ति सुत्त

162. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘භවනෙත්තිනිරොධො, භවනෙත්තිනිරොධො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමා නු ඛො, භන්තෙ, භවනෙත්ති, කතමො භවනෙත්තිනිරොධො’’ති? ‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා – අයං වුච්චති භවනෙත්ති. තෙසං නිරොධො භවනෙත්තිනිරොධො. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු [Pg.156]… විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො…පෙ… අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා – අයං වුච්චති භවනෙත්ති. තෙසං නිරොධො භවනෙත්තිනිරොධො’’ති. තතියං.

१६२. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राधा ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'भव-नेत्री (भव की ओर ले जाने वाली डोरी) का निरोध, भव-नेत्री का निरोध' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! भव-नेत्री क्या है और भव-नेत्री का निरोध क्या है?" "राधा! रूप में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी, जो तृष्णा है, और जो चित्त के उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं—इसे 'भव-नेत्री' कहा जाता है। उनका निरोध ही 'भव-नेत्री का निरोध' है। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में जो छन्द... (पे)... अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं—इसे 'भव-नेत्री' कहा जाता है। उनका निरोध ही 'भव-नेत्री का निरोध' है।"

4. පරිඤ්ඤෙය්‍යසුත්තං

४. परिज्ञेय सुत्त

163. සාවත්ථිනිදානං. ආයස්මා රාධො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච –

१६३. श्रावस्ती। आयुष्मान् राधा जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राधा से भगवान् ने यह कहा—

‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ච, රාධ, ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි පරිඤ්ඤඤ්ච පරිඤ්ඤාතාවිං පුග්ගලඤ්ච. තං සුණාහි, සාධුකං මනසි කරොහි; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා රාධො භගවතො පච්චස්සොසි. භගවා එතදවොච – ‘‘කතමෙ ච, රාධ, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා? රූපං ඛො, රාධ, පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, වෙදනා පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, සඤ්ඤා පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, සඞ්ඛාරා පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො, විඤ්ඤාණං පරිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො. ඉමෙ වුච්චන්ති, රාධ, පරිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා. කතමා ච, රාධ, පරිඤ්ඤා? යො ඛො, රාධ, රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො – අයං වුච්චති, රාධ, පරිඤ්ඤා. කතමො ච, රාධ, පරිඤ්ඤාතාවී පුග්ගලො? ‘අරහා’තිස්ස වචනීයං. ය්වායං ආයස්මා එවංනාමො එවංගොත්තො – අයං වුච්චති, රාධ, පරිඤ්ඤාතාවී පුග්ගලො’’ති. චතුත්ථං.

"राधा! मैं तुम्हें परिज्ञेय (पूर्णतः जानने योग्य) धर्मों, परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) और परिज्ञातवी (पूर्णतः जान लेने वाले) पुद्गल के बारे में उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।" "जी भन्ते!" आयुष्मान् राधा ने भगवान् को उत्तर दिया। भगवान् ने यह कहा— "राधा! परिज्ञेय धर्म कौन से हैं? राधा! रूप परिज्ञेय धर्म है, वेदना परिज्ञेय धर्म है, संज्ञा परिज्ञेय धर्म है, संस्कार परिज्ञेय धर्म हैं, विज्ञान परिज्ञेय धर्म है। राधा! इन्हें परिज्ञेय धर्म कहा जाता है। राधा! परिज्ञा क्या है? राधा! जो राग का क्षय, द्वेष का क्षय और मोह का क्षय है—इसे 'परिज्ञा' कहा जाता है। राधा! परिज्ञातवी पुद्गल कौन है? उसे 'अर्हत्' कहना चाहिए। जो यह आयुष्मान् अमुक नाम और अमुक गोत्र वाला है—इसे 'परिज्ञातवी पुद्गल' कहा जाता है।"

5. සමණසුත්තං

५. श्रमण सुत्त

164. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘පඤ්චිමෙ, රාධ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යෙ හි කෙචි, රාධ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානන්ති; න මෙ තෙ, රාධ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සමණෙසු වා සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු වා බ්‍රාහ්මණසම්මතා, න ච පන තෙ ආයස්මන්තො සාමඤ්ඤත්ථං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථං වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්ති. යෙ ච ඛො කෙචි, රාධ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානන්ති; තෙ ඛො මෙ, රාධ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සමණෙසු චෙව සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු ච බ්‍රාහ්මණසම්මතා[Pg.157], තෙ ච පනායස්මන්තො සාමඤ්ඤත්ථඤ්ච බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති. පඤ්චමං.

१६४. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राधा से भगवान् ने यह कहा— "राधा! ये पाँच उपादान-स्कन्ध हैं। कौन से पाँच? रूप-उपादान-स्कन्ध, वेदना-उपादान-स्कन्ध, संज्ञा-उपादान-स्कन्ध, संस्कार-उपादान-स्कन्ध और विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। राधा! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इन पाँच उपादान-स्कन्धों के आस्वाद, आदिनव और निस्सरण को यथार्थ रूप में नहीं जानते; वे श्रमणों में न तो श्रमण माने जाते हैं और न ब्राह्मणों में ब्राह्मण, और न ही वे आयुष्मान् इसी जन्म में स्वयं के विशेष ज्ञान से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं। लेकिन राधा! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इन पाँच उपादान-स्कन्धों के आस्वाद, आदिनव और निस्सरण को यथार्थ रूप में जानते हैं; वे श्रमणों में श्रमण माने जाते हैं और ब्राह्मणों में ब्राह्मण, और वे आयुष्मान् इसी जन्म में स्वयं के विशेष ज्ञान से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं।"

6. දුතියසමණසුත්තං

६. द्वितीय श्रमण सुत्त

165. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘පඤ්චිමෙ, රාධ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යෙ හි කෙචි, රාධ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං නප්පජානන්ති…පෙ… සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්තී’’ති. ඡට්ඨං.

१६५. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध से भगवान् ने यह कहा— "राध! ये पाँच उपादान-स्कन्ध हैं। कौन से पाँच? रूप-उपादान-स्कन्ध... पे... विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। राध! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण इन पाँच उपादान-स्कन्धों के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथाभूत नहीं जानते... पे... (जो जानते हैं वे) स्वयं अभिज्ञा से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं।" छठा।

7. සොතාපන්නසුත්තං

७. स्रोतापन्न सूत्र

166. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘පඤ්චිමෙ, රාධ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යතො ඛො, රාධ, අරියසාවකො ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති – අයං වුච්චති, රාධ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. සත්තමං.

१६६. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध से भगवान् ने यह कहा— "राध! ये पाँच उपादान-स्कन्ध हैं। कौन से पाँच? रूप-उपादान-स्कन्ध... पे... विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। राध! जब आर्य श्रावक इन पाँच उपादान-स्कन्धों के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथाभूत जान लेता है— राध! वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहलाता है, जो अपाय में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मा), नियत और संबोधि-परायण है।" सातवाँ।

8. අරහන්තසුත්තං

८. अर्हन्त सूत्र

167. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘පඤ්චිමෙ, රාධ, උපාදානක්ඛන්ධා. කතමෙ පඤ්ච? රූපුපාදානක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. යතො ඛො, රාධ, භික්ඛු ඉමෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො හොති – අයං වුච්චති, රාධ, අරහං ඛීණාසවො වුසිතවා කතකරණීයො ඔහිතභාරො අනුප්පත්තසදත්ථො පරික්ඛීණභවසංයොජනො සම්මදඤ්ඤාවිමුත්තො’’ති. අට්ඨමං.

१६७. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध से भगवान् ने यह कहा— "राध! ये पाँच उपादान-स्कन्ध हैं। कौन से पाँच? रूप-उपादान-स्कन्ध... पे... विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। राध! जब भिक्षु इन पाँच उपादान-स्कन्धों के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथाभूत जानकर बिना उपादान के (अनुपादा) विमुक्त हो जाता है— राध! वह भिक्षु 'अर्हन्त' कहलाता है, जिसके आस्रव क्षीण हो गए हैं, जिसने ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया है, जिसने करणीय कार्य कर लिया है, जिसने भार उतार दिया है, जिसने अपना लक्ष्य प्राप्त कर लिया है, जिसके भव-संयोजन क्षीण हो गए हैं और जो सम्यक् ज्ञान से विमुक्त है।" आठवाँ।

9. ඡන්දරාගසුත්තං

९. छन्द-राग सूत्र

168. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං තං රූපං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්මං. වෙදනාය යො [Pg.158] ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං සා වෙදනා පහීනා භවිස්සති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං තෙ සඞ්ඛාරා පහීනා භවිස්සන්ති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තං පජහථ. එවං තං විඤ්ඤාණං පහීනං භවිස්සති…පෙ… අනුප්පාදධම්ම’’න්ති. නවමං.

१६८. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध से भगवान् ने यह कहा— "राध! रूप में जो छन्द (इच्छा), जो राग, जो नन्दी (आनन्द) और जो तृष्णा है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह रूप प्रहीण हो जाएगा, उच्छिन्न-मूल (जड़ से कटा हुआ), कटे हुए ताड़ के वृक्ष के समान, अभाव को प्राप्त और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला होगा। वेदना में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी और जो तृष्णा है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह वेदना प्रहीण हो जाएगी, उच्छिन्न-मूल, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के समान, अभाव को प्राप्त और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाली होगी। संज्ञा में... संस्कारों में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी और जो तृष्णा है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वे संस्कार प्रहीण हो जाएँगे, उच्छिन्न-मूल, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के समान, अभाव को प्राप्त और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाले होंगे। विज्ञान में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी और जो तृष्णा है, उसे त्याग दो। इस प्रकार वह विज्ञान प्रहीण हो जाएगा... पे... भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला होगा।" नवाँ।

10. දුතියඡන්දරාගසුත්තං

१०. द्वितीय छन्द-राग सूत्र

169. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙ පජහථ. එවං තං රූපං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්මං. වෙදනාය යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙ පජහථ. එවං සා වෙදනා පහීනා භවිස්සති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙ පජහථ. එවං තෙ සඞ්ඛාරා පහීනා භවිස්සන්ති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා චෙතසො අධිට්ඨානාභිනිවෙසානුසයා, තෙ පජහථ. එවං තං විඤ්ඤාණං පහීනං භවිස්සති උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවංකතං ආයතිං අනුප්පාදධම්ම’’න්ති. දසමං.

१६९. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध से भगवान् ने यह कहा— "राध! रूप में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी, जो तृष्णा और जो चित्त के उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं, उन्हें त्याग दो। इस प्रकार वह रूप प्रहीण हो जाएगा, उच्छिन्न-मूल, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के समान, अभाव को प्राप्त और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला होगा। वेदना में... संज्ञा में... संस्कारों में... विज्ञान में जो छन्द, जो राग, जो नन्दी, जो तृष्णा और जो चित्त के उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश और अनुशय हैं, उन्हें त्याग दो। इस प्रकार वह विज्ञान प्रहीण हो जाएगा, उच्छिन्न-मूल, कटे हुए ताड़ के वृक्ष के समान, अभाव को प्राप्त और भविष्य में पुनः उत्पन्न न होने वाला होगा।" दसवाँ।

රාධසංයුත්තස්ස පඨමො වග්ගො.

राध-संयुत्त का प्रथम वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (विषय-सूची)—

මාරො සත්තො භවනෙත්ති, පරිඤ්ඤෙය්‍යා සමණා දුවෙ;

සොතාපන්නො අරහා ච, ඡන්දරාගාපරෙ දුවෙති.

मार, सत्त्व, भवनित्ति, परिज्ञेय, दो श्रमण, स्रोतापन्न, अर्हन्त और दो अन्य छन्द-राग सूत्र।

2. දුතියවග්ගො

२. द्वितीय वर्ग

1. මාරසුත්තං

१. मार सूत्र

170. සාවත්ථිනිදානං[Pg.159]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘මාරො, මාරො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, මාරො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, මාරො, වෙදනා මාරො, සඤ්ඤා මාරො, සඞ්ඛාරා මාරො, විඤ්ඤාණං මාරො. එවං පස්සං, රාධ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. පඨමං.

१७०. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'मार, मार' कहा जाता है। भन्ते! मार क्या है?" "राध! रूप मार है, वेदना मार है, संज्ञा मार है, संस्कार मार हैं, विज्ञान मार है। राध! ऐसा देखते हुए श्रुतवान् आर्य श्रावक रूप से निर्वेद प्राप्त करता है, वेदना से निर्वेद प्राप्त करता है, संज्ञा से निर्वेद प्राप्त करता है, संस्कारों से निर्वेद प्राप्त करता है, विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद से विरक्त होता है; विराग से विमुक्त होता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है— 'जाति क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है'।" पहला।

2. මාරධම්මසුත්තං

२. मार-धम्म सूत्र

171. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘මාරධම්මො, මාරධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, මාරධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, මාරධම්මො, වෙදනා මාරධම්මො, සඤ්ඤා මාරධම්මො, සඞ්ඛාරා මාරධම්මො, විඤ්ඤාණං මාරධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. දුතියං.

१७१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'मारधम्म, मारधम्म' (मृत्यु का स्वभाव) ऐसा कहा जाता है। भन्ते! मारधम्म क्या है?" "राध! रूप मारधम्म है, वेदना मारधम्म है, संज्ञा मारधम्म है, संस्कार मारधम्म हैं, विज्ञान मारधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" दूसरा (सुत्त)।

3. අනිච්චසුත්තං

३. अनित्य सुत्त

172. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අනිච්චං, අනිච්ච’න්ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමං නු ඛො, භන්තෙ, අනිච්ච’’න්ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා, සඤ්ඤා අනිච්චා, සඞ්ඛාරා අනිච්චා, විඤ්ඤාණං අනිච්චං. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. තතියං.

१७२. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'अनित्य, अनित्य' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! अनित्य क्या है?" "राध! रूप अनित्य है, वेदना अनित्य है, संज्ञा अनित्य है, संस्कार अनित्य हैं, विज्ञान अनित्य है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" तीसरा (सुत्त)।

4. අනිච්චධම්මසුත්තං

४. अनित्यधम्म सुत्त

173. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අනිච්චධම්මො, අනිච්චධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, අනිච්චධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, අනිච්චධම්මො, වෙදනා අනිච්චධම්මො, සඤ්ඤා අනිච්චධම්මො, සඞ්ඛාරා අනිච්චධම්මො, විඤ්ඤාණං අනිච්චධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. චතුත්ථං.

१७३. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'अनित्यधम्म, अनित्यधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! अनित्यधम्म क्या है?" "राध! रूप अनित्यधम्म है, वेदना अनित्यधम्म है, संज्ञा अनित्यधम्म है, संस्कार अनित्यधम्म हैं, विज्ञान अनित्यधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" चौथा (सुत्त)।

5. දුක්ඛසුත්තං

५. दुःख सुत्त

174. සාවත්ථිනිදානං[Pg.160]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘දුක්ඛං, දුක්ඛ’න්ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමං නු ඛො, භන්තෙ, දුක්ඛ’’න්ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, දුක්ඛං, වෙදනා දුක්ඛා, සඤ්ඤා දුක්ඛා, සඞ්ඛාරා දුක්ඛා, විඤ්ඤාණං දුක්ඛං. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. පඤ්චමං.

१७४. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'दुःख, दुःख' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! दुःख क्या है?" "राध! रूप दुःख है, वेदना दुःख है, संज्ञा दुःख है, संस्कार दुःख हैं, विज्ञान दुःख है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" पाँचवाँ (सुत्त)।

6. දුක්ඛධම්මසුත්තං

६. दुःखधम्म सुत्त

175. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘දුක්ඛධම්මො, දුක්ඛධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, දුක්ඛධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, දුක්ඛධම්මො, වෙදනා දුක්ඛධම්මො, සඤ්ඤා දුක්ඛධම්මො, සඞ්ඛාරා දුක්ඛධම්මො, විඤ්ඤාණං දුක්ඛධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. ඡට්ඨං.

१७५. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'दुःखधम्म, दुःखधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! दुःखधम्म क्या है?" "राध! रूप दुःखधम्म है, वेदना दुःखधम्म है, संज्ञा दुःखधम्म है, संस्कार दुःखधम्म हैं, विज्ञान दुःखधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" छठा (सुत्त)।

7. අනත්තසුත්තං

७. अनात्म सुत्त

176. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අනත්තා, අනත්තා’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, අනත්තා’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, අනත්තා, වෙදනා අනත්තා, සඤ්ඤා අනත්තා, සඞ්ඛාරා අනත්තා, විඤ්ඤාණං අනත්තා. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. සත්තමං.

१७६. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'अनात्म, अनात्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! अनात्म क्या है?" "राध! रूप अनात्म है, वेदना अनात्म है, संज्ञा अनात्म है, संस्कार अनात्म हैं, विज्ञान अनात्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" सातवाँ (सुत्त)।

8. අනත්තධම්මසුත්තං

८. अनात्मधम्म सुत्त

177. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘අනත්තධම්මො, අනත්තධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, අනත්තධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, අනත්තධම්මො, වෙදනා අනත්තධම්මො, සඤ්ඤා අනත්තධම්මො, සඞ්ඛාරා අනත්තධම්මො, විඤ්ඤාණං අනත්තධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. අට්ඨමං.

१७७. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'अनात्मधम्म, अनात्मधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! अनात्मधम्म क्या है?" "राध! रूप अनात्मधम्म है, वेदना अनात्मधम्म है, संज्ञा अनात्मधम्म है, संस्कार अनात्मधम्म हैं, विज्ञान अनात्मधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" आठवाँ (सुत्त)।

9.ඛයධම්මසුත්තං

९. क्षयधम्म सुत्त

178. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘ඛයධම්මො, ඛයධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, ඛයධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, ඛයධම්මො, වෙදනා ඛයධම්මො, සඤ්ඤා [Pg.161] ඛයධම්මො, සඞ්ඛාරා ඛයධම්මො, විඤ්ඤාණං ඛයධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. නවමං.

१७८. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'क्षयधम्म, क्षयधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! क्षयधम्म क्या है?" "राध! रूप क्षयधम्म है, वेदना क्षयधम्म है, संज्ञा क्षयधम्म है, संस्कार क्षयधम्म हैं, विज्ञान क्षयधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" नौवाँ (सुत्त)।

10. වයධම්මසුත්තං

१०. वयधम्म सुत्त

179. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘වයධම්මො, වයධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, වයධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, වයධම්මො, වෙදනා වයධම්මො, සඤ්ඤා වයධම්මො, සඞ්ඛාරා වයධම්මො, විඤ්ඤාණං වයධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. දසමං.

१७९. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'वयधम्म, वयधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! वयधम्म क्या है?" "राध! रूप वयधम्म है, वेदना वयधम्म है, संज्ञा वयधम्म है, संस्कार वयधम्म हैं, विज्ञान वयधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" दसवाँ (सुत्त)।

11. සමුදයධම්මසුත්තං

११. समुदयधम्म सुत्त

180. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘සමුදයධම්මො, සමුදයධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, සමුදයධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, සමුදයධම්මො, වෙදනා සමුදයධම්මො, සඤ්ඤා සමුදයධම්මො, සඞ්ඛාරා සමුදයධම්මො, විඤ්ඤාණං සමුදයධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. එකාදසමං.

१८०. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'समुदयधम्म, समुदयधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! समुदयधम्म क्या है?" "राध! रूप समुदयधम्म है, वेदना समुदयधम्म है, संज्ञा समुदयधम्म है, संस्कार समुदयधम्म हैं, विज्ञान समुदयधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" ग्यारहवाँ (सुत्त)।

12. නිරොධධම්මසුත්තං

१२. निरोधधम्म सुत्त

181. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘‘නිරොධධම්මො, නිරොධධම්මො’ති, භන්තෙ, වුච්චති. කතමො නු ඛො, භන්තෙ, නිරොධධම්මො’’ති? ‘‘රූපං ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො, වෙදනා නිරොධධම්මො, සඤ්ඤා නිරොධධම්මො, සඞ්ඛාරා නිරොධධම්මො, විඤ්ඤාණං නිරොධධම්මො. එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. ද්වාදසමං.

१८१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! 'निरोधधम्म, निरोधधम्म' ऐसा कहा जाता है। भन्ते! निरोधधम्म क्या है?" "राध! रूप निरोधधम्म है, वेदना निरोधधम्म है, संज्ञा निरोधधम्म है, संस्कार निरोधधम्म हैं, विज्ञान निरोधधम्म है। ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि अब यहाँ करने के लिए कुछ शेष नहीं है।" बारहवाँ (सुत्त)।

රාධසංයුත්තස්ස දුතියො වග්ගො.

राध-संयुत्त का दूसरा वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्धान (विषय-सूची)—

මාරො ච මාරධම්මො ච, අනිච්චෙන අපරෙ දුවෙ;

දුක්ඛෙන ච දුවෙ වුත්තා, අනත්තෙන තථෙව ච;

ඛයවයසමුදයං, නිරොධධම්මෙන ද්වාදසාති.

मार और मार-धर्म, अनित्य के साथ अन्य दो; दुःख के साथ दो कहे गए हैं, और उसी प्रकार अनात्म के साथ भी; क्षय, वय, समुदय और निरोध-धर्म के साथ बारह (सूत्र) हैं।

3. ආයාචනවග්ගො

३. आयाचन वर्ग

1-11. මාරාදිසුත්තඑකාදසකං

१-११. मार आदि ग्यारह सूत्र

182. සාවත්ථිනිදානං[Pg.162]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු, යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති.

१८२. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— 'भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान् मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं अकेला, एकांतवासी, अप्रमादी, उद्योगी और दृढ़-निश्चयी होकर विहार कर सकूँ'।

‘‘යො ඛො, රාධ, මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. කො ච, රාධ, මාරො? රූපං ඛො, රාධ, මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. වෙදනා මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… සඤ්ඤා මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… සඞ්ඛාරා මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… විඤ්ඤාණං මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… යො ඛො, රාධ, මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති.

'राध! जो मार है, वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। और राध! मार क्या है? राध! रूप मार है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। वेदना मार है... संज्ञा मार है... संस्कार मार हैं... विज्ञान मार है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए... राध! जो मार है, वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए'।

183. යො ඛො, රාධ, මාරධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො…පෙ….

१८३. राध! जो मार-धर्मी है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए...।

184. යං ඛො, රාධ, අනිච්චං…පෙ….

१८४. राध! जो अनित्य है...।

185. යො ඛො, රාධ, අනිච්චධම්මො…පෙ….

१८५. राध! जो अनित्य-धर्मी है...।

186. යං ඛො, රාධ, දුක්ඛං…පෙ….

१८६. राध! जो दुःख है...।

187. යො ඛො, රාධ, දුක්ඛධම්මො…පෙ….

१८७. राध! जो दुःख-धर्मी है...।

188. යො ඛො, රාධ, අනත්තා…පෙ….

१८८. राध! जो अनात्म है...।

189. යො [Pg.163] ඛො, රාධ, අනත්තධම්මො…පෙ….

१८९. राध! जो अनात्म-धर्मी है...।

190. යො ඛො, රාධ, ඛයධම්මො…පෙ….

१९०. राध! जो क्षय-धर्मी है...।

191. යො ඛො, රාධ, වයධම්මො…පෙ….

१९१. राध! जो वय-धर्मी है...।

192. යො ඛො, රාධ, සමුදයධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො…පෙ….

१९२. राध! जो समुदय-धर्मी है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए...।

12. නිරොධධම්මසුත්තං

१२. निरोध-धम्म सूत्र

193. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා රාධො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු, යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති.

१९३. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध ने भगवान् से यह कहा— 'भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान् मुझे संक्षेप में धर्म का उपदेश दें, जिसे सुनकर मैं अकेला, एकांतवासी, अप्रमादी, उद्योगी और दृढ़-निश्चयी होकर विहार कर सकूँ'।

‘‘යො ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. කො ච, රාධ, නිරොධධම්මො? රූපං ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… වෙදනා නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… සඤ්ඤා නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… සඞ්ඛාරා නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… විඤ්ඤාණං නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… යො ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති.

'राध! जो निरोध-धर्मी है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। और राध! निरोध-धर्मी क्या है? राध! रूप निरोध-धर्मी है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए... वेदना निरोध-धर्मी है... संज्ञा निरोध-धर्मी है... संस्कार निरोध-धर्मी हैं... विज्ञान निरोध-धर्मी है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए... राध! जो निरोध-धर्मी है, वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए'।

ආයාචනවග්ගො තතියො.

तीसरा आयाचन वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उदान (सारांश)—

මාරො ච මාරධම්මො ච, අනිච්චෙන අපරෙ දුවෙ;

දුක්ඛෙන ච දුවෙ වුත්තා, අනත්තෙන තථෙව ච;

ඛයවයසමුදයං, නිරොධධම්මෙන ද්වාදසාති.

मार और मार-धर्म, अनित्य के साथ अन्य दो; दुःख के साथ दो कहे गए हैं, और उसी प्रकार अनात्म के साथ भी; क्षय, वय, समुदय और निरोध-धर्म के साथ बारह (सूत्र) हैं।

4. උපනිසින්නවග්ගො

४. उपनिषण्ण वर्ग

1-11. මාරාදිසුත්තඑකාදසකං

१-११. मार आदि ग्यारह सूत्र

194. සාවත්ථිනිදානං[Pg.164]. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘යො ඛො, රාධ, මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. කො ච, රාධ, මාරො? රූපං ඛො, රාධ, මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… විඤ්ඤාණං මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො…පෙ… යො ඛො, රාධ, මාරො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති.

१९४. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् राध से भगवान् ने यह कहा— 'राध! जो मार है, वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। और राध! मार क्या है? राध! रूप मार है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए... विज्ञान मार है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए... राध! जो मार है, वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए'।

195. යො ඛො, රාධ, මාරධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො…පෙ….

१९५. राध! जो मार-धर्मी है; वहाँ तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए...।

196. යං ඛො, රාධ, අනිච්චං…පෙ….

१९६. राध! जो अनित्य है...।

197. යො ඛො, රාධ, අනිච්චධම්මො…පෙ….

१९७. राध! जो अनित्य-धर्मी है...।

198. යං ඛො, රාධ, දුක්ඛං…පෙ….

१९८. राध! जो दुःख है...।

199. යො ඛො, රාධ, දුක්ඛධම්මො…පෙ….

१९९. राध! जो दुःख-धर्मी है...।

200. යො ඛො, රාධ, අනත්තා…පෙ….

२००. राध! जो अनात्म है...।

201. යො ඛො, රාධ, අනත්තධම්මො…පෙ….

२०१. "हे राध! जो अनात्म-धर्म (आत्मा न होने का स्वभाव) है... (विस्तार)..."

202. යො ඛො, රාධ, ඛයධම්මො…පෙ….

२०२. "हे राध! जो क्षय-धर्म (क्षय होने का स्वभाव) है... (विस्तार)..."

203. යො ඛො, රාධ, වයධම්මො…පෙ….

२०३. "हे राध! जो व्यय-धर्म (विनाश होने का स्वभाव) है... (विस्तार)..."

204. යො ඛො, රාධ, සමුදයධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො…පෙ….

२०४. "हे राध! जो उदय-धर्म (उत्पन्न होने का स्वभाव) है; उसमें तुम्हें छंद (इच्छा) का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए... (विस्तार)..."

12. නිරොධධම්මසුත්තං

१२. निरोध-धम्म सुत्त

205. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං රාධං භගවා එතදවොච – ‘‘යො ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. කො ච, රාධ, නිරොධධම්මො? රූපං [Pg.165] ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා…පෙ… සඞ්ඛාරා…පෙ… විඤ්ඤාණං නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො. යො ඛො, රාධ, නිරොධධම්මො; තත්‍ර තෙ ඡන්දො පහාතබ්බො, රාගො පහාතබ්බො, ඡන්දරාගො පහාතබ්බො’’ති.

२०५. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान राध से भगवान ने यह कहा— "हे राध! जो निरोध-धर्म (निरुद्ध होने का स्वभाव) है; उसमें तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। और राध! निरोध-धर्म क्या है? राध! रूप निरोध-धर्म है; उसमें तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान निरोध-धर्म है; उसमें तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए। हे राध! जो निरोध-धर्म है; उसमें तुम्हें छंद का त्याग करना चाहिए, राग का त्याग करना चाहिए, छंद-राग का त्याग करना चाहिए।"

උපනිසින්නවග්ගො චතුත්ථො.

चौथा उपनिसिन्न वर्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (सारांश)—

මාරො ච මාරධම්මො ච, අනිච්චෙන අපරෙ දුවෙ;

දුක්ඛෙන ච දුවෙ වුත්තා, අනත්තෙන තථෙව ච;

ඛයවයසමුදයං, නිරොධධම්මෙන ද්වාදසාති.

मार और मार-धर्म, अनित्य के साथ अन्य दो; दुःख के साथ दो कहे गए, और वैसे ही अनात्म के साथ; क्षय, व्यय, उदय और निरोध-धर्म के साथ बारह (सुत्त) हैं।

රාධසංයුත්තං සමත්තං.

राध संयुक्त समाप्त।

3. දිට්ඨිසංයුත්තං

३. दृष्टि संयुक्त

1. සොතාපත්තිවග්ගො

१. स्रोतापत्ति वर्ग

1. වාතසුත්තං

१. वात सुत्त

206. එකං [Pg.166] සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. භගවා එතදවොච – ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති?

२०६. एक समय भगवान श्रावस्ती के जेतवन में विहार कर रहे थे। भगवान ने यह कहा— "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसको उपादान (ग्रहण) कर, किसमें अभिनिवेश (आसक्ति) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, (सब कुछ) इन्द्रकील (खूँटे) के समान स्थिर खड़ा है'?"

‘‘භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා භගවංනෙත්තිකා භගවංපටිසරණා. සාධු වත, භන්තෙ, භගවන්තඤ්ඤෙව පටිභාතු එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො. භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

"भन्ते! हमारे धर्म भगवान-मूलक हैं, भगवान-नेत्रिक (मार्गदर्शक) हैं, भगवान-प्रतिशरण (आश्रय) हैं। भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान ही इस कथन का अर्थ स्पष्ट करें। भगवान से सुनकर भिक्षु इसे धारण करेंगे।" "तो भिक्षुओं! सुनो, अच्छी तरह मनन करो; मैं कहूँगा।" "जी भन्ते!" उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’ති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, (सब कुछ) इन्द्रकील के समान स्थिर खड़ा है'। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, (सब कुछ) इन्द्रकील के समान स्थिर खड़ा है'। भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणाम-धर्मी (बदलने वाला) है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, इन्द्रकील के समान स्थिर खड़ा है'?" "नहीं भन्ते!"

‘‘වෙදනා නිච්චා වා අනිච්චා වා’’ති… ‘‘සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති [Pg.167] වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"वेदना नित्य है या अनित्य?"... "संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणाम-धर्मी है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, इन्द्रकील के समान स्थिर खड़ा है'?" "नहीं भन्ते!" "जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया, मन से विचार किया गया है— वह भी नित्य है या अनित्य?" "अनित्य, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणाम-धर्मी है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, इन्द्रकील के समान स्थिर खड़ा है'?" "नहीं भन्ते!"

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛසමුදයෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛනිරොධෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. පඨමං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन (छह) स्थानों में शंका क्षीण हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है, दुःख-समुदय में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है, दुःख-निरोध में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है, दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है— भिक्षुओं! वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहा जाता है, जो पतन (दुर्गति) के स्वभाव वाला नहीं है, नियत है और सम्बोधि (ज्ञान) ही जिसका परम लक्ष्य है।" प्रथम सुत्त।

2. එතංමමසුත්තං

२. एतं मम सुत्त

207. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති … සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති.

२०७. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "नहीं, भन्ते।" "जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया, मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘යතො [Pg.168] ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. දුතියං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन स्थानों में शंका प्रहीण हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका प्रहीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी उसकी शंका प्रहीण हो जाती है—भिक्षुओं! वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहा जाता है, जो अविनिपातधर्मी, नियत और सम्बोधि-परायण है।" द्वितीय।

3. සොඅත්තාසුත්තං

३. सो-अत्ता सुत्त।

208. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ….

२०८. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'वह आत्मा है, वह लोक है, वह मैं मरने के बाद नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..."

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති.

"भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'वह आत्मा है, वह लोक है, वह मैं मरने के बाद नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'वह आत्मा है, वह लोक है, वह मैं मरने के बाद नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ’’…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සො අත්තා…පෙ… අවිපරිණාමධම්මො’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සො අත්තා…පෙ… අවිපරිණාමධම්මො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සො අත්තා, සො ලොකො, සො පෙච්ච භවිස්සාමි නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'वह आत्मा है... अविपरिणामधर्मी'?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'वह आत्मा है... अविपरिणामधर्मी'?" "नहीं, भन्ते।" "जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया, मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे उपादान न करने पर ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'वह आत्मा है, वह लोक है, वह मैं मरने के बाद नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी होऊँगा'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. තතියං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन स्थानों में शंका प्रहीण हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका प्रहीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी उसकी शंका प्रहीण हो जाती है—भिक्षुओं! वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहा जाता है, जो अविनिपातधर्मी, नियत और सम्बोधि-परायण है।" तृतीय।

4. නොචමෙසියාසුත්තං

४. नो-च-मे-सिया सुत्त।

209. සාවත්ථිනිදානං[Pg.169]. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ….

२०९. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..."

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති.

"भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा'। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; यदि मैं न होऊँगा, तो मेरा न होगा'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නො චස්සං, නො ච මෙ සියා, නාභවිස්ස, න මෙ භවිස්සතී’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

“हे भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “क्या उस रूप को ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; मैं नहीं होऊँगा, मेरा नहीं होगा’?” “नहीं, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... क्या विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते... क्या उस विज्ञान को ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; मैं नहीं होऊँगा, मेरा नहीं होगा’?” “नहीं, भन्ते।” “जो यह देखा, सुना, अनुभव किया, जाना, प्राप्त किया, खोजा और मन से विचार किया गया है, क्या वह भी नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते... क्या उसे ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘यदि मैं न होता, तो मेरा न होता; मैं नहीं होऊँगा, मेरा नहीं होगा’?” “नहीं, भन्ते।”

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. චතුත්ථං.

“हे भिक्षुओं, जब आर्य श्रावक की इन छह स्थानों में शंका क्षीण हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है—हे भिक्षुओं, वह आर्य श्रावक ‘स्रोतापन्न’ कहलाता है, जो अपाय (दुर्गति) में न गिरने वाला, नियत (निश्चित) और सम्बोधि (ज्ञान) के परायण है।” चतुर्थ (सूत्र)।

5. නත්ථිදින්නසුත්තං

५. नत्थिदिन्न सुत्त

210. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං, නත්ථි හුතං, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො; නත්ථි අයං ලොකො, නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා; නත්ථි ලොකෙ [Pg.170] සමණබ්‍රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්ති. චාතුමහාභූතිකො අයං පුරිසො යදා කාලඞ්කරොති පථවී පථවීකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, ආපො ආපොකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, තෙජො තෙජොකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, වායො වායොකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති. ආකාසං ඉන්ද්‍රියානි සඞ්කමන්ති. ආසන්දිපඤ්චමා පුරිසා මතං ආදාය ගච්ඡන්ති. යාව ආළාහනා පදානි පඤ්ඤායන්ති. කාපොතකානි අට්ඨීනි භවන්ති. භස්සන්තා ආහුතියො. දත්තුපඤ්ඤත්තං යදිදං දානං. තෙසං තුච්ඡං මුසා විලාපො යෙ කෙචි අත්ථිකවාදං වදන්ති. බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති න හොන්ති පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති න හොන්ති පරං මරණා’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති න හොන්ති පරං මරණා’’’ති.

२१०. श्रावस्ती निदान। “हे भिक्षुओं, किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश (आग्रह) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘दान (का फल) नहीं है, यज्ञ (का फल) नहीं है, हवन (का फल) नहीं है, सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक नहीं है; यह लोक नहीं है, परलोक नहीं है, माता (की सेवा का फल) नहीं है, पिता (की सेवा का फल) नहीं है, औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) सत्त्व नहीं हैं; लोक में ऐसे समण-ब्राह्मण नहीं हैं जो सम्यक् मार्ग पर स्थित हों, सम्यक् प्रतिपन्न हों, जो इस लोक और परलोक को स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रवेदित (उपदेश) करते हों। यह पुरुष चार महाभूतों से बना है। जब वह काल करता है (मरता है), तब पृथ्वी पृथ्वी-काय में मिल जाती है, जल जल-काय में, तेज तेज-काय में, वायु वायु-काय में मिल जाती है। इन्द्रियाँ आकाश में चली जाती हैं। चार पुरुष और पाँचवीं चारपाई (मंचक) मृत शरीर को लेकर जाते हैं। श्मशान तक ही (गुण-अवगुण के) पद सुनाई देते हैं। हड्डियाँ कपोत (कबूतर) के रंग जैसी हो जाती हैं। आहुतियाँ भस्म में समाप्त हो जाती हैं। यह दान मूर्खों द्वारा प्रज्ञप्त (बनाया गया) है। जो कोई ‘अस्तित्व’ (फल होने) की बात करते हैं, उनका कथन रिक्त, झूठा और प्रलाप मात्र है। मूर्ख और पंडित दोनों ही शरीर के भेद (मृत्यु) होने पर उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं, मरने के बाद नहीं होते’?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...” “हे भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को ग्रहण कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘दान नहीं है, यज्ञ नहीं है... शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं, मरने के बाद नहीं होते’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को ग्रहण कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘दान नहीं है, यज्ञ नहीं है... शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं, मरने के बाद नहीं होते’।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති න හොන්ති පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති න හොන්ති පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං…පෙ… යෙ කෙචි අත්ථිකවාදං වදන්ති; බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති න හොන්ති පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

“हे भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते... क्या उस रूप को ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘दान नहीं है, यज्ञ नहीं है... शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं, मरने के बाद नहीं होते’?” “नहीं, भन्ते।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... क्या विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते... क्या उस विज्ञान को ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘दान नहीं है, यज्ञ नहीं है... शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं, मरने के बाद नहीं होते’?” “नहीं, भन्ते।” “जो यह देखा, सुना, अनुभव किया, जाना, प्राप्त किया, खोजा और मन से विचार किया गया है, क्या वह भी नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते... क्या उसे ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘दान नहीं है, यज्ञ नहीं है... जो कोई अस्तित्व की बात करते हैं; मूर्ख और पंडित दोनों ही शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं, मरने के बाद नहीं होते’?” “नहीं, भन्ते।”

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස [Pg.171] කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. පඤ්චමං.

“हे भिक्षुओं, जब आर्य श्रावक की इन छह स्थानों में शंका क्षीण हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है—हे भिक्षुओं, वह आर्य श्रावक ‘स्रोतापन्न’ कहलाता है, जो अपाय में न गिरने वाला, नियत और सम्बोधि के परायण है।” पंचम (सूत्र)।

6. කරොතොසුත්තං

६. करोतो सुत्त

211. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘කරොතො කාරයතො ඡින්දතො ඡෙදාපයතො පචතො පාචාපයතො සොචතො සොචාපයතො කිලමතො කිලමාපයතො ඵන්දතො ඵන්දාපයතො පාණමතිපාතයතො අදින්නං ආදියතො සන්ධිං ඡින්දතො නිල්ලොපං හරතො එකාගාරිකං කරොතො පරිපන්ථෙ තිට්ඨතො පරදාරං ගච්ඡතො මුසා භණතො කරොතො න කරීයති පාපං. ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙන යො ඉමිස්සා පථවියා පාණෙ එකමංසඛලං එකමංසපුඤ්ජං කරෙය්‍ය, නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො. දක්ඛිණං චෙපි ගඞ්ගාය තීරං ගච්ඡෙය්‍ය; හනන්තො ඝාතෙන්තො ඡින්දන්තො ඡෙදාපෙන්තො පචන්තො පාචෙන්තො, නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො. උත්තරං චෙපි ගඞ්ගාය තීරං ගච්ඡෙය්‍ය; දදන්තො දාපෙන්තො යජන්තො යජාපෙන්තො, නත්ථි තතොනිදානං පුඤ්ඤං, නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො. දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙන නත්ථි පුඤ්ඤං නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’’ති. භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘කරොතො කාරයතො…පෙ… නත්ථි පුඤ්ඤං නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘කරොතො කාරයතො…පෙ… නත්ථි පුඤ්ඤං නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’’ති.

२११. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान (ग्रहण) कर, किसमें अभिनिवेश (दृढ़ता से पकड़ना) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘करने वाले, कराने वाले, काटने वाले, कटाने वाले, कष्ट देने वाले, कष्ट दिलवाने वाले, शोक करने वाले, शोक करवाने वाले, थकाने वाले, थकवाने वाले, कँपाने वाले, कँपवाने वाले, प्राणों का घात करने वाले, चोरी करने वाले, सेंध मारने वाले, लूटपाट करने वाले, एक घर में डकैती करने वाले, राहजनी करने वाले, परस्त्रीगमन करने वाले, झूठ बोलने वाले के द्वारा पाप नहीं किया जाता (पाप नहीं लगता)। यदि कोई छुरे की धार के समान तीक्ष्ण चक्र से इस पृथ्वी के प्राणियों को मांस का एक ढेर, मांस का एक पुंज बना दे, तो भी उस कारण से कोई पाप नहीं होता, पाप का आगमन नहीं होता। यदि कोई गंगा के दक्षिण तट पर जाए और वध करे, वध करवाए, काटे, कटवाए, कष्ट दे, कष्ट दिलवाए, तो भी उस कारण से कोई पाप नहीं होता, पाप का आगमन नहीं होता। यदि कोई गंगा के उत्तर तट पर जाए और दान दे, दान दिलवाए, यज्ञ करे, यज्ञ करवाए, तो भी उस कारण से कोई पुण्य नहीं होता, पुण्य का आगमन नहीं होता। दान, दम (इन्द्रिय संयम), संयम और सत्य वचन से न पुण्य होता है और न पुण्य का आगमन होता है’?' 'भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...’ 'भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘करने वाले... पुण्य का आगमन नहीं होता’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘करने वाले... पुण्य का आगमन नहीं होता’।

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘කරොතො…පෙ… නත්ථි පුඤ්ඤං නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘කරොතො කාරයතො [Pg.172] …පෙ… නත්ථි පුඤ්ඤං නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘කරොතො කාරයතො…පෙ… නත්ථි පුඤ්ඤං නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

‘भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?’ ‘अनित्य है, भन्ते।’ ... ‘क्या उसे (रूप को) उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘करने वाले... पुण्य का आगमन नहीं होता’?’ ‘नहीं, भन्ते।’ ‘वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?’ ‘अनित्य है, भन्ते।’ ... ‘क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘करने वाले... पुण्य का आगमन नहीं होता’?’ ‘नहीं, भन्ते।’ ‘जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया और मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?’ ‘अनित्य है, भन्ते।’ ... ‘क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘करने वाले... पुण्य का आगमन नहीं होता’?’ ‘नहीं, भन्ते’।

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. ඡට්ඨං.

‘भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन स्थानों में शंका प्रहीण (नष्ट) हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका प्रहीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) में भी उसकी शंका प्रहीण हो जाती है— भिक्षुओं! वह आर्य श्रावक ‘स्रोतआपन्न’ कहलाता है, जो अपाय में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मा), नियत (निश्चित) और सम्बोधि-परायण है।’ छठा (सुत्त)।

7. හෙතුසුත්තං

७. हेतु सुत्त

212. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය. අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති. නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා. අහෙතූ අප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්ති. නත්ථි බලං නත්ථි වීරියං නත්ථි පුරිසථාමො නත්ථි පුරිසපරක්කමො. සබ්බෙ සත්තා සබ්බෙ පාණා සබ්බෙ භූතා සබ්බෙ ජීවා අවසා අබලා අවීරියා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතා ඡස්වෙවාභිජාතීසු සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො…පෙ… සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො…පෙ… සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී’’’ති.

२१२. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘प्राणियों के संक्लेश (मलिनता) का न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय (कारण) है। बिना हेतु और बिना प्रत्यय के ही प्राणी संक्लिष्ट होते हैं। प्राणियों की विशुद्धि का न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय है। बिना हेतु और बिना प्रत्यय के ही प्राणी विशुद्ध होते हैं। न बल है, न वीर्य है, न पुरुष-शक्ति है, न पुरुष-पराक्रम है। सभी सत्त्व, सभी प्राणी, सभी भूत, सभी जीव विवश, निर्बल और वीर्यहीन हैं; वे नियति (भाग्य), संगति और स्वभाव के वश में होकर छह अभिजातियों (श्रेणियों) में सुख-दुःख का अनुभव करते हैं’?’ 'भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...’ 'भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हेतु है, न प्रत्यय है... सुख-दुःख का अनुभव करते हैं’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हेतु है, न प्रत्यय है... सुख-दुःख का अनुभव करते हैं’।

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො…පෙ… සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො…පෙ… සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො…පෙ… සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

‘भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?’ ‘अनित्य है, भन्ते।’ ... ‘विपरिणामधर्मी (परिवर्तनशील) रूप को उपादान किए बिना क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘न हेतु है, न प्रत्यय है... सुख-दुःख का अनुभव करते हैं’?’ ‘नहीं, भन्ते।’ ‘वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?’ ‘अनित्य है, भन्ते।’ ... ‘विज्ञान को उपादान किए बिना क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘न हेतु है, न प्रत्यय है... सुख-दुःख का अनुभव करते हैं’?’ ‘नहीं, भन्ते।’ ‘जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया और मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?’ ‘अनित्य है, भन्ते।’ ... ‘इसे उपादान किए बिना क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘न हेतु है, न प्रत्यय है... सुख-दुःख का अनुभव करते हैं’?’ ‘नहीं, भन्ते’।

‘‘යතො [Pg.173] ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති …පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. සත්තමං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन स्थानों में शंका क्षीण हो जाती है, दुःख में भी शंका क्षीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी शंका क्षीण हो जाती है—भिक्षुओं! तब वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहलाता है, जो पतन के स्वभाव वाला नहीं है, नियत है और सम्बोधि-परायण है।" सातवाँ।

8. මහාදිට්ඨිසුත්තං

८. महादिट्ठि सुत्त

213. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සත්තිමෙ කායා අකටා, අකටවිධා, අනිම්මිතා, අනිම්මාතා, වඤ්ඣා, කූටට්ඨා, එසිකට්ඨායිට්ඨිතා; තෙ න ඉඤ්ජන්ති, න විපරිණමන්ති, න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්ති; නාලං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුඛාය වා දුක්ඛාය වා සුඛදුක්ඛාය වා. කතමෙ සත්ත? පථවීකායො, ආපොකායො, තෙජොකායො, වායොකායො, සුඛෙ, දුක්ඛෙ, ජීවෙ සත්තමෙ. ඉමෙ සත්ත කායා අකටා, අකටවිධා, අනිම්මිතා, අනිම්මාතා, වඤ්ඣා, කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා; තෙ න ඉඤ්ජන්ති, න විපරිණමන්ති, න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්ති; නාලං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුඛාය වා දුක්ඛාය වා සුඛදුක්ඛාය වා. යොපි තිණ්හෙන සත්ථෙන සීසං ඡින්දති, න සොපි කඤ්චි ජීවිතා වොරොපෙති; සත්තන්නංත්වෙව කායානමන්තරෙන සත්ථං විවරමනුපවිසති. චුද්දස ඛො පනිමානි යොනිපමුඛසතසහස්සානි සට්ඨි ච සතානි ඡ ච සතානි පඤ්ච ච කම්මුනො සතානි පඤ්ච ච කම්මානි, තීණි ච කම්මානි, කම්මෙ ච අඩ්ඪකම්මෙ ච ද්වට්ඨිපටිපදා, ද්වට්ඨන්තරකප්පා, ඡළාභිජාතියො, අට්ඨපුරිසභූමියො, එකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතෙ, එකූනපඤ්ඤාස පරිබ්බාජකසතෙ, එකූනපඤ්ඤාස නාගවාසසතෙ, වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙ, තිංසෙ නිරයසතෙ, ඡත්තිංසරජොධාතුයො, සත්ත සඤ්ඤීගබ්භා, සත්ත අසඤ්ඤීගබ්භා, සත්ත නිගණ්ඨිගබ්භා, සත්ත දෙවා, සත්ත මානුසා, සත්ත පෙසාචා, සත්ත සරා, සත්ත පවුටා, සත්ත පපාතා, සත්ත ච පපාතසතානි, සත්ත සුපිනා, සත්ත සුපිනසතානි, චුල්ලාසීති මහාකප්පිනො සතසහස්සානි, යානි බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා [Pg.174] සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. තත්ථ නත්ථි ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා අපරිපක්කං වා කම්මං පරිපාචෙස්සාමි; පරිපක්කං වා කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තීකරිස්සාමීති හෙවං නත්ථි දොණමිතෙ සුඛදුක්ඛෙ පරියන්තකතෙ සංසාරෙ, නත්ථි හායනවඩ්ඪනෙ, නත්ථි උක්කංසාවකංසෙ. සෙය්‍යථාපි නාම සුත්තගුළෙ ඛිත්තෙ නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙති; එවමෙව බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච නිබ්බෙඨියමානා සුඛදුක්ඛං පලෙන්තී’’’ති?

२१३. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'ये सात काय अकृत हैं, अकृत-विधान हैं, अनिर्मित हैं, अनिर्मापित हैं, वन्ध्या हैं, कूटस्थ हैं, इन्द्रकील की भाँति सुप्रतिष्ठित हैं; वे न हिलते हैं, न बदलते हैं, न एक-दूसरे को बाधा पहुँचाते हैं; वे एक-दूसरे के सुख, दुःख या सुख-दुःख के लिए समर्थ नहीं हैं। वे सात कौन से हैं? पृथ्वी-काय, आप-काय, तेज-काय, वायु-काय, सुख, दुःख और सातवाँ जीव। ये सात काय अकृत हैं, अकृत-विधान हैं, अनिर्मित हैं, अनिर्मापित हैं, वन्ध्या हैं, कूटस्थ हैं, इन्द्रकील की भाँति सुप्रतिष्ठित हैं; वे न हिलते हैं, न बदलते हैं, न एक-दूसरे को बाधा पहुँचाते हैं; वे एक-दूसरे के सुख, दुःख या सुख-दुःख के लिए समर्थ नहीं हैं। यदि कोई तीक्ष्ण शस्त्र से सिर भी काट दे, तो भी वह किसी के प्राण नहीं लेता; शस्त्र केवल सात कायों के बीच के अंतराल में प्रवेश करता है। ये चौदह लाख छह हजार छह सौ प्रमुख योनियाँ हैं, पाँच सौ कर्म हैं, पाँच कर्म हैं, तीन कर्म हैं, कर्म और अर्ध-कर्म हैं, बासठ प्रतिपदाएँ हैं, बासठ अन्तरकल्प हैं, छह अभिजातियाँ हैं, आठ पुरुष-भूमियाँ हैं, उनचास सौ आजीवक हैं, उनचास सौ परिव्राजक हैं, उनचास सौ नाग-वास हैं, दो हजार इन्द्रियाँ हैं, तीन हजार नरक हैं, छत्तीस रज-धातुएँ हैं, सात संज्ञी-गर्भ हैं, सात असंज्ञी-गर्भ हैं, सात निग्रन्थि-गर्भ हैं, सात देव हैं, सात मनुष्य हैं, सात पिशाच हैं, सात सरोवर हैं, सात गाँठें हैं, सात प्रपात हैं, सात सौ प्रपात हैं, सात स्वप्न हैं, सात सौ स्वप्न हैं, चौरासी लाख महाकल्प हैं, जिनमें मूर्ख और पंडित संसरण कर, भटक कर दुःख का अंत करेंगे। वहाँ ऐसा नहीं है कि 'मैं इस शील, व्रत, तप या ब्रह्मचर्य से अपक्व कर्म को पकाऊँगा; या पक्व कर्म को बार-बार अनुभव कर नष्ट कर दूँगा'—ऐसा नहीं है। सुख-दुःख द्रोण से मापे हुए के समान हैं, संसार परिमित है, इसमें न हानि है न वृद्धि, न उत्कर्ष है न अपकर्ष। जैसे फेंका गया सूत का गोला उधड़ते हुए ही गिरता है; वैसे ही मूर्ख और पंडित उधड़ते हुए सुख-दुःख का अंत करेंगे'?"

භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සත්තිමෙ කායා අකටා, අකටවිධා…පෙ… සුඛදුක්ඛං පලෙන්තී’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සත්තිමෙ කායා අකටා, අකටවිධා…පෙ… සුඛදුක්ඛං පලෙන්තී’’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සත්තිමෙ කායා අකටා අකටවිධා…පෙ… සුඛදුක්ඛං පලෙන්තී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සත්තිමෙ කායා අකටා අකටවිධා…පෙ… නිබ්බෙඨියමානා සුඛදුක්ඛං පලෙන්තී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"भन्ते! हमारे धर्म भगवान्-मूलक हैं..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'ये सात काय अकृत हैं, अकृत-विधान हैं... सुख-दुःख का अंत करेंगे'। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'ये सात काय अकृत हैं, अकृत-विधान हैं... सुख-दुःख का अंत करेंगे'।" "भिक्षुओं! तुम क्या मानते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "तो जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मी है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है—'ये सात काय अकृत हैं, अकृत-विधान हैं... सुख-दुःख का अंत करेंगे'?" "नहीं, भन्ते।" "जो यह देखा, सुना, अनुभव किया, जाना, प्राप्त किया, खोजा और मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते... क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है—'ये सात काय अकृत हैं, अकृत-विधान हैं... उधड़ते हुए सुख-दुःख का अंत करेंगे'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. අට්ඨමං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन स्थानों में शंका क्षीण हो जाती है, दुःख में भी शंका क्षीण हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी शंका क्षीण हो जाती है—भिक्षुओं! तब वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहलाता है, जो पतन के स्वभाव वाला नहीं है, नियत है और सम्बोधि-परायण है।" आठवाँ।

9. සස්සතදිට්ඨිසුත්තං

९. सस्सतदिट्ठि सुत्त

214. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සස්සතො ලොකො’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සස්සතො ලොකො’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ [Pg.175] සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘සස්සතො ලොකො’’’ති.

२१४. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'लोक शाश्वत है'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान्-मूलक हैं..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'लोक शाश्वत है'। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है—'लोक शाश्वत है'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සස්සතො ලොකො’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා … සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සස්සතො ලොකො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘සස්සතො ලොකො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"हे भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "जो अनित्य है, परिवर्तनशील स्वभाव वाला है, क्या उसे ग्रहण किए बिना (बिना उपादान के) ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि 'लोक शाश्वत है'?" "नहीं, भन्ते।" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि 'लोक शाश्वत है'?" "नहीं, भन्ते।" "जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया और मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" "जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?" "दुःख है, भन्ते।" "जो अनित्य, दुःख और परिवर्तनशील स्वभाव वाला है, क्या उसे ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि 'लोक शाश्वत है'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. නවමං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन (छह) स्थानों में शंका नष्ट हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका नष्ट हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) में भी उसकी शंका नष्ट हो जाती है—भिक्षुओं! तब वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहलाता है, जो पतन के स्वभाव वाला नहीं है (अविनिपातधर्मी), नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" नौवां (सूक्त)।

10. අසස්සතදිට්ඨිසුත්තං

१०. अशाश्वत-दृष्टि सुत्त

215. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අසස්සතො ලොකො’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති…පෙ… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – අසස්සතො ලොකොති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ…පෙ… අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අසස්සතො ලොකො’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

२१५. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश (आसक्ति) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'लोक अशाश्वत है'?" "भन्ते! हमारे धर्म (शिक्षाएं) भगवान् मूलक हैं..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर... विज्ञान नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि 'लोक अशाश्वत है'?" "नहीं, भन्ते।" "जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया और मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?" "अनित्य है, भन्ते।" ... "क्या उसे ग्रहण किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि 'लोक अशाश्वत है'?" "नहीं, भन्ते।"

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. දසමං.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक की इन स्थानों में शंका नष्ट हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका नष्ट हो जाती है... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी उसकी शंका नष्ट हो जाती है—भिक्षुओं! तब वह आर्य श्रावक 'स्रोतापन्न' कहलाता है, जो पतन के स्वभाव वाला नहीं है, नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" दसवां (सूक्त)।

11. අන්තවාසුත්තං

११. अन्तवान् सुत्त

216. සාවත්ථිනිදානං[Pg.176]. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අන්තවා ලොකො’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. එකාදසමං.

२१६. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'लोक अन्तवान् (सीमित) है'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" ग्यारहवां (सूक्त)।

12. අනන්තවාසුත්තං

१२. अनन्तवान् सुत्त

217. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අනන්තවා ලොකො’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. ද්වාදසමං.

२१७. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'लोक अनन्तवान् (असीमित) है'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" बारहवां (सूक्त)।

13. තංජීවංතංසරීරංසුත්තං

१३. तं-जीवं-तं-शरीरं सुत्त

218. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘තං ජීවං තං සරීර’’’න්ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. තෙරසමං.

२१८. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'जो जीव है वही शरीर है'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" तेरहवां (सूक्त)।

14. අඤ්ඤංජීවංඅඤ්ඤංසරීරංසුත්තං

१४. अन्यं-जीवं-अन्यं-शरीरं सुत्त

219. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’’න්ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. චුද්දසමං.

२१९. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'जीव अन्य है और शरीर अन्य है'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" चौदहवां (सूक्त)।

15. හොතිතථාගතොසුත්තං

१५. होति-तथागतो सुत्त

220. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. පන්නරසමං.

२२०. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'मृत्यु के बाद तथागत होते हैं'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" पंद्रहवां (सूक्त)।

16. නහොතිතථාගතොසුත්තං

१६. न-होति-तथागतो सुत्त

221. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. සොළසමං.

२२१. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'मृत्यु के बाद तथागत नहीं होते'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" सोलहवां (सूक्त)।

17. හොතිචනචහොතිතථාගතොසුත්තං

१७. होति-च-न-च-होति-तथागतो सुत्त

222. සාවත්ථිනිදානං[Pg.177]. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. සත්තරසමං.

२२२. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'मृत्यु के बाद तथागत होते भी हैं और नहीं भी'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." ... "नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है।" सत्रहवां (सूक्त)।

18. නෙවහොතිනනහොතිතථාගතොසුත්තං

१८. नेव-होति-न-न-होति-तथागतो सुत्त

223. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති…පෙ….

२२३. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! किसके होने पर, किसे ग्रहण कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'मृत्यु के बाद तथागत न होते हैं, न नहीं होते हैं'?" "भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं..." "भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को ग्रहण कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि 'मृत्यु के बाद तथागत न होते हैं, न नहीं होते हैं'..."

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යම්පිදං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා තම්පි නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

“भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “जो अनित्य है, दुःख है, विपरिणामधर्मा (परिवर्तनशील) है, क्या उसे उपादान (ग्रहण) किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’?” “नहीं, भन्ते।” “जो यह देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया, मन से विचार किया गया है, वह भी नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” “जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख?” “दुःख है, भन्ते।” “जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’?” “नहीं, भन्ते।”

‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකස්ස ඉමෙසු ච ඨානෙසු කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛසමුදයෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛනිරොධෙපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපිස්ස කඞ්ඛා පහීනා හොති – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’ති. අට්ඨාරසමං.

“भिक्षुओं, जब आर्य श्रावक की इन (छह) स्थानों में शंका क्षीण हो जाती है, दुःख में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है, दुःख-समुदय में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है, दुःख-निरोध में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है, दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में भी उसकी शंका क्षीण हो जाती है—भिक्षुओं, तब वह आर्य श्रावक ‘स्रोतापन्न’ कहलाता है, जो अपाय में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मा), नियत और संबोधि-परायण है।” अठारहवाँ (सुत्त)।

සොතාපත්තිවග්ගො.

स्रोतापत्ति-वर्ग।

අට්ඨාරසවෙය්‍යාකරණං නිට්ඨිතං.

अठारह व्याकरण (उपदेश) समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (विषय-सूची)—

වාතං [Pg.178] එතං මම, සො අත්තා නො ච මෙ සියා;

නත්ථි කරොතො හෙතු ච, මහාදිට්ඨෙන අට්ඨමං.

वात, एतं मम, सो अत्ता, नो च मे सिया; नत्थि, करोतो, हेतु और महादृष्टि के साथ आठवाँ।

සස්සතො ලොකො ච, අසස්සතො ච අන්තවා ච;

අනන්තවා ච තං ජීවං තං සරීරන්ති;

අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති ච.

शाश्वत लोक, अशाश्वत, अन्तवान, अनन्तवान, वही जीव वही शरीर, अन्य जीव अन्य शरीर।

හොති තථාගතො පරං මරණාති;

න හොති තථාගතො පරං මරණාති;

නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති.

तथागत मृत्यु के बाद होते हैं, तथागत मृत्यु के बाद नहीं होते हैं, तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं न नहीं होते हैं।

2. දුතියගමනවග්ගො

२. द्वितीय गमन वर्ग।

1. වාතසුත්තං

१. वात सुत्त।

224. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා, එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති…පෙ… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති.

२२४. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश (आग्रह) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, वे इन्द्रकील (खम्भे) की तरह स्थिर हैं’?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...” “भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हवाएँ चलती हैं... वे इन्द्रकील की तरह स्थिर हैं’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हवाएँ चलती हैं... वे इन्द्रकील की तरह स्थिर हैं’।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා, එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති. පඨමං.

“भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “विपरिणामधर्मा है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘न हवाएँ चलती हैं... वे इन्द्रकील की तरह स्थिर हैं’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार भिक्षुओं, दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हवाएँ चलती हैं... वे इन्द्रकील की तरह स्थिर हैं’।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “विपरिणामधर्मा है, क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— ‘न हवाएँ चलती हैं... वे इन्द्रकील की तरह स्थिर हैं’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार भिक्षुओं, दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, वे इन्द्रकील की तरह स्थिर हैं’।” पहला (सुत्त)।

225-240. (පුරිමවග්ගෙ විය අට්ඨාරස වෙය්‍යාකරණානි විත්ථාරෙතබ්බානීති[Pg.179].) සත්තරසමං.

२२५-२४०. (पिछले वर्ग की तरह अठारह व्याकरणों का विस्तार करना चाहिए।) सत्रहवाँ।

18. නෙවහොතිනනහොතිසුත්තං

१८. नेवहोंति-न-नहोंति सुत्त।

241. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති.

२४१. श्रावस्ती निदान। “भिक्षुओं, किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’?” “भन्ते, हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...” “भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’।”}]```of_thought}Here is the JSON requested: [ {

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා … සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘නෙව හොති, න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’’ති. අට්ඨාරසමං.

“हे भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो? क्या रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “परिवर्तनशील स्वभाव वाले रूप को उपादान (ग्रहण) किए बिना, क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार, हे भिक्षुओं! दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश (आग्रह) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “परिवर्तनशील स्वभाव वाले विज्ञान को उपादान किए बिना, क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार, हे भिक्षुओं! दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं, न नहीं होते हैं’।” अठारहवाँ (सुत्त)।

19. රූපීඅත්තාසුත්තං

१९. रूपी-अत्ता सुत्त (रूपवान आत्मा सूत्र)

242. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති.

२४२. श्रावस्ती निदान। “हे भिक्षुओं! किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि— ‘आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद नीरोग (अक्षय) रहती है’?” “भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...” “हे भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’।”

‘‘තං [Pg.180] කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති? ‘‘වෙදනා…පෙ… ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති. එකූනවීසතිමං.

“हे भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो? क्या रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “परिवर्तनशील स्वभाव वाले रूप को उपादान किए बिना, क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार, हे भिक्षुओं! दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’।” “वेदना... (पेय्याल)...” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार, हे भिक्षुओं! दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’।” उन्नीसवाँ (सुत्त)।

20. අරූපීඅත්තාසුත්තං

२०. अरूपी-अत्ता सुत्त (रूपरहित आत्मा सूत्र)

243. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අරූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති? (පෙය්‍යාලො) වීසතිමං.

२४३. श्रावस्ती निदान। “हे भिक्षुओं! किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है कि— ‘आत्मा रूपरहित है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’?” (पेय्याल) बीसवाँ (सुत्त)।

21. රූපීචඅරූපීචඅත්තාසුත්තං

२१. रूपी-च-अरूपी-च-अत्ता सुत्त (रूपवान और रूपरहित आत्मा सूत्र)

244. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපී ච අරූපී ච අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති…පෙ…. එකවීසතිමං.

२४४. श्रावस्ती निदान। “आत्मा रूपवान भी है और रूपरहित भी है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है”... (पेय्याल)। इक्कीसवाँ (सुत्त)।

22. නෙවරූපීනාරූපීඅත්තාසුත්තං

२२. नेव-रूपी-ना-रूपी-अत्ता सुत्त (न रूपवान न रूपरहित आत्मा सूत्र)

245. ‘‘නෙව රූපී නාරූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති…පෙ…. බාවීසතිමං.

२४५. “आत्मा न तो रूपवान है और न ही रूपरहित है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है”... (पेय्याल)। बाईसवाँ (सुत्त)।

23. එකන්තසුඛීසුත්තං

२३. एकान्तसुखी सुत्त (पूर्णतः सुखी सूत्र)

246. ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති…පෙ…. තෙවීසතිමං.

२४६. “आत्मा पूर्णतः सुखी है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है”... (पेय्याल)। तेईसवाँ (सुत्त)।

24. එකන්තදුක්ඛීසුත්තං

२४. एकान्तदुःखी सुत्त (पूर्णतः दुःखी सूत्र)

247. ‘‘එකන්තදුක්ඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති…පෙ…. චතුවීසතිමං.

२४७. “आत्मा पूर्णतः दुःखी है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है”... (पेय्याल)। चौबीसवाँ (सुत्त)।

25. සුඛදුක්ඛීසුත්තං

२५. सुखदुःखी सुत्त (सुख-दुःख युक्त सूत्र)

248. ‘‘සුඛදුක්ඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති…පෙ…. පඤ්චවීසතිමං.

२४८. “आत्मा सुख-दुःख युक्त है और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है”... (पेय्याल)। पच्चीसवाँ (सुत्त)।

26. අදුක්ඛමසුඛීසුත්තං

२६. अदुक्खमसुखी सुत्त (न दुःख न सुख युक्त सूत्र)

249. ‘‘අදුක්ඛමසුඛී [Pg.181] අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ… ‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති.

२४९. “आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है?” “भन्ते! हमारे धर्म भगवान् मूलक हैं...” “हे भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’। वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ සති, දුක්ඛං උපාදාය, දුක්ඛං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති. ඡබ්බීසතිමං.

“हे भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो? क्या रूप नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “परिवर्तनशील स्वभाव वाले रूप को उपादान किए बिना, क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार, हे भिक्षुओं! दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’।” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?” “अनित्य है, भन्ते।” ... “परिवर्तनशील स्वभाव वाले विज्ञान को उपादान किए बिना, क्या ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है कि— ‘आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’?” “नहीं, भन्ते।” “इस प्रकार, हे भिक्षुओं! दुःख के होने पर, दुःख को उपादान कर, दुःख में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— ‘आत्मा न दुःख युक्त है और न सुख युक्त है, और मृत्यु के बाद नीरोग रहती है’।” छब्बीसवाँ (सुत्त)।

දුතියපෙය්‍යාලො.

द्वितीय पेय्याल।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान (विषय-सूची)—

වාතං එතං මම සො, අත්තා නො ච මෙ සියා;

නත්ථි කරොතො හෙතු ච, මහාදිට්ඨෙන අට්ඨමං.

वात, एतं मम, सो अत्ता, नो च मे सिया; नत्थि, करोतो, हेतु और आठवाँ महादिट्ठि सुत्त।

සස්සතො අසස්සතො චෙව, අන්තානන්තවා ච වුච්චති;

තං ජීවං අඤ්ඤං ජීවඤ්ච, තථාගතෙන චත්තාරො.

शाश्वत, अशाश्वत, अन्तवान और अनन्तवान कहे गए हैं; तं जीवं, अञ्ञं जीवं और तथागत के चार सुत्त।

රූපී අත්තා හොති, අරූපී ච අත්තා හොති;

රූපී ච අරූපී ච අත්තා හොති;

නෙව රූපී නාරූපී අත්තා හොති, එකන්තසුඛී අත්තා හොති.

आत्मा रूपवान है, आत्मा रूपरहित है; आत्मा रूपवान और रूपरहित है; आत्मा न रूपवान है न रूपरहित, आत्मा पूर्णतः सुखी है।

එකන්තදුක්ඛී අත්තා හොති, සුඛදුක්ඛී අත්තා හොති;

අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණාති;

ඉමෙ ඡබ්බීසති සුත්තා, දුතියවාරෙන දෙසිතා.

आत्मा एकांततः दुःखी होती है, आत्मा सुख-दुःखमयी होती है; आत्मा अदुःख-असुख (उपेक्षा) वाली होती है, मृत्यु के बाद आत्मा निरोग (स्वस्थ) होती है; ये छब्बीस सूत्र दूसरे दौर में उपदिष्ट किए गए हैं।

3. තතියගමනවග්ගො

३. तृतीय गमन वर्ग

1. නවාතසුත්තං

१. न वात सूत्र

250. සාවත්ථිනිදානං[Pg.182]. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ….

२५०. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, किसके होने पर, किसे उपादान (ग्रहण) कर, किसमें अभिनिवेश (आग्रह) कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, वे इन्द्रकील (खम्भे) के समान स्थिर रहते हैं'?' 'भन्ते, हमारे धर्म (शिक्षाएँ) भगवान् ही मूल वाले हैं... (पेय्याल)...।'

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – න වාතා වායන්ති…පෙ… වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති.

'भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं... (पेय्याल)...।' वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं... (पेय्याल)... वे इन्द्रकील के समान स्थिर रहते हैं'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යදනිච්චං තං දුක්ඛං. තස්මිං සති, තදුපාදාය, එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යදනිච්චං තං දුක්ඛං. තස්මිං සති, තදුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති. පඨමං.

'भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते'... 'जो अनित्य है वह विपरिणामधर्मा (परिवर्तनशील) है, तो क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'न हवाएँ चलती हैं... (पेय्याल)... वे इन्द्रकील के समान स्थिर रहते हैं'?' 'नहीं, भन्ते'। 'इस प्रकार, भिक्षुओं, जो अनित्य है वह दुःख है। उसके होने पर, उसे उपादान कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, वे इन्द्रकील के समान स्थिर रहते हैं'।' 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते'... 'विपरिणामधर्मा है, तो क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'न हवाएँ चलती हैं... (पेय्याल)... वे इन्द्रकील के समान स्थिर रहते हैं'?' 'नहीं, भन्ते'। 'इस प्रकार, भिक्षुओं, जो अनित्य है वह दुःख है। उसके होने पर, उसे उपादान कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं... (पेय्याल)... वे इन्द्रकील के समान स्थिर रहते हैं'।' प्रथम (सूत्र)।

251-274. (දුතියවග්ගෙ විය චතුවීසති සුත්තානි පූරෙතබ්බානි.) පඤ්චවීසතිමං.

२५१-२७४. (द्वितीय वर्ग के समान चौबीस सूत्रों को पूर्ण करना चाहिए।) पच्चीसवाँ (सूत्र)।

26. අදුක්ඛමසුඛීසුත්තං

२६. अदुःख-असुखी सूत्र

275. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ….

२७५. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी (न दुःखी न सुखी) होती है और मृत्यु के बाद निरोग (स्वस्थ) रहती है'?' 'भन्ते, हमारे धर्म भगवान् ही मूल वाले हैं... (पेय्याल)...।'

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති. වෙදනාය සති [Pg.183] …පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති.

'भिक्षुओं, रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी होती है और मृत्यु के बाद निरोग रहती है'। वेदना के होने पर... (पेय्याल)... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी होती है और मृत्यु के बाद निरोग रहती है'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යදනිච්චං තං දුක්ඛං. තස්මිං සති, තදුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති. ‘‘වෙදනා…පෙ… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’…පෙ… විපරිණාමධම්මං, අපි නු තං අනුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජෙය්‍ය – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යදනිච්චං තං දුක්ඛං. තස්මිං සති, තදුපාදාය එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති. ඡබ්බීසතිමං.

'भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते'... 'विपरिणामधर्मा है, तो क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी होती है और मृत्यु के बाद निरोग रहती है'?' 'नहीं, भन्ते'। 'इस प्रकार, भिक्षुओं, जो अनित्य है वह दुःख है। उसके होने पर, उसे उपादान कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी होती है और मृत्यु के बाद निरोग रहती है'।' 'वेदना... (पेय्याल)... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य?' 'अनित्य है, भन्ते'... 'विपरिणामधर्मा है, तो क्या उसे उपादान किए बिना ऐसी दृष्टि उत्पन्न हो सकती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी होती है और मृत्यु के बाद निरोग रहती है'?' 'नहीं, भन्ते'। 'इस प्रकार, भिक्षुओं, जो अनित्य है वह दुःख है। उसके होने पर, उसे उपादान कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुखी होती है और मृत्यु के बाद निरोग रहती है'।' छब्बीसवाँ (सूत्र)।

තතියපෙය්‍යාලො.

तृतीय पेय्याल।

4. චතුත්ථගමනවග්ගො

४. चतुर्थ गमन वर्ग

1. නවාතසුත්තං

१. न वात सूत्र

276. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති, න නජ්ජො සන්දන්ති, න ගබ්භිනියො විජායන්ති, න චන්දිමසූරියා උදෙන්ති වා අපෙන්ති වා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ….

२७६. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, किसके होने पर, किसे उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'न हवाएँ चलती हैं, न नदियाँ बहती हैं, न गर्भवती स्त्रियाँ प्रसव करती हैं, न चन्द्रमा और सूर्य उदय होते हैं या अस्त होते हैं, वे इन्द्रकील के समान स्थिर रहते हैं'?' 'भन्ते, हमारे धर्म भगवान् ही मूल वाले हैं... (पेय्याल)...।'

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’ති. වෙදනාය සති…පෙ… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘න වාතා වායන්ති…පෙ… එසිකට්ඨායිට්ඨිතා’’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා [Pg.184]… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'हवाएँ नहीं चलतीं... वे खंभे की तरह स्थिर रहती हैं।' वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'हवाएँ नहीं चलतीं... वे खंभे की तरह स्थिर रहती हैं।' भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य? 'अनित्य है, भन्ते।' जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख? 'दुःख है, भन्ते।' जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'? 'नहीं, भन्ते।' वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य? 'अनित्य है, भन्ते।' जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख? 'दुःख है, भन्ते।' जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'? 'नहीं, भन्ते'।"

‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා, ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

"इसलिए, भिक्षुओं! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या उत्कृष्ट हो; जो दूर हो या समीप हो—उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या उत्कृष्ट हो; जो दूर हो या समीप हो—उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘එවං පස්සං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාතී’’ති. පඨමං.

"ऐसा देखते हुए... वह जान लेता है कि '...इस जीवन के लिए अब और कुछ करना शेष नहीं है।' प्रथम।"

277-300. (දුතියවග්ගෙ විය චතුවීසති සුත්තානි පූරෙතබ්බානි.) පඤ්චවීසතිමං.

"277-300. (द्वितीय वर्ग की तरह चौबीस सुत्तों को पूर्ण करना चाहिए।) पच्चीसवाँ।"

26. අදුක්ඛමසුඛීසුත්තං

२६. "अदुक्खमसुखी सुत्त"

301. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘කිස්මිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, සති, කිං උපාදාය, කිං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති? භගවංමූලකා නො, භන්තෙ, ධම්මා…පෙ….

३०१. "श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं! किसके होने पर, किसको उपादान कर, किसमें अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुख होता है और मृत्यु के बाद निरोग रहता है'?' 'भन्ते! हमारे धर्म भगवन्-मूलक हैं...।'"

‘‘රූපෙ ඛො, භික්ඛවෙ, සති, රූපං උපාදාය, රූපං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’ති. වෙදනාය සති… සඤ්ඤාය සති… සඞ්ඛාරෙසු සති… විඤ්ඤාණෙ සති, විඤ්ඤාණං උපාදාය, විඤ්ඤාණං අභිනිවිස්ස එවං දිට්ඨි උප්පජ්ජති – ‘අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා’’’ති.

"भिक्षुओं! रूप के होने पर, रूप को उपादान कर, रूप में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुख होता है और मृत्यु के बाद निरोग रहता है।' वेदना के होने पर... संज्ञा के होने पर... संस्कारों के होने पर... विज्ञान के होने पर, विज्ञान को उपादान कर, विज्ञान में अभिनिवेश कर ऐसी दृष्टि उत्पन्न होती है— 'आत्मा अदुःख-असुख होता है और मृत्यु के बाद निरोग रहता है'।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘වෙදනා… සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා… විඤ්ඤාණං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං [Pg.185] විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු තං සමනුපස්සිතුං – ‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

"भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य? 'अनित्य है, भन्ते।' जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख? 'दुःख है, भन्ते।' जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'? 'नहीं, भन्ते।' वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य है या अनित्य? 'अनित्य है, भन्ते।' जो अनित्य है, वह दुःख है या सुख? 'दुःख है, भन्ते।' जो अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, क्या उसे ऐसा देखना उचित है— 'यह मेरा है, यह मैं हूँ, यह मेरा आत्मा है'? 'नहीं, भन्ते'।"

‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං. යා කාචි වෙදනා… යා කාචි සඤ්ඤා… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා, ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං – ‘නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා’’’ති එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං.

"इसलिए, भिक्षुओं! जो कुछ भी रूप है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या उत्कृष्ट हो; जो दूर हो या समीप हो—उस समस्त रूप को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए। जो कुछ भी वेदना है... जो कुछ भी संज्ञा है... जो कुछ भी संस्कार हैं... जो कुछ भी विज्ञान है—चाहे वह अतीत, अनागत या वर्तमान हो; आंतरिक हो या बाह्य हो; स्थूल हो या सूक्ष्म हो; हीन हो या उत्कृष्ट हो; जो दूर हो या समीप हो—उस समस्त विज्ञान को 'यह मेरा नहीं है, यह मैं नहीं हूँ, यह मेरा आत्मा नहीं है'—इस प्रकार यथाभूत सम्यक् प्रज्ञा से देखना चाहिए।"

‘‘එවං පස්සං, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො රූපස්මිම්පි නිබ්බින්දති, වෙදනායපි නිබ්බින්දති, සඤ්ඤායපි නිබ්බින්දති, සඞ්ඛාරෙසුපි නිබ්බින්දති, විඤ්ඤාණස්මිම්පි නිබ්බින්දති. නිබ්බින්දං විරජ්ජති; විරාගා විමුච්චති. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාතී’’ති. ඡබ්බීසතිමං.

"भिक्षुओं! ऐसा देखते हुए श्रुतवान् आर्य श्रावक रूप से निर्वेद प्राप्त करता है, वेदना से निर्वेद प्राप्त करता है, संज्ञा से निर्वेद प्राप्त करता है, संस्कारों से निर्वेद प्राप्त करता है, विज्ञान से निर्वेद प्राप्त करता है। निर्वेद प्राप्त कर वह विरक्त होता है; विरक्त होने से वह विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हो गया' ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है— 'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।' छब्बीसवाँ।"

තස්සුද්දානං –

"उसका सारांश—"

පුරිමගමනෙ අට්ඨාරස වෙය්‍යාකරණා;

දුතියගමනෙ ඡබ්බීසං විත්ථාරෙතබ්බානි.

"प्रथम गमन में अठारह व्याकरण हैं; द्वितीय गमन में छब्बीस का विस्तार करना चाहिए।"

තතියගමනෙ ඡබ්බීසං විත්ථාරෙතබ්බානි;

චතුත්ථගමනෙ ඡබ්බීසං විත්ථාරෙතබ්බානි.

"तृतीय गमन में छब्बीस का विस्तार करना चाहिए; चतुर्थ गमन में छब्बीस का विस्तार करना चाहिए।"

දිට්ඨිසංයුත්තං සමත්තං.

"दृष्टि संयुक्त समाप्त।"

4. ඔක්කන්තසංයුත්තං

४. "ओक्कन्त संयुक्त"

1. චක්ඛුසුත්තං

१. "चक्खु सुत्त"

302. සාවත්ථිනිදානං[Pg.186]. ‘‘චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි; සොතං අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි; ඝානං අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි; ජිව්හා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී ; කායො අනිච්චො විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; මනො අනිච්චො විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති – අයං වුච්චති සද්ධානුසාරී, ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමං, සප්පුරිසභූමිං ඔක්කන්තො, වීතිවත්තො පුථුජ්ජනභූමිං; අභබ්බො තං කම්මං කාතුං, යං කම්මං කත්වා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජෙය්‍ය; අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුං යාව න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති’’.

३०२. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! चक्षु अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। श्रोत्र अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। घ्राण अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। जिह्वा अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। काय अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। मन अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है—वह 'श्रद्धानुसारि' कहा जाता है। वह सम्यक्त्व-नियम में प्रविष्ट हो गया है, सत्पुरुष-भूमि में प्रविष्ट हो गया है, पृथग्जन-भूमि को पार कर गया है। वह ऐसा कर्म करने के अयोग्य है, जिसे करके वह नरक, तिर्यक योनि या प्रेत-विषय में उत्पन्न हो। वह तब तक काल प्राप्त करने के अयोग्य है, जब तक कि वह स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार न कर ले'।

‘‘යස්ස ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මා එවං පඤ්ඤාය මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්ති, අයං වුච්චති – ‘ධම්මානුසාරී, ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමං, සප්පුරිසභූමිං ඔක්කන්තො, වීතිවත්තො පුථුජ්ජනභූමිං; අභබ්බො තං කම්මං කාතුං, යං කම්මං කත්වා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජෙය්‍ය; අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුං යාව න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති’. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං පජානාති එවං පස්සති, අයං වුච්චති – ‘සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’’ති. පඨමං.

'भिक्षुओं! जिसके लिए ये धर्म इस प्रकार प्रज्ञा द्वारा विचार करने पर (एक सीमा तक) जँचते हैं, वह 'धर्मानुसारि' कहा जाता है। वह सम्यक्त्व-नियम में प्रविष्ट हो गया है, सत्पुरुष-भूमि में प्रविष्ट हो गया है, पृथग्जन-भूमि को पार कर गया है। वह ऐसा कर्म करने के अयोग्य है, जिसे करके वह नरक, तिर्यक योनि या प्रेत-विषय में उत्पन्न हो। वह तब तक काल प्राप्त करने के अयोग्य है, जब तक कि वह स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार न कर ले। भिक्षुओं! जो इन धर्मों को इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, वह 'स्रोतापन्न' कहा जाता है, जो अविनिपातधर्मी, नियत और सम्बोधि-परायण है'। प्रथम।

2. රූපසුත්තං

२. रूप सुत्त

303. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපා, භික්ඛවෙ, අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො; සද්දා අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො; ගන්ධා අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො; රසා අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො; ඵොට්ඨබ්බා අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො; ධම්මා අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති සද්ධානුසාරී, ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමං, සප්පුරිසභූමිං ඔක්කන්තො, වීතිවත්තො පුථුජ්ජනභූමිං; අභබ්බො තං කම්මං කාතුං, යං කම්මං කත්වා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං [Pg.187] වා උපපජ්ජෙය්‍ය; අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුං යාව න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති’’.

३०३. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! रूप अनित्य हैं, परिवर्तनशील हैं, अन्यथा होने वाले हैं। शब्द अनित्य हैं, परिवर्तनशील हैं, अन्यथा होने वाले हैं। गंध अनित्य हैं, परिवर्तनशील हैं, अन्यथा होने वाले हैं। रस अनित्य हैं, परिवर्तनशील हैं, अन्यथा होने वाले हैं। स्प्रष्टव्य अनित्य हैं, परिवर्तनशील हैं, अन्यथा होने वाले हैं। धर्म अनित्य हैं, परिवर्तनशील हैं, अन्यथा होने वाले हैं। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है—वह 'श्रद्धानुसारि' कहा जाता है। वह सम्यक्त्व-नियम में प्रविष्ट हो गया है, सत्पुरुष-भूमि में प्रविष्ट हो गया है, पृथग्जन-भूमि को पार कर गया है। वह ऐसा कर्म करने के अयोग्य है, जिसे करके वह नरक, तिर्यक योनि या प्रेत-विषय में उत्पन्न हो। वह तब तक काल प्राप्त करने के अयोग्य है, जब तक कि वह स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार न कर ले'।

‘‘යස්ස ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මා එවං පඤ්ඤාය මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්ති, අයං වුච්චති – ‘ධම්මානුසාරී, ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමං, සප්පුරිසභූමිං ඔක්කන්තො, වීතිවත්තො පුථුජ්ජනභූමිං; අභබ්බො තං කම්මං කාතුං, යං කම්මං කත්වා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජෙය්‍ය; අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුං යාව න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති’. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං පජානාති එවං පස්සති, අයං වුච්චති – ‘සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’’ති. දුතියං.

'भिक्षुओं! जिसके लिए ये धर्म इस प्रकार प्रज्ञा द्वारा विचार करने पर (एक सीमा तक) जँचते हैं, वह 'धर्मानुसारि' कहा जाता है। वह सम्यक्त्व-नियम में प्रविष्ट हो गया है, सत्पुरुष-भूमि में प्रविष्ट हो गया है, पृथग्जन-भूमि को पार कर गया है। वह ऐसा कर्म करने के अयोग्य है, जिसे करके वह नरक, तिर्यक योनि या प्रेत-विषय में उत्पन्न हो। वह तब तक काल प्राप्त करने के अयोग्य है, जब तक कि वह स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार न कर ले। भिक्षुओं! जो इन धर्मों को इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, वह 'स्रोतापन्न' कहा जाता है, जो अविनिपातधर्मी, नियत और सम्बोधि-परायण है'। द्वितीय।

3. විඤ්ඤාණසුත්තං

३. विज्ञान सुत्त

304. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි; සොතවිඤ්ඤාණං… ඝානවිඤ්ඤාණං… ජිව්හාවිඤ්ඤාණං… කායවිඤ්ඤාණං… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි. යො භික්ඛවෙ…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’ති. තතියං.

३०४. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! चक्षु-विज्ञान अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। श्रोत्र-विज्ञान... घ्राण-विज्ञान... जिह्वा-विज्ञान... काय-विज्ञान... मनो-विज्ञान अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। भिक्षुओं! जो... (पेय्याल)... सम्बोधि-परायण है'। तृतीय।

4. සම්ඵස්සසුත්තං

४. स्पर्श सुत्त

305. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සො, භික්ඛවෙ, අනිච්චො විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; සොතසම්ඵස්සො… ඝානසම්ඵස්සො… ජිව්හාසම්ඵස්සො… කායසම්ඵස්සො… මනොසම්ඵස්සො අනිච්චො විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති ‘සද්ධානුසාරී…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’’ති. චතුත්ථං.

३०५. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। श्रोत्र-स्पर्श... घ्राण-स्पर्श... जिह्वा-स्पर्श... काय-स्पर्श... मन-स्पर्श अनित्य है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाला है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है—वह 'श्रद्धानुसारि' कहा जाता है... (पेय्याल)... सम्बोधि-परायण है'। चतुर्थ।

5. සම්ඵස්සජාසුත්තං

५. स्पर्शज सुत्त

306. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා, භික්ඛවෙ, වෙදනා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… කායසම්ඵස්සජා වෙදනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති ‘සද්ධානුසාරී…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’’ති. පඤ්චමං.

३०६. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श से उत्पन्न वेदना अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। श्रोत्र-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... घ्राण-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... जिह्वा-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... काय-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... मन-स्पर्श से उत्पन्न वेदना अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है—वह 'श्रद्धानुसारि' कहा जाता है... (पेय्याल)... सम्बोधि-परायण है'। पंचम।

6. රූපසඤ්ඤාසුත්තං

६. रूप-संज्ञा सुत्त

307. සාවත්ථිනිදානං[Pg.188]. ‘‘රූපසඤ්ඤා, භික්ඛවෙ, අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; සද්දසඤ්ඤා… ගන්ධසඤ්ඤා… රසසඤ්ඤා… ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා… ධම්මසඤ්ඤා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති ‘සද්ධානුසාරී…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’’ති. ඡට්ඨං.

३०७. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! रूप-संज्ञा अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। शब्द-संज्ञा... गंध-संज्ञा... रस-संज्ञा... स्प्रष्टव्य-संज्ञा... धर्म-संज्ञा अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है—वह 'श्रद्धानुसारि' कहा जाता है... (पेय्याल)... सम्बोधि-परायण है'। षष्ठ।

7. රූපසඤ්චෙතනාසුත්තං

७. रूप-संचेतना सुत्त

308. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපසඤ්චෙතනා, භික්ඛවෙ, අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; සද්දසඤ්චෙතනා… ගන්ධසඤ්චෙතනා… රසසඤ්චෙතනා… ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා… ධම්මසඤ්චෙතනා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති ‘සද්ධානුසාරී…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’’ති. සත්තමං.

३०८. श्रावस्ती। 'भिक्षुओं! रूप-संचेतना अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। शब्द-संचेतना... गंध-संचेतना... रस-संचेतना... स्प्रष्टव्य-संचेतना... धर्म-संचेतना अनित्या है, परिवर्तनशील है, अन्यथा होने वाली है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है—वह 'श्रद्धानुसारि' कहा जाता है... (पेय्याल)... सम्बोधि-परायण है'। सप्तम।

8. රූපතණ්හාසුත්තං

८. रूप-तृष्णा सुत्त

309. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපතණ්හා, භික්ඛවෙ, අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; සද්දතණ්හා… ගන්ධතණ්හා… රසතණ්හා… ඵොට්ඨබ්බතණ්හා… ධම්මතණ්හා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති ‘සද්ධානුසාරී…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’’ති. අට්ඨමං.

३०९. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! रूप-तृष्णा अनित्य है, विपरिणामी (परिवर्तनशील) है, अन्यथाभावी है; शब्द-तृष्णा... गंध-तृष्णा... रस-तृष्णा... स्पर्श-तृष्णा... धर्म-तृष्णा अनित्य है, विपरिणामी है, अन्यथाभावी है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है, वह ‘श्रद्धानुसारि’ कहलाता है... (पे)... वह संबोधि-परायण है।” आठवाँ।

9. පථවීධාතුසුත්තං

९. पृथ्वीधातु सुत्त

310. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘පථවීධාතු, භික්ඛවෙ, අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; ආපොධාතු… තෙජොධාතු… වායොධාතු… ආකාසධාතු… විඤ්ඤාණධාතු අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති ‘සද්ධානුසාරී…පෙ… සම්බොධිපරායනො’’’ති. නවමං.

३१०. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! पृथ्वी-धातु अनित्य है, विपरिणामी है, अन्यथाभावी है; आपो-धातु... तेजो-धातु... वायु-धातु... आकाश-धातु... विज्ञान-धातु अनित्य है, विपरिणामी है, अन्यथाभावी है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है, वह ‘श्रद्धानुसारि’ कहलाता है... (पे)... वह संबोधि-परायण है।” नवाँ।

10. ඛන්ධසුත්තං

१०. स्कन्ध सुत्त

311. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි; වෙදනා අනිච්චා විපරිණාමී අඤ්ඤථාභාවී; සඤ්ඤා… සඞ්ඛාරා අනිච්චා විපරිණාමිනො අඤ්ඤථාභාවිනො; විඤ්ඤාණං අනිච්චං විපරිණාමි අඤ්ඤථාභාවි[Pg.189]. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං සද්දහති අධිමුච්චති, අයං වුච්චති සද්ධානුසාරී, ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමං, සප්පුරිසභූමිං ඔක්කන්තො, වීතිවත්තො පුථුජ්ජනභූමිං; අභබ්බො තං කම්මං කාතුං, යං කම්මං කත්වා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජෙය්‍ය; අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුං යාව න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති’’.

३११. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! रूप अनित्य है, विपरिणामी है, अन्यथाभावी है; वेदना अनित्य है, विपरिणामी है, अन्यथाभावी है; संज्ञा... संस्कार अनित्य हैं, विपरिणामी हैं, अन्यथाभावी हैं; विज्ञान अनित्य है, विपरिणामी है, अन्यथाभावी है। भिक्षुओं! जो इन धर्मों पर इस प्रकार श्रद्धा करता है, अधिमुक्त होता है, वह ‘श्रद्धानुसारि’ कहलाता है, जो सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) में प्रविष्ट हो गया है, सत्पुरुष-भूमि में प्रविष्ट हो गया है, पृथग्जन-भूमि को पार कर गया है; वह ऐसा कर्म करने में असमर्थ है जिसे करके वह नरक, तिर्यक योनि या प्रेत-विषय में उत्पन्न हो; और वह तब तक काल (मृत्यु) प्राप्त करने में असमर्थ है जब तक कि वह स्रोतपत्ति-फल का साक्षात्कार न कर ले।”

‘‘යස්ස ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මා එවං පඤ්ඤාය මත්තසො නිජ්ඣානං ඛමන්ති, අයං වුච්චති – ‘ධම්මානුසාරී, ඔක්කන්තො සම්මත්තනියාමං, සප්පුරිසභූමිං ඔක්කන්තො, වීතිවත්තො පුථුජ්ජනභූමිං; අභබ්බො තං කම්මං කාතුං, යං කම්මං කත්වා නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා පෙත්තිවිසයං වා උපපජ්ජෙය්‍ය; අභබ්බො ච තාව කාලං කාතුං යාව න සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොති’. යො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ධම්මෙ එවං පජානාති එවං පස්සති, අයං වුච්චති – ‘සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො’’’ති. දසමං.

“भिक्षुओं! जिसके लिए ये धर्म इस प्रकार प्रज्ञा द्वारा विचार करने पर पर्याप्त रूप से जँचते हैं, वह ‘धर्मानुसारि’ कहलाता है, जो सम्यक्त्व-नियम में प्रविष्ट हो गया है, सत्पुरुष-भूमि में प्रविष्ट हो गया है, पृथग्जन-भूमि को पार कर गया है; वह ऐसा कर्म करने में असमर्थ है जिसे करके वह नरक, तिर्यक योनि या प्रेत-विषय में उत्पन्न हो; और वह तब तक काल प्राप्त करने में असमर्थ है जब तक कि वह स्रोतपत्ति-फल का साक्षात्कार न कर ले। भिक्षुओं! जो इन धर्मों को इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, वह ‘स्रोतपन्न’ कहलाता है, जो अपाय-रहित, नियत और संबोधि-परायण है।” दसवाँ।

ඔක්කන්තසංයුත්තං සමත්තං.

ओक्कन्त-संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान –

චක්ඛු රූපඤ්ච විඤ්ඤාණං, ඵස්සො ච වෙදනාය ච;

සඤ්ඤා ච චෙතනා තණ්හා, ධාතු ඛන්ධෙන තෙ දසාති.

चक्षु, रूप, विज्ञान, स्पर्श, वेदना, संज्ञा, चेतना, तृष्णा, धातु और स्कन्ध—ये दस हैं।

5. උප්පාදසංයුත්තං

५. उत्पाद-संयुत्त

1. චක්ඛුසුත්තං

१. चक्षु सुत्त

312. සාවත්ථිනිදානං[Pg.190]. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුස්ස උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො සොතස්ස උප්පාදො ඨිති…පෙ… යො ඝානස්ස උප්පාදො ඨිති… යො ජිව්හාය උප්පාදො ඨිති… යො කායස්ස උප්පාදො ඨිති… යො මනස්ස උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච, භික්ඛවෙ, චක්ඛුස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො. යො සොතස්ස නිරොධො…පෙ… යො ඝානස්ස නිරොධො… යො ජිව්හාය නිරොධො… යො කායස්ස නිරොධො… යො මනස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. පඨමං.

३१२. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! चक्षु का जो उत्पाद, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति और प्रादुर्भाव है, वह दुःख का उत्पाद है, रोगों की स्थिति है, और जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। श्रोत्र का जो उत्पाद, स्थिति... (पे)... घ्राण का जो उत्पाद, स्थिति... जिह्वा का जो उत्पाद, स्थिति... काय का जो उत्पाद, स्थिति... मन का जो उत्पाद, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति और प्रादुर्भाव है, वह दुःख का उत्पाद है, रोगों की स्थिति है, और जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। और भिक्षुओं! चक्षु का जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, और जरा-मरण का अस्त होना है। श्रोत्र का जो निरोध... (पे)... घ्राण का जो निरोध... जिह्वा का जो निरोध... काय का जो निरोध... मन का जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, और जरा-मरण का अस्त होना है।” पहला।

2. රූපසුත්තං

२. रूप सुत्त

313. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, රූපානං උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො සද්දානං… යො ගන්ධානං… යො රසානං… යො ඵොට්ඨබ්බානං… යො ධම්මානං උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපානං නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො. යො සද්දානං… යො ගන්ධානං… යො රසානං… යො ඵොට්ඨබ්බානං… යො ධම්මානං නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. දුතියං.

३१३. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! रूपों का जो उत्पाद, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति और प्रादुर्भाव है, वह दुःख का उत्पाद है, रोगों की स्थिति है, और जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। शब्दों का... गंधों का... रसों का... स्पर्शों का... धर्मों का जो उत्पाद, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति और प्रादुर्भाव है, वह दुःख का उत्पाद है, रोगों की स्थिति है, और जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। और भिक्षुओं! रूपों का जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, और जरा-मरण का अस्त होना है। शब्दों का... गंधों का... रसों का... स्पर्शों का... धर्मों का जो निरोध, व्युपशम और अस्त होना है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, और जरा-मरण का अस्त होना है।” दूसरा।

3. විඤ්ඤාණසුත්තං

३. विज्ञान सुत्त

314. සාවත්ථිනිදානං[Pg.191]. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො…පෙ… යො මනොවිඤ්ඤාණස්ස උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො…පෙ… යො මනොවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. තතියං.

३१४. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! चक्षु-विज्ञान का जो उत्पाद, स्थिति... (पे)... जरा-मरण का प्रादुर्भाव है... (पे)... मनो-विज्ञान का जो उत्पाद, स्थिति... (पे)... जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। और भिक्षुओं! चक्षु-विज्ञान का जो निरोध... (पे)... जरा-मरण का अस्त होना है... (पे)... मनो-विज्ञान का जो निरोध... (पे)... जरा-मरण का अस्त होना है।” तीसरा।

4. සම්ඵස්සසුත්තං

४. स्पर्श सुत्त

315. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො…පෙ… යො මනොසම්ඵස්සස්ස උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො…පෙ… යො මනොසම්ඵස්සස්ස නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. චතුත්ථං.

३१५. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श का जो उत्पाद, स्थिति... (पे)... जरा-मरण का प्रादुर्भाव है... (पे)... मन-स्पर्श का जो उत्पाद, स्थिति... (पे)... जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। और भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श का जो निरोध... (पे)... जरा-मरण का अस्त होना है... (पे)... मन-स्पर्श का जो निरोध... (पे)... जरा-मरण का अस्त होना है।” चौथा।

5. සම්ඵස්සජසුත්තං

५. स्पर्शज सुत्त

316. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුසම්ඵස්සජාය වෙදනාය උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො…පෙ….

३१६. श्रावस्ती। “भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श से उत्पन्न वेदना का जो उत्पाद, स्थिति... (पे)... जरा-मरण का प्रादुर्भाव है... (पे)...

යො මනොසම්ඵස්සජාය වෙදනාය උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුසම්ඵස්සජාය වෙදනාය නිරොධො වූපසමො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො…පෙ… යො මනොසම්ඵස්සජාය වෙදනාය නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. පඤ්චමං.

"मन-स्पर्श से उत्पन्न वेदना की जो उत्पत्ति, स्थिति... (पे)... है, वह जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श से उत्पन्न वेदना का जो निरोध, व्युपशम... (पे)... है, वह जरा-मरण का अस्तंगम है... (पे)... मन-स्पर्श से उत्पन्न वेदना का जो निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है।" पाँचवाँ।

6. සඤ්ඤාසුත්තං

६. संज्ञा सूत्र

317. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, රූපසඤ්ඤාය උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො…පෙ… යො ධම්මසඤ්ඤාය උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපසඤ්ඤාය නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො…පෙ… යො ධම්මසඤ්ඤාය නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. ඡට්ඨං.

३१७. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूप-संज्ञा की जो उत्पत्ति, स्थिति... (पे)... है, वह जरा-मरण का प्रादुर्भाव है... (पे)... धर्म-संज्ञा की जो उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है, वह दुःख की उत्पत्ति है, रोगों की स्थिति है, जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! रूप-संज्ञा का जो निरोध... (पे)... है, वह जरा-मरण का अस्तंगम है... (पे)... धर्म-संज्ञा का जो निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है।" छठा।

7. සඤ්චෙතනාසුත්තං

७. संचेतना सूत्र

318. සාවත්ථිනිදානං[Pg.192]. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, රූපසඤ්චෙතනාය උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො…පෙ… යො ධම්මසඤ්චෙතනාය උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපසඤ්චෙතනාය නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො…පෙ… යො ධම්මසඤ්චෙතනාය නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. සත්තමං.

३१८. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूप-संचेतना की जो उत्पत्ति, स्थिति... (पे)... है, वह जरा-मरण का प्रादुर्भाव है... (पे)... धर्म-संचेतना की जो उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है, वह दुःख की उत्पत्ति है, रोगों की स्थिति है, जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! रूप-संचेतना का जो निरोध... (पे)... है, वह जरा-मरण का अस्तंगम है... (पे)... धर्म-संचेतना का जो निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है।" सातवाँ।

8. තණ්හාසුත්තං

८. तृष्णा सूत्र

319. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, රූපතණ්හාය උප්පාදො ඨිති…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො…පෙ… යො ධම්මතණ්හාය උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපතණ්හාය නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො…පෙ… යො ධම්මතණ්හාය නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. අට්ඨමං.

३१९. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूप-तृष्णा की जो उत्पत्ति, स्थिति... (पे)... है, वह जरा-मरण का प्रादुर्भाव है... (पे)... धर्म-तृष्णा की जो उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है, वह दुःख की उत्पत्ति है, रोगों की स्थिति है, जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! रूप-तृष्णा का जो निरोध... (पे)... है, वह जरा-मरण का अस्तंगम है... (पे)... धर्म-तृष्णा का जो निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है।" आठवाँ।

9. ධාතුසුත්තං

९. धातु सूत्र

320. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, පථවීධාතුයා උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො…පෙ… ජරාමරණස්ස පාතුභාවො; යො ආපොධාතුයා… යො තෙජොධාතුයා… යො වායොධාතුයා… යො ආකාසධාතුයා… යො විඤ්ඤාණධාතුයා උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, පථවීධාතුයා නිරොධො…පෙ… ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො; යො ආපොධාතුයා නිරොධො… යො තෙජොධාතුයා නිරොධො… යො වායොධාතුයා නිරොධො… යො ආකාසධාතුයා නිරොධො… යො විඤ්ඤාණධාතුයා නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. නවමං.

३२०. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! पृथ्वी-धातु की जो उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है... (पे)... वह जरा-मरण का प्रादुर्भाव है; जो जल-धातु की... जो अग्नि-धातु की... जो वायु-धातु की... जो आकाश-धातु की... जो विज्ञान-धातु की उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है, वह दुःख की उत्पत्ति है, रोगों की स्थिति है, जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! पृथ्वी-धातु का जो निरोध... (पे)... है, वह जरा-मरण का अस्तंगम है; जो जल-धातु का निरोध... जो अग्नि-धातु का निरोध... जो वायु-धातु का निरोध... जो आकाश-धातु का निरोध... जो विज्ञान-धातु का निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है।" नवाँ।

10. ඛන්ධසුත්තං

१०. स्कन्ध सूत्र

321. සාවත්ථිනිදානං[Pg.193]. ‘‘යො ඛො, භික්ඛවෙ, රූපස්ස උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො වෙදනාය… යො සඤ්ඤාය… යො සඞ්ඛාරානං… යො විඤ්ඤාණස්ස උප්පාදො ඨිති අභිනිබ්බත්ති පාතුභාවො, දුක්ඛස්සෙසො උප්පාදො, රොගානං ඨිති, ජරාමරණස්ස පාතුභාවො. යො ච ඛො, භික්ඛවෙ, රූපස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො. යො වෙදනාය… යො සඤ්ඤාය… යො සඞ්ඛාරානං… යො විඤ්ඤාණස්ස නිරොධො වූපසමො අත්ථඞ්ගමො, දුක්ඛස්සෙසො නිරොධො, රොගානං වූපසමො, ජරාමරණස්ස අත්ථඞ්ගමො’’ති. දසමං.

३२१. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूप की जो उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है, वह दुःख की उत्पत्ति है, रोगों की स्थिति है, जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। जो वेदना की... जो संज्ञा की... जो संस्कारों की... जो विज्ञान की उत्पत्ति, स्थिति, अभिनिर्वृत्ति, प्रादुर्भाव है, वह दुःख की उत्पत्ति है, रोगों की स्थिति है, जरा-मरण का प्रादुर्भाव है। भिक्षुओं! रूप का जो निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है। जो वेदना का... जो संज्ञा का... जो संस्कारों का... जो विज्ञान का निरोध, व्युपशम, अस्तंगम है, वह दुःख का निरोध है, रोगों का व्युपशम है, जरा-मरण का अस्तंगम है।" दसवाँ।

උප්පාදසංයුත්තං සමත්තං.

उत्पाद संयुक्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान –

චක්ඛු රූපඤ්ච විඤ්ඤාණං, ඵස්සො ච වෙදනාය ච;

සඤ්ඤා ච චෙතනා තණ්හා, ධාතු ඛන්ධෙන තෙ දසාති.

चक्षु, रूप, विज्ञान, स्पर्श और वेदना; संज्ञा, संचेतना, तृष्णा, धातु और स्कन्ध—ये दस (सूत्र) हैं।

6. කිලෙසසංයුත්තං

६. क्लेश संयुक्त

1. චක්ඛුසුත්තං

१. चक्षु सूत्र

322. සාවත්ථිනිදානං[Pg.194]. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සොතස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො ඝානස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො ජිව්හාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො කායස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො මනස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු චෙතසො උපක්කිලෙසො පහීනො හොති, නෙක්ඛම්මනින්නඤ්චස්ස චිත්තං හොති. නෙක්ඛම්මපරිභාවිතං චිත්තං කම්මනියං ඛායති, අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. පඨමං.

३२२. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! चक्षु में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। श्रोत्र में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। घ्राण में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। जिह्वा में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। काय में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। मन में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु का इन छह स्थानों में चित्त का उपक्लेश प्रहीण हो जाता है, तब उसका चित्त नैष्क्रम्य की ओर झुकता है। नैष्क्रम्य से भावित चित्त, अभिज्ञा द्वारा साक्षात् करने योग्य धर्मों के लिए कर्मण्य प्रतीत होता है।" पहला।

2. රූපසුත්තං

२. रूप सूत्र

323. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපෙසු ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සද්දෙසු… යො ගන්ධෙසු… යො රසෙසු… යො ඵොට්ඨබ්බෙසු… යො ධම්මෙසු ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු චෙතසො උපක්කිලෙසො පහීනො හොති, නෙක්ඛම්මනින්නඤ්චස්ස චිත්තං හොති. නෙක්ඛම්මපරිභාවිතං චිත්තං කම්මනියං ඛායති, අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. දුතියං.

३२३. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं! रूपों में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। शब्दों में... गंधों में... रसों में... स्पर्शों में... धर्मों में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु का इन छह स्थानों में चित्त का उपक्लेश प्रहीण हो जाता है, तब उसका चित्त नैष्क्रम्य की ओर झुकता है। नैष्क्रम्य से भावित चित्त, अभिज्ञा द्वारा साक्षात् करने योग्य धर्मों के लिए कर्मण्य प्रतीत होता है।" दूसरा।

3. විඤ්ඤාණසුත්තං

३. विज्ञान सूत्र

324. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සොතවිඤ්ඤාණස්මිං… යො ඝානවිඤ්ඤාණස්මිං… යො ජිව්හාවිඤ්ඤාණස්මිං… යො කායවිඤ්ඤාණස්මිං… යො මනොවිඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු චෙතසො උපක්කිලෙසො පහීනො හොති, නෙක්ඛම්මනින්නඤ්චස්ස චිත්තං හොති. නෙක්ඛම්මපරිභාවිතං චිත්තං කම්මනියං ඛායති, අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. තතියං.

३२४. श्रावस्ती। भिक्षुओं! चक्षु-विज्ञान में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। श्रोत्र-विज्ञान में... घ्राण-विज्ञान में... जिह्वा-विज्ञान में... काय-विज्ञान में... मनो-विज्ञान में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के इन छह स्थानों में चित्त का उपक्लेश प्रहीण हो जाता है, तब उसका चित्त नैष्क्रम्य की ओर झुकता है। नैष्क्रम्य से भावित चित्त कर्मण्य प्रतीत होता है, उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। तीसरा।

4. සම්ඵස්සසුත්තං

४. सम्फस्स सुत्त

325. සාවත්ථිනිදානං[Pg.195]. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුසම්ඵස්සස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සොතසම්ඵස්සස්මිං… යො ඝානසම්ඵස්සස්මිං… යො ජිව්හාසම්ඵස්සස්මිං… යො කායසම්ඵස්සස්මිං… යො මනොසම්ඵස්සස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො…පෙ… අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. චතුත්ථං.

३२५. श्रावस्ती। भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। श्रोत्र-स्पर्श में... घ्राण-स्पर्श में... जिह्वा-स्पर्श में... काय-स्पर्श में... मनो-स्पर्श में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के... (पे)... उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। चौथा।

5. සම්ඵස්සජසුත්තං

५. सम्फस्सज सुत्त

326. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, චක්ඛුසම්ඵස්සජාය වෙදනාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සොතසම්ඵස්සජාය වෙදනාය… යො ඝානසම්ඵස්සජාය වෙදනාය… යො ජිව්හාසම්ඵස්සජාය වෙදනාය… යො කායසම්ඵස්සජාය වෙදනාය… යො මනොසම්ඵස්සජාය වෙදනාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො…පෙ… අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. පඤ්චමං.

३२६. श्रावस्ती। भिक्षुओं! चक्षु-स्पर्श से उत्पन्न वेदना में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। श्रोत्र-स्पर्श से उत्पन्न वेदना में... घ्राण-स्पर्श से उत्पन्न वेदना में... जिह्वा-स्पर्श से उत्पन्न वेदना में... काय-स्पर्श से उत्पन्न वेदना में... मनो-स्पर्श से उत्पन्न वेदना में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के... (पे)... उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। पाँचवाँ।

6. සඤ්ඤාසුත්තං

६. संज्ञा सुत्त

327. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපසඤ්ඤාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සද්දසඤ්ඤාය… යො ගන්ධසඤ්ඤාය… යො රසසඤ්ඤාය… යො ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤාය… යො ධම්මසඤ්ඤාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො…පෙ… අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. ඡට්ඨං.

३२७. श्रावस्ती। भिक्षुओं! रूप-संज्ञा में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। शब्द-संज्ञा में... गन्ध-संज्ञा में... रस-संज्ञा में... स्पर्श-संज्ञा में... धर्म-संज्ञा में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के... (पे)... उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। छठा।

7. සඤ්චෙතනාසුත්තං

७. सञ्चेतना सुत्त

328. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපසඤ්චෙතනාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සද්දසඤ්චෙතනාය… යො ගන්ධසඤ්චෙතනාය… යො රසසඤ්චෙතනාය… යො ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනාය… යො ධම්මසඤ්චෙතනාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො…පෙ… අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. සත්තමං.

३२८. श्रावस्ती। भिक्षुओं! रूप-सञ्चेतना में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। शब्द-सञ्चेतना में... गन्ध-सञ्चेतना में... रस-सञ्चेतना में... स्पर्श-सञ्चेतना में... धर्म-सञ्चेतना में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के... (पे)... उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। सातवाँ।

8. තණ්හාසුත්තං

८. तण्हा सुत्त

329. සාවත්ථිනිදානං[Pg.196]. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපතණ්හාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො සද්දතණ්හාය… යො ගන්ධතණ්හාය… යො රසතණ්හාය… යො ඵොට්ඨබ්බතණ්හාය… යො ධම්මතණ්හාය ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො…පෙ… අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. අට්ඨමං.

३२९. श्रावस्ती। भिक्षुओं! रूप-तृष्णा में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। शब्द-तृष्णा में... गन्ध-तृष्णा में... रस-तृष्णा में... स्पर्श-तृष्णा में... धर्म-तृष्णा में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के... (पे)... उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। आठवाँ।

9. ධාතුසුත්තං

९. धातु सुत्त

330. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, පථවීධාතුයා ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යො ආපොධාතුයා… යො තෙජොධාතුයා… යො වායොධාතුයා… යො ආකාසධාතුයා… යො විඤ්ඤාණධාතුයා ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ඉමෙසු ඡසු ඨානෙසු චෙතසො උපක්කිලෙසො පහීනො හොති, නෙක්ඛම්මනින්නඤ්චස්ස චිත්තං හොති. නෙක්ඛම්මපරිභාවිතං චිත්තං කම්මනියං ඛායති, අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. නවමං.

३३०. श्रावस्ती। भिक्षुओं! पृथ्वी-धातु में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। जल-धातु में... अग्नि-धातु में... वायु-धातु में... आकाश-धातु में... विज्ञान-धातु में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के इन छह स्थानों में चित्त का उपक्लेश प्रहीण हो जाता है, तब उसका चित्त नैष्क्रम्य की ओर झुकता है। नैष्क्रम्य से भावित चित्त कर्मण्य प्रतीत होता है, उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। नवाँ।

10. ඛන්ධසුත්තං

१०. खन्ध सुत्त

331. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො…පෙ… යො විඤ්ඤාණස්මිං ඡන්දරාගො, චිත්තස්සෙසො උපක්කිලෙසො. යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු චෙතසො උපක්කිලෙසො පහීනො හොති, නෙක්ඛම්මනින්නඤ්චස්ස චිත්තං හොති. නෙක්ඛම්මපරිභාවිතං චිත්තං කම්මනියං ඛායති, අභිඤ්ඤා සච්ඡිකරණීයෙසු ධම්මෙසූ’’ති. දසමං.

३३१. श्रावस्ती। भिक्षुओं! रूप में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है... (पे)... विज्ञान में जो छन्द-राग है, वह चित्त का उपक्लेश है। भिक्षुओं! जब भिक्षु के इन पाँच स्थानों में चित्त का उपक्लेश प्रहीण हो जाता है, तब उसका चित्त नैष्क्रम्य की ओर झुकता है। नैष्क्रम्य से भावित चित्त कर्मण्य प्रतीत होता है, उन धर्मों के लिए जिन्हें अभिज्ञा द्वारा साक्षात् किया जाना चाहिए। दसवाँ।

කිලෙසසංයුත්තං සමත්තං.

क्लेश-संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

इसका उद्दान –

චක්ඛු රූපඤ්ච විඤ්ඤාණං, ඵස්සො ච වෙදනාය ච;

සඤ්ඤා ච චෙතනා තණ්හා, ධාතු ඛන්ධෙන තෙ දසාති.

चक्षु, रूप, विज्ञान, स्पर्श, वेदना, संज्ञा, सञ्चेतना, तृष्णा, धातु और स्कन्ध—ये दस हैं।

7. සාරිපුත්තසංයුත්තං

७. सारिपुत्त-संयुत्त

1. විවෙකජසුත්තං

१. विवेकज सुत्त

332. එකං [Pg.197] සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තො සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පාවිසි. සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො යෙන අන්ධවනං තෙනුපසඞ්කමි දිවාවිහාරාය. අන්ධවනං අජ්ඣොගාහෙත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි.

३३२. एक समय आयुष्मान सारिपुत्र श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन विहार में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान सारिपुत्र पूर्वाह्न समय में निवसन पहनकर, पात्र और चीवर लेकर श्रावस्ती में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। श्रावस्ती में भिक्षाटन कर, भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटकर, जहाँ अन्धवन था, वहाँ दिन के विहार के लिए गए। अन्धवन में प्रवेश कर एक वृक्ष के नीचे दिन के विहार के लिए बैठ गए।

අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙන ජෙතවනං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො තෙනුපසඞ්කමි. අද්දසා ඛො ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං. දිස්වාන ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, ඉන්ද්‍රියානි; පරිසුද්ධො මුඛවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙනායස්මා සාරිපුත්තො අජ්ජ විහාරෙන විහාසී’’ති?

तब आयुष्मान सारिपुत्र सायंकाल के समय प्रतिसंलयन से उठकर जहाँ अनाथपिण्डिक का आराम जेतवन विहार था, वहाँ आए। आयुष्मान आनन्द ने आयुष्मान सारिपुत्र को दूर से ही आते देखा। आयुष्मान सारिपुत्र को देखकर उन्होंने यह कहा— 'आयुष्मान सारिपुत्र! आपकी इन्द्रियाँ अत्यन्त प्रसन्न हैं; मुख-वर्ण परिशुद्ध और उज्ज्वल है। आयुष्मान सारिपुत्र आज किस विहार में रहे?'

‘‘ඉධාහං, ආවුසො, විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. තස්ස මය්හං, ආවුසො, න එවං හොති – ‘අහං පඨමං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං පඨමං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං පඨමා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. ‘‘තථා හි පනායස්මතො සාරිපුත්තස්ස දීඝරත්තං අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා සුසමූහතා. තස්මා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස න එවං හොති – ‘අහං පඨමං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං පඨමං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං පඨමා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. පඨමං.

"हे आयुष्मान, मैं यहाँ काम-भोगों से विलग होकर, अकुशल धर्मों से विलग होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता हूँ। हे आयुष्मान, मुझे ऐसा नहीं होता— 'मैं प्रथम ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं प्रथम ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं प्रथम ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" "निश्चित ही आयुष्मान सारिपुत्र के अहंकार, ममता और मान के अनुशय दीर्घकाल से समूल नष्ट हो चुके हैं। इसलिए आयुष्मान सारिपुत्र को ऐसा नहीं होता— 'मैं प्रथम ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं प्रथम ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं प्रथम ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" प्रथम (सुत्त)।

2. අවිතක්කසුත්තං

२. अवितर्क सुत्त।

333. සාවත්ථිනිදානං. අද්දසා ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච – ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, ඉන්ද්‍රියානි; පරිසුද්ධො මුඛවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙනායස්මා සාරිපුත්තො අජ්ජ විහාරෙන විහාසී’’ති?

३३३. श्रावस्ती निदान। आयुष्मान आनन्द ने आयुष्मान सारिपुत्र को (आते हुए) देखा... आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा— "हे आयुष्मान सारिपुत्र, आपकी इन्द्रियाँ बहुत प्रसन्न हैं; मुख-वर्ण परिशुद्ध और उज्ज्वल है। आयुष्मान सारिपुत्र आज किस विहार (अवस्था) में रहे?"

‘‘ඉධාහං[Pg.198], ආවුසො, විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. තස්ස මය්හං, ආවුසො, න එවං හොති – ‘අහං දුතියං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං දුතියං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං දුතියා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. ‘‘තථා හි පනායස්මතො සාරිපුත්තස්ස දීඝරත්තං අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා සුසමූහතා. තස්මා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස න එවං හොති – ‘අහං දුතියං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං දුතියං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං දුතියා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. දුතියං.

"हे आयुष्मान, मैं यहाँ वितर्क और विचार के शांत हो जाने से, अध्यात्म में सम्प्रसाद और चित्त की एकाग्रता वाले, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता हूँ। हे आयुष्मान, मुझे ऐसा नहीं होता— 'मैं द्वितीय ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं द्वितीय ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं द्वितीय ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" "निश्चित ही आयुष्मान सारिपुत्र के अहंकार, ममता और मान के अनुशय दीर्घकाल से समूल नष्ट हो चुके हैं। इसलिए आयुष्मान सारिपुत्र को ऐसा नहीं होता— 'मैं द्वितीय ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं द्वितीय ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं द्वितीय ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" द्वितीय (सुत्त)।

3. පීතිසුත්තං

३. प्रीति सुत्त।

334. සාවත්ථිනිදානං. අද්දසා ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, ඉන්ද්‍රියානි; පරිසුද්ධො මුඛවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙනායස්මා සාරිපුත්තො අජ්ජ විහාරෙන විහාසී’’ති?

३३४. श्रावस्ती निदान। आयुष्मान आनन्द ने देखा... "हे आयुष्मान सारिपुत्र, आपकी इन्द्रियाँ बहुत प्रसन्न हैं; मुख-वर्ण परिशुद्ध और उज्ज्वल है। आयुष्मान सारिपुत्र आज किस विहार में रहे?"

‘‘ඉධාහං, ආවුසො, පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහාසිං සතො ච සම්පජානො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙමි; යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. තස්ස මය්හං, ආවුසො, න එවං හොති – ‘අහං තතියං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං තතියං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං තතියා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. ‘‘තථා හි පනායස්මතො සාරිපුත්තස්ස දීඝරත්තං අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා සුසමූහතා. තස්මා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස න එවං හොති – ‘අහං තතියං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං තතියං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං තතියා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. තතියං.

"हे आयुष्मान, मैं यहाँ प्रीति के भी विराग से, उपेक्षावान होकर विहार करता हूँ, और स्मृतिवान तथा सम्प्रजन्य हूँ, और काय से सुख का अनुभव करता हूँ; जिसके विषय में आर्य कहते हैं— 'उपेक्षावान, स्मृतिवान और सुख-विहारी', उस तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता हूँ। हे आयुष्मान, मुझे ऐसा नहीं होता— 'मैं तृतीय ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं तृतीय ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं तृतीय ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" "निश्चित ही आयुष्मान सारिपुत्र के अहंकार, ममता और मान के अनुशय दीर्घकाल से समूल नष्ट हो चुके हैं। इसलिए आयुष्मान सारिपुत्र को ऐसा नहीं होता— 'मैं तृतीय ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं तृतीय ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं तृतीय ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" तृतीय (सुत्त)।

4. උපෙක්ඛාසුත්තං

४. उपेक्षा सुत्त।

335. සාවත්ථිනිදානං. අද්දසා ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො සාරිපුත්ත, ඉන්ද්‍රියානි; පරිසුද්ධො මුඛවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙනායස්මා සාරිපුත්තො අජ්ජ විහාරෙන විහාසී’’ති?

३३५. श्रावस्ती निदान। आयुष्मान आनन्द ने देखा... "हे आयुष्मान सारिपुत्र, आपकी इन्द्रियाँ बहुत प्रसन्न हैं; मुख-वर्ण परिशुद्ध और उज्ज्वल है। आयुष्मान सारिपुत्र आज किस विहार में रहे?"

‘‘ඉධාහං, ආවුසො, සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං [Pg.199] ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. තස්ස මය්හං, ආවුසො, න එවං හොති – ‘අහං චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං චතුත්ථා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. ‘‘තථා හි පනායස්මතො සාරිපුත්තස්ස දීඝරත්තං අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා සුසමූහතා. තස්මා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස න එවං හොති – ‘අහං චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං චතුත්ථා ඣානා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. චතුත්ථං.

"हे आयुष्मान, मैं यहाँ सुख के प्रहाण से और दुःख के प्रहाण से, पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, न-दुःख न-सुख वाली, उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता हूँ। हे आयुष्मान, मुझे ऐसा नहीं होता— 'मैं चतुर्थ ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं चतुर्थ ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं चतुर्थ ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" "निश्चित ही आयुष्मान सारिपुत्र के अहंकार, ममता और मान के अनुशय दीर्घकाल से समूल नष्ट हो चुके हैं। इसलिए आयुष्मान सारिपुत्र को ऐसा नहीं होता— 'मैं चतुर्थ ध्यान में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं चतुर्थ ध्यान में समाहित हूँ' या 'मैं चतुर्थ ध्यान से व्युत्थित हो गया हूँ'।" चतुर्थ (सुत्त)।

5. ආකාසානඤ්චායතනසුත්තං

५. आकासानञ्चायतन सुत्त।

336. සාවත්ථිනිදානං. අද්දසා ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… ‘‘ඉධාහං, ආවුසො, සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනන්තො ආකාසොති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි…පෙ… වුට්ඨිතොති වා’’ති. පඤ්චමං.

३३६. श्रावस्ती निदान। आयुष्मान आनन्द ने देखा... "हे आयुष्मान, मैं यहाँ सर्वथा रूप-संज्ञाओं के अतिक्रमण से, प्रतिघ-संज्ञाओं के अस्त हो जाने से, नानात्व-संज्ञाओं के मनस्कार न करने से, 'आकाश अनन्त है' इस प्रकार आकासानञ्चायतन को प्राप्त कर विहार करता हूँ... (मुझे ऐसा नहीं होता कि) 'मैं व्युत्थित हो गया हूँ'।" पंचम (सुत्त)।

6. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසුත්තං

६. विञ्ञाणञ्चायतन सुत्त।

337. සාවත්ථිනිදානං. අද්දසා ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… ‘‘ඉධාහං, ආවුසො, සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි…පෙ… වුට්ඨිතොති වා’’ති. ඡට්ඨං.

३३७. श्रावस्ती निदान। आयुष्मान आनन्द ने देखा... "हे आयुष्मान, मैं यहाँ सर्वथा आकासानञ्चायतन का अतिक्रमण कर, 'विज्ञान अनन्त है' इस प्रकार विञ्ञाणञ्चायतन को प्राप्त कर विहार करता हूँ... (मुझे ऐसा नहीं होता कि) 'मैं व्युत्थित हो गया हूँ'।" षष्ठ (सुत्त)।

7. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසුත්තං

७. आकिञ्चञ्ञायतन सुत्त।

338. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො…පෙ… ‘‘ඉධාහං, ආවුසො, සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම, නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි…පෙ… වුට්ඨිතොති වා’’ති. සත්තමං.

३३८. श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान सारिपुत्र... "हे आयुष्मान, मैं यहाँ सर्वथा विञ्ञाणञ्चायतन का अतिक्रमण कर, 'कुछ भी नहीं है' इस प्रकार आकिञ्चञ्ञायतन को प्राप्त कर विहार करता हूँ... (मुझे ऐसा नहीं होता कि) 'मैं व्युत्थित हो गया हूँ'।" सप्तम (सुत्त)।

8. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසුත්තං

८. नेवसञ्ञानासञ्ञायतन सुत्त।

339. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො…පෙ… ‘‘ඉධාහං, ආවුසො, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරාමි…පෙ… වුට්ඨිතොති වා’’ති. අට්ඨමං.

३३९. श्रावस्ती निदान। तब आयुष्मान सारिपुत्र... "हे आयुष्मान, मैं यहाँ आकिञ्चञ्ञायतन का अतिक्रमण कर नेवसञ्ञानासञ्ञायतन को प्राप्त कर विहार करता हूँ... (मुझे ऐसा नहीं होता कि) 'मैं व्युत्थित हो गया हूँ'।" अष्टम (सुत्त)।

9. නිරොධසමාපත්තිසුත්තං

९. निरोधसमापत्ति सुत्त।

340. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො…පෙ…. ‘‘ඉධාහං, ආවුසො, සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං [Pg.200] උපසම්පජ්ජ විහරාමි. තස්ස මය්හං, ආවුසො, න එවං හොති – ‘අහං සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. ‘‘තථා හි පනායස්මතො සාරිපුත්තස්ස දීඝරත්තං අහඞ්කාරමමඞ්කාරමානානුසයා සුසමූහතා. තස්මා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස න එවං හොති – ‘අහං සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජාමී’ති වා ‘අහං සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො’ති වා ‘අහං සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධා වුට්ඨිතො’ති වා’’ති. නවමං.

३४०. श्रावस्ती। तब आयुष्मान सारिपुत्र... (पे)... "आवुसो, यहाँ मैं पूरी तरह से नेवसंज्ञानासंज्ञायतन (न संज्ञा न असंज्ञा का आयतन) को पार कर संज्ञा और वेदना के निरोध (निरोध-समापत्ति) को प्राप्त कर विहार करता हूँ। आवुसो, मुझे ऐसा विचार नहीं होता कि 'मैं संज्ञा-वेदना निरोध में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं संज्ञा-वेदना निरोध में समाहित हूँ' या 'मैं संज्ञा-वेदना निरोध से व्युत्थित (बाहर) हो गया हूँ'।" "ऐसा इसलिए है क्योंकि आयुष्मान सारिपुत्र के 'मैं-पन' (अहंकार), 'मेरा-पन' (ममकार) और मान के अनुशय (सुप्त प्रवृत्तियाँ) लंबे समय से पूरी तरह समूल नष्ट हो चुके हैं। इसलिए आयुष्मान सारिपुत्र को ऐसा विचार नहीं होता कि 'मैं संज्ञा-वेदना निरोध में समाहित हो रहा हूँ' या 'मैं संज्ञा-वेदना निरोध में समाहित हूँ' या 'मैं संज्ञा-वेदना निरोध से व्युत्थित हो गया हूँ'।" नौवाँ।

10. සූචිමුඛීසුත්තං

१०. सूचिमुखी सुत्त

341. එකං සමයං ආයස්මා සාරිපුත්තො රාජගහෙ විහරති වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය රාජගහෙ පිණ්ඩාය පාවිසි. රාජගහෙ සපදානං පිණ්ඩාය චරිත්වා තං පිණ්ඩපාතං අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලං නිස්සාය පරිභුඤ්ජති. අථ ඛො සූචිමුඛී පරිබ්බාජිකා යෙනායස්මා සාරිපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං එතදවොච –

३४१. एक समय आयुष्मान सारिपुत्र राजगृह के वेणुवन में कलन्दकनिवाप में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान सारिपुत्र पूर्वाह्न के समय निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर राजगृह में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। राजगृह में क्रम से भिक्षाटन कर, उस भिक्षा को एक दीवार के सहारे बैठकर ग्रहण करने लगे। तब सूचिमुखी परिव्राजिका जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ पहुँची; पहुँचकर आयुष्मान सारिपुत्र से यह वचन कहा—

‘‘කිං නු ඛො, සමණ, අධොමුඛො භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘න ඛ්වාහං, භගිනි, අධොමුඛො භුඤ්ජාමී’’ති. ‘‘තෙන හි, සමණ, උබ්භමුඛො භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘න ඛ්වාහං, භගිනි, උබ්භමුඛො භුඤ්ජාමී’’ති. ‘‘තෙන හි, සමණ, දිසාමුඛො භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘න ඛ්වාහං, භගිනි, දිසාමුඛො භුඤ්ජාමී’’ති. ‘‘තෙන හි, සමණ, විදිසාමුඛො භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘න ඛ්වාහං, භගිනි, විදිසාමුඛො භුඤ්ජාමී’’ති.

"श्रमण! क्या आप नीचे की ओर मुँह करके (अधोमुख) खाते हैं?" "भगिनी! मैं नीचे की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।" "तो श्रमण! क्या आप ऊपर की ओर मुँह करके (ऊर्ध्वमुख) खाते हैं?" "भगिनी! मैं ऊपर की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।" "तो श्रमण! क्या आप दिशाओं की ओर मुँह करके (दिशामुख) खाते हैं?" "भगिनी! मैं दिशाओं की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।" "तो श्रमण! क्या आप विदिशाओं (कोणों) की ओर मुँह करके (विदिशामुख) खाते हैं?" "भगिनी! मैं विदिशाओं की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।"

‘‘‘කිං නු, සමණ, අධොමුඛො භුඤ්ජසී’ති ඉති පුට්ඨො සමානො ‘න ඛ්වාහං, භගිනි, අධොමුඛො භුඤ්ජාමී’ති වදෙසි. ‘තෙන හි, සමණ, උබ්භමුඛො භුඤ්ජසී’ති ඉති පුට්ඨො සමානො ‘න ඛ්වාහං, භගිනි, උබ්භමුඛො භුඤ්ජාමී’ති වදෙසි. ‘තෙන හි, සමණ, දිසාමුඛො භුඤ්ජසී’ති ඉති පුට්ඨො සමානො ‘න ඛ්වාහං, භගිනි, දිසාමුඛො භුඤ්ජාමී’ති වදෙසි. ‘තෙන හි, සමණ, විදිසාමුඛො භුඤ්ජසී’ති ඉති පුට්ඨො සමානො ‘න ඛ්වාහං, භගිනි, විදිසාමුඛො භුඤ්ජාමී’ති වදෙසි’’.

"'श्रमण! क्या आप नीचे की ओर मुँह करके खाते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर आप कहते हैं— 'भगिनी! मैं नीचे की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।' 'तो श्रमण! क्या आप ऊपर की ओर मुँह करके खाते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर आप कहते हैं— 'भगिनी! मैं ऊपर की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।' 'तो श्रमण! क्या आप दिशाओं की ओर मुँह करके खाते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर आप कहते हैं— 'भगिनी! मैं दिशाओं की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ।' 'तो श्रमण! क्या आप विदिशाओं की ओर मुँह करके खाते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर आप कहते हैं— 'भगिनी! मैं विदिशाओं की ओर मुँह करके नहीं खाता हूँ'।"

‘‘කථඤ්චරහි[Pg.201], සමණ, භුඤ්ජසී’’ති? ‘‘යෙ හි කෙචි, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා වත්ථුවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති, ඉමෙ වුච්චන්ති, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා ‘අධොමුඛා භුඤ්ජන්තී’ති. යෙ හි කෙචි, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා නක්ඛත්තවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති, ඉමෙ වුච්චන්ති, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා ‘උබ්භමුඛා භුඤ්ජන්තී’ති. යෙ හි කෙචි, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති, ඉමෙ වුච්චන්ති, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා ‘දිසාමුඛා භුඤ්ජන්තී’ති. යෙ හි කෙචි, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා අඞ්ගවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති, ඉමෙ වුච්චන්ති, භගිනි, සමණබ්‍රාහ්මණා ‘විදිසාමුඛා භුඤ්ජන්තී’’’ති.

"तो फिर श्रमण! आप कैसे खाते हैं?" "भगिनी! जो कोई श्रमण और ब्राह्मण वास्तु-विद्या (भूमि-लक्षण) जैसी तिरछी विद्या के माध्यम से मिथ्या आजीविका द्वारा जीवन यापन करते हैं, वे श्रमण-ब्राह्मण 'नीचे की ओर मुँह करके खाने वाले' कहे जाते हैं। भगिनी! जो कोई श्रमण और ब्राह्मण नक्षत्र-विद्या जैसी तिरछी विद्या के माध्यम से मिथ्या आजीविका द्वारा जीवन यापन करते हैं, वे श्रमण-ब्राह्मण 'ऊपर की ओर मुँह करके खाने वाले' कहे जाते हैं। भगिनी! जो कोई श्रमण और ब्राह्मण दूत-कार्य और संदेश पहुँचाने के माध्यम से मिथ्या आजीविका द्वारा जीवन यापन करते हैं, वे श्रमण-ब्राह्मण 'दिशाओं की ओर मुँह करके खाने वाले' कहे जाते हैं। भगिनी! जो कोई श्रमण और ब्राह्मण अंग-विद्या (शारीरिक लक्षणों की विद्या) जैसी तिरछी विद्या के माध्यम से मिथ्या आजीविका द्वारा जीवन यापन करते हैं, वे श्रमण-ब्राह्मण 'विदिशाओं की ओर मुँह करके खाने वाले' कहे जाते हैं।"

‘‘සො ඛ්වාහං, භගිනි, න වත්ථුවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙමි, න නක්ඛත්තවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙමි, න දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙමි, න අඞ්ගවිජ්ජාතිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙමි. ධම්මෙන භික්ඛං පරියෙසාමි; ධම්මෙන භික්ඛං පරියෙසිත්වා භුඤ්ජාමී’’ති.

"भगिनी! मैं न तो वास्तु-विद्या जैसी तिरछी विद्या से मिथ्या आजीविका करता हूँ, न नक्षत्र-विद्या से, न दूत-कार्य से, और न ही अंग-विद्या जैसी तिरछी विद्या से मिथ्या आजीविका करता हूँ। मैं धर्मपूर्वक भिक्षा खोजता हूँ; धर्मपूर्वक भिक्षा खोजकर उसे ग्रहण करता हूँ।"

අථ ඛො සූචිමුඛී පරිබ්බාජිකා රාජගහෙ රථියාය රථියං, සිඞ්ඝාටකෙන සිඞ්ඝාටකං උපසඞ්කමිත්වා එවමාරොචෙසි – ‘‘ධම්මිකං සමණා සක්‍යපුත්තියා ආහාරං ආහාරෙන්ති; අනවජ්ජං සමණා සක්‍යපුත්තියා ආහාරං ආහාරෙන්ති. දෙථ සමණානං සක්‍යපුත්තියානං පිණ්ඩ’’න්ති. දසමං.

तब सूचिमुखी परिव्राजिका ने राजगृह में एक गली से दूसरी गली, एक चौराहे से दूसरे चौराहे पर जाकर इस प्रकार घोषणा की— "शाक्यपुत्रीय श्रमण धर्मसम्मत आहार ग्रहण करते हैं; शाक्यपुत्रीय श्रमण निर्दोष आहार ग्रहण करते हैं। शाक्यपुत्रीय श्रमणों को भिक्षा दान दें।" दसवाँ।

සාරිපුත්තසංයුත්තං සමත්තං.

सारिपुत्त संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान)—

විවෙකජං අවිතක්කං, පීති උපෙක්ඛා චතුත්ථකං;

ආකාසඤ්චෙව විඤ්ඤාණං, ආකිඤ්චං නෙවසඤ්ඤිනා;

නිරොධො නවමො වුත්තො, දසමං සූචිමුඛී චාති.

विवेकज (प्रथम), अवितर्क (द्वितीय), प्रीति (तृतीय), उपेक्षा (चतुर्थ); आकाश (पंचम), विज्ञान (षष्ठ), आकिंचन्य (सप्तम), नेवसंज्ञी (अष्टम); निरोध नौवाँ कहा गया है, और दसवाँ सूचिमुखी है।

8. නාගසංයුත්තං

८. नाग संयुत्त

1. සුද්ධිකසුත්තං

१. शुद्धिक सुत्त

342. සාවත්ථිනිදානං[Pg.202]. ‘‘චතස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, නාගයොනියො. කතමා චතස්සො? අණ්ඩජා නාගා, ජලාබුජා නාගා, සංසෙදජා නාගා, ඔපපාතිකා නාගා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, චතස්සො නාගයොනියො’’ති. පඨමං.

३४२. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! नागों की ये चार योनियाँ (जन्म के प्रकार) हैं। कौन सी चार? अंडज नाग (अंडे से उत्पन्न), जरायुज नाग (गर्भ से उत्पन्न), संस्वेदज नाग (पसीने या नमी से उत्पन्न), और औपपातिक नाग (अचानक प्रकट होने वाले)—भिक्षुओं! ये नागों की चार योनियाँ हैं।" पहला।

2. පණීතතරසුත්තං

२. प्रणीततर सुत्त

343. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චතස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, නාගයොනියො. කතමා චතස්සො? අණ්ඩජා නාගා, ජලාබුජා නාගා, සංසෙදජා නාගා, ඔපපාතිකා නාගා. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, අණ්ඩජෙහි නාගෙහි ජලාබුජා ච සංසෙදජා ච ඔපපාතිකා ච නාගා පණීතතරා. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, අණ්ඩජෙහි ච ජලාබුජෙහි ච නාගෙහි සංසෙදජා ච ඔපපාතිකා ච නාගා පණීතතරා. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, අණ්ඩජෙහි ච ජලාබුජෙහි ච සංසෙදජෙහි ච නාගෙහි ඔපපාතිකා නාගා පණීතතරා. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, චතස්සො නාගයොනියො’’ති. දුතියං.

३४३. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! नागों की ये चार योनियाँ हैं। कौन सी चार? अंडज नाग, जरायुज नाग, संस्वेदज नाग, और औपपातिक नाग। भिक्षुओं! वहाँ अंडज नागों की तुलना में जरायुज, संस्वेदज और औपपातिक नाग अधिक श्रेष्ठ हैं। भिक्षुओं! वहाँ अंडज और जरायुज नागों की तुलना में संस्वेदज और औपपातिक नाग अधिक श्रेष्ठ हैं। भिक्षुओं! वहाँ अंडज, जरायुज और संस्वेदज नागों की तुलना में औपपातिक नाग अधिक श्रेष्ठ हैं। भिक्षुओं! ये नागों की चार योनियाँ हैं।" दूसरा।

3. උපොසථසුත්තං

३. उपोसथ सुत्त

344. එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ අණ්ඩජා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති?

३४४. एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन विहार में विहार कर रहे थे। तब एक भिक्षु जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ अण्डज (अंडे से उत्पन्न) नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं?'

‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චානං අණ්ඩජානං නාගානං එවං හොති – ‘මයං ඛො පුබ්බෙ කායෙන ද්වයකාරිනො අහුම්හ, වාචාය ද්වයකාරිනො, මනසා ද්වයකාරිනො. තෙ මයං කායෙන ද්වයකාරිනො, වාචාය ද්වයකාරිනො, මනසා ද්වයකාරිනො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපන්නා. සචජ්ජ මයං කායෙන සුචරිතං චරෙය්‍යාම, වාචාය සුචරිතං චරෙය්‍යාම, මනසා සුචරිතං චරෙය්‍යාම, එවං මයං [Pg.203] කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාම. හන්ද, මයං එතරහි කායෙන සුචරිතං චරාම, වාචාය සුචරිතං චරාම, මනසා සුචරිතං චරාමා’ති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ අණ්ඩජා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති. තතියං.

भिक्षु! यहाँ कुछ अण्डज नागों को ऐसा विचार होता है— 'हम पहले शरीर से दो प्रकार के कर्म (कुशल और अकुशल) करने वाले थे, वाणी से दो प्रकार के कर्म करने वाले थे, मन से दो प्रकार के कर्म करने वाले थे। शरीर, वाणी और मन से दो प्रकार के कर्म करने वाले होने के कारण, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद हम अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न हुए हैं। यदि आज हम शरीर से सुचरित का आचरण करें, वाणी से सुचरित का आचरण करें, मन से सुचरित का आचरण करें, तो हम शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होंगे। तो आओ, अब हम शरीर से सुचरित का आचरण करें, वाणी से सुचरित का आचरण करें, मन से सुचरित का आचरण करें।' भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ अण्डज नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं। तीसरा।

4. දුතියඋපොසථසුත්තං

४. द्वितीय उपोसथ सुत्त

345. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා…පෙ… එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ ජලාබුජා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු…පෙ… අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ ජලාබුජා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති. චතුත්ථං.

३४५. श्रावस्ती निदान। तब एक भिक्षु जहाँ भगवान थे... (पूर्ववत)... एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ जरायुज (गर्भ से उत्पन्न) नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं?' 'भिक्षु! यहाँ... (पूर्ववत)... भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ जरायुज नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं।' चतुर्थ।

5. තතියඋපොසථසුත්තං

५. तृतीय उपोसथ सुत्त

346. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ සංසෙදජා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු…පෙ… අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ සංසෙදජා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති. පඤ්චමං.

३४६. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ संस्वेदज (पसीने या नमी से उत्पन्न) नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं?' 'भिक्षु! यहाँ... (पूर्ववत)... भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ संस्वेदज नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं।' पंचम।

6. චතුත්ථඋපොසථසුත්තං

६. चतुर्थ उपोसथ सुत्त

347. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ ඔපපාතිකා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති?

३४७. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ औपपातिक (अचानक प्रकट होने वाले) नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं?'

‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චානං ඔපපාතිකානං නාගානං එවං හොති – ‘මයං ඛො පුබ්බෙ කායෙන ද්වයකාරිනො අහුම්හ, වාචාය ද්වයකාරිනො, මනසා ද්වයකාරිනො. තෙ මයං කායෙන ද්වයකාරිනො, වාචාය ද්වයකාරිනො, මනසා ද්වයකාරිනො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපන්නා. සචජ්ජ මයං කායෙන සුචරිතං චරෙය්‍යාම[Pg.204], වාචාය… මනසා සුචරිතං චරෙය්‍යාම, එවං මයං කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාම. හන්ද, මයං එතරහි කායෙන සුචරිතං චරාම, වාචාය… මනසා සුචරිතං චරාමා’ති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චෙ ඔපපාතිකා නාගා උපොසථං උපවසන්ති වොස්සට්ඨකායා ච භවන්තී’’ති. ඡට්ඨං.

भिक्षु! यहाँ कुछ औपपातिक नागों को ऐसा विचार होता है— 'हम पहले शरीर से दो प्रकार के कर्म करने वाले थे, वाणी से दो प्रकार के कर्म करने वाले थे, मन से दो प्रकार के कर्म करने वाले थे। शरीर, वाणी और मन से दो प्रकार के कर्म करने वाले होने के कारण, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद हम औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न हुए हैं। यदि आज हम शरीर से सुचरित का आचरण करें, वाणी से... मन से सुचरित का आचरण करें, तो हम शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होंगे। तो आओ, अब हम शरीर से सुचरित का आचरण करें, वाणी से... मन से सुचरित का आचरण करें।' भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कुछ औपपातिक नाग उपोसथ का पालन करते हैं और अपने शरीर का त्याग कर देते हैं। छठा।

7. සුතසුත්තං

७. सुत सुत्त

348. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති?

३४८. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है?'

‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී හොති, මනසා ද්වයකාරී හොති. තස්ස සුතං හොති – ‘අණ්ඩජා නාගා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. සත්තමං.

भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति शरीर से दो प्रकार के कर्म करने वाला होता है, वाणी से दो प्रकार के कर्म करने वाला होता है, मन से दो प्रकार के कर्म करने वाला होता है। उसने सुना होता है— 'अण्डज नाग दीर्घायु, वर्णवान (सुन्दर) और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है— 'अहो! मैं शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होऊँ।' वह शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है। सातवाँ।

8. දුතියසුතසුත්තං

८. द्वितीय सुत सुत्त

349. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ජලාබුජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති?…පෙ… අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ජලාබුජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති. අට්ඨමං.

३४९. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद जरायुज नागों की संगति में उत्पन्न होता है?' ... (पूर्ववत) ... भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद जरायुज नागों की संगति में उत्पन्न होता है। आठवाँ।

9. තතියසුතසුත්තං

९. तृतीय सुत सुत्त

350. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස [Pg.205] භෙදා පරං මරණා සංසෙදජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති?…පෙ… අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සංසෙදජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතීති. නවමං.

३५०. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, संस्वेदज नागों की संगति में उत्पन्न होता है?" ... "भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, संस्वेदज नागों की संगति में उत्पन्न होता है।" नौवाँ सुत्त।

10. චතුත්ථසුතසුත්තං

१०. चतुर्थ तस्स सुत सुत्त।

351. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති?

३५१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होता है?"

‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘ඔපපාතිකා නාගා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. දසමං.

"भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काय से द्वयकारी (दो प्रकार के कर्म करने वाला) होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है— 'औपपातिक नाग दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं'। उसे ऐसा विचार आता है— 'अहो! काश मैं काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होऊँ'। वह काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होता है।" दसवाँ सुत्त।

11-20. අණ්ඩජදානූපකාරසුත්තදසකං

११-२०. अण्डज दानोपकार सुत्त दशक।

352-361. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති?

३५२-३६१. एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है?"

‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘අණ්ඩජා නාගා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු…පෙ… උපපජ්ජතීති…පෙ… සො පානං දෙති…පෙ… වත්ථං දෙති…පෙ… යානං දෙති…පෙ… මාලං දෙති…පෙ… ගන්ධං දෙති…පෙ… විලෙපනං දෙති…පෙ… සෙය්‍යං දෙති…පෙ… ආවසථං දෙති…පෙ… පදීපෙය්‍යං [Pg.206] දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. වීසතිමං.

"भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काय से द्वयकारी होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है— 'अण्डज नाग दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं'। उसे ऐसा विचार आता है— 'अहो! काश मैं काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होऊँ'। वह अन्न दान करता है। वह काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है... पे... उत्पन्न होता है... पे... वह पान देता है... पे... वस्त्र देता है... पे... यान देता है... पे... माला देता है... पे... गंध देता है... पे... विलेपन देता है... पे... शय्या देता है... पे... आवास देता है... पे... प्रदीप देता है। वह काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अण्डज नागों की संगति में उत्पन्न होता है।" बीसवाँ सुत्त।

21-50. ජලාබුජාදිදානූපකාරසුත්තත්තිංසකං

२१-५०. जरायुजादि दानोपकार सुत्त (तीस सुत्त)।

362-391. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ජලාබුජානං නාගානං…පෙ… සංසෙදජානං නාගානං…පෙ… ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති?

३६२-३९१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, जरायुज नागों की... पे... संस्वेदज नागों की... पे... औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होता है?"

‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘ඔපපාතිකා නාගා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පානං දෙති…පෙ… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං නාගානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති.

"भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काय से द्वयकारी होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है— 'औपपातिक नाग दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं'। उसे ऐसा विचार आता है— 'अहो! काश मैं काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होऊँ'। वह अन्न देता है... पे... पान देता है... पे... प्रदीप देता है। वह काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काय के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, औपपातिक नागों की संगति में उत्पन्न होता है।"

(ඉමිනා පෙය්‍යාලෙන දස දස සුත්තන්තා කාතබ්බා. එවං චතූසු යොනීසු චත්තාලීසං වෙය්‍යාකරණා හොන්ති. පුරිමෙහි පන දසහි සුත්තන්තෙහි සහ හොන්ති පණ්ණාසසුත්තන්තාති.)

(इस पेयालय के साथ दस-दस सुत्त करने चाहिए। इस प्रकार चार योनियों में चालीस व्याकरण होते हैं। पिछले दस सुत्तों के साथ कुल पचास सुत्त होते हैं।)

නාගසංයුත්තං සමත්තං.

नाग संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसकी विषय-सूची (उद्दान)—

සුද්ධිකං පණීතතරං, චතුරො ච උපොසථා;

තස්ස සුතං චතුරො ච, දානූපකාරා ච තාලීසං;

පණ්ණාස පිණ්ඩතො සුත්තා, නාගම්හි සුප්පකාසිතාති.

शुद्धिक, पणीततर, चार उपोसथ, तस्स सुत, और चालीस दानोपकार; नाग संयुत्त में कुल पचास सुत्त भली-भाँति प्रकाशित हैं।

9. සුපණ්ණසංයුත්තං

९. सुपर्ण संयुत्त।

1. සුද්ධිකසුත්තං

१. शुद्धिक सुत्त।

392. සාවත්ථිනිදානං[Pg.207]. ‘‘චතස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, සුපණ්ණයොනියො. කතමා චතස්සො? අණ්ඩජා සුපණ්ණා, ජලාබුජා සුපණ්ණා, සංසෙදජා සුපණ්ණා, ඔපපාතිකා සුපණ්ණා – ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති. පඨමං.

३९२. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! सुपर्णों की ये चार योनियाँ हैं। कौन सी चार? अण्डज सुपर्ण, जरायुज सुपर्ण, संस्वेदज सुपर्ण और औपपातिक सुपर्ण—भिक्षुओं! ये ही सुपर्णों की चार योनियाँ हैं।" पहला सुत्त।

2. හරන්තිසුත්තං

२. हरन्ति सुत्त।

393. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චතස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, සුපණ්ණයොනියො. කතමා චතස්සො? අණ්ඩජා…පෙ… ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, චතස්සො සුපණ්ණයොනියො. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, අණ්ඩජා සුපණ්ණා අණ්ඩජෙව නාගෙ හරන්ති, න ජලාබුජෙ, න සංසෙදජෙ, න ඔපපාතිකෙ. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ජලාබුජා සුපණ්ණා අණ්ඩජෙ ච ජලාබුජෙ ච නාගෙ හරන්ති, න සංසෙදජෙ, න ඔපපාතිකෙ. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සංසෙදජා සුපණ්ණා අණ්ඩජෙ ච ජලාබුජෙ ච සංසෙදජෙ ච නාගෙ හරන්ති, න ඔපපාතිකෙ. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ඔපපාතිකා සුපණ්ණා අණ්ඩජෙ ච ජලාබුජෙ ච සංසෙදජෙ ච ඔපපාතිකෙ ච නාගෙ හරන්ති. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති. දුතියං.

३९३. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! सुपर्णों की ये चार योनियाँ हैं। कौन सी चार? अण्डज... पे... भिक्षुओं! ये ही सुपर्णों की चार योनियाँ हैं। वहाँ, भिक्षुओं, अण्डज सुपर्ण केवल अण्डज नागों को ही ले जाते हैं, जरायुज, संस्वेदज या औपपातिक को नहीं। वहाँ, भिक्षुओं, जरायुज सुपर्ण अण्डज और जरायुज नागों को ले जाते हैं, संस्वेदज या औपपातिक को नहीं। वहाँ, भिक्षुओं, संस्वेदज सुपर्ण अण्डज, जरायुज और संस्वेदज नागों को ले जाते हैं, औपपातिक को नहीं। वहाँ, भिक्षुओं, औपपातिक सुपर्ण अण्डज, जरायुज, संस्वेदज और औपपातिक नागों को ले जाते हैं। भिक्षुओं! ये ही सुपर्णों की चार योनियाँ हैं।" दूसरा सुत्त।

3. ද්වයකාරීසුත්තං

३. द्वयकारी सुत्त।

394. සාවත්ථිනිදානං. අඤ්ඤතරො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘අණ්ඩජා සුපණ්ණා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො[Pg.208], යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. තතියං.

३९४. श्रावस्ती। एक भिक्षु जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों (गरुड़ों) की सहब्यता (संगति) को प्राप्त होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई शरीर से द्वयकारी (कुशल और अकुशल दोनों कर्म करने वाला) होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है - 'अण्डज सुपर्ण दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा (विचार) होता है - 'अहो! मैं शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होऊँ।' वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है।" तीसरा।

4-6. දුතියාදිද්වයකාරීසුත්තත්තිකං

४-६. द्वितीय आदि द्वयकारी सुत्त त्रय।

395-397. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ජලාබුජානං සුපණ්ණානං…පෙ… සංසෙදජානං සුපණ්ණානං…පෙ… ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘ඔපපාතිකා සුපණ්ණා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. ඡට්ඨං.

३९५-३९७. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, जरायुज सुपर्णों... पे... संस्वेदज सुपर्णों... पे... औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई शरीर से द्वयकारी होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है - 'औपपातिक सुपर्ण दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा होता है - 'अहो! मैं शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होऊँ।' वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है।" छठा।

7-16. අණ්ඩජදානූපකාරසුත්තදසකං

७-१६. अण्डज-दानोपकार सुत्त दशक।

398-407. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘අණ්ඩජා සුපණ්ණා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පානං දෙති… වත්ථං දෙති… යානං දෙති… මාලං දෙති… ගන්ධං දෙති… විලෙපනං දෙති… සෙය්‍යං දෙති… ආවසථං දෙති… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අණ්ඩජානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. සොළසමං.

३९८-४०७. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई शरीर से द्वयकारी होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है - 'अण्डज सुपर्ण दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा होता है - 'अहो! मैं शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होऊँ।' वह अन्न देता है... पे... पान देता है... वस्त्र देता है... यान देता है... माला देता है... गंध देता है... विलेपन देता है... शय्या देता है... आवास देता है... प्रदीप देता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अण्डज सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है।" सोलहवाँ।

17-46. ජලාබුජාදිදානූපකාරසුත්තතිංසකං

१७-४६. जरायुज आदि दानोपकार सुत्त त्रिंशक।

408-437. සාවත්ථිනිදානං[Pg.209]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ජලාබුජානං සුපණ්ණානං…පෙ… සංසෙදජානං සුපණ්ණානං…පෙ… ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන ද්වයකාරී හොති, වාචාය ද්වයකාරී, මනසා ද්වයකාරී. තස්ස සුතං හොති – ‘ඔපපාතිකා සුපණ්ණා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පානං දෙති…පෙ… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ඔපපාතිකානං සුපණ්ණානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. ඡචත්තාලීසමං.

४०८-४३७. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, जरायुज सुपर्णों... पे... संस्वेदज सुपर्णों... पे... औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई शरीर से द्वयकारी होता है, वाणी से द्वयकारी होता है, मन से द्वयकारी होता है। उसने सुना होता है - 'औपपातिक सुपर्ण दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा होता है - 'अहो! मैं शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होऊँ।' वह अन्न देता है... पे... पान देता है... पे... प्रदीप देता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, औपपातिक सुपर्णों की सहब्यता को प्राप्त होता है।" छियालीसवाँ।

(එවං පිණ්ඩකෙන ඡචත්තාලීසං සුත්තන්තා හොන්ති.)

(इस प्रकार कुल छियालीस सुत्त होते हैं।)

සුපණ්ණසංයුත්තං සමත්තං.

सुपर्ण संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान —

සුද්ධිකං හරන්ති චෙව, ද්වයකාරී ච චතුරො;

දානූපකාරා තාලීසං, සුපණ්ණෙ සුප්පකාසිතාති.

शुद्धिक और हरन्ति, चार द्वयकारी; चालीस दानोपकार, सुपर्ण (संयुत्त) में भली-भाँति प्रकाशित हैं।

10. ගන්ධබ්බකායසංයුත්තං

१०. गन्धब्बकाय संयुत्त।

1. සුද්ධිකසුත්තං

१. शुद्धिक सुत्त।

438. එකං [Pg.210] සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ …පෙ… භගවා එතදවොච – ‘‘ගන්ධබ්බකායිකෙ වො, භික්ඛවෙ, දෙවෙ දෙසෙස්සාමි. තං සුණාථ. කතමා ච, භික්ඛවෙ, ගන්ධබ්බකායිකා දෙවා? සන්ති, භික්ඛවෙ, මූලගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, සාරගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, ඵෙග්ගුගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, තචගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, පපටිකගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, පත්තගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, පුප්ඵගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, ඵලගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, රසගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. සන්ති, භික්ඛවෙ, ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ගන්ධබ්බකායිකා දෙවා’’ති. පඨමං.

४३८. एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे... भगवान ने यह कहा - "भिक्षुओं, मैं तुम्हें गन्धर्व-कायिक देवों के बारे में उपदेश दूँगा। उसे सुनो। और भिक्षुओं, गन्धर्व-कायिक देव कौन से हैं? भिक्षुओं, कुछ देव मूल-गन्ध (जड़ की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव सार-गन्ध (सार-काष्ठ की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव फेग्गु-गन्ध (अन्तःकाष्ठ की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव त्वक्-गन्ध (छाल की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव पपटिका-गन्ध (पपड़ी की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव पत्र-गन्ध (पत्तों की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव पुष्प-गन्ध (फूलों की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव फल-गन्ध (फलों की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव रस-गन्ध (रस की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, कुछ देव गन्ध-गन्ध (सुगन्धों की सुगन्ध) में अधिष्ठित हैं। भिक्षुओं, इन्हें गन्धर्व-कायिक देव कहा जाता है।" प्रथम।

2. සුචරිතසුත්තං

२. सुचरित सुत्त।

439. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධබ්බකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘ගන්ධබ්බකායිකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධබ්බකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධබ්බකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධබ්බකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. දුතියං.

४३९. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते, क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्धर्व-कायिक देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है?" "भिक्षु, यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। उसने सुना होता है - 'गन्धर्व-कायिक देव दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है - 'अहो! काश मैं काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्धर्व-कायिक देवों की सहभागिता को प्राप्त करूँ।' वह काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्धर्व-कायिक देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है। भिक्षु, यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्धर्व-कायिक देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है।" द्वितीय।

3. මූලගන්ධදාතාසුත්තං

३. मूलगन्ध-दाता सुत्त।

440. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති[Pg.211]? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘මූලගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො දාතා හොති මූලගන්ධානං. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු…පෙ… යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. තතියං.

४४०. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते, क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है?" "भिक्षु, यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। उसने सुना होता है - 'मूल-गन्ध में अधिष्ठित देव दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है - 'अहो! काश मैं काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त करूँ।' वह मूल-गन्धों का दान करने वाला होता है। वह काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है। भिक्षु, यही हेतु है... जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है।" तृतीय।

4-12. සාරගන්ධාදිදාතාසුත්තනවකං

४-१२. सारगन्ध आदि दाता सुत्तों का नवक।

441-449. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සාරගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං…පෙ… ඵෙග්ගුගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… තචගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පපටිකගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පත්තගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පුප්ඵගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… ඵලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… රසගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘සාරගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා සාරගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං…පෙ… ඵෙග්ගුගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… තචගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පපටිකගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පත්තගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පුප්ඵගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… ඵලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… රසගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො දාතා හොති සාරගන්ධානං…පෙ… සො දාතා හොති ඵෙග්ගුගන්ධානං… සො දාතා හොති තචගන්ධානං… සො දාතා හොති පපටිකගන්ධානං… සො දාතා හොති පත්තගන්ධානං… සො දාතා හොති පුප්ඵගන්ධානං… සො දාතා හොති ඵලගන්ධානං… සො දාතා හොති රසගන්ධානං… සො දාතා හොති ගන්ධගන්ධානං. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං [Pg.212] පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. ද්වාදසමං.

४४१-४४९. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते, क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सार-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पे... फेग्गु-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... त्वक्-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पपटिका-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पत्र-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पुष्प-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... फल-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... रस-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है?" "भिक्षु, यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। उसने सुना होता है - 'सार-गन्ध में अधिष्ठित देव दीर्घायु, वर्णवान और बहुत सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है - 'अहो! काश मैं काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सार-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पे... फेग्गु-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... त्वक्-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पपटिका-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पत्र-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... पुष्प-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... फल-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... रस-गन्ध में अधिष्ठित देवों की... गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त करूँ।' वह सार-गन्धों का दान करने वाला होता है... पे... वह फेग्गु-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह त्वक्-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह पपटिका-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह पत्र-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह पुष्प-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह फल-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह रस-गन्धों का दान करने वाला होता है... वह गन्ध-गन्धों का दान करने वाला होता है। वह काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है। भिक्षु, यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवों की सहभागिता को प्राप्त होता है।" बारहवाँ।

13-22. මූලගන්ධදානූපකාරසුත්තදසකං

१३-२२. मूलगन्ध-दान-उपकार सुत्तों का दशक।

450-459. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘මූලගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පානං දෙති… වත්ථං දෙති… යානං දෙති… මාලං දෙති… ගන්ධං දෙති… විලෙපනං දෙති… සෙය්‍යං දෙති… ආවසථං දෙති… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා මූලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. බාවීසතිමං.

४५०-४५९. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध (जड़ों की सुगंध) में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। उसने सुना होता है - 'मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवता दीर्घायु, वर्णवान और सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है - 'अहो! काश मैं काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होऊँ।' वह अन्न देता है... पे... पान देता है... वस्त्र देता है... यान देता है... माला देता है... गन्ध देता है... विलेपन देता है... शय्या देता है... आवास देता है... प्रदीप देता है। वह काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, मूल-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है।" बाईसवाँ।

23-112. සාරගන්ධාදිදානූපකාරසුත්තනවුතිකං

२३-११२. सार-गन्ध आदि दानोपकार सम्बन्धी नब्बे सूत्र।

460-549. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සාරගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං…පෙ… ඵෙග්ගුගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… තචගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං … පපටිකගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පත්තගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… පුප්ඵගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… ඵලගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… රසගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං… ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පානං දෙති… වත්ථං දෙති… යානං දෙති… මාලං දෙති… ගන්ධං දෙති… විලෙපනං [Pg.213] දෙති… සෙය්‍යං දෙති… ආවසථං දෙති… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා ගන්ධගන්ධෙ අධිවත්ථානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. ද්වාදසසතිමං.

४६०-५४९. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सार-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की... पे... फेग्गु-गन्ध (अन्तःकाष्ठ) में... त्वचा-गन्ध (छाल) में... पपटिका-गन्ध (पपड़ी) में... पत्र-गन्ध में... पुष्प-गन्ध में... फल-गन्ध में... रस-गन्ध में... गन्ध-गन्ध (सुगंधों की सुगंध) में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। उसने सुना होता है - 'गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवता दीर्घायु, वर्णवान और सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है - 'अहो! काश मैं काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होऊँ।' वह अन्न देता है... पे... प्रदीप देता है। वह काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, गन्ध-गन्ध में अधिष्ठित देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है।" एक सौ बारहवाँ।

(එවං පිණ්ඩකෙන එකසතඤ්ච ද්වාදස ච සුත්තන්තා හොන්ති.)

(इस प्रकार कुल मिलाकर एक सौ बारह सूत्र होते हैं।)

ගන්ධබ්බකායසංයුත්තං සමත්තං.

गन्धब्बकाय-संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान -

සුද්ධිකඤ්ච සුචරිතං, දාතා හි අපරෙ දස;

දානූපකාරා සතධා, ගන්ධබ්බෙ සුප්පකාසිතාති.

शुद्धिक और सुचरित, तथा दान देने वाले अन्य दस; दानोपकार सौ प्रकार से, गन्धब्बों के विषय में भली-भांति प्रकाशित किए गए हैं।

11. වලාහකසංයුත්තං

११. वलाहक-संयुत्त

1. සුද්ධිකසුත්තං

१. शुद्धिक-सुत्त

550. සාවත්ථිනිදානං[Pg.214]. ‘‘වලාහකකායිකෙ වො, භික්ඛවෙ, දෙවෙ දෙසෙස්සාමි. තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, වලාහකකායිකා දෙවා? සන්ති, භික්ඛවෙ, සීතවලාහකා දෙවා; සන්ති උණ්හවලාහකා දෙවා; සන්ති අබ්භවලාහකා දෙවා; සන්ති වාතවලාහකා දෙවා; සන්ති වස්සවලාහකා දෙවා – ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, ‘වලාහකකායිකා දෙවා’’’ති. පඨමං.

५५०. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! मैं तुम्हें वलाहक-कायिक देवताओं के विषय में उपदेश दूँगा। उसे सुनो। भिक्षुओं! वलाहक-कायिक देवता कौन से हैं? भिक्षुओं! शीत-वलाहक देवता हैं; उष्ण-वलाहक देवता हैं; अभ्र-वलाहक देवता हैं; वात-वलाहक देवता हैं; वर्ष-वलाहक देवता हैं - भिक्षुओं! इन्हें 'वलाहक-कायिक देवता' कहा जाता है।" प्रथम।

2. සුචරිතසුත්තං

२. सुचरित-सुत्त

551. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා වලාහකකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘වලාහකකායිකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා වලාහකකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා වලාහකකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා වලාහකකායිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. දුතියං.

५५१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे इस लोक में कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, वलाहक-कायिक देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। उसने सुना होता है - 'वलाहक-कायिक देवता दीर्घायु, वर्णवान और सुखी होते हैं।' उसे ऐसा विचार होता है - 'अहो! काश मैं काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, वलाहक-कायिक देवताओं की संगति में उत्पन्न होऊँ।' वह काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, वलाहक-कायिक देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति काया के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, वलाहक-कायिक देवताओं की संगति में उत्पन्न होता है।" द्वितीय।

3-12. සීතවලාහකදානූපකාරසුත්තදසකං

३-१२. शीत-वलाहक दानोपकार सम्बन्धी दस सूत्र।

552-561. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සීතවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘සීතවලාහකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං [Pg.215] හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා සීතවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සීතවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සීතවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. ද්වාදසමං.

५५२-५६१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, शीत-वलाहक (ठंडे बादलों वाले) देवों की संगति में उत्पन्न होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित का आचरण करता है, वाणी से सुचरित का आचरण करता है, मन से सुचरित का आचरण करता है। उसने सुना होता है - 'शीत-वलाहक देव दीर्घायु, वर्णवान और अत्यंत सुखी होते हैं।' उसके मन में ऐसा विचार आता है - 'अहो! काश मैं शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, शीत-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होऊँ।' वह अन्न देता है... (पे)... दीप देता है। वह शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, शीत-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, शीत-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होता है।" बारहवाँ।

13-52. උණ්හවලාහකදානූපකාරසුත්තචාලීසකං

१३-५२. उष्ण-वलाहक दानोपकार सुत्त (चालीस सुत्त)।

562-601. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා උණ්හවලාහකානං දෙවානං…පෙ… අබ්භවලාහකානං දෙවානං…පෙ… වාතවලාහකානං දෙවානං…පෙ… වස්සවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති? ‘‘ඉධ, භික්ඛු, එකච්චො කායෙන සුචරිතං චරති, වාචාය සුචරිතං චරති, මනසා සුචරිතං චරති. තස්ස සුතං හොති – ‘වස්සවලාහකා දෙවා දීඝායුකා වණ්ණවන්තො සුඛබහුලා’ති. තස්ස එවං හොති – ‘අහො වතාහං කායස්ස භෙදා පරං මරණා වස්සවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍ය’න්ති. සො අන්නං දෙති…පෙ… පදීපෙය්‍යං දෙති. සො කායස්ස භෙදා පරං මරණා වස්සවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන මිධෙකච්චො කායස්ස භෙදා පරං මරණා වස්සවලාහකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජතී’’ති. ද්වෙපඤ්ඤාසමං.

५६२-६०१. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, उष्ण-वलाहक देवों की... (पे)... अभ्र-वलाहक देवों की... (पे)... वात-वलाहक देवों की... (पे)... वर्ष-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होता है?" "भिक्षु! यहाँ कोई व्यक्ति काया से सुचरित का आचरण करता है, वाणी से सुचरित का आचरण करता है, मन से सुचरित का आचरण करता है। उसने सुना होता है - 'वर्ष-वलाहक देव दीर्घायु, वर्णवान और अत्यंत सुखी होते हैं।' उसके मन में ऐसा विचार आता है - 'अहो! काश मैं शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, वर्ष-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होऊँ।' वह अन्न देता है... (पे)... दीप देता है। वह शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, वर्ष-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होता है। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे यहाँ कोई व्यक्ति शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, वर्ष-वलाहक देवों की संगति में उत्पन्न होता है।" बावनवाँ।

53. සීතවලාහකසුත්තං

५३. शीत-वलाहक सुत्त।

602. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙනෙකදා සීතං හොතී’’ති? ‘‘සන්ති, භික්ඛු, සීතවලාහකා නාම දෙවා. තෙසං යදා එවං හොති – ‘යංනූන මයං සකාය රතියා වසෙය්‍යාමා’ති, තෙසං තං චෙතොපණිධිමන්වාය සීතං හොති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙනෙකදා සීතං හොතී’’ති. තෙපඤ්ඤාසමං.

६०२. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी ठंड होती है?" "भिक्षु! शीत-वलाहक नामक देव होते हैं। जब उनके मन में ऐसा विचार आता है - 'क्यों न हम अपनी रति (क्रीड़ा) में विहार करें', तब उनके उस चित्त-प्रणिधान (संकल्प) के कारण ठंड होती है। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी ठंड होती है।" तिरपनवाँ।

54. උණ්හවලාහකසුත්තං

५४. उष्ण-वलाहक सुत्त।

603. සාවත්ථිනිදානං[Pg.216]. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙනෙකදා උණ්හං හොතී’’ති? ‘‘සන්ති, භික්ඛු, උණ්හවලාහකා නාම දෙවා. තෙසං යදා එවං හොති – ‘යංනූන මයං සකාය රතියා වසෙය්‍යාමා’ති, තෙසං තං චෙතොපණිධිමන්වාය උණ්හං හොති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙනෙකදා උණ්හං හොතී’’ති. චතුපඤ්ඤාසමං.

६०३. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी गर्मी होती है?" "भिक्षु! उष्ण-वलाहक नामक देव होते हैं। जब उनके मन में ऐसा विचार आता है - 'क्यों न हम अपनी रति में विहार करें', तब उनके उस चित्त-प्रणिधान के कारण गर्मी होती है। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी गर्मी होती है।" चौवनवाँ।

55. අබ්භවලාහකසුත්තං

५५. अभ्र-वलाहक सुत्त।

604. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙනෙකදා අබ්භං හොතී’’ති? ‘‘සන්ති, භික්ඛු, අබ්භවලාහකා නාම දෙවා. තෙසං යදා එවං හොති – ‘යංනූන මයං සකාය රතියා වසෙය්‍යාමා’ති, තෙසං තං චෙතොපණිධිමන්වාය අබ්භං හොති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙනෙකදා අබ්භං හොතී’’ති. පඤ්චපඤ්ඤාසමං.

६०४. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी बादल छाते हैं?" "भिक्षु! अभ्र-वलाहक नामक देव होते हैं। जब उनके मन में ऐसा विचार आता है - 'क्यों न हम अपनी रति में विहार करें', तब उनके उस चित्त-प्रणिधान के कारण बादल छाते हैं। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी बादल छाते हैं।" पचपनवाँ।

56. වාතවලාහකසුත්තං

५६. वात-वलाहक सुत्त।

605. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙනෙකදා වාතො හොතී’’ති? ‘‘සන්ති, භික්ඛු, වාතවලාහකා නාම දෙවා. තෙසං යදා එවං හොති – ‘යංනූන මයං සකාය රතියා වසෙය්‍යාමා’ති, තෙසං තං චෙතොපණිධිමන්වාය වාතො හොති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙනෙකදා වාතො හොතී’’ති. ඡප්පඤ්ඤාසමං.

६०५. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी हवा चलती है?" "भिक्षु! वात-वलाहक नामक देव होते हैं। जब उनके मन में ऐसा विचार आता है - 'क्यों न हम अपनी रति में विहार करें', तब उनके उस चित्त-प्रणिधान के कारण हवा चलती है। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी हवा चलती है।" छप्पनवाँ।

57. වස්සවලාහකසුත්තං

५७. वर्ष-वलाहक सुत्त।

606. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙනෙකදා දෙවො වස්සතී’’ති? ‘‘සන්ති, භික්ඛු, වස්සවලාහකා නාම දෙවා. තෙසං යදා [Pg.217] එවං හොති – ‘යංනූන මයං සකාය රතියා වසෙය්‍යාමා’ති, තෙසං තං චෙතොපණිධිමන්වාය දෙවො වස්සති. අයං ඛො, භික්ඛු, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙනෙකදා දෙවො වස්සතී’’ති. සත්තපඤ්ඤාසමං.

६०६. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा - "भन्ते! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी वर्षा होती है?" "भिक्षु! वर्ष-वलाहक नामक देव होते हैं। जब उनके मन में ऐसा विचार आता है - 'क्यों न हम अपनी रति में विहार करें', तब उनके उस चित्त-प्रणिधान के कारण वर्षा होती है। भिक्षु! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे कभी-कभी वर्षा होती है।" सत्तावनवाँ।

සත්තපඤ්ඤාසසුත්තන්තං නිට්ඨිතං.

सत्तावन सुत्त समाप्त।

වලාහකසංයුත්තං සමත්තං.

वलाहक संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

इसका सारांश (उद्दान) -

සුද්ධිකං සුචරිතඤ්ච දානූපකාරපඤ්ඤාසං;

සීතං උණ්හඤ්ච අබ්භඤ්ච වාතවස්සවලාහකාති.

शुद्धिक, सुचरित और दानोपकार के पचास सुत्त; शीत, उष्ण, अभ्र, वात और वर्ष-वलाहक।

12. වච්ඡගොත්තසංයුත්තං

१२. वच्छगोत्त संयुत्त।

1. රූපඅඤ්ඤාණසුත්තං

१. रूप-अज्ञान सुत्त।

607. එකං [Pg.218] සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. අථ ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා, අන්තවා ලොකොති වා, අනන්තවා ලොකොති වා, තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? ‘‘රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අඤ්ඤාණා, රූපසමුදයෙ අඤ්ඤාණා, රූපනිරොධෙ අඤ්ඤාණා, රූපනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණා; එවමිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වාති. අයං ඛො, වච්ඡ, හෙතු, අයං පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති. පඨමං.

६०७. एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन विहार में विहार कर रहे थे। तब वत्सगोत्र परिव्राजक जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनन्दमयी और स्मरणीय बातें करके वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' अथवा 'लोक अशाश्वत है', 'लोक अन्तवान है' अथवा 'लोक अनन्त है', 'जो जीव है वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है और शरीर अन्य', 'तथागत मृत्यु के बाद होते हैं' अथवा 'तथागत मृत्यु के बाद नहीं होते', 'तथागत मृत्यु के बाद होते भी हैं और नहीं भी होते', 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'?" "वत्स! रूप में अज्ञान के कारण, रूप के समुदय में अज्ञान के कारण, रूप के निरोध में अज्ञान के कारण, रूप के निरोधगामिनी प्रतिपदा में अज्ञान के कारण; इस प्रकार लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'। वत्स! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'।" प्रथम।

2. වෙදනාඅඤ්ඤාණසුත්තං

२. वेदना-अज्ञान सूत्र

608. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? ‘‘වෙදනාය ඛො, වච්ඡ, අඤ්ඤාණා, වෙදනාසමුදයෙ අඤ්ඤාණා, වෙදනානිරොධෙ අඤ්ඤාණා, වෙදනානිරොධගාමිනියා [Pg.219] පටිපදාය අඤ්ඤාණා; එවමිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වාති. අයං ඛො, වච්ඡ, හෙතු, අයං පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති. දුතියං.

६०८. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' अथवा 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'?" "वत्स! वेदना में अज्ञान के कारण, वेदना के समुदय में अज्ञान के कारण, वेदना के निरोध में अज्ञान के कारण, वेदना के निरोधगामिनी प्रतिपदा में अज्ञान के कारण; इस प्रकार लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'। वत्स! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'।" द्वितीय।

3. සඤ්ඤාඅඤ්ඤාණසුත්තං

३. संज्ञा-अज्ञान सूत्र

609. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? ‘‘සඤ්ඤාය ඛො, වච්ඡ, අඤ්ඤාණා, සඤ්ඤාසමුදයෙ අඤ්ඤාණා, සඤ්ඤානිරොධෙ අඤ්ඤාණා, සඤ්ඤානිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණා; එවමිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වාති. අයං ඛො, වච්ඡ, හෙතු, අයං පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති. තතියං.

६०९. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' अथवा 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'?" "वत्स! संज्ञा में अज्ञान के कारण, संज्ञा के समुदय में अज्ञान के कारण, संज्ञा के निरोध में अज्ञान के कारण, संज्ञा के निरोधगामिनी प्रतिपदा में अज्ञान के कारण; इस प्रकार लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'। वत्स! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'।" तृतीय।

4. සඞ්ඛාරඅඤ්ඤාණසුත්තං

४. संस्कार-अज्ञान सूत्र

610. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? ‘‘සඞ්ඛාරෙසු ඛො, වච්ඡ, අඤ්ඤාණා, සඞ්ඛාරසමුදයෙ අඤ්ඤාණා, සඞ්ඛාරනිරොධෙ අඤ්ඤාණා, සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණා; එවමිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වාති. අයං ඛො, වච්ඡ, හෙතු, අයං පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ [Pg.220] උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති. චතුත්ථං.

६१०. श्रावस्ती निदान। एक ओर बैठे हुए वत्सगोत्र परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' अथवा 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'?" "वत्स! संस्कारों में अज्ञान के कारण, संस्कारों के समुदय में अज्ञान के कारण, संस्कारों के निरोध में अज्ञान के कारण, संस्कारों के निरोधगामिनी प्रतिपदा में अज्ञान के कारण; इस प्रकार लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'। वत्स! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है', 'लोक अशाश्वत है'... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते'।" चतुर्थ।

5. විඤ්ඤාණඅඤ්ඤාණසුත්තං

५. विज्ञान-अज्ञान सूत्र

611. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා …පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? ‘‘විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අඤ්ඤාණා, විඤ්ඤාණසමුදයෙ අඤ්ඤාණා, විඤ්ඤාණනිරොධෙ අඤ්ඤාණා, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණා; එවමිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වාති. අයං ඛො, වච්ඡ, හෙතු, අයං පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති. පඤ්චමං.

६११. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए वच्छगोत्त परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' या 'लोक अशाश्वत है' ... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'?" "वच्छ! विज्ञान में अज्ञान के कारण, विज्ञान के उदय में अज्ञान के कारण, विज्ञान के निरोध में अज्ञान के कारण, विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में अज्ञान के कारण; इस प्रकार लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' या 'लोक अशाश्वत है' ... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'। वच्छ! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' या 'लोक अशाश्वत है' ... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'।" पाँचवाँ सूत्र।

6-10. රූපඅදස්සනාදිසුත්තපඤ්චකං

६-१०. रूप-अदर्शन आदि पाँच सूत्र।

612-616. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අදස්සනා…පෙ… රූපනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අදස්සනා…පෙ… වෙදනාය … සඤ්ඤාය … සඞ්ඛාරෙසු ඛො, වච්ඡ, අදස්සනා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අදස්සනා…පෙ… විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අදස්සනා…පෙ…. දසමං.

६१२-६१६. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए वच्छगोत्त परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' या 'लोक अशाश्वत है' ... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'?" "वच्छ! रूप में अदर्शन के कारण ... रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में अदर्शन के कारण ... वेदना में ... संज्ञा में ... संस्कारों में अदर्शन के कारण ... विज्ञान में अदर्शन के कारण ... विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में अदर्शन के कारण...।" दसवाँ सूत्र।

11-15. රූපඅනභිසමයාදිසුත්තපඤ්චකං

११-१५. रूप-अनभिसमय आदि पाँच सूत्र।

617-621. සාවත්ථිනිදානං[Pg.221]. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අනභිසමයා…පෙ… රූපනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අනභිසමයා…පෙ….

६१७-६२१. श्रावस्ती। वच्छ! रूप में अनभिसमय (साक्षात्कार न होने) के कारण ... रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में अनभिसमय के कारण ...।

සාවත්ථිනිදානං. වෙදනාය ඛො, වච්ඡ, අනභිසමයා…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! वेदना में अनभिसमय के कारण ...।

සාවත්ථිනිදානං. සඤ්ඤාය ඛො, වච්ඡ, අනභිසමයා…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! संज्ञा में अनभिसमय के कारण ...।

සාවත්ථිනිදානං. සඞ්ඛාරෙසු ඛො, වච්ඡ, අනභිසමයා…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! संस्कारों में अनभिसमय के कारण ...।

සාවත්ථිනිදානං. විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අනභිසමයා…පෙ…. පන්නරසමං.

श्रावस्ती। वच्छ! विज्ञान में अनभिसमय के कारण ...। पन्द्रहवाँ सूत्र।

16-20. රූපඅනනුබොධාදිසුත්තපඤ්චකං

१६-२०. रूप-अननुबोध आदि पाँच सूत्र।

622-626. සාවත්ථිනිදානං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො…පෙ… රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අනනුබොධා…පෙ… රූපනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අනනුබොධා…පෙ….

६२२-६२६. श्रावस्ती। एक ओर बैठे हुए वच्छगोत्त परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है ..." "वच्छ! रूप में अननुबोध (बोध न होने) के कारण ... रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में अननुबोध के कारण ...।"

සාවත්ථිනිදානං. වෙදනාය ඛො, වච්ඡ…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! वेदना में ...।

සාවත්ථිනිදානං. සඤ්ඤාය ඛො, වච්ඡ…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! संज्ञा में ...।

සාවත්ථිනිදානං. සඞ්ඛාරෙසු ඛො, වච්ඡ…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! संस्कारों में ...।

සාවත්ථිනිදානං. විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ අනනුබොධා…පෙ… විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අනනුබොධා. වීසතිමං.

श्रावस्ती। वच्छ! विज्ञान में अननुबोध के कारण ... विज्ञान-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में अननुबोध के कारण। बीसवाँ सूत्र।

21-25. රූපඅප්පටිවෙධාදිසුත්තපඤ්චකං

२१-२५. रूप-अप्रतिवेध आदि पाँच सूत्र।

627-631. සාවත්ථිනිදානං. කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො…පෙ…. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පටිවෙධා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පටිවෙධා…පෙ…. පඤ්චවීසතිමං.

६२७-६३१. श्रावस्ती। "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है ..." "वच्छ! रूप में अप्रतिवेध (वेधन न होने) के कारण ... विज्ञान में अप्रतिवेध के कारण ...।" पच्चीसवाँ सूत्र।

26-30. රූපඅසල්ලක්ඛණාදිසුත්තපඤ්චකං

२६-३०. रूप-असंलक्षण आदि पाँच सूत्र।

632-636. සාවත්ථිනිදානං. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අසල්ලක්ඛණා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අසල්ලක්ඛණා…පෙ…. තිංසතිමං.

६३२-६३६. श्रावस्ती। वच्छ! रूप में असंलक्षण (भली-भाँति न पहचानने) के कारण ... विज्ञान में असंलक्षण के कारण ...। तीसवाँ सूत्र।

31-35. රූපඅනුපලක්ඛණාදිසුත්තපඤ්චකං

३१-३५. रूप-अनुपलक्षण आदि पाँच सूत्र।

637-641. සාවත්ථිනිදානං[Pg.222]. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අනුපලක්ඛණා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අනුපලක්ඛණා…පෙ…. පඤ්චතිංසතිමං.

६३७-६४१. श्रावस्ती। वच्छ! रूप में अनुपलक्षण के कारण ... विज्ञान में अनुपलक्षण के कारण ...। पैंतीसवाँ सूत्र।

36-40. රූපඅප්පච්චුපලක්ඛණාදිසුත්තපඤ්චකං

३६-४०. रूप-अप्रत्युपलक्षण आदि पाँच सूत्र।

642-646. සාවත්ථිනිදානං. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චුපලක්ඛණා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චුපලක්ඛණා…පෙ…. චත්තාලීසමං.

६४२-६४६. श्रावस्ती। वच्छ! रूप में अप्रत्युपलक्षण के कारण ... विज्ञान में अप्रत्युपलक्षण के कारण ...। चालीसवाँ सूत्र।

41-45. රූපඅසමපෙක්ඛණාදිසුත්තපඤ්චකං

४१-४५. रूप-असमपेक्षण आदि पाँच सूत्र।

647-651. සාවත්ථිනිදානං. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අසමපෙක්ඛණා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අසමපෙක්ඛණා…පෙ…. පඤ්චචත්තාලීසමං.

६४७-६५१. श्रावस्ती। वच्छ! रूप में असमपेक्षण के कारण ... विज्ञान में असमपेक्षण के कारण ...। पैंतालीसवाँ सूत्र।

46-50. රූපඅප්පච්චුපෙක්ඛණාදිසුත්තපඤ්චකං

४६-५०. रूप-अप्रत्युवेक्षण आदि पाँच सूत्र।

652-656. සාවත්ථිනිදානං. රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චුපෙක්ඛණා…පෙ… විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චුපෙක්ඛණා…පෙ…. පඤ්ඤාසමං.

६५२-६५६. श्रावस्ती। वच्छ! रूप में अप्रत्युवेक्षण के कारण ... विज्ञान में अप्रत्युवेक्षण के कारण ...। पचासवाँ सूत्र।

51-54. රූපඅප්පච්චක්ඛකම්මාදිසුත්තචතුක්කං

५१-५४. रूप-अप्रत्यक्ष-कर्म आदि चार सूत्र।

657-660. සාවත්ථිනිදානං. අථ ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වච්ඡගොත්තො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු, කො පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති? රූපෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චක්ඛකම්මා, රූපසමුදයෙ අප්පච්චක්ඛකම්මා, රූපනිරොධෙ අප්පච්චක්ඛකම්මා, රූපනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ….

६५७-६६०. श्रावस्ती। तब वच्छगोत्त परिव्राजक जहाँ भगवान थे वहाँ गया; जाकर भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद एवं स्मरणीय बातें करके वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए वच्छगोत्त परिव्राजक ने भगवान से यह कहा - "हे गौतम! क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार की दृष्टियाँ उत्पन्न होती हैं - 'लोक शाश्वत है' ... 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न ही नहीं होते हैं'?" "वच्छ! रूप में प्रत्यक्ष न करने (अप्रत्यक्ष-कर्म) के कारण, रूप के उदय में प्रत्यक्ष न करने के कारण, रूप के निरोध में प्रत्यक्ष न करने के कारण, रूप-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में प्रत्यक्ष न करने के कारण...।"

සාවත්ථිනිදානං. වෙදනාය ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ… වෙදනානිරොධගාමිනියා පටිපදාය අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ….

श्रावस्ती। वच्छ! वेदना में प्रत्यक्ष न करने के कारण ... वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा में प्रत्यक्ष न करने के कारण ...।

සාවත්ථිනිදානං. සඤ්ඤාය ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ… සඤ්ඤානිරොධගාමිනියා පටිපදාය අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ….

श्रावस्ती। "हे वच्छ! संज्ञा (saññā) का साक्षात्कार न होने के कारण... (पे)... संज्ञा-निरोधगामिनी प्रतिपदा (संज्ञा के निरोध की ओर ले जाने वाले मार्ग) का साक्षात्कार न होने के कारण... (पे)।"

සාවත්ථිනිදානං[Pg.223]. සඞ්ඛාරෙසු ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ… සඞ්ඛාරනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අප්පච්චක්ඛකම්මා…පෙ…. චතුපඤ්ඤාසමං.

श्रावस्ती। "हे वच्छ! संस्कारों (saṅkhāra) का साक्षात्कार न होने के कारण... (पे)... संस्कार-निरोधगामिनी प्रतिपदा का साक्षात्कार न होने के कारण... (पे)।" चौवनवाँ (सूत्र)।

55. විඤ්ඤාණඅප්පච්චක්ඛකම්මසුත්තං

५५. विज्ञान-अप्रत्यक्ष-कर्म सूत्र (विज्ञान का साक्षात्कार न होने का सूत्र)।

661. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘විඤ්ඤාණෙ ඛො, වච්ඡ, අප්පච්චක්ඛකම්මා, විඤ්ඤාණසමුදයෙ අප්පච්චක්ඛකම්මා, විඤ්ඤාණනිරොධෙ අප්පච්චක්ඛකම්මා, විඤ්ඤාණනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අප්පච්චක්ඛකම්මා; එවමිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වාති. අයං ඛො, වච්ඡ, හෙතු, අයං පච්චයො, යානිමානි අනෙකවිහිතානි දිට්ඨිගතානි ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති – සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා, අන්තවා ලොකොති වා, අනන්තවා ලොකොති වා, තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති. පඤ්චපඤ්ඤාසමං.

६६१. श्रावस्ती। "हे वच्छ! विज्ञान (viññāṇa) का साक्षात्कार न होने के कारण, विज्ञान के उदय (samudaya) का साक्षात्कार न होने के कारण, विज्ञान के निरोध का साक्षात्कार न होने के कारण, विज्ञान-निरोधगामिनी प्रतिपदा का साक्षात्कार न होने के कारण; लोक में इस प्रकार के अनेक प्रकार के दृष्टिगत (मिथ्या धारणाएँ) उत्पन्न होते हैं—जैसे 'लोक शाश्वत है' या 'लोक अशाश्वत है'... (पे)... 'मृत्यु के पश्चात तथागत न होते हैं और न नहीं होते हैं'। हे वच्छ! यही हेतु है, यही प्रत्यय है, जिससे लोक में ये अनेक प्रकार के दृष्टिगत उत्पन्न होते हैं—'लोक शाश्वत है' या 'लोक अशाश्वत है', 'लोक अन्तवान है' या 'लोक अनन्त है', 'जो जीव है वही शरीर है' या 'जीव अन्य है और शरीर अन्य है', 'मृत्यु के पश्चात तथागत होते हैं', 'मृत्यु के पश्चात तथागत नहीं होते हैं', 'मृत्यु के पश्चात तथागत होते भी हैं और नहीं भी होते हैं', 'मृत्यु के पश्चात तथागत न होते हैं और न नहीं होते हैं'।" पचपनवाँ (सूत्र)।

වච්ඡගොත්තසංයුත්තං සමත්තං.

वच्छगोत्त-संयुत्त समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसकी विषय-सूची (उद्दान)—

අඤ්ඤාණා අදස්සනා චෙව, අනභිසමයා අනනුබොධා;

අප්පටිවෙධා අසල්ලක්ඛණා, අනුපලක්ඛණෙන අප්පච්චුපලක්ඛණා;

අසමපෙක්ඛණා අප්පච්චුපෙක්ඛණා, අප්පච්චක්ඛකම්මන්ති.

अज्ञान, अदर्शन, अनभिसमय, अननुबोध, अप्रतिवेध, असल्लक्षणा (असंलक्षण), अनुपल्लक्षण, अप्रत्युपल्लक्षण, असमपेक्षण, अप्रत्युपेक्षण और अप्रत्यक्ष-कर्म।

13. ඣානසංයුත්තං

१३. झान-संयुत्त (ध्यान-संयुत्त)।

1. සමාධිමූලකසමාපත්තිසුත්තං

१. समाधि-मूलक-समापत्ति सूत्र।

662. සාවත්ථිනිදානං[Pg.224]. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං, ඛීරම්හා දධි, දධිම්හා නවනීතං, නවනීතම්හා සප්පි, සප්පිම්හා සප්පිමණ්ඩො තත්‍ර අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො චා’’ති. පඨමං.

६६२. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये चार प्रकार के ध्यानी (jhāyī) होते हैं। कौन से चार? भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल (समाधि के अंगों के निर्धारण में कुशल) होता है, किन्तु समाधि में समापत्ति-कुशल (समाधि में प्रवेश करने में कुशल) नहीं होता। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समापत्ति-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं होता। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में समापत्ति-कुशल। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में समापत्ति-कुशल भी। भिक्षुओं! इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में समापत्ति-कुशल भी, वह इन चारों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं! गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का सार (सप्पिमण्ड) प्राप्त होता है, और वह उन सबमें अग्र कहा जाता है; वैसे ही, भिक्षुओं! जो ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में समापत्ति-कुशल भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है।" प्रथम (सूत्र)।

2. සමාධිමූලකඨිතිසුත්තං

२. समाधि-मूलक-स्थिति सूत्र।

663. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං, ඛීරම්හා දධි, දධිම්හා නවනීතං, නවනීතම්හා [Pg.225] සප්පි, සප්පිම්හා සප්පිමණ්ඩො තත්‍ර අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො චා’’ති. දුතියං.

६६३. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये चार प्रकार के ध्यानी होते हैं। कौन से चार? भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में स्थिति-कुशल (समाधि को बनाए रखने में कुशल) नहीं होता। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में स्थिति-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं होता। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में स्थिति-कुशल। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में स्थिति-कुशल भी। भिक्षुओं! इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में स्थिति-कुशल भी, वह इन चारों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं! गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का सार प्राप्त होता है, और वह उन सबमें अग्र कहा जाता है; वैसे ही, भिक्षुओं! जो ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में स्थिति-कुशल भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है।" द्वितीय (सूत्र)।

3. සමාධිමූලකවුට්ඨානසුත්තං

३. समाधि-मूलक-व्युत्थान सूत्र।

664. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. තතියං.

६६४. श्रावस्ती। "भिक्षुओं! ये चार प्रकार के ध्यानी होते हैं। कौन से चार? भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में व्युत्थान-कुशल (समाधि से उठने में कुशल) नहीं होता। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में व्युत्थान-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं होता। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में व्युत्थान-कुशल। भिक्षुओं! यहाँ कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में व्युत्थान-कुशल भी। भिक्षुओं! इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में व्युत्थान-कुशल भी, वह इन चारों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं! गाय से दूध... (पे)... प्रवर है।" तृतीय (सूत्र)।

4. සමාධිමූලකකල්ලිතසුත්තං

४. समाधि-मूलक-कल्लित सूत्र (समाधि में चित्त की कर्मण्यता का सूत्र)।

665. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. චතුත්ථං.

६६५. श्रावस्ती में निदान। “भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में कल्लित-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में कल्लित-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में कल्लित-कुशल। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में कल्लित-कुशल भी। वहाँ, भिक्षुओं, जो यह ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में कल्लित-कुशल भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं, गाय से दूध... (पे)... प्रवर है।” चौथा।

5. සමාධිමූලකආරම්මණසුත්තං

५. समाधिमूलक आलम्बन सूत्र

666. සාවත්ථිනිදානං[Pg.226]. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. පඤ්චමං.

६६६. श्रावस्ती में निदान। “भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में आलम्बन-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में आलम्बन-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में आलम्बन-कुशल। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में आलम्बन-कुशल भी। वहाँ, भिक्षुओं, जो यह ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में आलम्बन-कुशल भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं, गाय से दूध... (पे)... प्रवर है।” पाँचवाँ।

6. සමාධිමූලකගොචරසුත්තං

६. समाधिमूलक गोचर सूत्र

667. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. ඡට්ඨං.

६६७. श्रावस्ती में निदान। “भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में गोचर-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में गोचर-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में गोचर-कुशल। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में गोचर-कुशल भी। वहाँ, भिक्षुओं, जो यह ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में गोचर-कुशल भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं, गाय से दूध... (पे)... प्रवर है।” छठा।

7. සමාධිමූලකඅභිනීහාරසුත්තං

७. समाधिमूलक अभिनिहार सूत्र

668. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ [Pg.227] පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. සත්තමං.

६६८. श्रावस्ती में निदान। “भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में अभिनिहार-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में अभिनिहार-कुशल होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में अभिनिहार-कुशल। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में अभिनिहार-कुशल भी। वहाँ, भिक्षुओं, जो यह ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में अभिनिहार-कुशल भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं, गाय से दूध... (पे)... प्रवर है।” सातवाँ।

8. සමාධිමූලකසක්කච්චකාරීසුත්තං

८. समाधिमूलक सत्कार्यकारी सूत्र

669. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. අට්ඨමං.

६६९. श्रावस्ती में निदान। “भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल होता है, किन्तु समाधि में सत्कार्यकारी नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में सत्कार्यकारी होता है, किन्तु समाधि में समाधि-कुशल नहीं। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि में समाधि-कुशल होता है और न ही समाधि में सत्कार्यकारी। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी होता है और समाधि में सत्कार्यकारी भी। वहाँ, भिक्षुओं, जो यह ध्यानी समाधि में समाधि-कुशल भी है और समाधि में सत्कार्यकारी भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। जैसे, भिक्षुओं, गाय से दूध... (पे)... प्रवर है।” आठवाँ।

9. සමාධිමූලකසාතච්චකාරීසුත්තං

९. समाधिमूलक सातत्यकारी सूत्र

670. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. නවමං.

६७०. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समाधि में कुशल होता है, किन्तु समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला होता है, किन्तु समाधि में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी न तो समाधि में कुशल होता है और न ही समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला होता है। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि में कुशल भी होता है और समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला भी होता है। भिक्षुओं, इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समाधि में कुशल भी है और समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला भी है, वह इन चारों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। भिक्षुओं, जैसे गाय से दूध... पे... प्रवर है।' नौवाँ सुत्त।

10. සමාධිමූලකසප්පායකාරීසුත්තං

१०. समाधिमूलक-सप्पायकारी सुत्त

671. සාවත්ථිනිදානං[Pg.228]. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සප්පායකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සප්පායකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සප්පායකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. දසමං. (සමාධිමූලකං.)

६७१. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समाधि में कुशल होता है, किन्तु समाधि के लिए जो उपयुक्त (सप्पाय) है, उसे करने वाला नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि के लिए जो उपयुक्त है, उसे करने वाला होता है, किन्तु समाधि में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी न तो समाधि में कुशल होता है और न ही समाधि के लिए जो उपयुक्त है, उसे करने वाला होता है। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि में कुशल भी होता है और समाधि के लिए जो उपयुक्त है, उसे करने वाला भी होता है। भिक्षुओं, इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समाधि में कुशल भी है और समाधि के लिए जो उपयुक्त है, उसे करने वाला भी है, वह इन चारों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। भिक्षुओं, जैसे गाय से दूध... पे... प्रवर है।' दसवाँ सुत्त। (समाधिमूलक समाप्त।)

11. සමාපත්තිමූලකඨිතිසුත්තං

११. समापत्ति-मूलक-ठिति सुत्त

672. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං…පෙ… පවරො චා’’ති. එකාදසමං.

६७२. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समापत्ति (समाधि की प्राप्ति) में कुशल होता है, किन्तु समाधि की स्थिति (बनाए रखने) में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि की स्थिति में कुशल होता है, किन्तु समापत्ति में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी न तो समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि की स्थिति में कुशल होता है। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल भी होता है और समाधि की स्थिति में कुशल भी होता है। भिक्षुओं, इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समापत्ति में कुशल भी है और समाधि की स्थिति में कुशल भी है, वह इन चारों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। भिक्षुओं, जैसे गाय से दूध... पे... प्रवर है।' ग्यारहवाँ सुत्त।

12. සමාපත්තිමූලකවුට්ඨානසුත්තං

१२. समापत्ति-मूलक-व्युत्थान सुत्त

673. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච [Pg.229] සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී …පෙ… පවරො චා’’ති. ද්වාදසමං.

६७३. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल होता है, किन्तु समाधि से व्युत्थान (निकलने) में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि से व्युत्थान में कुशल होता है, किन्तु समापत्ति में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी न तो समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि से व्युत्थान में कुशल होता है। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल भी होता है और समाधि से व्युत्थान में कुशल भी होता है। भिक्षुओं, इन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी... पे... प्रवर है।' बारहवाँ सुत्त।

13. සමාපත්තිමූලකකල්ලිතසුත්තං

१३. समापत्ति-मूलक-कल्लित सुत्त

674. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො ච. තත්‍ර…පෙ… පවරො චා’’ති. තෙරසමං.

६७४. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल होता है, किन्तु समाधि की तत्परता (कल्लित) में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि की तत्परता में कुशल होता है, किन्तु समापत्ति में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी न तो समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि की तत्परता में कुशल होता है। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल भी होता है और समाधि की तत्परता में कुशल भी होता है। भिक्षुओं, इन चार प्रकार के ध्यानियों में... पे... प्रवर है।' तेरहवाँ सुत्त।

14. සමාපත්තිමූලකආරම්මණසුත්තං

१४. समापत्ति-मूलक-आरम्मण सुत्त

675. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො ච. තත්‍ර…පෙ… පවරො චා’’ති. චුද්දසමං.

६७५. श्रावस्ती निदान। 'भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल होता है, किन्तु समाधि के आलम्बन (विषय) में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समाधि के आलम्बन में कुशल होता है, किन्तु समापत्ति में कुशल नहीं होता। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी न तो समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि के आलम्बन में कुशल होता है। भिक्षुओं, यहाँ फिर कोई ध्यानी समापत्ति में कुशल भी होता है और समाधि के आलम्बन में कुशल भी होता है। भिक्षुओं, इन चार प्रकार के ध्यानियों में... पे... प्रवर है।' चौदहवाँ सुत्त।

15. සමාපත්තිමූලකගොචරසුත්තං

१५. समापत्ति-मूलक-गोचर सुत्त

676. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො [Pg.230] ච හොති, සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො ච. තත්‍ර…පෙ… පවරො චා’’ති. පන්නරසමං.

६७६. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी (झाई) हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति (समाधि में प्रवेश करने) में कुशल होता है, किंतु समाधि के गोचर (विषय/आलम्बन) में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि के गोचर में कुशल होता है, किंतु समाधि की समापत्ति में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि की समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि के गोचर में कुशल होता है। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि के गोचर में भी कुशल होता है। उनमें... (जो दोनों में कुशल है) वह प्रवर (श्रेष्ठ) है।” पंद्रहवाँ सूत्र।

16. සමාපත්තිමූලකඅභිනීහාරසුත්තං

१६. समापत्ति-मूलक अभिनिहार सूत्र।

677. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො ච. තත්‍ර…පෙ… පවරො චා’’ති. සොළසමං.

६७७. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में कुशल होता है, किंतु समाधि के अभिनिहार (समाधि के प्रयोग) में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है, किंतु समाधि की समापत्ति में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि की समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि के अभिनिहार में भी कुशल होता है। उनमें... वह प्रवर है।” सोलहवाँ सूत्र।

17. සමාපත්තිමූලකසක්කච්චසුත්තං

१७. समापत्ति-मूलक सत्कृत्य सूत्र।

678. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී ච. තත්‍ර…පෙ… පවරො චා’’ති. සත්තරසමං.

६७८. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में कुशल होता है, किंतु समाधि में सत्कृत्यकारी (आदरपूर्वक अभ्यास करने वाला) नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में सत्कृत्यकारी होता है, किंतु समाधि की समापत्ति में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि की समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि में सत्कृत्यकारी होता है। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि में सत्कृत्यकारी भी होता है। उनमें... वह प्रवर है।” सत्रहवाँ सूत्र।

18. සමාපත්තිමූලකසාතච්චසුත්තං

१८. समापत्ति-मूलक सातत्य सूत्र।

679. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච. තත්‍ර…පෙ… පවරො චා’’ති. අට්ඨාරසමං.

६७९. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में कुशल होता है, किंतु समाधि में सातत्यकारी (निरंतर अभ्यास करने वाला) नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में सातत्यकारी होता है, किंतु समाधि की समापत्ति में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि की समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि में सातत्यकारी होता है। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि में सातत्यकारी भी होता है। उनमें... वह प्रवर है।” अठारहवाँ सूत्र।

19. සමාපත්තිමූලකසප්පායකාරීසුත්තං

१९. समापत्ति-मूलक सप्पायकारी सूत्र।

680. සාවත්ථිනිදානං[Pg.231]. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සප්පායකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සප්පායකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සප්පායකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං, ඛීරම්හා දධි, දධිම්හා නවනීතං, නවනීතම්හා සප්පි, සප්පිම්හා සප්පිමණ්ඩො තත්‍ර අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො චා’’ති. එකූනවීසතිමං. (සමාපත්තිමූලකං.)

६८०. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में कुशल होता है, किंतु समाधि में सप्पायकारी (अनुकूल आचरण करने वाला) नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि में सप्पायकारी होता है, किंतु समाधि की समापत्ति में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि की समापत्ति में कुशल होता है और न ही समाधि में सप्पायकारी होता है। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि में सप्पायकारी भी होता है। भिक्षुओं, उन चार प्रकार के ध्यानियों में जो ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि में सप्पायकारी भी होता है, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। भिक्षुओं, जैसे गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का मण्ड (सार) प्राप्त होता है, और वहाँ वह (मण्ड) अग्र कहा जाता है; वैसे ही, भिक्षुओं, जो ध्यानी समाधि की समापत्ति में भी कुशल होता है और समाधि में सप्पायकारी भी होता है, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है।” उन्नीसवाँ सूत्र। (समापत्ति-मूलक समाप्त।)

20-27. ඨිතිමූලකවුට්ඨානසුත්තාදිඅට්ඨකං

२०-२७. स्थिति-मूलक व्युत्थान आदि आठ सूत्र।

681-688. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං ඨිතිකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. වීසතිමං. (පුරිමමූලකානි විය යාව සත්තවීසතිමා ඨිතිමූලකසප්පායකාරීසුත්තා අට්ඨ සුත්තානි පූරෙතබ්බානි. ඨිතිමූලකං.)

६८१-६८८. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की स्थिति (समाधि को बनाए रखने) में कुशल होता है, किंतु समाधि के व्युत्थान (समाधि से बाहर निकलने) में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि के व्युत्थान में कुशल होता है, किंतु समाधि की स्थिति में कुशल नहीं होता। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी न तो समाधि की स्थिति में कुशल होता है और न ही समाधि के व्युत्थान में कुशल होता है। यहाँ फिर, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि की स्थिति में भी कुशल होता है और समाधि के व्युत्थान में भी कुशल होता है। उनमें... जो ध्यानी... वह उत्तम और प्रवर है।” बीसवाँ सूत्र। (पिछले मूलक सूत्रों की तरह सत्ताईसवें 'स्थिति-मूलक सप्पायकारी सूत्र' तक आठ सूत्रों को पूरा करना चाहिए। स्थिति-मूलक समाप्त।)

28-34. වුට්ඨානමූලකකල්ලිතසුත්තාදිසත්තකං

२८-३४. व्युत्थान-मूलक कल्लित आदि सात सूत्र।

689-695. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො හොති, න [Pg.232] සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො… සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො… නෙව සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො… සමාධිස්මිං වුට්ඨානකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. අට්ඨවීසතිමං. (පුරිමමූලකානි විය යාව චතුත්තිංසතිමා වුට්ඨානමූලකසප්පායකාරීසුත්තා සත්ත සුත්තානි පූරෙතබ්බානි. වුට්ඨානමූලකං.)

६८९-६९५. श्रावस्ती निदान। "भिक्षुओं, ये चार प्रकार के ध्यानी (झायी) हैं। कौन से चार? यहाँ, भिक्षुओं, कोई ध्यानी समाधि से व्युत्थान (उठने) में कुशल होता है, किन्तु समाधि की उपयुक्तता (कल्लित) में कुशल नहीं होता... कोई समाधि की उपयुक्तता में कुशल होता है, किन्तु व्युत्थान में कुशल नहीं होता... कोई न तो समाधि से व्युत्थान में कुशल होता है और न ही समाधि की उपयुक्तता में कुशल होता है... और कोई समाधि से व्युत्थान में भी कुशल होता है और समाधि की उपयुक्तता में भी कुशल होता है। भिक्षुओं, इनमें से जो ध्यानी समाधि से व्युत्थान में भी कुशल है और समाधि की उपयुक्तता में भी कुशल है, वह इन चारों में... उत्तम और प्रवर है।" अट्ठाईसवाँ सूत्र। (पूर्व के सूत्रों की भाँति चौंतीसवें व्युत्थान-मूलक-सप्पायकारी सूत्र तक सात सूत्रों को पूर्ण करना चाहिए। व्युत्थान-मूलक समाप्त।)

35-40. කල්ලිතමූලකආරම්මණසුත්තාදිඡක්කං

३५-४०. कल्लित-मूलक आलम्बन सूत्र आदि छह सूत्र।

696-701. සාවත්ථිනිදානං … ‘‘සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො… සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො… නෙව සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො… සමාධිස්මිං කල්ලිතකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. පඤ්චතිංසතිමං. (පුරිමමූලකානි විය යාව චත්තාලීසමා කල්ලිතමූලකසප්පායකාරීසුත්තා ඡ සුත්තානි පූරෙතබ්බානි. කල්ලිතමූලකං.)

६९६-७०१. श्रावस्ती निदान। "...कोई ध्यानी समाधि की उपयुक्तता (कल्लित) में कुशल होता है, किन्तु समाधि के आलम्बन में कुशल नहीं होता... कोई समाधि के आलम्बन में कुशल होता है, किन्तु समाधि की उपयुक्तता में कुशल नहीं होता... कोई न तो समाधि की उपयुक्तता में कुशल होता है और न ही समाधि के आलम्बन में कुशल होता है... और कोई समाधि की उपयुक्तता में भी कुशल होता है और समाधि के आलम्बन में भी कुशल होता है। भिक्षुओं, इनमें से जो ध्यानी समाधि की उपयुक्तता में भी कुशल है और समाधि के आलम्बन में भी कुशल है, वह इन चारों में... उत्तम और प्रवर है।" पैंतीसवाँ सूत्र। (पूर्व के सूत्रों की भाँति चालीसवें कल्लित-मूलक-सप्पायकारी सूत्र तक छह सूत्रों को पूर्ण करना चाहिए। कल्लित-मूलक समाप्त।)

41-45. ආරම්මණමූලකගොචරසුත්තාදිපඤ්චකං

४१-४५. आलम्बन-मूलक गोचर सूत्र आदि पाँच सूत्र।

702-706. සාවත්ථිනිදානං … ‘‘සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො… සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො… නෙව සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො… සමාධිස්මිං ආරම්මණකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. එකචත්තාලීසමං. (පුරිමමූලකානි විය යාව පඤ්චචත්තාලීසමා ආරම්මණමූලකසප්පායකාරීසුත්තා පඤ්ච සුත්තානි පූරෙතබ්බානි. ආරම්මණමූලකං.)

७०२-७०६. श्रावस्ती निदान। "...कोई ध्यानी समाधि के आलम्बन में कुशल होता है, किन्तु समाधि के गोचर में कुशल नहीं होता... कोई समाधि के गोचर में कुशल होता है, किन्तु समाधि के आलम्बन में कुशल नहीं होता... कोई न तो समाधि के आलम्बन में कुशल होता है और न ही समाधि के गोचर में कुशल होता है... और कोई समाधि के आलम्बन में भी कुशल होता है और समाधि के गोचर में भी कुशल होता है। भिक्षुओं, इनमें से जो ध्यानी समाधि के आलम्बन में भी कुशल है और समाधि के गोचर में भी कुशल है, वह इन चारों में... उत्तम और प्रवर है।" इकतालीसवाँ सूत्र। (पूर्व के सूत्रों की भाँति पैंतालीसवें आलम्बन-मूलक-सप्पायकारी सूत्र तक पाँच सूत्रों को पूर्ण करना चाहिए। आलम्बन-मूलक समाप्त।)

46-49. ගොචරමූලකඅභිනීහාරසුත්තාදිචතුක්කං

४६-४९. गोचर-मूलक अभिनिहार सूत्र आदि चार सूत्र।

707. සාවත්ථිනිදානං… ‘‘සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො… සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති[Pg.233], න සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො… නෙව සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො… සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො ච… සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං, ඛීරම්හා දධි, දධිම්හා නවනීතං, නවනීතම්හා සප්පි, සප්පිම්හා සප්පිමණ්ඩො තත්‍ර අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො ච හොති සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. ඡචත්තාලීසමං.

७०७. श्रावस्ती निदान। "...कोई ध्यानी समाधि के गोचर में कुशल होता है, किन्तु समाधि के अभिनिहार में कुशल नहीं होता... कोई समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है, किन्तु समाधि के गोचर में कुशल नहीं होता... कोई न तो समाधि के गोचर में कुशल होता है और न ही समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है... और कोई समाधि के गोचर में भी कुशल होता है और समाधि के अभिनिहार में भी कुशल होता है। भिक्षुओं, जैसे गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का सार (सप्पिमण्ड) प्राप्त होता है, और वह उन सबमें श्रेष्ठ कहा जाता है; वैसे ही, भिक्षुओं, जो ध्यानी समाधि के गोचर में भी कुशल होता है और समाधि के अभिनिहार में भी कुशल होता है, वह इन चारों ध्यानी व्यक्तियों में... उत्तम और प्रवर है।" छियालीसवाँ सूत्र।

708. සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී…පෙ…. විත්ථාරෙතබ්බං. සත්තචත්තාලීසමං.

७०८. कोई ध्यानी समाधि के गोचर में कुशल होता है, किन्तु समाधि में सत्कृत्यकारी (आदरपूर्वक करने वाला) नहीं होता... (विस्तार करना चाहिए)। सैंतालीसवाँ सूत्र।

709. සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී…පෙ…. අට්ඨචත්තාලීසමං.

७०९. कोई ध्यानी समाधि के गोचर में कुशल होता है, किन्तु समाधि में सातत्यकारी (निरंतर करने वाला) नहीं होता...। अड़तालीसवाँ सूत्र।

710. සමාධිස්මිං ගොචරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සප්පායකාරී…පෙ…. එකූනපඤ්ඤාසමං. (ගොචරමූලකං.)

७१०. कोई ध्यानी समाधि के गोचर में कुशल होता है, किन्तु समाधि में सप्पायकारी (अनुकूलता करने वाला) नहीं होता...। उनचासवाँ सूत्र। (गोचर-मूलक समाप्त।)

50-52. අභිනීහාරමූලකසක්කච්චසුත්තාදිතිකං

५०-५२. अभिनिहार-मूलक सत्कृत्य सूत्र आदि तीन सूत्र।

711. සාවත්ථිනිදානං … ‘‘සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී… සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො… නෙව සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති, න ච සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී… සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො ච හොති, සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. පඤ්ඤාසමං.

७११. श्रावस्ती निदान। "...कोई ध्यानी समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है, किन्तु समाधि में सत्कृत्यकारी नहीं होता... कोई समाधि में सत्कृत्यकारी होता है, किन्तु समाधि के अभिनिहार में कुशल नहीं होता... कोई न तो समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है और न ही समाधि में सत्कृत्यकारी होता है... और कोई समाधि के अभिनिहार में भी कुशल होता है और समाधि में सत्कृत्यकारी भी होता है। भिक्षुओं, इनमें से जो ध्यानी समाधि के अभिनिहार में भी कुशल है और समाधि में सत्कृत्यकारी भी है, वह इन चारों में... उत्तम और प्रवर है।" पचासवाँ सूत्र।

712. සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී…පෙ…. එකපඤ්ඤාසමං.

७१२. कोई ध्यानी समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है, किन्तु समाधि में सातत्यकारी नहीं होता...। इक्यावनवाँ सूत्र।

713. සමාධිස්මිං අභිනීහාරකුසලො හොති, න සමාධිස්මිං සප්පායකාරී…පෙ…. ද්වෙපඤ්ඤාසමං. (අභිනීහාරමූලකං.)

७१३. कोई ध्यानी समाधि के अभिनिहार में कुशल होता है, किन्तु समाधि में सप्पायकारी नहीं होता...। बावनवाँ सूत्र। (अभिनिहार-मूलक समाप्त।)

53-54. සක්කච්චමූලකසාතච්චකාරීසුත්තාදිදුකං

५३-५४. सत्कृत्य-मूलक सातत्यकारी सूत्र आदि दो सूत्र।

714. සාවත්ථිනිදානං [Pg.234]… ‘‘සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී… සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී … නෙව සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී හොති, න ච සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී… සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී ච හොති, සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං…පෙ… උත්තමො ච පවරො චා’’ති. තෙපඤ්ඤාසමං.

७१४. श्रावस्ती निदान। "...कोई ध्यानी समाधि में सत्कृत्यकारी होता है, किन्तु समाधि में सातत्यकारी नहीं होता... कोई समाधि में सातत्यकारी होता है, किन्तु समाधि में सत्कृत्यकारी नहीं होता... कोई न तो समाधि में सत्कृत्यकारी होता है और न ही समाधि में सातत्यकारी होता है... और कोई समाधि में सत्कृत्यकारी भी होता है और समाधि में सातत्यकारी भी होता है। भिक्षुओं, इनमें से जो ध्यानी समाधि में सत्कृत्यकारी भी है और समाधि में सातत्यकारी भी है, वह इन चारों में... उत्तम और प्रवर है।" तिरपनवाँ सूत्र।

715. සමාධිස්මිං සක්කච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සප්පායකාරී…පෙ…. චතුපඤ්ඤාසමං.

७१५. कोई ध्यानी समाधि में सत्कृत्यकारी होता है, किन्तु समाधि में सप्पायकारी नहीं होता...। चौवनवाँ सूत्र।

55. සාතච්චමූලකසප්පායකාරීසුත්තං

५५. पचपनवाँ सातत्य-मूलक सप्पायकारी सूत्र।

716. සාවත්ථිනිදානං. ‘‘චතාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ඣායී. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සප්පායකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සප්පායකාරී හොති, න සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී නෙව සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී හොති, න ච සමාධිස්මිං සප්පායකාරී. ඉධ පන, භික්ඛවෙ, එකච්චො ඣායී සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච හොති, සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච හොති සමාධිස්මිං සප්පායකාරී ච අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගවා ඛීරං, ඛීරම්හා දධි, දධිම්හා නවනීතං, නවනීතම්හා සප්පි, සප්පිම්හා සප්පිමණ්ඩො තත්‍ර අග්ගමක්ඛායති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ය්වායං ඣායී සමාධිස්මිං සාතච්චකාරී ච හොති, සමාධිස්මිං සප්පායකාරී අයං ඉමෙසං චතුන්නං ඣායීනං අග්ගො ච සෙට්ඨො ච මොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො චා’’ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති. පඤ්චපඤ්ඤාසමං. (යථා පඤ්චපඤ්ඤාසං වෙය්‍යාකරණානි හොන්ති තථා විත්ථාරෙතබ්බානි.)

७१६. श्रावस्ती। “भिक्षुओं, ये चार ध्यानी हैं। कौन से चार? भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला होता है, किंतु समाधि में अनुकूलता का पालन करने वाला नहीं। भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समाधि में अनुकूलता का पालन करने वाला होता है, किंतु समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला नहीं। भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी न तो समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला होता है और न ही समाधि में अनुकूलता का पालन करने वाला। भिक्षुओं, यहाँ कोई ध्यानी समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला भी होता है और समाधि में अनुकूलता का पालन करने वाला भी। भिक्षुओं, उन चारों में से जो ध्यानी समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला भी है और समाधि में अनुकूलता का पालन करने वाला भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है। भिक्षुओं, जैसे गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का सार प्राप्त होता है, और उसे उन सबमें श्रेष्ठ कहा जाता है; इसी प्रकार, भिक्षुओं, जो ध्यानी समाधि में निरंतर अभ्यास करने वाला भी है और समाधि में अनुकूलता का पालन करने वाला भी, वह इन चारों ध्यानियों में अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम और प्रवर है।” भगवान ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने भगवान के प्रवचन का प्रसन्नतापूर्वक अभिनंदन किया। पचपनवाँ (सुत्त)। (जैसे पचपन व्याख्यान होते हैं, वैसे ही विस्तार करना चाहिए।)

ඣානසංයුත්තං සමත්තං.

झान-संयुत्त समाप्त हुआ।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान —

සමාධි [Pg.235] සමාපත්ති ඨිති ච, වුට්ඨානං කල්ලිතාරම්මණෙන ච;

ගොචරා අභිනීහාරො සක්කච්ච, සාතච්ච අථොපි සප්පායන්ති.

समाधि, समापत्ति और स्थिति, व्युत्थान, कल्लित और आलम्बन; गोचर, अभिनिहार, सत्कच्च, सातच्च और सप्पाय।

ඛන්ධවග්ගො තතියො.

खन्ध-वग्ग तीसरा है।

තස්සුද්දානං –

उसका उद्दान —

ඛන්ධ රාධසංයුත්තඤ්ච, දිට්ඨිඔක්කන්ත උප්පාදා;

කිලෙස සාරිපුත්තා ච, නාගා සුපණ්ණ ගන්ධබ්බා;

වලාහ වච්ඡඣානන්ති, ඛන්ධවග්ගම්හි තෙරසාති.

खन्ध, राध-संयुत्त, दिट्ठि, ओक्कन्त, उप्पाद; किलेसा, सारिपुत्त, नाग, सुपण्ण, गन्धब्ब; वलाहक, वच्छ और झान — खन्ध-वग्ग में ये तेरह (संयुत्त) हैं।

ඛන්ධවග්ගසංයුත්තපාළි නිට්ඨිතා.

खन्ध-वग्ग-संयुत्त पालि समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

සිංහල
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Español
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi