Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Saṃyuttanikāyo

สังยุตตนิกาย

Khandhavaggo

ขันธวรรค

1. Khandhasaṃyuttaṃ

๑. ขันธสังยุต

1. Nakulapituvaggo

๑. นกุลปิตวรรค

1. Nakulapitusuttaṃ

๑. นกุลปิตาสูตร

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho nakulapitā gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho nakulapitā gahapati bhagavantaṃ etadavoca –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ เขตสสุงสุมารคิรนคร แคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง นกุลปิตาคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Ahamasmi, bhante, jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āturakāyo abhikkhaṇātaṅko. Aniccadassāvī kho panāhaṃ, bhante, bhagavato manobhāvanīyānañca bhikkhūnaṃ. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā; yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด

‘‘Evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Āturo hāyaṃ, gahapati, kāyo aṇḍabhūto pariyonaddho. Yo hi, gahapati, imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā? Tasmātiha te, [Pg.2] gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘āturakāyassa me sato cittaṃ anāturaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’’nti.

คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ

Atha kho nakulapitā gahapati bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nakulapitaraṃ gahapatiṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, gahapati, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Alattha no ajja bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti?

ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะนกุลปิตาคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วดังนี้ว่า ‘คหบดี อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก สีหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคแล้วหรือ’

‘‘Kathañhi no siyā, bhante! Idānāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, gahapati, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno khvāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ etadavocaṃ – ‘ahamasmi, bhante, jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āturakāyo abhikkhaṇātaṅko. Aniccadassāvī kho panāhaṃ, bhante, bhagavato manobhāvanīyānañca bhikkhūnaṃ. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā; yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti.

ท่านผู้เจริญ ไฉนจะไม่ได้เล่า ท่านผู้เจริญ เมื่อกี้นี้เอง ข้าพเจ้าได้รับการประพรมด้วยอมฤตคือธรรมิกถาจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ท่านพระสารีบุตรถามว่า ‘คหบดี พระผู้มีพระภาคทรงประพรมท่านด้วยอมฤตคือธรรมิกถาอย่างไร’ นกุลปิตาคหบดีตอบว่า ‘ท่านผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด’

‘‘Evaṃ vutte, maṃ, bhante, bhagavā etadavoca – ‘evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Āturo hāyaṃ, gahapati, kāyo aṇḍabhūto pariyonaddho. Yo hi, gahapati, imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā? Tasmātiha te gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – āturakāyassa me sato cittaṃ anāturaṃ bhavissatīti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’nti. Evaṃ khvāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti.

ท่านผู้เจริญ เมื่อข้าพเจ้ากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะข้าพเจ้าดังนี้ว่า ‘คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ’ ท่านผู้เจริญ อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคทรงประพรมข้าพเจ้าด้วยอมฤตคือธรรมิกถา

‘‘Na hi pana taṃ, gahapati, paṭibhāsi bhagavantaṃ uttariṃ paṭipucchituṃ – ‘kittāvatā nu kho, bhante, āturakāyo ceva hoti āturacitto ca, kittāvatā ca pana āturakāyo hi kho hoti no ca āturacitto’’’ti[Pg.3]? ‘‘Dūratopi kho mayaṃ, bhante, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti.

คหบดี ก็ท่านมิได้มีปฏิภาณที่จะทูลถามพระผู้มีพระภาคให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างไรหนอแล ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย และอย่างไรชื่อว่ามีกายกระสับกระส่าย แต่จิตไม่กระสับกระส่าย’ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลายพึงมาจากที่ไกลเพื่อทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตรได้อยู่ ดีละ ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเถิด

‘‘Tena hi, gahapati, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho nakulapitā gahapati āyasmato sāriputtassa paccassosi. Āyasmā sāriputto etadavoca –

คหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว นกุลปิตาคหบดีรับคำท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Kathañca, gahapati, āturakāyo ceva hoti, āturacitto ca? Idha, gahapati, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

คหบดี อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย คหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Saññaṃ attato samanupassati, saññāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā saññaṃ, saññāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saññā, mama saññā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saññā, mama saññā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā saññā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa saññāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Viññāṇaṃ [Pg.4] attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto ca.

ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วยและมีจิตป่วยด้วย

‘‘Kathañca, gahapati, āturakāyo hi kho hoti no ca āturacitto? Idha, gahapati, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

คฤหบดี ก็อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย คฤหบดี อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Na saññaṃ attato samanupassati, na saññāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saññaṃ, na saññāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saññā, mama saññā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saññā, mama saññā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā saññā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa saññāvipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ย่อมไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือไม่ตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

``Na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ย่อมไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Na [Pg.5] viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo hoti no ca āturacitto’’ti.

ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย

Idamavoca āyasmā sāriputto. Attamano nakulapitā gahapati āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandīti. Paṭhamaṃ.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว นกุลปิตาคฤหบดีมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล นกุลปิตุสูตรที่ ๑ จบ

2. Devadahasuttaṃ

๒. เทวทหสูตรที่ ๒

2. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Atha kho sambahulā pacchābhūmagamikā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘icchāma mayaṃ, bhante, pacchābhūmaṃ janapadaṃ gantuṃ, pacchābhūme janapade nivāsaṃ kappetu’’nti.

๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของเหล่าศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากผู้จะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นพอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาจะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะจำพรรษาในปัจฉาภูมชนบท พระเจ้าข้า

‘‘Apalokito pana vo, bhikkhave, sāriputto’’ti? ‘‘Na kho no, bhante, apalokito āyasmā sāriputto’’ti. ‘‘Apaloketha, bhikkhave, sāriputtaṃ. Sāriputto, bhikkhave, paṇḍito, bhikkhūnaṃ anuggāhako sabrahmacārīna’’nti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้บอกลาสารีบุตรแล้วหรือ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายยังไม่ได้บอกลาท่านพระสารีบุตรเลย พระเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปบอกลาสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต เป็นผู้คอยอนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า

Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre aññatarasmiṃ eḷagalāgumbe nisinno hoti. Atha kho te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘icchāma mayaṃ, āvuso sāriputta, pacchābhūmaṃ janapadaṃ gantuṃ, pacchābhūme janapade nivāsaṃ kappetuṃ. Apalokito no satthā’’ti.

สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ณ ซุ้มเอฬคฬาแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร พวกกระผมปรารถนาจะไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะสำเร็จการอยู่ในปัจฉาภูมชนบท พระศาสดาของพวกกระผม พวกกระผมทูลลาแล้ว”

‘‘Santi [Pg.6] hāvuso, nānāverajjagataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃvādī panāyasmantānaṃ satthā kimakkhāyīti, kacci vo āyasmantānaṃ dhammā sussutā suggahitā sumanasikatā sūpadhāritā suppaṭividdhā paññāya, yathā byākaramānā āyasmanto vuttavādino ceva bhagavato assatha, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyātha, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyātha, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’’ti?

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์ก็มี บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีก็มี บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ธรรมทั้งหลายอันท่านผู้มีอายุทั้งหลายฟังดีแล้วหรือ รับไว้ดีแล้วหรือ ทำไว้ในใจดีแล้วหรือ ทรงจำไว้ดีแล้วหรือ แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาหรือ อย่างไรหนอแล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอยู่ พึงเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วย ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริงด้วย พึงตอบธรรมสมควรแก่ธรรมด้วย และวาทะที่ถูกเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งของผู้กล่าวตาม จะไม่พึงถึงฐานะอันน่าตำหนิด้วย”

‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

“ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมพึงมาจากที่ไกลทีเดียว เพื่อจะทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตร. ขอประทานโอกาส เนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเถิด”. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี เราจักกล่าว”. ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Santi hāvuso, nānāverajjagataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi …pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃvādī panāyasmantānaṃ satthā kimakkhāyī’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘chandarāgavinayakkhāyī kho no, āvuso, satthā’’’ti.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี... บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระศาสดาของพวกเราตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะ’”

‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi…pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kismiṃ panāyasmantānaṃ chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso, chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti.

‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi…pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃ panāyasmantānaṃ ādīnavaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso[Pg.7], avigatarāgassa avigatachandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu avigatarāgassa…pe… avigatataṇhassa tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Viññāṇe avigatarāgassa avigatachandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Idaṃ kho no, āvuso, ādīnavaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอย่างนี้แล้ว บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์... บัณฑิตที่เป็นสมณะ ก็พึงเป็นผู้ไต่ถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปทีเดียว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นโทษอะไรเล่า จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ... ยังไม่ปราศจากตัณหาในสังขารทั้งหลาย. ในวิญญาณ เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในวิญญาณ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาของพวกเราทรงเห็นโทษนี้แล จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’”

‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃ panāyasmantānaṃ ānisaṃsaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso, vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Viññāṇe vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Idaṃ kho no, āvuso, ānisaṃsaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ถึงแม้เมื่อเรากล่าวแก้อย่างนี้ ก็ยังมีผู้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์บ้าง บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์บ้าง บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีบ้าง บัณฑิตที่เป็นสมณะบ้าง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะว่ามนุษย์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้ไตร่ตรองว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์อะไร จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกท่านถูกถามอย่างนี้ พึงกล่าวแก้อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในวิญญาณ สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาของเราทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์นี้แล จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’

‘‘Akusale cāvuso, dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme sukho vihāro abhavissa avighāto anupāyāso apariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā, nayidaṃ bhagavā akusalānaṃ [Pg.8] dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇeyya. Yasmā ca kho, āvuso, akusale dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme dukkho vihāro savighāto saupāyāso sapariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā, tasmā bhagavā akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇeti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘Kusale cāvuso, dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme dukkho vihāro abhavissa savighāto saupāyāso sapariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā, nayidaṃ bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇeyya. Yasmā ca kho, āvuso, kusale dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme sukho vihāro avighāto anupāyāso apariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā, tasmā bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย

Idamavocāyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti. Dutiyaṃ.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล จบสูตรที่ ๒

3. Hāliddikānisuttaṃ

๓. หาลิททิกานิสูตร

3. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe –

๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ในแคว้นอวันตี ที่ภูเขาชื่อปปาตะ ใกล้เมืองกุรรฆระ ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อหาลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง คฤหบดีหาลิททิกานิผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī,Gāme akubbaṃ muni santhavāni ;

Kāmehi ritto apurakkharāno,Kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

พระมุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ไม่กระทำความสนิทสนมในบ้าน เป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่หวังผลในภายหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำโต้เถียงกับชนได้อย่างไร’

‘‘Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti?

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ’

‘‘Rūpadhātu [Pg.9] kho, gahapati, viññāṇassa oko. Rūpadhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Vedanādhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Vedanādhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Saññādhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Saññādhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Saṅkhāradhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Saṅkhāradhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, okasārī hoti.

ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในรูปธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สัญญาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสัญญาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สังขารธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสังขารธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่

‘‘Kathañca, gahapati, anokasārī hoti? Rūpadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti.

ดูก่อนคฤหบดี อย่างไรเล่า เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิต ในรูปธาตุเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...ในวิญญาณธาตุ ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิตเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่

‘‘Kathañca, gahapati, niketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. Saddanimitta…pe… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, niketasārī hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (นิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ... บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือสัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, aniketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. Saddanimitta… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā [Pg.10] tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, aniketasārī hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (อนิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ... สัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นอนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, gāme santhavajāto hoti? Idha, gahapati, ekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā tesu yogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme santhavajāto hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ มีความยินดีร่วมกัน มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, gāme na santhavajāto hoti? Idha, gahapati, bhikkhu gihīhi asaṃsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī na sukhitesu sukhito na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā tesu yogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme na santhavajāto hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ ไม่มีความยินดีร่วมกัน ไม่มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็ไม่เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็ไม่เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ไม่ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi aritto hoti? Idha, gahapati, ekacco kāmesu avigatarāgo hoti avigatachando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายยังไม่ไปปราศ มีฉันทะยังไม่ไปปราศ มีความรักยังไม่ไปปราศ มีความกระหายยังไม่ไปปราศ มีความเร่าร้อนยังไม่ไปปราศ มีตัณหายังไม่ไปปราศ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi ritto hoti? Idha, gahapati, ekacco kāmesu vigatarāgo hoti vigatachando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi ritto hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายไปปราศแล้ว มีฉันทะไปปราศแล้ว มีความรักไปปราศแล้ว มีความกระหายไปปราศแล้ว มีความเร่าร้อนไปปราศแล้ว มีตัณหาไปปราศแล้ว ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, purakkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, gahapati, purakkharāno hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, apurakkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa na evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, gahapati, apurakkharāno hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca[Pg.11], gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, ekacco evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi; ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi; ahamasmi sammāpaṭipanno. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca; pacchā vacanīyaṃ pure avaca. Sahitaṃ me, asahitaṃ te. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ. Āropito te vādo; cara vādappamokkhāya. Niggahitosi; nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้, เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้. ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร? ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด, เราเป็นผู้ปฏิบัติถูก. คำที่ควรพูดก่อน ท่านพูดทีหลัง, คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านพูดก่อน. คำพูดของเรามีสาระ, คำพูดของท่านไม่มีสาระ. สิ่งที่ท่านเจนจบมากลับตาลปัตรไปแล้ว. เรายกวาทะของท่านขึ้นแล้ว, ท่านจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องวาทะเถิด. ท่านถูกข่มแล้ว, ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, bhikkhu na evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้...ฯลฯ... ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล”

‘‘Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe –

“ดูก่อนคฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล คำใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า –”

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī,Gāme akubbaṃ munisanthavāni;

Kāmehi ritto apurakkharāno,Kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

“มุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ ไม่ทำความเชยชิดในหมู่บ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มีหวังในเบื้องหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่นได้อย่างไร ดังนี้”

‘‘Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Tatiyaṃ.

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล. จบสูตรที่ ๓”

4. Dutiyahāliddikānisuttaṃ

๔. ทุติยหาลิททิกานิสูตรที่ ๔

4. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno…pe… ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā sakkapañhe – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā, te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussāna’’’nti.

๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ ณ ภูเขาชื่อปปาตะ ที่เมืองกุรรฆระ ในแคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททิกานิคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในสักกปัญหาว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใด หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว ถึงความเกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ดังนี้”

‘‘Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti?

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอแล”

‘‘Rūpadhātuyā [Pg.12] kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā cittaṃ suvimuttanti vuccati.

คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในรูปธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว

‘‘Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā cittaṃ suvimuttanti vuccati.

คฤหบดี ความพอใจ...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในวิญญาณธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว

‘‘Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā sakkapañhe – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussāna’’’nti.

คฤหบดี เพราะเหตุนั้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสักกปัญหสูตรว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่เทพและมนุษย์’ ดังนี้

‘‘Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Catutthaṃ.

คฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้แล จบ สูตรที่ ๔

5. Samādhisuttaṃ

๕. สมาธิสูตร

5. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha; samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṃ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca’’.

๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ก็ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอะไร คือรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ’

‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpassa samudayo, ko vedanāya samudayo, ko saññāya samudayo, ko saṅkhārānaṃ samudayo, ko viññāṇassa samudayo? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความเกิดแห่งรูป อะไรเป็นความเกิดแห่งเวทนา อะไรเป็นความเกิดแห่งสัญญา อะไรเป็นความเกิดแห่งสังขาร อะไรเป็นความเกิดแห่งวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมหมกมุ่นผูกพันอยู่

‘‘Kiñca abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati? Rūpaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa rūpaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā rūpe nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

ภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในรูป นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘Vedanaṃ [Pg.13] abhinandati…pe… saññaṃ abhinandati… saṅkhāre abhinandati… viññāṇaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa viññāṇaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā viññāṇe nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

ภิกษุเพลิดเพลินเวทนา...ฯลฯ...เพลิดเพลินสัญญา...เพลิดเพลินสังขาร...เพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘Ayaṃ, bhikkhave, rūpassa samudayo; ayaṃ vedanāya samudayo; ayaṃ saññāya samudayo; ayaṃ saṅkhārānaṃ samudayo; ayaṃ viññāṇassa samudayo.

ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดแห่งรูป นี้เป็นความเกิดแห่งเวทนา นี้เป็นความเกิดแห่งสัญญา นี้เป็นความเกิดแห่งสังขาร นี้เป็นความเกิดแห่งวิญญาณ

‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ko vedanāya… ko saññāya… ko saṅkhārānaṃ… ko viññāṇassa atthaṅgamo?

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความดับแห่งรูป อะไรเป็นความดับแห่งเวทนา...อะไรเป็นความดับแห่งสัญญา...อะไรเป็นความดับแห่งสังขาร...อะไรเป็นความดับแห่งวิญญาณ

Idha, bhikkhave, nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่เพลิดเพลิน ย่อมไม่กล่าวถึง ย่อมไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่

‘‘Kiñca nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati? Rūpaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa rūpaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā rūpe nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิใดในรูป นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘Vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosā tiṭṭhato yā vedanāya nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา นันทิใดในเวทนา นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘Saññaṃ nābhinandati…pe… saṅkhāre nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa saṅkhāre anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā saṅkhāresu nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

ภิกษุไม่เพลิดเพลินสัญญา...ฯลฯ...ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร นันทิใดในสังขาร นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘Viññāṇaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa viññāṇaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā viññāṇe nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘Ayaṃ[Pg.14], bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ayaṃ vedanāya atthaṅgamo, ayaṃ saññāya atthaṅgamo, ayaṃ saṅkhārānaṃ atthaṅgamo, ayaṃ viññāṇassa atthaṅgamo’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความดับแห่งรูป นี้เป็นความดับแห่งเวทนา นี้เป็นความดับแห่งสัญญา นี้เป็นความดับแห่งสังขาร นี้เป็นความดับแห่งวิญญาณ จบ สูตรที่ ๕

6. Paṭisallāṇasuttaṃ

๖. ปฏิสัลลาณสูตร

6. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Paṭisallāṇe, bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīṇo, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṃ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca’’…pe… (yathā paṭhamasutte tathā vitthāretabbo.) Chaṭṭhaṃ.

๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัด. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นอยู่ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง. ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง? คือย่อมรู้ความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในปฐมสูตร) จบสูตรที่ ๖

7. Upādāparitassanāsuttaṃ

๗. อุปาทาปริตัสสนสูตร

7. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti, kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งเพราะความยึดมั่น และความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'อย่างนั้น พระเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า

‘‘Kathañca, bhikkhave, upādāparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa rūpavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati.

ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น.

‘‘Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā vedanāvipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa vedanāvipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati.

ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น.

‘‘Saññaṃ [Pg.15] attato samanupassati…pe… saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. Tassa te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā saṅkhāravipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa saṅkhāravipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati.

ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร. สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น.

‘‘Viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. Evaṃ kho, bhikkhave, upādāparitassanā hoti.

ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล.

‘‘Kathañca, bhikkhave, anupādāaparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā na rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na rūpavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati.

ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น.

‘‘Na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā na vedanāvipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na vedanāvipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti[Pg.16]. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati.

ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น.

‘‘Na saññaṃ…pe… na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ. Tassa te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā na saṅkhāravipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na saṅkhāravipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati.

ไม่ตามเห็นสัญญา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร ไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว

‘‘Na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ…pe… tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā na viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na viññāṇavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. Evaṃ kho, bhikkhave, anupādā aparitassanaṃ hotī’’ti. Sattamaṃ.

ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ...ฯลฯ... วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

8. Dutiyaupādāparitassanāsuttaṃ

๘. ทุติยอุปาทาปริตัสสนสูตร

8. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañca. Taṃ suṇātha…pe… kathañca, bhikkhave, upādāparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ etaṃ mama…pe… saññaṃ etaṃ mama… saṅkhāre etaṃ mama… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, bhikkhave, upādāparitassanā hoti.

๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น และความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้

‘‘Kathañca, bhikkhave, anupādāaparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa [Pg.17] rūpavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ netaṃ mama… saññaṃ netaṃ mama… saṅkhāre netaṃ mama… viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, bhikkhave, anupādāaparitassanā hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ รูปนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้

9. Kālattayaaniccasuttaṃ

๙. กาลัตตยานิจจสูตร

9. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā aniccā…pe… saññā aniccā… saṅkhārā aniccā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṃ saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Viññāṇaṃ aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Navamaṃ.

๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงสังขารที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในสังขารที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับสังขารที่เป็นปัจจุบัน วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน

10. Kālattayadukkhasuttaṃ

๑๐. กาลัตตยทุกขสูตร

10. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Dasamaṃ.

๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สัญญาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สังขารเป็นทุกข์...ฯลฯ... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน

11. Kālattayaanattasuttaṃ

๑๑. กาลัตตยานัตตสูตร

11. Sāvatthinidānaṃ[Pg.18]. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Ekādasamaṃ.

๑๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน” สูตรที่ ๑๑

Nakulapituvaggo paṭhamo.

นกุลปิตุวรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Nakulapitā devadahā, dvepi hāliddikāni ca;

Samādhipaṭisallāṇā, upādāparitassanā duve;

Atītānāgatapaccuppannā, vaggo tena pavuccati.

นกุลปิตุสูตร เทวทหสูตร หาลิททิกานิสูตร ๒ สูตร สมาธิสูตร ปฏิสัลลานสูตร อุปาทาปริตัสสนาสูตร ๒ สูตร อตีตานาคตปัจจุปันนสูตร ๓ สูตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วรรค

2. Aniccavaggo

๒. อนิจจวรรค

1. Aniccasuttaṃ

๑. อนิจจสูตร

12. Evaṃ me sutaṃ – sāvatthiyaṃ. Tatra kho…pe… ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ที่กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้นแล... “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๑

2. Dukkhasuttaṃ

๒. ทุกขสูตร

13. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

๑๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๒

3. Anattasuttaṃ

๓. อนัตตสูตร

14. Sāvatthinidānaṃ[Pg.19]. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๓

4. Yadaniccasuttaṃ

๔. ยทนิจจสูตร

15. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saññā aniccā…pe… saṅkhārā aniccā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๔

5. Yaṃdukkhasuttaṃ

๕. ยันทุကขสูตร

16. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๕

6. Yadanattāsuttaṃ

๖. ยทนัตตาสูตร

17. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā[Pg.20]. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๖

7. Sahetuaniccasuttaṃ

๗. สเหตุอนิจจสูตร

18. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yopi hetu, yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Vedanā aniccā. Yopi hetu, yopi paccayo vedanāya uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, vedanā kuto niccā bhavissati! Saññā aniccā… saṅkhārā aniccā. Yopi hetu yopi paccayo saṅkhārānaṃ uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, saṅkhārā kuto niccā bhavissanti! Viññāṇaṃ aniccaṃ. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๑๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร เวทนาไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสังขาร ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย สังขารที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร วิญญาณไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๗

8. Sahetudukkhasuttaṃ

๘. สเหตุทุกขสูตร

19. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto sukhaṃ bhavissati! Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto sukhaṃ bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๘

9. Sahetuanattasuttaṃ

๙. สเหตุกอนัตตสูตร

20. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto attā bhavissati! Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto attā bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

๒๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๙

10. Ānandasuttaṃ

๑๐. อานันทสูตร

21. Sāvatthiyaṃ [Pg.21]… ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nirodho nirodho’ti, bhante, vuccati. Katamesānaṃ kho, bhante, dhammānaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccatī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, ānanda, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Tassa nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassā nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Saññā… saṅkhārā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tesaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Viññāṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Tassa nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccatī’’ti. Dasamaṃ.

๒๑. ณ กรุงสาวัตถี... ในอาราม. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘นิโรธ นิโรธ’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความดับแห่งธรรมะเหล่าไหนหนอ เรียกว่า ‘นิโรธ’ พระเจ้าข้า?’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ รูปแล ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งรูปนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. เวทนาไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งเวทนานั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งสังขารเหล่านั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. วิญญาณไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งวิญญาณนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. อานนท์ ความดับแห่งธรรมะเหล่านี้แล เรียกว่า ‘นิโรธ’. สูตรที่ ๑๐

Aniccavaggo dutiyo.

อนิจจวรรคที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Aniccaṃ dukkhaṃ anattā, yadaniccāpare tayo;

Hetunāpi tayo vuttā, ānandena ca te dasāti.

อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร, ยทนิจจสูตรอีก ๓ สูตร, สูตรที่กล่าวด้วยเหตุอีก ๓ สูตร, และอานันทสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

3. Bhāravaggo

๓. ภารวรรค

1. Bhārasuttaṃ

๑. ภารสูตร

22. Sāvatthiyaṃ … tatra kho … ‘‘bhārañca vo, bhikkhave, desessāmi bhārahārañca bhārādānañca bhāranikkhepanañca. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, bhāro? Pañcupādānakkhandhā tissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāro’’.

๒๒. ณ กรุงสาวัตถี... ณ ที่นั้นแล... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ (ของหนัก) ผู้แบกภาระ การถือเอาภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า อุปาทานขันธ์ ๕. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภาระ.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, bhārahāro[Pg.22]? Puggalo tissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhārahāro.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้แบกภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า บุคคล. คือ ท่านผู้มีอายุโน้น ซึ่งมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ผู้แบกภาระ.

‘‘Katamañca, bhikkhave, bhārādānaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhārādānaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การถือเอาภาระเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การถือเอาภาระ.

‘‘Katamañca, bhikkhave, bhāranikkhepanaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhāranikkhepana’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การวางภาระเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือเพราะความคลายกำหนัดแห่งตัณหานั้นแหละ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การวางภาระ.

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว. พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำอื่นอีกดังนี้ว่า

‘‘Bhārā have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo;

Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ.

ขันธ์ ๕ เป็นภาระโดยแท้ และบุคคลเป็นผู้แบกภาระ, การถือเอาภาระเป็นทุกข์ในโลก, การวางภาระเป็นสุข.

‘‘Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ, aññaṃ bhāraṃ anādiya;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, nicchāto parinibbuto’’ti. paṭhamaṃ;

บุคคลวางภาระอันหนักลงแล้ว ไม่ถือเอาภาระอื่น, ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว, เป็นผู้หมดความอยาก ดับสนิทแล้ว. สูตรที่ ๑

2. Pariññasuttaṃ

๒. ปริญญาสูตร

23. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pariññeyye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi pariññañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ, bhikkhave, pariññeyyo dhammo, vedanā pariññeyyo dhammo, saññā pariññeyyo dhammo, saṅkhārā pariññeyyo dhammo, viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, bhikkhave, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, bhikkhave, pariññā? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññā’’ti. Dutiyaṃ.

๒๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้และปริญญา (ความกำหนดรู้) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. สูตรที่ ๒

3. Abhijānasuttaṃ

๓. อภิชานสูตร

24. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; vedanaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; saññaṃ anabhijānaṃ… saṅkhāre anabhijānaṃ [Pg.23] aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; viññāṇaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Rūpañca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya; vedanaṃ abhijānaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Tatiyaṃ.

๒๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละรูป ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละเวทนา ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง... ไม่ละสัญญา...; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละสังขารทั้งหลาย ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละวิญญาณ ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละรูป ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้รู้ยิ่ง... ละเวทนา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสัญญา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสังขารทั้งหลาย...; ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละวิญญาณ ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. สูตรที่ ๓

4. Chandarāgasuttaṃ

๔. ฉันทราคสูตร

25. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasmiṃ chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Yo vedanāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo saññāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo saṅkhāresu chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Catutthaṃ.

๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในเวทนา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสัญญา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสังขารทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา.

5. Assādasuttaṃ

๕. อัสสาทสูตร

26. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saññāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saṅkhārānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. Yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ[Pg.24], ayaṃ vedanāya assādo. Yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ. Yaṃ saññaṃ paṭicca uppajjati…pe… yaṃ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ saṅkhārānaṃ assādo. Yaṃ saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ saṅkhārānaṃ ādīnavo. Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ. Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ’’’.

๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘อะไรหนอเป็นอัสสาทะ (ความน่าพอใจ) อะไรเป็นอาทีนวะ (โทษ) อะไรเป็นนิสสรณะ (ทางออก) แห่งรูป อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งเวทนา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสัญญา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสังขารทั้งหลาย อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งวิญญาณ’. ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งรูป. การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งรูป. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งรูป. สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งเวทนา. การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งเวทนา. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา. สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น...ฯลฯ... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งสังขาร. การที่สังขารไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งสังขาร. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งสังขาร. สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งวิญญาณ. การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งวิญญาณ. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งวิญญาณ’.

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti ; ayamantimā jāti; natthi dāni punabbhavo’’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง ตลอดเวลานั้น เรายังไม่ยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. ภิกษุทั้งหลาย แต่เมื่อใด เราได้รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น เราจึงยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. อนึ่ง ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’.

6. Dutiyaassādasuttaṃ

๖. ทุติยอัสสาทสูตร

27. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ rūpassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa nissaraṇaṃ paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Vedanāyāhaṃ, bhikkhave… saññāyāhaṃ, bhikkhave… saṅkhārānāhaṃ[Pg.25], bhikkhave… viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo viññāṇassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo viññāṇassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa nissaraṇaṃ paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ…pe… abbhaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti ; ayamantimā jāti; natthi dāni punabbhavo’’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งรูปนั้นแล้ว คุณแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งรูปนั้นแล้ว โทษแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหา...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสังขาร... ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งวิญญาณนั้นแล้ว คุณแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งวิญญาณนั้นแล้ว โทษแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้... (ตราบนั้นเรายังไม่ยืนยัน)... เรารู้ยิ่งแล้ว และญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้

7. Tatiyaassādasuttaṃ

๗. ตติยอัสสาทสูตร

28. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa assādo abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa assādo, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa ādīnavo abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa ādīnavo, tasmā sattā rūpasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa nissaraṇaṃ abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā rūpasmā nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, vedanāya…pe… no cedaṃ, bhikkhave, saññāya… no cedaṃ, bhikkhave, saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā saṅkhārehi nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ, tasmā sattā saṅkhārehi nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa assādo abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa assādo, tasmā sattā viññāṇasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa ādīnavo, tasmā sattā viññāṇasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmā nissareyyuṃ[Pg.26]. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā viññāṇasmā nissaranti.

๒๘. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในรูป ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากรูปได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากรูปได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้า...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากวิญญาณได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากวิญญาณได้

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññaṃsu ; neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññaṃsu; atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharanti’’. Sattamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตราบนั้น สัตว์ทั้งหลายยังไม่ชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ไม่พราก ไม่หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ แต่เมื่อใด ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายรู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ พรากออก หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่

8. Abhinandanasuttaṃ

๘. อภินันทนสูตร

29. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo vedanaṃ abhinandati… yo saññaṃ abhinandati… yo saṅkhāre abhinandati… yo viññāṇaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo ca kho, bhikkhave, rūpaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo vedanaṃ nābhinandati… yo saññaṃ nābhinandati… yo saṅkhāre nābhinandati… yo viññāṇaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๒๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดเพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดเพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดเพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ส่วนผู้ใดไม่เพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว ผู้ใดไม่เพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว

9. Uppādasuttaṃ

๙. อุปปาทสูตร

30. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo vedanāya…pe… yo saññāya…pe… yo saṅkhārānaṃ…pe… yo viññāṇassa [Pg.27] uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho rogānaṃ vūpasamo jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo vedanāya …pe… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho rogānaṃ vūpasamo jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ.

๓๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ความเกิดขึ้น...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ ความดับ...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ จบสูตรที่ ๙

10. Aghamūlasuttaṃ

๑๐. อฆมูลสูตร

31. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aghañca, bhikkhave, desessāmi aghamūlañca. Taṃ suṇātha. Katamañca bhikkhave aghaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aghaṃ, vedanā aghaṃ, saññā aghaṃ, saṅkhārā aghaṃ, viññāṇaṃ aghaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, aghaṃ. Katamañca, bhikkhave, aghamūlaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī; seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, aghamūla’’nti. Dasamaṃ.

๓๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอฆะ (ทุกข์) และอฆมูล (เหตุแห่งทุกข์) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอฆะ เวทนาเป็นอฆะ สัญญาเป็นอฆะ สังขารเป็นอฆะ วิญญาณเป็นอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆมูล ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆมูล จบสูตรที่ ๑๐

11. Pabhaṅgusuttaṃ

๑๑. ปภังคุสูตร

32. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pabhaṅguñca, bhikkhave, desessāmi appabhaṅguñca. Taṃ suṇātha. Kiñca, bhikkhave, pabhaṅgu, kiṃ appabhaṅgu? Rūpaṃ, bhikkhave, pabhaṅgu. Yo tassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Vedanā pabhaṅgu. Yo tassā nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Saññā pabhaṅgu… saṅkhārā pabhaṅgu. Yo tesaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Viññāṇaṃ pabhaṅgu. Yo tassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgū’’ti. Ekādasamaṃ.

๓๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสิ่งทีแตกสลายและสิ่งที่ไม่แตกสลายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าคือสิ่งที่แตกสลาย อะไรคือสิ่งที่ไม่แตกสลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย เวทนาเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งเวทนานั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย สัญญาเป็นสิ่งที่แตกสลาย... สังขารทั้งหลายเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งสังขารเหล่านั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย วิญญาณเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย จบสูตรที่ ๑๑

Bhāravaggo tatiyo.

ภารวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องในวรรคนั้น คือ

Bhāraṃ pariññaṃ abhijānaṃ, chandarāgaṃ catutthakaṃ;

Assādā ca tayo vuttā, abhinandanamaṭṭhamaṃ;

Uppādaṃ aghamūlañca, ekādasamo pabhaṅgūti.

ภารสูตร ปริญญาสูตร อภิชานสูตร ฉันทราคสูตรเป็นที่ ๔ อัสสาทสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้ อภินันทนสูตรเป็นที่ ๘ อุปปาทสูตร อฆมูลสูตร และปภังคุสูตรเป็นที่ ๑๑

4. Natumhākaṃvaggo

๔. นตุมหากวรรค

1. Natumhākaṃsuttaṃ

๑. นตุมหากสูตร

33. Sāvatthinidānaṃ[Pg.28]. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ, te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati’’.

๓๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสังขารเหล่านั้นเสีย สังขารเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, rūpaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Paṭhamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า หญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ ในพระเชตวันนี้ ชนพึงขนไป หรือเผาเสีย หรือทำตามปัจจัย เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ชนขนเราไป หรือเผาเรา หรือทำเราตามปัจจัย’ บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะสิ่งนั้นไม่ใช่อัตตาหรือของเนื่องด้วยอัตตาของข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๑

2. Dutiyanatumhākaṃsuttaṃ

๒. ทุติยนตุมหากสูตร

34. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ… saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Dutiyaṃ.

๓๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๒

3. Aññatarabhikkhusuttaṃ

๓. อัญญตรภิกขุสูตร

35. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.29] nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu; yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho, appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anuseti, tena saṅkhaṃ gacchati; yaṃ nānuseti, na tena saṅkhaṃ gacchatī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

๓๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ บุคคลย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น บุคคลย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมไม่ถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ ce, bhante, anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Saññaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Saṅkhāre ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Viññāṇaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhante, nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในเวทนา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสัญญา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสังขารทั้งหลาย บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ ce, bhikkhu, anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhikkhu, nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena, bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด”

Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป

Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นหลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๓

4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttaṃ

๔. ทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

36. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā [Pg.30] saṃkhittena dhammaṃ desetu yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Yaṃ nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchatī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

๓๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ ce, bhante, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce anuseti… saññaṃ ce anuseti… saṅkhāre ce anuseti… viññāṇaṃ ce anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhante, nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce nānuseti… saññaṃ ce nānuseti… saṅkhāre ce nānuseti… viññāṇaṃ ce nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ ce, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce, bhikkhu… saññaṃ ce, bhikkhu… saṅkhāre ce, bhikkhu… viññāṇaṃ ce, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhikkhu, nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce nānuseti… saññaṃ ce nānuseti… saṅkhāre ce nānuseti… viññāṇaṃ ce nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ...ในเวทนา...ดูก่อนภิกษุ...ในสัญญา...ดูก่อนภิกษุ...ในสังขารทั้งหลาย...ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด...ฯลฯ...และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๔

5. Ānandasuttaṃ

๕. อานันทสูตร

37. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca –

๓๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิง เป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า

‘‘Sace [Pg.31] taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘rūpassa kho, āvuso, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, ānanda! Rūpassa kho, ānanda, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, evaṃ byākareyyāsī’’ti. Pañcamaṃ.

“ดีละ ดีละ อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” จบสูตรที่ ๕

6. Dutiyaānandasuttaṃ

๖. ทุติยอานันทสูตรที่ ๖

38. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca –

๓๘. สาวัตถีนิทาน. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระอานนท์ผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งว่า

‘‘Sace taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyissati[Pg.32], vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā; tassā uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyittha. Yā saññā… ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā; tesaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha’’’.

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว เวทนาใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว’

‘‘Yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yā vedanā ajātā apātubhūtā; tassā uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyissati. Yā saññā…pe… ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā; tesaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yaṃ viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati.

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ สัญญาใด... สังขารเหล่าใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ

‘‘Yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā…pe… yā saññā… ye saṅkhārā jātā pātubhūtā; tesaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ เวทนาใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ วิญญาณใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sādhu[Pg.33], sādhu, ānanda! Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yā vedanā … yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha.

“ดีละ ดีละ อานนท์! อานนท์ รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว”

‘‘Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yā vedanā… yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati.

“อานนท์ รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่จักปรากฏ เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่จักปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่จักปรากฏ”

‘‘Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā… yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, evaṃ byākareyyāsī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“อานนท์ รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้ พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” ฉัฏฐะ.

7. Anudhammasuttaṃ

๗. อนุธัมมสูตร

39. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe nibbidābahulo vihareyya, vedanāya nibbidābahulo vihareyya, saññā nibbidābahulo vihareyya, saṅkhāresu nibbidābahulo vihareyya, viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. Yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu nibbidābahulo viharanto, viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti, so rūpaṃ parijānaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanā, parimuccati saññāya[Pg.34], parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Sattamaṃ.

๓๙. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสัญญาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลายอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” สัตตมะ.

8. Dutiyaanudhammasuttaṃ

๘. ทุติยานุธัมมสูตร

40. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya…pe… parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๔๐. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” อัฏฐมะ.

9. Tatiyaanudhammasuttaṃ

๙. ตติยานุธัมมสูตร

41. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe dukkhānupassī vihareyya…pe… parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Navamaṃ.

๔๑. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” นวมะ.

10. Catutthaanudhammasuttaṃ

๑๐. จตุตถานุธัมมสูตร

42. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe anattānupassī vihareyya, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī vihareyya. Yo rūpe anattānupassī viharanto…pe… rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti, so rūpaṃ parijānaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Dasamaṃ.

๔๒. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่ ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่...เป... ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” ทสมะ.

Natumhākaṃvaggo catuttho.

นตุมหากวรรคที่ ๔

Tassuddānaṃ –

อุททานของวรรคนั้น คือ

Natumhākena dve vuttā, bhikkhūhi apare duve;

Ānandena ca dve vuttā, anudhammehi dve dukāti.

ท่านกล่าวไว้ ๒ สูตรด้วยนตุมหากสูตร, อีก ๒ สูตรด้วยภิกขุสูตร, และ ๒ สูตรด้วยอานันทสูตร, ๒ หมวด ๒ สูตรด้วยอนุธัมมสูตร

5. Attadīpavaggo

๕. อัตตทีปวรรค

1. Attadīpasuttaṃ

๑. อัตตทีปสูตร

43. Sāvatthinidānaṃ[Pg.35]. ‘‘Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Attadīpānaṃ, bhikkhave, viharataṃ attasaraṇānaṃ anaññasaraṇānaṃ, dhammadīpānaṃ dhammasaraṇānaṃ anaññasaraṇānaṃ yoni upaparikkhitabbā. Kiṃjātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṃpahotikā’’ti?

๔๓. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ พึงพิจารณาโดยแยบคายว่า โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุเกิด”

‘‘Kiṃjātikā ca, bhikkhave, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṃpahotikā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Saññaṃ attato samanupassati… saṅkhāre attato samanupassati… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะรูปแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะเวทนาแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะวิญญาณแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘Rūpassa tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva rūpaṃ etarahi ca sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammanti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Vedanāya tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva vedanā etarahi ca sabbā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti, evametaṃ yathābhūtaṃ [Pg.36] sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Saññāya… saṅkhārānaṃ tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva saṅkhārā etarahi ca sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Viññāṇassa tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva viññāṇaṃ etarahi ca sabbaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammanti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccatī’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของรูปเท่านั้นแล้ว เห็นรูปทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของเวทนาเท่านั้นแล้ว เห็นเวทนาทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ของสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของสังขารทั้งหลายเท่านั้นแล้ว เห็นสังขารทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของวิญญาณเท่านั้นแล้ว เห็นวิญญาณทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑

2. Paṭipadāsuttaṃ

๒. ปฏิปทาสูตร

44. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sakkāyasamudayagāminiñca vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi, sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyasamudayagāminī paṭipadā, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā’ti. Iti hidaṃ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhasamudayagāminī samanupassanā’ti. Ayamevettha attho’’.

๔๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทาทั้งสองนั้น ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ[Pg.37]; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Na vedanaṃ attato… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyanirodhagāminī paṭipadā, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’ti. Iti hidaṃ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhanirodhagāminī samanupassanā’ti. Ayamevettha attho’’ti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ดังนี้แล สูตรที่ ๒

3. Aniccasuttaṃ

๓. อนิจจสูตร

45. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi, vedanādhātuyā…pe… saññādhātuyā… saṅkhāradhātuyā… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

๔๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูปธาตุ ในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในวิญญาณธาตุ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๓

4. Dutiyaaniccasuttaṃ

๔. ทุติยอนิจจสูตร

46. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā aniccā… saññā aniccā… saṅkhārā aniccā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

๔๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง... สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Evametaṃ [Pg.38] yathābhūtaṃ sammappaññāya passato pubbantānudiṭṭhiyo na honti. Pubbantānudiṭṭhīnaṃ asati, aparantānudiṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhīnaṃ asati, thāmaso parāmāso na hoti. Thāmase parāmāse asati rūpasmiṃ… vedanāya … saññāya… saṅkhāresu… viññāṇasmiṃ cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

“เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตไม่มี ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตไม่มี การยึดมั่นอย่างแรงกล้าย่อมไม่มี เมื่อการยึดมั่นอย่างแรงกล้าไม่มี จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๔

5. Samanupassanāsuttaṃ

๕. สมนุปัสสนาสูตร

47. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ attānaṃ samanupassamānā samanupassanti, sabbete pañcupādānakkhandhe samanupassanti, etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ’’.

๔๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาโดยประการต่างๆ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ๕ อย่าง อะไรบ้าง? คือ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในศาสนานี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ”

‘‘Iti ayañceva samanupassanā ‘asmī’ti cassa avigataṃ hoti. ‘Asmī’ti kho pana, bhikkhave, avigate pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hoti – cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassa. Atthi, bhikkhave, mano, atthi dhammā, atthi avijjādhātu. Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa ‘asmī’tipissa hoti; ‘ayamahamasmī’tipissa hoti; ‘bhavissa’ntipissa hoti; ‘na bhavissa’ntipissa hoti; ‘rūpī bhavissa’ntipissa hoti; ‘arūpī bhavissa’ntipissa hoti; ‘saññī bhavissa’ntipissa hoti; ‘asaññī bhavissa’ntipissa hoti; ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’ntipissa hoti’’.

“ด้วยเหตุนี้ การพิจารณาเห็นอย่างนี้ และความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ของเขานั้นยังละไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อยังละความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ไม่ได้ ความหยั่งลงแห่งอินทรีย์ ๕ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ย่อมมี ภิกษุทั้งหลาย มโนมีอยู่ ธรรมารมณ์มีอยู่ อวิชชาธาตุมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เพราะถูกผัสสะที่เกิดจากอวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับจึงเกิดเวทนา และเกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’ บ้าง ‘เราจักไม่มี’ บ้าง ‘เราจักมีรูป’ บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง”

‘‘Tiṭṭhanteva [Pg.39] kho, bhikkhave, tattheva pañcindriyāni. Athettha sutavato ariyasāvakassa avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā ‘asmī’tipissa na hoti; ‘ayamahamasmī’tipissa na hoti; ‘bhavissa’nti… ‘na bhavissa’nti… rūpī… arūpī … saññī… asaññī… ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’ntipissa na hotī’’ti. Pañcamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่เหมือนเดิม แต่ในอินทรีย์ ๕ นั้น อวิชชาของอริยสาวกผู้ได้สดับย่อมถูกละไป วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา อริยสาวกนั้นจึงไม่เกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’... ‘เราจักไม่มี’... มีรูป... ไม่มีรูป... มีสัญญา... ไม่มีสัญญา... ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง จบสูตรที่ ๕

6. Khandhasuttaṃ

๖. ขันธสูตร

48. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañca, bhikkhave, khandhe desessāmi, pañcupādānakkhandhe ca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā…pe… ayaṃ vuccati saṅkhārakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā’’.

๔๘. นิทานวัตถุตั้งขึ้นที่เมืองสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด... นี้เรียกว่า สังขารขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕

‘‘Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati vedanupādānakkhandho. Yā kāci saññā…pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati saññupādānakkhandho. Ye keci saṅkhārā…pe… sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati saṅkhārupādānakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า รูปูปาทานขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า เวทนูปาทานขันธ์. สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สัญญูปาทานขันธ์. สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สังขารูปาทานขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕. จบ สูตรที่ ๖

7. Soṇasuttaṃ

๗. โสณสูตร

49. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami [Pg.40] …pe… ekamantaṃ nisinnaṃ kho soṇaṃ gahapatiputtaṃ bhagavā etadavoca –

๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้นแล โสณะคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณะคหบดีบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า

‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccāya vedanāya dukkhāya vipariṇāmadhammāya ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccāya saññāya… aniccehi saṅkhārehi dukkhehi vipariṇāmadhammehi ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā?

โสณะ สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง?

‘‘Ye ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa dassanā? Aniccāya vedanāya… aniccāya saññāya… aniccehi saṅkhārehi… aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa dassanā?

โสณะ ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็น... เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง... เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง?

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสณะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Tasmātiha[Pg.41], soṇa, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

โสณะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Evaṃ passaṃ, soṇa, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

“โสณะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

8. Dutiyasoṇasuttaṃ

๘. ทุติยโสณสูตร

50. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho soṇaṃ gahapatiputtaṃ bhagavā etadavoca –

๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล โสณคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณคหบดีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า

‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṃ nappajānanti, rūpasamudayaṃ nappajānanti, rūpanirodhaṃ nappajānanti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; vedanaṃ nappajānanti, vedanāsamudayaṃ nappajānanti, vedanānirodhaṃ nappajānanti, vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; saññaṃ nappajānanti…pe… saṅkhāre nappajānanti, saṅkhārasamudayaṃ nappajānanti, saṅkhāranirodhaṃ nappajānanti, saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; viññāṇaṃ nappajānanti, viññāṇasamudayaṃ nappajānanti, viññāṇanirodhaṃ nappajānanti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti. Na me te, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti.

“โสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งสัญญา...เป... ไม่รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เราไม่นับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็มิได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่

‘‘Ye [Pg.42] ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṃ pajānanti, rūpasamudayaṃ pajānanti, rūpanirodhaṃ pajānanti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānanti; vedanaṃ pajānanti…pe… saññaṃ pajānanti… saṅkhāre pajānanti… viññāṇaṃ pajānanti, viññāṇasamudayaṃ pajānanti, viññāṇanirodhaṃ pajānanti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānanti. Te ca kho me, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā, te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ส่วนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งเวทนา...เป... รู้ชัดซึ่งสัญญา... รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย... รู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เรานับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ดังนี้”

9. Nandikkhayasuttaṃ

๙. นันทิกขยสูตร

51. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu vedanaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Anicceyeva, bhikkhave, bhikkhu saññaṃ aniccanti passati…pe… anicceyeva bhikkhave, bhikkhu saṅkhāre aniccāti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu viññāṇaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Navamaṃ.

๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นรูปอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นเวทนาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสัญญาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นวิญญาณอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ดังนี้”

10. Dutiyanandikkhayasuttaṃ

๑๐. ทุติยนันทิกขยสูตร

52. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Rūpaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto rūpasmiṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Vedanaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, vedanāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Vedanaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi [Pg.43] karonto, vedanāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto vedanāya nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Saññaṃ bhikkhave… saṅkhāre, bhikkhave, yoniso manasi karotha, saṅkhārāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Saṅkhāre, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, saṅkhārāniccataṃ yathābhūtaṃ samanupassanto saṅkhāresu nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Viññāṇaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Viññāṇaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto viññāṇasmiṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Dasamaṃ.

๕๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในรูป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย ... สัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลายตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในวิญญาณ. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑๐.

Attadīpavaggo pañcamo.

อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ.

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Attadīpā paṭipadā, dve ca honti aniccatā;

Samanupassanā khandhā, dve soṇā dve nandikkhayena cāti.

อัตตทีปสูตร ปฏิปทาสูตร ๒ สูตร อนิจจตาสูตร ๒ สูตร สมนุปัสสนาสูตร ขันธสูตร โสณสูตร ๒ สูตร และนันทิกขยสูตร ๒ สูตร.

Mūlapaṇṇāsako samatto.

มูลปัณณาสก์ จบ.

Tassa mūlapaṇṇāsakassa vagguddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคของมูลปัณณาสก์นั้น คือ

Nakulapitā anicco ca, bhāro natumhākena ca;

Attadīpena paññāso, paṭhamo tena pavuccatīti.

นกุลปิตวรรค อนิจจวรรค ภารวรรค นตุมหากวรรค และอัตตทีปวรรค รวมเป็นปัณณาสก์แรก.

6. Upayavaggo

๖. อุปยวรรค

1. Upayasuttaṃ

๑. อุปยสูตร

53. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upayo, bhikkhave, avimutto, anupayo vimutto. Rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ [Pg.44] nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā…pe… saññupayaṃ vā…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya’’.

๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้เข้าไปยึดมั่น ย่อมไม่หลุดพ้น, ผู้ไม่เข้าไปยึดมั่น ย่อมหลุดพ้น. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้. ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งเวทนา ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้.

‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม หรือความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้.

‘‘Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce, bhikkhave… saññādhātuyā ce bhikkhave… saṅkhāradhātuyā ce bhikkhave… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhaccavimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้แล้ว ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง จึงหลุดพ้น. เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดีพร้อม เพราะยินดีพร้อมจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน. เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑.

2. Bījasuttaṃ

๒. พีชสูตร

54. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, bījajātāni. Katamāni pañca? Mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, aggabījaṃ, phalubījaṃ, bījabījaññeva pañcamaṃ. Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni apūtikāni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni, pathavī ca nāssa, āpo ca nāssa; api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni…pe… sukhasayitāni, pathavī ca assa, āpo ca assa; api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyu’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pathavīdhātu, evaṃ catasso viññāṇaṭṭhitiyo daṭṭhabbā. Seyyathāpi, bhikkhave, āpodhātu, evaṃ nandirāgo daṭṭhabbo. Seyyathāpi, bhikkhave, pañca bījajātāni, evaṃ viññāṇaṃ sāhāraṃ daṭṭhabbaṃ’’.

๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้. ๕ อย่างอะไรบ้าง? คือ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากยอด พืชเกิดจากข้อ และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ ๕. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้ดี แต่ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ... เก็บไว้ดี และมีดิน มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ได้ พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณฐิติ ๔ อย่าง เหมือนปฐวีธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นนันทิราคะ เหมือนอาโปธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณพร้อมทั้งอาหาร เหมือนพืชพันธุ์ ๕ อย่าง.

‘‘Rūpupayaṃ[Pg.45], bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya…pe… saññupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในเวทนา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสัญญา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ นอกจากรูป นอกจากเวทนา นอกจากสัญญา นอกจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้

‘‘Rūpadhātuyā ceva, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce… saññādhātuyā ce… saṅkhāradhātuyā ce… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhaccavimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในรูปธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี เมื่อราคะในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในวิญญาณธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดี เพราะยินดีจึงไม่กระสับกระส่าย เมื่อไม่กระสับกระส่าย ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ สูตรที่ ๒

3. Udānasuttaṃ

๓. อุทานสูตร

55. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho bhagavā udānaṃ udānesi – ‘‘‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yathā kathaṃ pana, bhante, ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti?

๕๕. สาวัตถีนิทาน. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้อย่างไร พระเจ้าข้า’

‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ.

ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ...ฯลฯ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ.

‘‘So [Pg.46] aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ vedanaṃ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ saññaṃ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยงว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’

‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’

‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ vedanaṃ ‘anattā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ saññaṃ ‘anattā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anatte saṅkhāre ‘anattā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattā viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นอนัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่เป็นอนัตตาว่า ‘สัญญาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นอนัตตาว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’

‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Rūpaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanā vibhavissati… saññā vibhavissati… saṅkhārā vibhavissanti… viññāṇaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ nappajānāti.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนาจักเสื่อมไป... สัญญาจักเสื่อมไป... สังขารทั้งหลายจักเสื่อมไป... เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati…pe… na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati.

ส่วนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา

‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ… aniccaṃ saññaṃ… anicce saṅkhāre… aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dukkhaṃ rūpaṃ…pe… dukkhaṃ viññāṇaṃ… anattaṃ rūpaṃ…pe… anattaṃ viññāṇaṃ… saṅkhataṃ rūpaṃ…pe… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Rūpaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ pajānāti.

เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยง... ซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์... ซึ่งรูปที่เป็นอนัตตา...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตา... ซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’

‘‘So [Pg.47] rūpassa vibhavā, vedanāya vibhavā, saññā vibhavā, saṅkhārānaṃ vibhavā, viññāṇassa vibhavā, evaṃ kho, bhikkhu, ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. ‘‘Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti.

ภิกษุนั้น เพราะความไม่มีแห่งรูป เพราะความไม่มีแห่งเวทนา เพราะความไม่มีแห่งสัญญา เพราะความไม่มีแห่งสังขารทั้งหลาย เพราะความไม่มีแห่งวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ เป็นอย่างนี้แล ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้”

‘‘Kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano atasitāye ṭhāne tāsaṃ āpajjati. Tāso heso bhikkhu assutavato puthujjanassa – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ย่อมถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นความสะดุ้งของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’”

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako atasitāye ṭhāne na tāsaṃ āpajjati. Na heso, bhikkhu, tāso sutavato ariyasāvakassa – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Rūpupayaṃ vā, bhikkhu, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhu… saññupayaṃ vā, bhikkhu… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhu, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya.

“ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ดูก่อนภิกษุ ย่อมไม่ถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้ไม่เป็นความสะดุ้งของอริยสาวกผู้ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยเวทนา... หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยสัญญา... หรือดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้

‘‘Yo bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā, aññatra vedanāya, aññatra saññāya, aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘Rūpadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… saññādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… saṅkhāradhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhārañca vimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti…pe… nāparaṃ itthattāyā’ti [Pg.48] pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti. Tatiyaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งนั้น ไม่งอกงาม ปราศจากเครื่องปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงสันโดษ เพราะสันโดษจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” สูตรที่ ๓ จบ

4. Upādānaparipavattasuttaṃ

๔. อุปาทานปริปวัตตสูตร

56. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṃ yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṃ yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke…pe… sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ’’.

๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ เราก็ยังไม่ยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใดเรารู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ แล้ว เมื่อนั้นเราจึงยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์”

‘‘Kathañca catuparivaṭṭaṃ? Rūpaṃ abbhaññāsiṃ, rūpasamudayaṃ abbhaññāsiṃ, rūpanirodhaṃ abbhaññāsiṃ, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññāsiṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇasamudayaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇanirodhaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññāsiṃ.

“ปริวัฏ ๔ เป็นอย่างไร คือ เรารู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป เรารู้ชัดซึ่งเวทนา... ซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขาร... เรารู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ

‘‘Katamañca, bhikkhave, rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rūpaṃ. Āhārasamudayā rūpasamudayo; āhāranirodhā rūpanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอย่างไร คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปมีเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya…pe… evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya, rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā te suvimuttā. Ye suvimuttā te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้...รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น เนื่องจากความเบื่อหน่าย ความคลายกำหนัด ความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นผู้สมบูรณ์แล้ว สำหรับผู้ที่สมบูรณ์แล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติ (ภพใหม่) ย่อมไม่มี”

‘‘Katamā [Pg.49] ca, bhikkhave, vedanā? Chayime, bhikkhave, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเวทนา ๖ ประการนี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāsamudayaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya…pe… evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

‘‘Katamā ca, bhikkhave, saññā? Chayime, bhikkhave, saññākāyā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññā. Phassasamudayā saññāsamudayo; phassanirodhā saññānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

ภิกษุทั้งหลาย สัญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองสัญญา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

‘‘Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? Chayime, bhikkhave, cetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; phassanirodhā saṅkhāranirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเจตนา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขารทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya [Pg.50] paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya saṅkhārānaṃ nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

‘‘Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṃ? Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṃ. Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ ประการนี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyā’’ti. Catutthaṃ.

ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

5. Sattaṭṭhānasuttaṃ

๕. สัตตัฏฐานสูตร

57. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī imasmiṃ dhammavinaye kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ [Pg.51] paṭipadaṃ pajānāti; rūpassa assādaṃ pajānāti, rūpassa ādīnavaṃ pajānāti, rūpassa nissaraṇaṃ pajānāti; vedanaṃ pajānāti … saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajānāti, viññāṇasamudayaṃ pajānāti, viññāṇanirodhaṃ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti; viññāṇassa assādaṃ pajānāti, viññāṇassa ādīnavaṃ pajānāti, viññāṇassa nissaraṇaṃ pajānāti.

๕๗. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่าเป็นผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งคุณแห่งรูป รู้ชัดซึ่งโทษแห่งรูป รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ

‘‘Katamañca, bhikkhave, rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rūpaṃ. Āhārasamudayā rūpasamudayo; āhāranirodhā rūpanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็รูปเป็นไฉน? มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ารูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป”

‘‘Yaṃ rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ.

“สุข โสมนัสใด อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากรูป”

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ rūpassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa nissaraṇaṃ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้”

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ rūpassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa nissaraṇaṃ abhiññāya rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น เพราะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้จบสิ้นแล้ว ชนเหล่าใดจบสิ้นแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, vedanā? Chayime, bhikkhave, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนากาย ๖ เหล่านี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา”

‘‘Yaṃ [Pg.52] vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ vedanāya assādo. Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ.

“สุข โสมนัสใด อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเวทนา เวทนาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากเวทนา”

‘‘Ye hi, keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāsamudayaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ vedanāya assādaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāya ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāya nissaraṇaṃ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้”

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัญญาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

‘‘Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? Chayime, bhikkhave, cetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. Ime vuccanti bhikkhave, saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; phassanirodhā saṅkhāranirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจตนากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขาร ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร”

‘‘Yaṃ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ saṅkhārānaṃ assādo. Ye saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ saṅkhārānaṃ ādīnavo. Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ.

“สุข โสมนัสใด อาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของสังขาร สังขารเหล่าใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของสังขาร การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากสังขาร”

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya…pe… saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya [Pg.53] paṭipannā te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้...ฯลฯ...เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ

‘‘Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ.

สุขโสมนัสที่อาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณได้ นี้เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ viññāṇassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ viññāṇassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติซึ่งชนผู้จบกิจแล้วเหล่านั้นย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยอาการอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhātuso upaparikkhati, āyatanaso upaparikkhati, paṭiccasamuppādaso upaparikkhati[Pg.54]. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti. Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī, imasmiṃ dhammavinaye kevalī vusitavā ‘uttamapuriso’ti vuccatī’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นอายตนะ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นปฏิจจสมุปบาท ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ด้วยอาการอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่า ผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด

6. Sammāsambuddhasuttaṃ

๖. สัมมาสัมพุทธสูตร

58. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.

๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho vedanāya nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto vedanāya nibbidā…pe… paññāvimuttoti vuccati.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับเวทนา ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา ฯลฯ จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับสัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘Tatra kho, bhikkhave, ko viseso, ko adhippayāso, kiṃ nānākaraṇaṃ, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

ภิกษุทั้งหลาย ในระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตนั้น อะไรเป็นความพิเศษ อะไรเป็นความมุ่งหมาย อะไรเป็นความแตกต่างกันเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā maggaññū, maggavidū, maggakovido; maggānugā ca, bhikkhave, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso, idaṃ nānākaraṇaṃ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เป็นที่รู้จักให้เป็นที่รู้จัก เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค เป็นผู้เข้าใจมรรค เป็นผู้ฉลาดในมรรค ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์ในภายหลัง ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความพิเศษ นี้เป็นความมุ่งหมาย นี้เป็นความแตกต่างกัน ระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต

7. Anattalakkhaṇasuttaṃ

๗. อนัตตลักขณสูตร

59. Ekaṃ [Pg.55] samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๕๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย' ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย'

‘‘Vedanā anattā. Vedanā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ vedanā ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นอนัตตา ก็ถ้าเวทนานี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว เวทนานี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่เวทนาเป็นอนัตตา ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’

‘‘Saññā anattā…pe… saṅkhārā anattā. Saṅkhārā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissaṃsu, nayidaṃ saṅkhārā ābādhāya saṃvatteyyuṃ, labbhetha ca saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti. Yasmā ca kho, bhikkhave, saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṃvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’’’nti.

สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าสังขารเหล่านี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว สังขารเหล่านี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สังขารเป็นอนัตตา ฉะนั้น สังขารจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’

‘‘Viññāṇaṃ anattā. Viññāṇañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṃ anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’’ti.

วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าวิญญาณนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว วิญญาณนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นอนัตตา ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā…pe… yā dūre santike vā, sabbā vedanā – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ เวทนาทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… ye dūre santike vā, sabbe saṅkhārā – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ สังขารทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’

Idamavoca bhagavā. Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์มีใจยินดี เพลิดเพลินภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. Sattamaṃ.

ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุปัญจวัคคีย์พ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดังนี้แล

8. Mahālisuttaṃ

๘. มหาลิสูตร

60. Evaṃ [Pg.57] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho mahāli licchavi yena bhagavā tenupasaṅkami …pe… ekamantaṃ nisinno kho mahāli licchavi bhagavantaṃ etadavoca –

๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี ครั้งนั้นแล มหาลิลิจฉวีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Pūraṇo, bhante, kassapo evamāha – ‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; ahetū appaccayā sattā visujjhantī’ti. Idha, bhagavā kimāhā’’ti?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร

‘‘Atthi, mahāli, hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. Atthi, mahāli, hetu, atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti.

มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัย มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์มีเหตุ มีปัจจัย

‘‘Katamo pana, bhante, hetu katamo paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; kathaṃ sahetū sappaccayā sattā saṃkilissantī’’ti?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัยอย่างไร

‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; evaṃ sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘Vedanā ca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhā abhavissa dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena, nayidaṃ sattā vedanāya sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, vedanā sukhā sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena, tasmā sattā vedanāya sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในเวทนา ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่เวทนาเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในเวทนา เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘Saññā ca hidaṃ, mahāli…pe… saṅkhārā ca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhā abhavissaṃsu dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena, nayidaṃ sattā [Pg.58] saṅkhāresu sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, saṅkhārā sukhā sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena, tasmā sattā saṅkhāresu sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti.

“ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘Viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, viññāṇaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā viññāṇasmiṃ sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissantī’’ti.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘Katamo pana, bhante, hetu katamo paccayo sattānaṃ visuddhiyā; kathaṃ sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti? ‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantasukhaṃ abhavissa sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, tasmā sattā rūpasmiṃ nibbindanti; nibbindaṃ virajjanti; virāgā visujjhanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, sattānaṃ visuddhiyā. Evaṃ sahetū sappaccayā sattā visujjhanti’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร เพราะมีเหตุมีปัจจัย” “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘Vedanā ca hidaṃ, mahāli, ekantasukhā abhavissa…pe… saññā ca hidaṃ, mahāli…pe… saṅkhārā ca hidaṃ, mahāli, ekantasukhā abhavissaṃsu…pe… viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantasukhaṃ abhavissa sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, viññāṇaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, tasmā sattā viññāṇasmiṃ nibbindanti; nibbindaṃ virajjanti; virāgā visujjhanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, sattānaṃ visuddhiyā. Evampi sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ดังนี้แล สูตรที่ ๘

9. Ādittasuttaṃ

๙. อาทิตตสูตร

61. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, ādittaṃ, vedanā ādittā, saññā ādittā, saṅkhārā ādittā, viññāṇaṃ ādittaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi [Pg.59] nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อน เวทนาเป็นของร้อน สัญญาเป็นของร้อน สังขารเป็นของร้อน วิญญาณเป็นของร้อน ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป แม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขารทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” สูตรที่ ๙

10. Niruttipathasuttaṃ

๑๐. นิรุตติปถสูตร

62. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Tayome, bhikkhave, niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā, na saṅkīyanti, na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katame tayo? Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติปถะ (ทางแห่งคำพูด) อธิวจนปถะ (ทางแห่งชื่อ) ปัญญัตติปถะ (ทางแห่งบัญญัติ) ๓ อย่างนี้ ที่ไม่เคยระคนกัน ไม่ระคนกันอยู่ จักไม่ระคนกัน อันสมณพราหมณ์ผู้รู้มิได้คัดค้าน ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติรูปนั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับรูปนั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี”

‘‘Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā ‘ahosī’ti tassā saṅkhā, ‘ahosī’ti tassā samaññā, ‘ahosī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘atthī’ti, na tassā saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

“เวทนาใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติเวทนานั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับเวทนานั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี”

‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā ‘ahesu’nti tesaṃ saṅkhā, ‘ahesu’nti tesaṃ samaññā, ‘ahesu’nti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘atthī’ti, na tesaṃ saṅkhā ‘bhavissantī’’’ti.

“สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติสังขารเหล่านั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับสังขารเหล่านั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี”

‘‘Yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

วิญญาณใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ, ‘bhavissatī’ti tassa saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassa samaññā, ‘bhavissatī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘ahosī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย รูปใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘Yā vedanā ajātā apātubhūtā, ‘bhavissatī’ti tassā saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassā samaññā, ‘bhavissatī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘atthī’ti, na tassā saṅkhā ‘ahosī’’’ti.

เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ saṅkhā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ samaññā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘atthī’ti, na tesaṃ saṅkhā ‘ahesu’’’nti.

สัญญาใด... สังขารเหล่าใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘Yaṃ [Pg.60] viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ, ‘bhavissatī’ti tassa saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassa samaññā, ‘bhavissatī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘ahosī’’’ti.

วิญญาณใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā, ‘atthī’ti tassa samaññā, ‘atthī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘Yā vedanā jātā pātubhūtā, ‘atthī’ti tassā saṅkhā, ‘atthī’ti tassā samaññā, ‘atthī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassā saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā jātā pātubhūtā, ‘atthī’ti tesaṃ saṅkhā, ‘atthī’ti tesaṃ samaññā, ‘atthī’ti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘ahesu’nti, na tesaṃ saṅkhā, ‘bhavissantī’’’ti.

สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘Yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā, ‘atthī’ti tassa samaññā, ‘atthī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘Ime kho, bhikkhave, tayo niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā, na saṅkīyanti, na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ ukkalā vassabhaññā ahetukavādā akiriyavādā natthikavādā, tepime tayo niruttipathe adhivacanapathe paññattipathe na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsu. Taṃ kissa hetu? Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayā’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย แนวทาง ๓ ประการ คือ แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติเหล่านี้ ไม่สับสนปะปนกัน ไม่เคยสับสนปะปนกันในกาลก่อน ไม่สับสนปะปนกันอยู่ในปัจจุบัน และจักไม่สับสนปะปนกันในกาลต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้รู้ไม่คัดค้าน ภิกษุทั้งหลาย แม้ชนชาวอุกกลชนบท ชื่อว่า วัสสะและภัญญะ ซึ่งเป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังเห็นว่า แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติ ๓ ประการนี้ ไม่ควรติเตียน ไม่ควรคัดค้าน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกลัวการถูกนินทา การกระทบกระทั่ง การเบียดเบียน และการว่าร้าย

Upayavaggo chaṭṭho.

อุปยวรรคที่ ๖

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้

Upayo bījaṃ udānaṃ, upādānaparivattaṃ;

Sattaṭṭhānañca sambuddho, pañcamahāli ādittā.Vaggo niruttipathena cāti.

ว่าด้วยอุปายสูตร พีชสูตร อุททานสูตร อุปาทานปริวัตตสูตร สัตตัฏฐานสูตร สัมพุทธสูตร ปัญจสูตร มหาลิสูตร อาทิตตสูตร และนิรุตติปถสูตร รวมเป็น ๑ วรรค

7. Arahantavaggo

๗. อรหันตวรรค

1. Upādiyamānasuttaṃ

๑. อุปาทิยมานสูตร

63. Evaṃ [Pg.61] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Upādiyamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

๖๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยสังเขป ที่ข้าพระองค์ได้สดับธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่เถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เมื่อยึดมั่น ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป’ ภิกษุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว’

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Saññaṃ… saṅkhāre … viññāṇaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้อย่างไร ภิกษุกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยสังเขปอย่างนี้

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti.

ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้ถูกต้องดีแล้ว ภิกษุ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปอย่างนี้เถิด

Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ [Pg.62] karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Paṭhamaṃ.

ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป ต่อมา ภิกษุรูปนั้นหลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๑

2. Maññamānasuttaṃ

๒. มัญญมานสูตร

64. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Maññamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมาย ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Dutiyaṃ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๒

3. Abhinandamānasuttaṃ

๓. อภินันทมานสูตร

65. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena…pe… pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Abhinandamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

๖๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลิน ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต”

‘‘Yathā [Pg.63] kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre … viññāṇaṃ abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๓

4. Aniccasuttaṃ

๔. อนิจจสูตร

66. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā; aññātaṃ sugatā’’ti.

๖๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, aniccaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra kho te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ รูปไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนาไม่เที่ยง...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๔

5. Dukkhasuttaṃ

๕. ทุกขสูตร

67. Sāvatthinidānaṃ[Pg.64]. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā; aññātaṃ sugatā’’ti.

๖๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, dukkhaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho bhikkhu, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Pañcamaṃ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๕

6. Anattasuttaṃ

๖. อนัตตสูตร

68. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yo kho, bhikkhu, anattā; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

๖๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, anattā; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, anattā; tatra te chando pahātabbo[Pg.65]. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Chaṭṭhaṃ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๖

7. Anattaniyasuttaṃ

๗. อนัตตนิยสูตร

69. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

๖๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, anattaniyaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattaniyaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Sattamaṃ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๗

8. Rajanīyasaṇṭhitasuttaṃ

๘. รชนิยสัณฐิตสูตร

70. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

๗๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว...ฯลฯ...พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘Sādhu [Pg.66] sādhu bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Aṭṭhamaṃ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร เป็นการดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล ฯลฯ ก็แล ภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๘”

9. Rādhasuttaṃ

๙. ราธสูตร

71. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, rādha, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, rādha, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti…pe… aññataro ca panāyasmā rādho arahataṃ ahosīti. Navamaṃ.

๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๙

10. Surādhasuttaṃ

๑๐. สุราธสูตร

72. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā surādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti, vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, surādha, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā [Pg.67] sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Evaṃ kho, surādha, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti…pe… aññataro ca panāyasmā surādho arahataṃ ahosīti. Dasamaṃ.

๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสุราธะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนสุราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนสุราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระสุราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๑๐

Arahantavaggo sattamo.

อรหันตวรรคที่ ๗

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้

Upādiyamaññamānā, athābhinandamāno ca;

Aniccaṃ dukkhaṃ anattā ca, anattanīyaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ;

Rādhasurādhena te dasāti.

อุปาทิยสูตร มัญญมานสูตร อภินันทมานสูตร อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร อนัตตนิยสูตร รชนิยสัณฐิตสูตร ราธสูตร และสุราธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

8. Khajjanīyavaggo

๘. ขัชชนียวรรค

1. Assādasuttaṃ

๑. อัสสาทสูตร

73. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanā … saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๑

2. Samudayasuttaṃ

๒. สมุทยสูตร

74. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca [Pg.68] nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๒

3. Dutiyasamudayasuttaṃ

๓. ทุติยสมุทยสูตร

75. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sutavā, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๓

4. Arahantasuttaṃ

๔. อรหันตสูตร

76. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā, yāvatā bhavaggaṃ, ete aggā, ete seṭṭhā lokasmiṃ yadidaṃ arahanto’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสมีประมาณเท่าใด ภวัคคพรหมมีประมาณเท่าใด พระอรหันต์ทั้งหลายบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนั้น”

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘Sukhino vata arahanto, taṇhā tesaṃ na vijjati;

Asmimāno samucchinno, mohajālaṃ padālitaṃ.

“พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ เพราะท่านไม่มีตัณหา ท่านถอนอัสมิมานะได้เด็ดขาดแล้ว ทำลายข่ายคือโมหะได้แล้ว

‘‘Anejaṃ [Pg.69] te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvilaṃ;

Loke anupalittā te, brahmabhūtā anāsavā.

ท่านเหล่านั้นบรรลุถึงธรรมที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านไม่ขุ่นมัว ท่านเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสฉาบทาในโลก เป็นผู้ประเสริฐ ไม่มีอาสวะ

‘‘Pañcakkhandhe pariññāya, satta saddhammagocarā;

Pasaṃsiyā sappurisā, puttā buddhassa orasā.

ท่านกำหนดรู้ขันธ์ ๕ มีสัทธรรม ๗ ประการเป็นโคจร เป็นสัตบุรุษที่น่าสรรเสริญ เป็นโอรสผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า

‘‘Sattaratanasampannā, tīsu sikkhāsu sikkhitā;

Anuvicaranti mahāvīrā, pahīnabhayabheravā.

ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ ศึกษาดีแล้วในสิกขา ๓ ละภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวได้แล้ว ย่อมเที่ยวไป

‘‘Dasahaṅgehi sampannā, mahānāgā samāhitā;

Ete kho seṭṭhā lokasmiṃ, taṇhā tesaṃ na vijjati.

ท่านผู้เป็นมหานาค สมบูรณ์ด้วยองค์ ๑๐ มีจิตตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นแลเป็นผู้ประเสริฐในโลก ท่านไม่มีตัณหา

‘‘Asekhañāṇamuppannaṃ, antimoyaṃ samussayo;

Yo sāro brahmacariyassa, tasmiṃ aparapaccayā.

อเสขญาณเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย ท่านไม่ต้องอาศัยผู้อื่นในสาระแห่งพรหมจรรย์นั้น

‘‘Vidhāsu na vikampanti, vippamuttā punabbhavā;

Dantabhūmimanuppattā, te loke vijitāvino.

ท่านไม่หวั่นไหวในมานะประเภทต่างๆ หลุดพ้นแล้วจากภพใหม่ บรรลุถึงภูมิที่ฝึกตนแล้ว ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีชัยชนะในโลก

‘‘Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ, nandī tesaṃ na vijjati;

Nadanti te sīhanādaṃ, buddhā loke anuttarā’’ti. catutthaṃ;

ท่านไม่มีความเพลิดเพลินในภพเบื้องบน ท่ามกลาง และเบื้องต่ำ ท่านบันลือสีหนาทว่า ‘พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยมในโลก’” จบสูตรที่ ๔

5. Dutiyaarahantasuttaṃ

๕. ทุติยอรหันตสูตร

77. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti…pe… evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้”

6. Sīhasuttaṃ

๖. สีหสูตร

78. Sāvatthinidānaṃ[Pg.70]. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati; āsayā nikkhamitvā vijambhati; vijambhitvā samantā catuddisā anuviloketi; samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadati; tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Ye hi keci, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā sīhassa migarañño nadato saddaṃ suṇanti; yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti; bilaṃ bilāsayā pavisanti; dakaṃ dakāsayā pavisanti; vanaṃ vanāsayā pavisanti; ākāsaṃ pakkhino bhajanti. Yepi te, bhikkhave, rañño nāgā gāmanigamarājadhānīsu, daḷhehi varattehi baddhā, tepi tāni bandhanāni sañchinditvā sampadāletvā bhītā muttakarīsaṃ cajamānā, yena vā tena vā palāyanti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, sīho migarājā tiracchānagatānaṃ pāṇānaṃ, evaṃ mahesakkho, evaṃ mahānubhāvo’’.

๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่า ในเวลาเย็นย่อมออกจากที่อาศัย ครั้นออกจากที่อาศัยแล้วย่อมบิดกาย ครั้นบิดกายแล้วย่อมเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ ครั้นเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ แล้วย่อมบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้วย่อมออกไปหาเหยื่อ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่าใดก็ตามได้ฟังเสียงของพญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่าคำรามอยู่ โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัว สัตว์ที่อาศัยรูย่อมเข้ารู สัตว์ที่อาศัยน้ำย่อมลงน้ำ สัตว์ที่อาศัยป่าย่อมเข้าป่า แม้นกก็บินขึ้นสู่อากาศ ภิกษุทั้งหลาย แม้ช้างหลวงของพระราชาที่เขาผูกไว้ในคามนิคมและราชธานีด้วยเชือกหนังอันเหนียวแน่น ช้างเหล่านั้นก็ยังทำลายเครื่องผูกเหล่านั้นให้ขาดสะบั้นไป ถ่ายอุจจาระปัสสาวะราดด้วยความกลัว วิ่งหนีไปทางโน้นทางนี้ ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่ามีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในหมู่สัตว์เดรัจฉาน”

‘‘Evameva kho, bhikkhave, yadā tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So dhammaṃ deseti – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti – ‘aniccāva kira, bho, mayaṃ samānā niccamhāti amaññimha. Addhuvāva kira, bho, mayaṃ samānā dhuvamhāti amaññimha. Asassatāva kira, bho, mayaṃ samānā sassatamhāti amaññimha. Mayampi kira, bho, aniccā addhuvā asassatā sakkāyapariyāpannā’ti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, tathāgato sadevakassa lokassa, evaṃ mahesakkho, evaṃ mahānubhāvo’’ti. Idamavoca bhagavā…pe… etadavoca satthā –

“ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีพระภาค อุบัติขึ้นในโลก พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมว่า ‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’ ภิกษุทั้งหลาย แม้เทวดาเหล่าใดซึ่งมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานสูงๆ สิ้นกาลนาน เทวดาเหล่านั้นได้ฟังธรรมเทศนาของตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเราผู้ไม่เที่ยงแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าเที่ยง พวกเราผู้ไม่ยั่งยืนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่ายั่งยืน พวกเราผู้ไม่แน่นอนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าแน่นอน ได้ยินว่า แม้พวกเราก็เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน นับเนื่องอยู่ในสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ...ฯลฯ... พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘Yadā buddho abhiññāya, dhammacakkaṃ pavattayi;

Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo.

ในกาลใด พระพุทธเจ้าผู้เป็นศาสดาของโลกพร้อมทั้งเทวดา ไม่มีบุคคลเปรียบ ทรงรู้ยิ่งแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว

‘‘Sakkāyañca [Pg.71] nirodhañca, sakkāyassa ca sambhavaṃ;

Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

(ทรงรู้ยิ่ง) ซึ่งสักกายะด้วย ความดับแห่งสักกายะด้วย เหตุเกิดแห่งสักกายะด้วย และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ด้วย

‘‘Yepi dīghāyukā devā, vaṇṇavanto yasassino;

Bhītā santāsamāpāduṃ, sīhassevitare migā.

แม้เทวดาเหล่าใดผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มียศ ก็กลัวแล้ว ถึงความสะดุ้ง เหมือนหมู่เนื้อเหล่าอื่นกลัวราชสีห์ ฉะนั้น

Avītivattā sakkāyaṃ, aniccā kira bho mayaṃ;

Sutvā arahato vākyaṃ, vippamuttassa tādino’’ti. chaṭṭhaṃ;

เพราะได้สดับพระดำรัสของพระอรหันต์ผู้พ้นวิเศษแล้ว ผู้คงที่ (จึงคิดว่า) 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเรายังก้าวล่วงสักกายะไม่ได้เลยหนอ เป็นผู้ไม่เที่ยงหนอ' ดังนี้แล จบสูตรที่ ๖

7. Khajjanīyasuttaṃ

๗. ขัชชนียสูตร

79. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaramānā anussaranti sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca? ‘Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno rūpaṃyeva anussarati. ‘Evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno vedanaṃyeva anussarati. ‘Evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhāna’nti… ‘evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhāna’nti… ‘evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno viññāṇameva anussarati’’.

๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ ย่อมระลึกถึงอยู่ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์ใดขันธ์หนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น. ๕ ประการเป็นไฉน? เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีรูปอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงรูปนั่นเทียว. เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีเวทนาอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงเวทนานั่นเทียว. 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสัญญาอย่างนี้'... 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสังขารอย่างนี้'... เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีวิญญาณอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงวิญญาณนั่นเทียว.

‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่ารูปเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'. มันย่อมสลายไปเพราะอะไร? ย่อมสลายไปแม้เพราะความเย็น ย่อมสลายไปแม้เพราะความร้อน ย่อมสลายไปแม้เพราะความหิว ย่อมสลายไปแม้เพราะความกระหาย ย่อมสลายไปแม้เพราะสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'.

‘‘Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadetha? Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati. Kiñca vedayati? Sukhampi vedayati, dukkhampi vedayati, adukkhamasukhampi vedayati. Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าเวทนาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'. มันย่อมเสวยอารมณ์อะไร? ย่อมเสวยแม้สุข ย่อมเสวยแม้ทุกข์ ย่อมเสวยแม้อทุกขมสุข. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'.

‘‘Kiñca, bhikkhave, saññaṃ vadetha? Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati. Kiñca sañjānāti? Nīlampi sañjānāti, pītakampi sañjānāti, lohitakampi sañjānāti, odātampi sañjānāti. Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสัญญาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'. มันย่อมจำได้หมายรู้อะไร? ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเขียว ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเหลือง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีแดง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีขาว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'.

‘‘Kiñca[Pg.72], bhikkhave, saṅkhāre vadetha? Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati. Kiñca saṅkhatamabhisaṅkharonti? Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saññaṃ saññattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saṅkhāre saṅkhārattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, viññāṇaṃ viññāṇattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสังขารเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'. มันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งอะไร? ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือรูปเพื่อความเป็นรูป ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือเวทนาเพื่อความเป็นเวทนา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสัญญาเพื่อความเป็นสัญญา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสังขารเพื่อความเป็นสังขาร ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือวิญญาณเพื่อความเป็นวิญญาณ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'.

‘‘Kiñca, bhikkhave, viññāṇaṃ vadetha? Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇa’nti vuccati. Kiñca vijānāti? Ambilampi vijānāti, tittakampi vijānāti, kaṭukampi vijānāti, madhurampi vijānāti, khārikampi vijānāti, akhārikampi vijānāti, loṇikampi vijānāti, aloṇikampi vijānāti. Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇa’nti vuccati.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าวิญญาณเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'. มันย่อมรู้แจ้งอะไร? ย่อมรู้แจ้งแม้รสเปรี้ยว ย่อมรู้แจ้งแม้รสขม ย่อมรู้แจ้งแม้รสเผ็ด ย่อมรู้แจ้งแม้รสหวาน ย่อมรู้แจ้งแม้รสขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่ขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสเค็ม ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่เค็ม. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'.

‘‘Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi rūpena khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในขันธ์ ๕ นั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ เราถูกรูปเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกรูปเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินรูปในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกรูปเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน.

‘‘‘Ahaṃ kho etarahi vedanāya khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva vedanāya khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ vedanaṃ abhinandeyyaṃ; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva vedanāya khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītāya vedanāya anapekkho hoti; anāgataṃ vedanaṃ nābhinandati; paccuppannāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

'บัดนี้ เราถูกเวทนาเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกเวทนาเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินเวทนาในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกเวทนาเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในเวทนาอดีต ไม่เพลิดเพลินเวทนาในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนาที่เป็นปัจจุบัน.

‘‘‘Ahaṃ kho etarahi saññāya khajjāmi…pe… ahaṃ kho etarahi saṅkhārehi khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva saṅkhārehi khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmīti. Ahañceva kho pana anāgate saṅkhāre abhinandeyyaṃ[Pg.73]; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva saṅkhārehi khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṃ saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

'บัดนี้ เราถูกสัญญาเคี้ยวกินอยู่...ฯลฯ... บัดนี้ เราถูกสังขารเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกสังขารเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินสังขารในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกสังขารเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในสังขารอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารที่เป็นปัจจุบัน.

‘‘‘Ahaṃ kho etarahi viññāṇena khajjāmi. Atītampi addhānaṃ evameva viññāṇena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ viññāṇaṃ abhinandeyyaṃ; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva viññāṇena khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

‘บัดนี้ เราถูกวิญญาณเคี้ยวกินอยู่ แม้ในกาลอดีต เราก็ถูกวิญญาณเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่ ก็ถ้าเราพึงเพลิดเพลินวิญญาณในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกวิญญาณเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่’ บุคคลนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’”

‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako apacināti, no ācināti; pajahati, na upādiyati; visineti, na ussineti; vidhūpeti, na sandhūpeti. Kiñca apacināti, no ācināti? Rūpaṃ apacināti, no ācināti; vedanaṃ [Pg.74]… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ apacināti, no ācināti. Kiñca pajahati, na upādiyati? Rūpaṃ pajahati, na upādiyati; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajahati, na upādiyati. Kiñca visineti, na ussineti? Rūpaṃ visineti, na ussineti; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ visineti, na ussineti. Kiñca vidhūpeti, na sandhūpeti? Rūpaṃ vidhūpeti, na sandhūpeti; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ vidhūpeti, na sandhūpeti.

“ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกย่อมรื้อถอน ไม่พอกพูน ย่อมละ ไม่ยึดมั่น ย่อมกระจาย ไม่รวบรวม ย่อมดับ ไม่ให้ลุกโพลง อริยสาวกย่อมรื้อถอนอะไร ไม่พอกพูนอะไร ย่อมรื้อถอนรูป ไม่พอกพูนรูป ย่อมรื้อถอนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่พอกพูนวิญญาณ อริยสาวกย่อมละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร ย่อมละรูป ไม่ยึดมั่นรูป ย่อมละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ อริยสาวกย่อมกระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร ย่อมกระจายรูป ไม่รวบรวมรูป ย่อมกระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ อริยสาวกย่อมดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร ย่อมดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป ย่อมดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito neva vidhūpeti na sandhūpeti. Vidhūpetvā ṭhito kiñca nevācināti na apacināti? Apacinitvā ṭhito rūpaṃ nevācināti na apacināti; apacinitvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nevācināti na apacināti. Apacinitvā ṭhito kiñca neva pajahati na upādiyati? Pajahitvā ṭhito rūpaṃ neva pajahati na upādiyati; pajahitvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva pajahati na upādiyati. Pajahitvā ṭhito kiñca neva visineti na ussineti? Visinetvā ṭhito rūpaṃ neva visineti na ussineti; visinetvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva visineti na ussineti. Visinetvā ṭhito kiñca neva vidhūpeti na sandhūpeti? Vidhūpetvā ṭhito rūpaṃ neva vidhūpeti na sandhūpeti; vidhūpetvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva vidhūpeti na sandhūpeti. Vidhūpetvā ṭhito evaṃvimuttacittaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti –

“ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุไม่พอกพูน ไม่รื้อถอน แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่ละ ไม่ยึดมั่น แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจาย ไม่รวบรวม แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับ ไม่ให้ลุกโพลง แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนอะไร ไม่รื้อถอนอะไร แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนรูป ไม่รื้อถอนรูป แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่พอกพูนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รื้อถอนวิญญาณ แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละรูป ไม่ยึดมั่นรูป แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่ละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายรูป ไม่รวบรวมรูป แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และพระประชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ แม้จากที่ไกลว่า”

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. sattamaṃ;

“ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งอยู่” ขัชชนิยสูตรที่ ๗ จบ

8. Piṇḍolyasuttaṃ

๘. ปิณโฑลยสูตร

80. Ekaṃ [Pg.75] samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho bhagavā kismiñcideva pakaraṇe bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi. Kapilavatthusmiṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena mahāvanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṃ nisīdi.

๘๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุสงฆ์กลับไปด้วยเหตุบางอย่าง แล้วทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเวลาเช้า ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพักกลางวัน เสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว ประทับนั่งพักกลางวัน ณ โคนต้นมะตูมหนุ่ม

Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘mayā kho bhikkhusaṅgho pabāḷho. Santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ mamaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ tesaṃ mamaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha…pe… tesaṃ mamaṃ alabhantānaṃ dassanāya siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Yaṃnūnāhaṃ yatheva mayā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva etarahi anuggaṇheyyaṃ bhikkhusaṅgha’’nti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าที่ลับ ประทับพักผ่อนอยู่ ได้ทรงเกิดความปริวิตกแห่งพระทัยอย่างนี้ว่า “ภิกษุสงฆ์เราให้กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้...ฯลฯ... ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ทางที่ดี เราพึงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เราเคยอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อน”

Atha kho brahmā sahampati bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā; evametaṃ, sugata! Bhagavato, bhante, bhikkhusaṅgho pabāḷho. Santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā [Pg.76] adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ alabhantānaṃ dassanāya siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Yatheva bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅgha’’nti.

ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหม ทรงทราบความปริวิตกในพระทัยของพระผู้มีพระภาคด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ดุจบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคทรงให้ภิกษุสงฆ์กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงโปรดปรานภิกษุสงฆ์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงปราศรัยกับภิกษุสงฆ์เถิด ขอพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เคยทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อนเถิด”

Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho brahmā sahampati bhagavato adhivāsanaṃ viditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena nigrodhārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā te bhikkhū (ekadvīhikāya sārajjamānarūpā yenāhaṃ tenupasaṅkameyyuṃ. Tepi bhikkhū ) ekadvīhikāya sārajjamānarūpā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca –

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ทรงบันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ภิกษุเหล่านั้น (มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า พึงเข้ามาหาเราเถิด แม้ภิกษุเหล่านั้น) มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ดังนี้ว่า

‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ. Abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ piṇḍolo vicarasi pattapāṇīti. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, kulaputtā upenti atthavasikā, atthavasaṃ paṭicca; neva rājābhinītā, na corābhinītā, na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na ājīvikāpakatā; api ca kho otiṇṇāmha jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇā dukkhaparetā appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti.

“ภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารนี้ เป็นการเลี้ยงชีพชั้นต่ำที่สุด ภิกษุทั้งหลาย คำสาปแช่งในโลกว่า ‘เจ้าคนขอทาน ถือบาตรเที่ยวไป’ นี้มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย แต่กุลบุตรทั้งหลายผู้มุ่งประโยชน์ อาศัยอำนาจประโยชน์ เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ มิใช่ถูกพระราชาบังคับมา มิใช่ถูกโจรบังคับมา มิใช่เป็นหนี้ มิใช่เพราะความกลัว มิใช่เพราะหมดทางเลี้ยงชีพ แต่เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ถูกครอบงำแล้วโดยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’

‘‘Evaṃ pabbajito cāyaṃ, bhikkhave, kulaputto. So ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Seyyathāpi, bhikkhave[Pg.77], chavālātaṃ ubhatopadittaṃ majjhe gūthagataṃ, neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharati, nāraññe kaṭṭhatthaṃ pharati. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi gihibhogā ca parihīno, sāmaññatthañca na paripūreti.

“ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรนี้บวชอย่างนี้แล้ว แต่กลับเป็นผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจที่ถูกประทุษร้ายแล้ว มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนท่อนไม้เผาผีที่ไฟติดทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ จะใช้เป็นฟืนในบ้านก็ไม่ได้ จะใช้เป็นฟืนในป่าก็ไม่ได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น คือเสื่อมจากโภคะของคฤหัสถ์ด้วย และไม่ทำประโยชน์แห่งสมณะให้บริบูรณ์ด้วย

‘‘Tayome, bhikkhave, akusalavitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Ime ca bhikkhave, tayo akusalavitakkā kva aparisesā nirujjhanti? Catūsu vā satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato animittaṃ vā samādhiṃ bhāvayato. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva animitto samādhi bhāvetuṃ. Animitto, bhikkhave, samādhi bhāvito bahulīkato mahapphalo hoti mahānisaṃso.

“ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ไหน? คือในผู้ที่มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ หรือในผู้ที่เจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย ควรอย่างยิ่งที่จะเจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนิมิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก”

‘‘Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo – bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca. Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘atthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ yamahaṃ upādiyamāno na vajjavā assa’nti? So evaṃ pajānāti – ‘natthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ yamahaṃ upādiyamāno na vajjavā assaṃ. Ahañhi rūpaññeva upādiyamāno upādiyeyyaṃ vedanaññeva… saññaññeva… saṅkhāreyeva viññāṇaññeva upādiyamāno upādiyeyyaṃ. Tassa me assa upādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhaveyyuṃ. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo assā’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิ ๒ อย่างนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ มีอะไรบ้างหนอ ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ ไม่มีอะไรเลย ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ ถ้าเราจะพึงยึดมั่น ก็พึงยึดมั่นรูปนั่นเทียว...เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณนั่นเทียว เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพพึงมีแก่เรานั้น เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติพึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็พึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ พึงมีได้ด้วยประการฉะนี้’”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น...ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’” ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. Pālileyyasuttaṃ

๙. ปาลิเลยยสูตร

81. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisi. Kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā [Pg.78] upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkāmi.

๘๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงโกสัมพี ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงโกสัมพีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม

Atha kho aññataro bhikkhu acirapakkantassa bhagavato yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘esāvuso, ānanda, bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkanto’’ti. ‘‘Yasmiṃ, āvuso, samaye bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkamati, ekova bhagavā tasmiṃ samaye viharitukāmo hoti; na bhagavā tasmiṃ samaye kenaci anubandhitabbo hotī’’ti.

ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม’ (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะประทับอยู่แต่ผู้เดียว ในสมัยนั้น ใครๆ ไม่ควรติดตามพระผู้มีพระภาคไป’

Atha kho bhagavā anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pālileyyake viharati bhaddasālamūle. Atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘cirassutā kho no, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammī kathā; icchāma mayaṃ, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปโดยลำดับจนถึงป่าปาลิเลยยกะ ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โคนไม้ภัททสาละ ในป่าปาลิเลยยกะ ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยที่น่ายินดี ควรแก่การระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ นานแล้วที่พวกเราไม่ได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค พวกเราปรารถนาจะฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค’

Atha kho āyasmā ānando tehi bhikkhūhi saddhiṃ yena pālileyyakaṃ bhaddasālamūlaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘kathaṃ nu kho jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti? Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo; vicayaso desitā cattāro satipaṭṭhānā; vicayaso desitā cattāro sammappadhānā; vicayaso [Pg.79] desitā cattāro iddhipādā; vicayaso desitāni pañcindriyāni; vicayaso desitāni pañca balāni; vicayaso desitā sattabojjhaṅgā; vicayaso desito ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Evaṃ vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo. Evaṃ vicayaso desite kho, bhikkhave, mayā dhamme atha ca panidhekaccassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kathaṃ nu kho jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’’ti?

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยภิกษุเหล่านั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ณ โคนไม้ภัททสาละ ป่าปาลิเลยยกะ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมิกถา ก็โดยสมัยนั้นแล ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่งอย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปริวิตกแห่งจิตของภิกษุรูปนั้นด้วยพระทัยของพระองค์ แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัย สติปัฏฐาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย สัมมัปปธาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อิทธิบาท ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อินทรีย์ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย พละ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย โพชฌงค์ ๗ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อริยมรรคมีองค์ ๘ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ก็แหละ ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุบางรูปในศาสนานี้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’’

‘‘Kathañca, bhikkhave, jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti? Idha bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sāpi vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sopi phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปได้โดยฉับพลัน ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati; api ca kho rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati; api ca kho attani rūpaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave[Pg.80], samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป แต่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati, na attani rūpaṃ samanupassati; api ca kho rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayite phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā … sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato…pe… āsavānaṃ khayo hoti.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้... อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไป

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ, na attani rūpaṃ, na rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati; api ca kho vedanaṃ attato samanupassati, api ca kho vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati, api ca kho attani vedanaṃ samanupassati, api ca kho vedanāya attānaṃ samanupassati; api ca kho saññaṃ… api ca kho saṅkhāre attato samanupassati, api ca kho saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati, api ca kho attani saṅkhāre samanupassati, api ca kho saṅkhāresu attānaṃ samanupassati; api ca kho viññāṇaṃ attato samanupassati, api ca kho viññāṇavantaṃ attānaṃ, api ca kho attani viññāṇaṃ, api ca kho viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno…pe… kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayite phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso [Pg.81]… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป แต่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา... พิจารณาเห็นสัญญา... พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร... พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ... มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ attato samanupassati, na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati; api ca kho evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Yā kho pana sā, bhikkhave, sassatadiṭṭhi saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno…pe… evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นสัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัสสตทิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ … na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati; nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Api ca kho evaṃdiṭṭhi hoti – ‘no cassaṃ no ca me siyā nābhavissaṃ na me bhavissatī’ti. Yā kho pana sā, bhikkhave, ucchedadiṭṭhi saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco…pe… evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุจเฉททิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… na viññāṇasmiṃ attato samanupassati, nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti; nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘no cassaṃ no ca me siyā nābhavissaṃ na me bhavissatī’ti; api ca kho kaṅkhī hoti vicikicchī aniṭṭhaṅgato saddhamme. Yā kho pana sā, bhikkhave, kaṅkhitā vicikicchitā aniṭṭhaṅgatatā saddhamme saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato [Pg.82] paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sāpi vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sopi phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti. Navamaṃ.

เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ได้พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ แต่เขากลับเป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเล ไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัย ความลังเล ความไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมนั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ จบสูตรที่ ๙

10. Puṇṇamasuttaṃ

๑๐. ปุณณมสูตร

82. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto ajjhokāse nisinno hoti.

๘๒. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา เขตกรุงสาวัตถี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในราตรีที่เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เพ็ญเดือนเต็ม

Atha kho aññataro bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ, sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti? ‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā sake āsane nisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคจะโปรดประทานโอกาสเพื่อการพยากรณ์ปัญหา ข้าพระองค์พึงทูลถามปัญหาสักเล็กน้อย’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด’ ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนั่งบนอาสนะของตน ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ใช่หรือไม่ พระเจ้าข้า’

‘‘Ime kho pana, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā; seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ... วิญญาณูปาทานขันธ์’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’ แล้วชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า

‘‘Ime kho pana, bhante, pañcupādānakkhandhā kiṃmūlakā’’ti? ‘‘Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā chandamūlakā’’ti…pe… taññeva nu kho, bhante, upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā udāhu aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti? ‘‘Na kho, bhikkhu, taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ, api ca yo tattha chandarāgo taṃ tattha upādāna’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi –

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นมูล’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีฉันทะเป็นมูล’...ฯลฯ... ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานนั้นเองคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น หรือว่าอุปาทานมีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานนั้นเองไม่ใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น และอุปาทานก็ไม่มีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕ แต่ฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า

‘‘Siyā [Pg.83] pana, bhante, pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti bhagavā avoca – ‘‘idha, bhikkhu, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhu, siyā pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi –

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ ด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า

‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, khandhānaṃ khandhādhivacana’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho. Ettāvatā kho, bhikkhu, khandhānaṃ khandhādhivacana’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ดูก่อนภิกษุ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่านี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti? ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya. Nāmarūpaṃ hetu, nāmarūpaṃ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ นามรูปเป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ [Pg.84] vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือพิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือพิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ไม่พิจารณาเห็นเวทนา... ไม่พิจารณาเห็นสัญญา... ไม่พิจารณาเห็นสังขาร... ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘Ko nu kho, bhante, rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ; ko vedanāya… ko saññāya… ko saṅkhārānaṃ… ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. Yaṃ vedanaṃ paṭicca… yaṃ saññaṃ paṭicca… ye saṅkhāre paṭicca… yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ viññāṇassa nissaraṇa’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นคุณของรูป อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นคุณของเวทนา... อะไรเป็นคุณของสัญญา... อะไรเป็นคุณของสังขาร... อะไรเป็นคุณของวิญญาณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า

‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā [Pg.85] kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; anattakatāni kammāni kathamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi –

สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเกิดความวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความวิตกแห่งใจของภิกษุนั้นด้วยพระทัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya. Iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Anattakatāni kammāni kathamattānaṃ phusissantīti? Paṭipucchāvinītā kho me tumhe, bhikkhave, tatra tatra tesu tesu dhammesu.

“ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่จะมีได้เป็นอย่างนี้ คือ โมฆบุรุษบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ไม่มีความรู้ ถูกอวิชชาครอบงำ มีใจถูกตัณหาครอบงำ พึงสำคัญคำสอนของพระศาสดาว่าควรล่วงเลยไปได้ ด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร’ ภิกษุทั้งหลาย เราแนะนำเธอทั้งหลายด้วยการสอบถามในธรรมนั้นๆ ในที่นั้นๆ แล้ว

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

‘‘Dve khandhā taññeva siyaṃ, adhivacanañca hetunā;

Sakkāyena duve vuttā, assādaviññāṇakena ca;

Ete dasavidhā vuttā, hoti bhikkhu pucchāyā’’ti. dasamaṃ;

ปุณณมสูตรที่ ๑๐ จบ

Khajjanīyavaggo aṭṭhamo.

ขัชชนียวรรคที่ ๘ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาสรุปความสำหรับวรรคนั้น

Assādo [Pg.86] dve samudayā, arahantehi apare dve;

Sīho khajjanī piṇḍolyaṃ, pālileyyena puṇṇamāti.

อัสสาทสูตร ๒ สูตร สมุทยสูตร ๒ สูตร อรหันตสูตร ๒ สูตร สีหสูตร ขัชชนียสูตร ปิณโฑลยสูตร ปาลิเลยยสูตร และปุณณมสูตร

9. Theravaggo

๙. เถรวรรค

1. Ānandasuttaṃ

๑. อานันทสูตร

83. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca –

๘๓. ณ พระนครสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “อาวุโส ภิกขเว” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อาวุโส” ท่านพระอานนท์จึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Puṇṇo nāma, āvuso, āyasmā mantāṇiputto amhākaṃ navakānaṃ sataṃ bahūpakāro hoti. So amhe iminā ovādena ovadati – ‘upādāya, āvuso ānanda, asmīti hoti, no anupādāya. Kiñca upādāya asmīti hoti, no anupādāya? Rūpaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya’’’.

“อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ว่า ‘อาวุโส อานนท์ เพราะอาศัย (อุปาทาน) จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยอะไร จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’”

‘‘Seyyathāpi, āvuso ānanda, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno upādāya passeyya, no anupādāya; evameva kho, āvuso ānanda, rūpaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya.

“อาวุโส อานนท์ เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษรุ่นหนุ่มสาวที่ชอบแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง หรือในภาชนะน้ำที่ใสสะอาด พึงเห็นได้เพราะอาศัย (กระจกหรือภาชนะน้ำนั้น) ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่พึงเห็น ฉันใด อาวุโส อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso ānanda, ‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’’ti? ‘Aniccaṃ, āvuso’. Vedanā… saññā … saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti? ‘Aniccaṃ, āvuso’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Puṇṇo nāma āvuso āyasmā mantāṇiputto amhākaṃ navakānaṃ sataṃ bahūpakāro hoti. So amhe iminā ovādena [Pg.87] ovadati. Idañca pana me āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa dhammadesanaṃ sutvā dhammo abhisamitoti. Paṭhamaṃ.

“อาวุโส อานนท์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ และเพราะได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร ผมจึงได้รู้แจ้งธรรม” อานันทสูตรที่ ๑ จบ

2. Tissasuttaṃ

๒. ติสสสูตร

84. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’’ti.

๘๔. ณ พระนครสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย”

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’’’ti.

ลำดับนั้น ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’”

Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena tissaṃ bhikkhuṃ āmantehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā tisso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ tissaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso tissa, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā tisso tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ tissaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tissa, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamārocesi – ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo…pe… hoti ca me dhammesu vicikicchā’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า “เธอจงมานี่ ภิกษุ เธอจงเรียกติสสภิกษุมาตามคำของเรา” ภิกษุรูปนั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านพระติสสะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระติสสะว่า “ท่านติสสะ พระศาสดาตรัสเรียกท่าน” ท่านพระติสสะรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระติสสะผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า “ติสสะ ได้ยินว่า เธอได้บอกแก่ภิกษุจำนวนมากอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กายของผมประดุจของหนัก ... และผมยังมีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’ จริงหรือ” ท่านพระติสสะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” “ติสสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Sādhu [Pg.88] sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ rūpe avigatarāgassa… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu avigatarāgassa…pe… tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... เพราะสังขารเหล่านั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหา เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe avigatarāgassa. Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ rūpe vigatarāgassa… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu vigatarāgassa… viññāṇe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... ในวิญญาณ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในวิญญาณ เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe vigatarāgassa. Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น ... ฯลฯ ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ฯลฯ ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

‘‘Seyyathāpi, tissa, dve purisā – eko puriso amaggakusalo, eko puriso maggakusalo. Tamenaṃ so amaggakusalo puriso amuṃ maggakusalaṃ purisaṃ maggaṃ puccheyya. So evaṃ vadeyya – ‘ehi, bho purisa, ayaṃ maggo. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi dvedhāpathaṃ, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāhi. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi tibbaṃ vanasaṇḍaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi mahantaṃ ninnaṃ pallalaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ [Pg.89] gantvā dakkhissasi sobbhaṃ papātaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi samaṃ bhūmibhāgaṃ ramaṇīya’’’nti.

“ติสสะ เปรียบเหมือนบุรุษ 2 คน คือ คนหนึ่งไม่ฉลาดในหนทาง อีกคนหนึ่งฉลาดในหนทาง บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทางนั้น พึงถามหนทางกับบุรุษผู้ฉลาดในหนทางโน้น บุรุษนั้นพึงบอกอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ นี่คือหนทาง ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นทางสองแพร่ง ในสองแพร่งนั้น ท่านจงละทางซ้ายเสียแล้วถือเอาทางขวา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นป่าทึบ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นเหวและหน้าผา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’”

‘‘Upamā kho myāyaṃ, tissa, katā atthassa viññāpanāya. Ayaṃ cevettha attho – ‘puriso amaggakusalo’ti kho, tissa, puthujjanassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Puriso maggakusalo’ti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Dvedhāpatho’ti kho, tissa, vicikicchāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘Vāmo maggo’ti kho, tissa, aṭṭhaṅgikassetaṃ micchāmaggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – micchādiṭṭhiyā…pe… micchāsamādhissa. ‘Dakkhiṇo maggo’ti kho, tissa, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiyā…pe… sammāsamādhissa. ‘Tibbo vanasaṇḍo’ti kho, tissa, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘Mahantaṃ ninnaṃ pallala’nti kho, tissa, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Sobbho papāto’ti kho, tissa, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Samo bhūmibhāgo ramaṇīyo’ti kho, tissa, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhirama, tissa, abhirama, tissa! Ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā’’ti.

“ติสสะ อุปมานี้เราทำเพื่อให้เข้าใจเนื้อความ และนี่คือเนื้อความในอุปมานั้น คำว่า ‘บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกปุถุชน คำว่า ‘บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ คำว่า ‘ทางสองแพร่ง’ เป็นชื่อเรียกวิจิกิจฉา คำว่า ‘ทางซ้าย’ เป็นชื่อเรียกมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ ... มิจฉาสมาธิ คำว่า ‘ทางขวา’ เป็นชื่อเรียกอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ คำว่า ‘ป่าทึบ’ เป็นชื่อเรียกอวิชชา คำว่า ‘ที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่’ เป็นชื่อเรียกกามทั้งหลาย คำว่า ‘เหวและหน้าผา’ เป็นชื่อเรียกความโกรธและความคับแค้นใจ คำว่า ‘ภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’ เป็นชื่อเรียกนิพพาน ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด เราเป็นผู้คอยโอวาท เราเป็นผู้คอยอนุเคราะห์ เราเป็นผู้คอยพร่ำสอน”

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā tisso bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. Dutiyaṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระติสสะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล (ติสสสูตรที่ ๒)

3. Yamakasuttaṃ

๓. ยมกสูตร

85. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena yamakassa nāma bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti.

๘๕. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้

Assosuṃ kho sambahulā bhikkhū yamakassa kira nāma bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti. Atha kho te bhikkhū yenāyasmā yamako [Pg.90] tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā yamakena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ yamakaṃ etadavocuṃ –

ภิกษุหลายรูปได้ฟังมาว่า “ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ดังนี้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า

‘‘Saccaṃ kira te, āvuso yamaka, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Evaṃ khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti.

“ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’”

‘‘Mā, āvuso yamaka, evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi. Na hi sādhu bhagavato abbhācikkhanaṃ. Na hi bhagavā evaṃ vadeyya – ‘khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti. Evampi kho āyasmā yamako tehi bhikkhūhi vuccamāno tatheva taṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti.

“ท่านยมกะผู้มีอายุ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเลย เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” แม้ท่านยมกะถูกภิกษุเหล่านั้นกล่าวตักเตือนอยู่อย่างนี้ ก็ยังคงยึดมั่น ถือมั่นทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างเหนียวแน่น กล่าวอยู่ว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้

Yato kho te bhikkhū nāsakkhiṃsu āyasmantaṃ yamakaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha kho te bhikkhū uṭṭhāyāsanā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘yamakassa nāma, āvuso sāriputta, bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’ti. Sādhāyasmā sāriputto yena yamako bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā sāriputto tuṇhībhāvena. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā yamako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā yamakena saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ yamakaṃ etadavoca –

เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านยมกะสละทิฏฐิอันลามกนั้นได้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงลุกจากอาสนะ เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้เรียนท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’ ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปหาภิกษุยมกะถึงที่อยู่เถิด” ท่านพระสารีบุตรได้รับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล ในเวลาเย็น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ... (ละ)... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า

‘‘Saccaṃ kira te, āvuso yamaka, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Evaṃ [Pg.91] khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti.

“ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, āvuso’’. ‘‘Vedanā niccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, āvuso’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เพราะเหตุนั้น... (ละ)... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้... (ละ)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ … ‘‘vedanaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’… ‘‘saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...ท่านเห็นเวทนาว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...สัญญา... สังขาร... ท่านเห็นวิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Vedanāya… aññatra vedanāya…pe… saññāya… aññatra saññāya… saṅkhāresu… aññatra saṅkhārehi… viññāṇasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นตถาคตในรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ในเวทนา... นอกจากเวทนา... (ละ)... ในสัญญา... นอกจากสัญญา... ในสังขาร... นอกจากสังขาร... ท่านเห็นตถาคตในวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ… vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, ayaṃ so arūpī… avedano… asaññī… asaṅkhāro… aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Ettha ca te, āvuso yamaka, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne, kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti?

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านย่อมเห็นตถาคตว่า ไม่มีรูป... ไม่มีเวทนา... ไม่มีสัญญา... ไม่มีสังขาร... ไม่มีวิญญาณ ดังนี้หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อท่านไม่ได้ตถาคตโดยสัจจะ โดยความแท้จริงในปัจจุบัน การที่ท่านจะพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้ขีณาสพ เมื่อตายไป ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายไป ย่อมไม่มี’ ดังนี้ ควรอยู่หรือ”

‘‘Ahu kho me taṃ, āvuso sāriputta, pubbe aviddasuno pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; idañca panāyasmato sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā tañceva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ pahīnaṃ, dhammo ca me abhisamito’’ti.

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เมื่อก่อน ข้าพเจ้ายังไม่รู้ จึงมีทิฏฐิอันลามกนั้น แต่บัดนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนาของท่านพระสารีบุตรแล้ว ทิฏฐิอันลามกนั้น ข้าพเจ้าก็ละได้แล้ว และธรรม ข้าพเจ้าก็ได้รู้แจ้งแล้ว”

‘‘Sace [Pg.92] taṃ, āvuso yamaka, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo so, āvuso yamaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kiṃ hotī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, āvuso yamaka, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, āvuso, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo so, āvuso yamaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kiṃ hotī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, āvuso, evaṃ byākareyyaṃ – ‘rūpaṃ kho, āvuso, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ tadatthaṅgataṃ. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ tadatthaṅgata’nti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, āvuso, evaṃ byākareyya’’nti.

“ดูก่อนท่านยมกะ ถ้าเขาพึงถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ท่านถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่ท่าน ถ้าเขาพึงถามข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว’ ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้”

‘‘Sādhu sādhu, āvuso yamaka! Tena hāvuso, yamaka, upamaṃ te karissāmi etasseva atthassa bhiyyosomattāya ñāṇāya. Seyyathāpi, āvuso yamaka, gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo; so ca ārakkhasampanno. Tassa kocideva puriso uppajjeyya anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmo jīvitā voropetukāmo. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo; so ca ārakkhasampanno; nāyaṃ sukaro pasayha jīvitā voropetuṃ. Yaṃnūnāhaṃ anupakhajja jīvitā voropeyya’nti. So taṃ gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘upaṭṭhaheyyaṃ taṃ, bhante’ti. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā upaṭṭhāpeyya. So upaṭṭhaheyya pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī. Tassa so gahapati vā gahapatiputto vā mittatopi naṃ saddaheyya ; suhajjatopi naṃ saddaheyya; tasmiñca vissāsaṃ āpajjeyya. Yadā kho, āvuso, tassa purisassa evamassa – ‘saṃvissattho kho myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā’ti, atha naṃ rahogataṃ viditvā tiṇhena satthena jīvitā voropeyya.

“ดีละ ดีละ ท่านยมกะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง เพื่อให้เข้าใจเนื้อความนี้ให้ดียิ่งขึ้น ดูก่อนท่านยมกะ เปรียบเหมือนคหบดีหรือบุตรคหบดี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี บุรุษผู้หนึ่งประสงค์จะปองร้าย ไม่หวังประโยชน์ ไม่หวังความผาสุก ไม่หวังความเกษมจากโยคะ ประสงค์จะปลงชีวิตเขาพึงเกิดขึ้น เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีผู้นี้ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี การที่จะใช้กำลังปลงชีวิตผู้นี้ทำได้ไม่ง่ายเลย ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาแล้วค่อยปลงชีวิต’ เขาจึงเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็ให้เขาคอยรับใช้ เขาจึงคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็จะเชื่อเขาว่าเป็นมิตรบ้าง เชื่อเขาว่าเป็นผู้มีใจดีบ้าง และจะไว้วางใจในเขา ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อใดบุรุษนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีนี้ไว้วางใจเราดีแล้ว’ เมื่อนั้น ครั้นรู้ว่าเขาอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิตเสีย

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, yadā hi so puriso amuṃ gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā upasaṅkamitvā evaṃ āha – ‘upaṭṭhaheyyaṃ taṃ, bhante’ti, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ na aññāsi – ‘vadhako me’ti. Yadāpi so upaṭṭhahati pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ [Pg.93] na aññāsi – ‘vadhako me’ti. Yadāpi naṃ rahogataṃ viditvā tiṇhena satthena jīvitā voropeti, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ na aññāsi – ‘vadhako me’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ’’.

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อบุรุษนั้นเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีโน้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ เมื่อเขาคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ และเมื่อเขารู้ว่าคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิต แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’” “อย่างนั้น ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ”

‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ saññaṃ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“ปุถุชนนั้น ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารอันไม่เที่ยงว่า ‘สังขารไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’

‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสังขารอันเป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณอันเป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’

‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Anattaṃ vedanaṃ… anattaṃ saññaṃ… anatte saṅkhāre… anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสัญญาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสังขารอันเป็นอนัตตา... ซึ่งวิญญาณอันเป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’

‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’

‘‘Vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vadhakaṃ vedanaṃ ‘vadhakā vedanā’ti… vadhakaṃ saññaṃ ‘vadhakā saññā’ti… vadhake saṅkhāre ‘vadhakā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vadhakaṃ viññāṇaṃ ‘vadhakaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘เวทนาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สัญญาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’

‘‘So rūpaṃ upeti upādiyati adhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upeti upādiyati adhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Tassime pañcupādānakkhandhā upetā upādinnā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti.

ปุถุชนนั้นย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่ปุถุชนนั้นเข้าไปยึดและยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน

‘‘Sutavā [Pg.94] ca kho, āvuso, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ; na attani rūpaṃ, na rūpasmiṃ attānaṃ. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ attānaṃ; na attani viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ attānaṃ.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ผู้ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย... ผู้ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ

อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยง ว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง ว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’

‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... สัญญาอันเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายอันเป็นทุกข์... วิญญาณอันเป็นทุกข์ ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’

‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Anattaṃ vedanaṃ… anattaṃ saññaṃ… anatte saṅkhāre… anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattā viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตา ว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... สัญญาอันเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายอันเป็นอนัตตา... วิญญาณอันเป็นอนัตตา ว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’

‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ ว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... สัญญาอันเป็นสังขตะ... สังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... วิญญาณอันเป็นสังขตะ ว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’

‘‘Vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Vadhakaṃ vedanaṃ… vadhakaṃ saññaṃ… vadhake saṅkhāre ‘‘vadhakā saṅkhārā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Vadhakaṃ viññāṇaṃ ‘vadhakaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’

‘‘So rūpaṃ na upeti, na upādiyati, nādhiṭṭhāti – ‘attā me’ti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ na upeti, na upādiyati, nādhiṭṭhāti – ‘attā me’ti. Tassime pañcupādānakkhandhā anupetā anupādinnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti. ‘‘Evametaṃ, āvuso sāriputta, hoti yesaṃ āyasmantānaṃ tādisā sabrahmacārino anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā. Idañca pana me āyasmato sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti. Tatiyaṃ.

อริยสาวกนั้นย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่อริยสาวกนั้นไม่เข้าไปยึดและไม่ยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน” (พระสารีบุตรกล่าวจบแล้ว พระยมกะจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน ผู้คอยอนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ คอยว่ากล่าว คอยพร่ำสอน และเมื่อข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระสารีบุตรแล้ว จิตของข้าพเจ้าก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” (ยมกสูตรที่ ๓ จบ)

4. Anurādhasuttaṃ

๔. อนุราธสูตร

86. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā anurādho bhagavato avidūre [Pg.95] araññakuṭikāyaṃ viharati. Atha kho sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yena āyasmā anurādho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā anurādhena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti?

๘๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี สมัยนั้น ท่านพระอนุราธะอยู่ในกระท่อมในป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น ปริพาชกต่างลัทธิจำนวนมากพากันเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “ท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่”

Evaṃ vutte, āyasmā anurādho te aññatitthiye paribbājake etadavoca – ‘‘yo so āvuso tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti. Evaṃ vutte, aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘so cāyaṃ bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto’’ti. Atha kho aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.

เมื่อปริพาชกเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอนุราธะได้กล่าวกับพวกเขาว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่” เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกปริพาชกต่างลัทธิได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “พระภิกษุรูปนี้คงเป็นภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระแต่เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม” ครั้งนั้น พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นตำหนิท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลาแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

Atha kho āyasmato anurādhassa acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ pañhaṃ puccheyyuṃ. Kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti?

ครั้งนั้น เมื่อพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้เกิดความคิดคำนึงว่า “ถ้าพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นถามปัญหายิ่งขึ้นไปกว่านี้ เราจะตอบอย่างไรหนอ จึงจะเป็นอันกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง และจะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งจักไม่มีถ้อยคำที่ถูกเหตุผลซึ่งเป็นเครื่องคล้อยตามวาทะ จะพึงถึงฐานะอันน่าตำหนิได้”

Atha kho āyasmā anurādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anurādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṃ viharāmi. Atha kho, bhante, sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu [Pg.96] …pe… maṃ etadavocuṃ – ‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti… hoti ca na ca hoti, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’’ti?

ครั้งนั้น ท่านพระอนุราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ฯลฯ ท่านพระอนุราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ ข้าพระองค์อยู่ในกุฏิป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์จำนวนมากเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ฯลฯ แล้วได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ ดังนี้หรือ”

Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te aññatitthiye paribbājake etadavocaṃ – ‘‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vāti. Evaṃ vutte, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā maṃ etadavocuṃ – ‘so cāyaṃ bhikkhu na vo bhavissati acirapabbajito thero vā pana bālo abyatto’ti. Atha kho maṃ, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā navavādena bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกับปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก ฯลฯ หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงจะเป็นภิกษุใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือถ้าเป็นพระเถระ ก็คงเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้ข่มขี่ข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ pañhaṃ puccheyyuṃ. Kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’’ti?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นจะพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปแก่เรา เราจะพยากรณ์อย่างไรหนอ จึงจะเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่ถูกตามหลักเหตุผลอันใดอันหนึ่ง จะไม่พึงถึงฐานะที่ถูกติเตียนได้’ ดังนี้

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ เมื่อเห็นอย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ [Pg.97] kiṃ maññasi, anurādha, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanāya…pe… aññatra vedanāya…pe… saññāya… aññatra saññāya… saṅkhāresu… aññatra saṅkhārehi… viññāṇasmiṃ… aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตในรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตนอกไปจากรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตในเวทนา... ฯลฯ ...นอกไปจากเวทนา... ฯลฯ ...ในสัญญา... นอกไปจากสัญญา... ในสังขาร... นอกไปจากสังขาร... ในวิญญาณ... นอกไปจากวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ… vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นว่า รูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, ayaṃ so arūpī avedano asaññī asaṅkhāro aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตว่า เป็นผู้ไม่มีรูป ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีสังขาร ไม่มีวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Ettha ca te, anurādha, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – ‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“อนุราธะ เมื่อเธอค้นหาตถาคตโดยสัจจะ โดยของจริง ในปัจจุบันธรรมนี้ไม่ได้เลย การพยากรณ์ของเธอที่ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก... หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ จะสมควรหรือ” “ไม่สมควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, anurādha! Pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti. Catutthaṃ.

“ดีละ ดีละ อนุราธะ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับแห่งทุกข์เท่านั้น” จบ สูตรที่ ๔

5. Vakkalisuttaṃ

๕. วักกลิสูตร

87. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā vakkali kumbhakāranivesane viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu; anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā yena [Pg.98] bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandati; evañca pana vadeti – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu; anukampaṃ upādāyā’’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

๘๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ในบ้านของช่างหม้อ ครั้งนั้นแล ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และกราบทูลมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya yenāyasmā vakkali tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā vakkali bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, vakkali, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni; tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavoca – ‘‘kacci te, vakkali, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti? ‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ; bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti. ‘‘Kacci te, vakkali, na kiñci kukkuccaṃ, na koci vippaṭisāro’’ti? ‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ, anappako vippaṭisāro’’ti. ‘‘Kacci pana taṃ, vakkali, attā sīlato na upavadatī’’ti? ‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti. ‘‘No ce kira taṃ, vakkali, attā sīlato upavadati; atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti? ‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo, natthi ca me kāyasmiṃ tāvatikā balamattā, yāvatāhaṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyya’’nti.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ท่านพระวักกลิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระวักกลิว่า “อย่าเลย วักกลิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระวักกลิว่า “วักกลิ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลงหรือไม่กำเริบขึ้น ความทุเลาปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ” ท่านพระวักกลิกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบยิ่งนัก ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ” “วักกลิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ ข้าพระองค์มีความรำคาญไม่น้อย มีความเดือดร้อนใจไม่น้อย” “วักกลิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “วักกลิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญและความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนามานานแล้ว แต่ในกายของข้าพระองค์ไม่มีกำลังพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนาได้เลย”

‘‘Alaṃ, vakkali, kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati so maṃ passati; yo maṃ passati so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati; maṃ passanto dhammaṃ passati.

“อย่าเลย วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายอันเปื่อยเน่านี้ที่เธอเห็นแล้ว วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม วักกลิ เป็นความจริงที่ว่า ผู้เห็นธรรมย่อมเห็นเรา ผู้เห็นเราย่อมเห็นธรรม”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vakkali, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ [Pg.99] nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… eso me attāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“วักกลิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”... (เปยยาล)... “นั่นเป็นอัตตาของเรา” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้นแล... (เปยยาล)... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... (เปยยาล)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā yena gijjhakūṭo pabbato tena pakkāmi. Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantassa bhagavato upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha maṃ, āvuso, mañcakaṃ āropetvā yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamatha. Kathañhi nāma mādiso antaraghare kālaṃ kattabbaṃ maññeyyā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṃ vakkaliṃ mañcakaṃ āropetvā yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho bhagavā tañca rattiṃ tañca divāvasesaṃ gijjhakūṭe pabbate vihāsi. Atha kho dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’’ti. Idamavocuṃ tā devatāyo. Idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงให้โอวาทแก่ท่านพระวักกลิด้วยพระโอวาทนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิได้เรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงยกเราขึ้นบนเตียงแล้ว จงเข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิเถิด คนเช่นเราจะพึงสำคัญว่าควรทำกาละในระหว่างบ้านได้อย่างไร” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิแล้วยกท่านพระวักกลิขึ้นบนเตียง เข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏตลอดราตรีนั้นและวันที่ยังเหลืออยู่ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีผ่านไป เทวดาสององค์มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ส่องสว่างทั่วภูเขาคิชฌกูฏ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... (เปยยาล)... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิน้อมใจไปเพื่อวิโมกข์” เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้นั้นจักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีอย่างแน่นอน” เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วอันตรธานหายไป ณ ที่นั้นเอง

Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā vakkaliṃ bhikkhuṃ evaṃ vadetha –

ครั้งนั้นแล ครั้นราตรีนั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงไปยังที่อยู่ของวักกลิภิกษุ ครั้นแล้วจงกล่าวกับวักกลิภิกษุอย่างนี้ว่า –”

‘‘‘Suṇāvuso tvaṃ, vakkali, bhagavato vacanaṃ dvinnañca devatānaṃ. Imaṃ, āvuso, rattiṃ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetīti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatīti. Bhagavā ca taṃ, āvuso vakkali, evamāha – mā bhāyi, vakkali; mā bhāyi, vakkali! Apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te [Pg.100] bhikkhū bhagavato paṭissutvā yenāyasmā vakkali tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavocuṃ – ‘‘suṇāvuso vakkali, bhagavato vacanaṃ dvinnañca devatāna’’nti.

ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวคำนี้กับท่านพระวักกลิว่า ‘ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด’

Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha maṃ, āvuso, mañcakā oropetha. Kathañhi nāma mādiso ucce āsane nisīditvā tassa bhagavato sāsanaṃ sotabbaṃ maññeyyā’’ti! ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṃ vakkaliṃ mañcakā oropesuṃ. ‘‘Imaṃ, āvuso, rattiṃ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā…pe… ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’ti. Bhagavā ca taṃ, āvuso vakkali, evamāha – ‘mā bhāyi, vakkali; mā bhāyi, vakkali! Apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’’’ti. ‘‘Tena hāvuso, mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘rūpaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Vedanā aniccā. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Saññā… saṅkhārā aniccā. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Viññāṇaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmī’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā pakkamiṃsu. Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantesu tesu bhikkhūsu satthaṃ āharesi.

ครั้งนั้น ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลายมาช่วยกันยกผมลงจากเตียงเถิด คนเช่นผมจะพึงสำคัญว่าควรนั่งบนอาสนะสูงฟังศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้อย่างไร’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วได้ช่วยกันยกท่านพระวักกลิลงจากเตียง (ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวว่า) ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม ... (เป) ... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ (ท่านพระวักกลิกล่าวว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของผมว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนาไม่เที่ยง ... สัญญา ... สังขารไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วก็หลีกไป ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิก็ได้ใช้ศัสตรา

Atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno; so bhagavato [Pg.101] pāde sirasā vandati; evañca vadeti – ‘rūpaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Vedanā… saññā… saṅkhārā … viññāṇaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmī’’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘āyāma, bhikkhave, yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamissāma; yattha vakkalinā kulaputtena satthamāharita’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Atha kho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ dūratova mañcake vivattakkhandhaṃ semānaṃ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เราจักเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ สถานที่ซึ่งวักกลิกุลบุตรใช้ศัสตรา’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระวักกลินอนพลิกกายอยู่บนเตียงแต่ไกล

Tena kho pana samayena dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ disaṃ, gacchati adho disaṃ, gacchati anudisaṃ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ…pe… gacchati anudisa’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Eso kho, bhikkhave, māro pāpimā vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṃ samanvesati – ‘kattha vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṃ patiṭṭhita’nti? Appatiṭṭhitena ca, bhikkhave, viññāṇena vakkali kulaputto parinibbuto’’ti. Pañcamaṃ.

สมัยนั้นแล กลุ่มควันกลุ่มหมอกได้ไปยังทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง และทิศน้อย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นกลุ่มควันกลุ่มหมอกนั่นไปยังทิศตะวันออก ... ไปยังทิศน้อยหรือไม่” ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “เห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นั่นคือมารผู้มีบาป กำลังเที่ยวแสวงหาวิญญาณของวักกลิกุลบุตรว่า ‘วิญญาณของวักกลิกุลบุตรตั้งอยู่ที่ไหน’ ภิกษุทั้งหลาย วักกลิกุลบุตรปรินิพพานแล้วด้วยวิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งอาศัย” สูตรที่ ๕

6. Assajisuttaṃ

๖. อัสสชิสูตร

88. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā assaji kassapakārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā assaji upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā [Pg.102] yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato assajissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko…pe… sādhu kira, bhante, bhagavā yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

๘๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ที่กัสสปการาม ครั้งนั้น ท่านพระอัสสชิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า’” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอัสสชิว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ... ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā assaji tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā assaji bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, assaji, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘kacci te, assaji, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ…pe… paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’ti?

ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปหาท่านพระอัสสชิถึงที่อยู่ ท่านพระอัสสชิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อย่าเลย อัสสชิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจะนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อัสสชิ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ... ทุกขเวทนาปรากฏว่าทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ”

‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti. ‘‘Kacci te, assaji, na kiñci kukkuccaṃ na koci vippaṭisāro’’ti? ‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ anappako vippaṭisāro’’ti. ‘‘Kacci pana taṃ, assaji, attā sīlato na upavadatī’’ti? ‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti. ‘‘No ce kira taṃ, assaji, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti? ‘‘Pubbe khvāhaṃ, bhante, gelaññe passambhetvā passambhetvā kāyasaṅkhāre viharāmi, sohaṃ samādhiṃ nappaṭilabhāmi. Tassa mayhaṃ, bhante, taṃ samādhiṃ appaṭilabhato evaṃ hoti – ‘no cassāhaṃ parihāyāmī’’’ti. ‘‘Ye te, assaji, samaṇabrāhmaṇā samādhisārakā samādhisāmaññā tesaṃ taṃ samādhiṃ appaṭilabhataṃ evaṃ hoti – ‘no cassu mayaṃ parihāyāmā’’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ... ทุกขเวทนาปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย” “อัสสชิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงทีเดียว ข้าพระองค์มีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจไม่น้อยเลย” “อัสสชิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “อัสสชิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ ก็แล้วเธอมีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อนแต่จะป่วย ข้าพระองค์เคยระงับกายสังขารอยู่เนืองๆ แต่บัดนี้ข้าพระองค์ไม่ได้สมาธินั้น เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ข้าพระองค์จึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’” “อัสสชิ สมณพราหมณ์เหล่าใดมีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญผล เมื่อไม่ได้สมาธินั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assaji, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… viññāṇaṃ …pe… tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. So sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti [Pg.103] pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti. Dukkhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti…pe… ‘anabhinanditā’ti pajānāti. So sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati; dukkhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati; adukkhamasukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati. So kāyapariyantikaṃ ce vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ ce vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti.

“อัสสชิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ... รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เบื้องหน้าแต่กายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงอันไม่น่าเพลิดเพลินในโลกนี้แหละ จักเป็นของเย็น’”

‘‘Seyyathāpi, assaji, telañca paṭicca, vaṭṭiñca paṭicca, telappadīpo jhāyeyya; tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā anāhāro nibbāyeyya. Evameva kho, assaji, bhikkhu kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

อัสสชิ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ เพราะน้ำมันและไส้นั้นหมดไป ประทีปนั้นไม่มีเชื้อก็จะพึงดับไป ฉันใด อัสสชิ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงในอัตภาพนี้ที่เราไม่เพลิดเพลิน จักเป็นของเย็น’ ดังนี้

7. Khemakasuttaṃ

๗. เขมกสูตร

89. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū kosambiyaṃ viharanti ghositārāme. Tena kho pana samayena āyasmā khemako badarikārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho therā bhikkhū sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhitā āyasmantaṃ dāsakaṃ āmantesuṃ – ‘‘ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – kacci te, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ khemakaṃ etadavoca – ‘‘therā taṃ, āvuso [Pg.104] khemaka, evamāhaṃsu – ‘kacci te, āvuso, khamanīyaṃ…pe… no abhikkamo’’’ti? ‘‘Na me, āvuso, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti.

๘๙. สมัยหนึ่ง พระเถระหลายรูปจำพรรษาอยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเขมกะอาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก อยู่ที่พทริการาม ครั้งนั้นแล พอถึงเวลาเย็น พระเถระทั้งหลายออกจากที่เร้นแล้ว ได้เรียกท่านพระทาสกะมากล่าวว่า ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาย่อมปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ ... ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’

Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – ‘na me, āvuso, khamanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’’ti. ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Imesu āyasmā khemako pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassatī’’’ti?

ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu āyasmā khemako pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassatī’’ti? ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmī’’ti.

ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’

Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – ‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmī’’’ti. ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. No ce kirāyasmā khemako imesu [Pg.105] pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassati. Tenahāyasmā khemako arahaṃ khīṇāsavo’’’ti.

ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako…pe… therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho; no ce kirāyasmā khemako imesu pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassati, tenahāyasmā khemako arahaṃ khīṇāsavo’’ti. ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmi, na camhi arahaṃ khīṇāsavo; api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ, ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmī’’ti.

ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย แต่ผมก็ยังไม่ใช่พระอรหันตขีณาสพ อาวุโส แต่ทว่า ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี ‘อัสมิ’ (เรามีอยู่) ที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น แต่ก็ไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘นี้คือเรา’

Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū…pe… there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmi, na camhi arahaṃ khīṇāsavo; api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ, ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmī’’ti.

ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย... แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ผมมิได้เห็นสิ่งใดโดยความเป็นตน หรือโดยความเป็นของตนเลย และผมก็ยังมิใช่พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’’

‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – yametaṃ, āvuso khemaka, asmīti vadesi, kimetaṃ asmīti vadesi? Rūpaṃ asmīti vadesi, aññatra rūpā asmīti vadesi, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ asmīti vadesi, aññatra viññāṇā asmīti vadesi. Yametaṃ, āvuso khemaka, asmīti vadesi. Kimetaṃ asmīti vadesī’’’ti?

“ท่านทาสกะ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วจงกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’”

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ khemakaṃ etadavoca – therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘yametaṃ, āvuso [Pg.106] khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi? Rūpaṃ ‘asmī’ti vadesi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadesi? Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadesi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadesi? Yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi’’ti? ‘‘Alaṃ, āvuso dāsaka, kiṃ imāya sandhāvanikāya! Āharāvuso, daṇḍaṃ; ahameva yena therā bhikkhū tenupasaṅkamissāmī’’ti.

ท่านพระทาสกะรับคำของภิกษุเถระทั้งหลายว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) ‘พอเถิด ท่านทาสกะ จะประโยชน์อะไรด้วยการวิ่งไปวิ่งมานี้ ท่านผู้มีอายุ ท่านจงนำไม้เท้ามาเถิด ผมเองจะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย’

Atha kho āyasmā khemako daṇḍamolubbha yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā therehi bhikkhūhi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ khemakaṃ therā bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi? Rūpaṃ ‘asmī’ti vadesi, aññatra rūpā ‘asmī’ti vadesi? Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadesi, aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadesi? Yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, āvuso, rūpaṃ ‘asmī’ti vadāmi; napi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadāmi. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadāmi; napi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadāmi. Api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmi’’.

ครั้งนั้นแล ท่านพระเขมกะใช้ไม้เท้าพยุงกายเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับภิกษุเถระเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกับท่านพระเขมกะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’

‘‘Seyyathāpi, āvuso, uppalassa vā padumassa vā puṇḍarīkassa vā gandho. Yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘pattassa gandho’ti vā ‘vaṇṇassa gandho’ti vā ‘kiñjakkhassa gandho’ti vā sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Yathā kathaṃ, panāvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti? ‘‘‘Pupphassa gandho’ti kho, āvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti. ‘‘Evameva khvāhaṃ, āvuso, na rūpaṃ ‘asmī’ti vadāmi, napi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadāmi. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadāmi, napi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadāmi. Api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmi’’.

“ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนกลิ่นของดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก ถ้ามีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เป็นกลิ่นของกลีบ’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของสี’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของเกสร’ ผู้นั้นจะกล่าวโดยชอบหรือไม่” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ไม่ชอบ ท่านผู้มีอายุ” (ท่านพระเขมกะถามว่า) “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบอย่างไร” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ท่านผู้มีอายุ เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบว่า ‘เป็นกลิ่นของดอกไม้’” (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ ฉันนั้นเหมือนกัน ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’”

‘‘Kiñcāpi, āvuso, ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hoti – ‘yo ca pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato [Pg.107] asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo asamūhato. So aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassimesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati.

“ท่านผู้มีอายุ แม้ว่าอริยสาวกจะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้วก็ตาม แต่มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้น ก็ยังคงมีอยู่ ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้นนั้น ย่อมถึงการถูกถอนขึ้นได้

‘‘Seyyathāpi, āvuso, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ. Tamenaṃ sāmikā rajakassa anupadajjuṃ. Tamenaṃ rajako ūse vā khāre vā gomaye vā sammadditvā acche udake vikkhāleti. Kiñcāpi taṃ hoti vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ, atha khvassa hoti yeva anusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato. Tamenaṃ rajako sāmikānaṃ deti. Tamenaṃ sāmikā gandhaparibhāvite karaṇḍake nikkhipanti. Yopissa hoti anusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. Evameva kho, āvuso, kiñcāpi ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hoti yeva pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato. So aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati. ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassa imesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchatī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน มีมลทินจับ เจ้าของพึงมอบผ้านั้นแก่คนซักฟอก คนซักฟอกนั้นพึงขยำผ้านั้นด้วยดินเค็ม หรือด้วยด่าง หรือด้วยโคมัย แล้วซักในน้ำที่ใสสะอาด แม้ผ้านั้นจะเป็นผ้าที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง แต่ก็ยังมีกลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่ คนซักฟอกนั้นพึงมอบผ้านั้นแก่เจ้าของ เจ้าของพึงเก็บผ้านั้นไว้ในหีบที่อบด้วยของหอม กลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป ข้อนี้ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกแม้จะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว แต่ก็ยังคงมีมานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดแห่งรูป อย่างนี้ความดับแห่งรูป อย่างนี้เวทนา... อย่างนี้สัญญา... อย่างนี้สังขาร... อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป”

Evaṃ vutte, therā bhikkhū āyasmantaṃ khemakaṃ etadavocuṃ – ‘‘na kho mayaṃ āyasmantaṃ khemakaṃ vihesāpekhā pucchimha, api cāyasmā khemako pahosi tassa bhagavato sāsanaṃ vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ [Pg.108] paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Tayidaṃ āyasmatā khemakena tassa bhagavato sāsanaṃ vitthārena ācikkhitaṃ desitaṃ paññāpitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ uttānīkata’’nti.

เมื่อท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระเขมกะดังนี้ว่า “พวกกระผมมิได้ถามท่านพระเขมกะด้วยมุ่งหวังจะเบียดเบียน แต่ท่านพระเขมกะสามารถเพื่อจะแจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งคำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นโดยพิสดารได้ คำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ท่านพระเขมกะได้แจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น โดยพิสดารแล้ว”

Idamavoca āyasmā khemako. Attamanā therā bhikkhū āyasmato khemakassa bhāsitaṃ abhinanduṃ. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu, āyasmato khemakassa cāti. Sattamaṃ.

ท่านพระเขมกะได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระเขมกะ ก็แล เมื่อไวยากรณ์นี้อันท่านพระเขมกะกล่าวอยู่ จิตของภิกษุเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. Channasuttaṃ

๘. ฉันนสูตร

90. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā channo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘ovadantu maṃ āyasmanto therā, anusāsantu maṃ āyasmanto therā, karontu me āyasmanto therā dhammiṃ kathaṃ, yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti.

๙๐. สมัยหนึ่ง ภิกษุเถระจำนวนมากอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระฉันนะ ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว ถือลูกดาล เที่ยวเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงโอวาทข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงอนุศาสน์ข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงกระทำธรรมีกถาแก่ข้าพเจ้า โดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงเห็นธรรมได้”

Evaṃ vutte, therā bhikkhū āyasmantaṃ channaṃ etadavocuṃ – ‘‘rūpaṃ kho, āvuso channa, aniccaṃ; vedanā aniccā; saññā aniccā; saṅkhārā aniccā; viññāṇaṃ aniccaṃ. Rūpaṃ anattā; vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā; sabbe dhammā anattā’’ti.

เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสฉันนะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

Atha kho āyasmato channassa etadahosi – ‘‘mayhampi kho etaṃ evaṃ hoti – ‘rūpaṃ aniccaṃ, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; rūpaṃ anattā, vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhākkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Paritassanā upādānaṃ uppajjati; paccudāvattati mānasaṃ – ‘atha ko carahi me attā’ti? Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti. Ko nu kho me tathā dhammaṃ deseyya yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti.

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “แม้สำหรับเรา ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกันว่า ‘รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของเราก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในความสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือ นิพพาน ความหวั่นไหวและความยึดมั่นย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่สำหรับผู้เห็นธรรมแล้ว ไม่พึงเป็นเช่นนี้ ใครหนอจะพึงแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้”

Atha kho āyasmato channassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito [Pg.109] ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyyaṃ; atthi ca me āyasmante ānande tāvatikā vissaṭṭhi. Yaṃnūnāhaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā channo senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena kosambī ghositārāmo yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā channo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอานนท์นี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ท่านเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญ และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านพระอานนท์สามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านพระอานนท์ถึงเพียงนั้น ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์เถิด” ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะเก็บงำเสนาสนะแล้ว ถือบาตรและจีวรเดินทางไปยังโฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นแล้วได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระฉันนะได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า

‘‘Ekamidāhaṃ, āvuso ānanda, samayaṃ bārāṇasiyaṃ viharāmi isipatane migadāye. Atha khvāhaṃ, āvuso, sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavocaṃ – ‘ovadantu maṃ āyasmanto therā, anusāsantu maṃ āyasmanto therā, karontu me āyasmanto therā dhammiṃ kathaṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’nti. Evaṃ vutte maṃ, āvuso, therā bhikkhū etadavocuṃ – ‘rūpaṃ kho, āvuso channa, aniccaṃ; vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; rūpaṃ anattā…pe… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’’’ti.

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ สมัยหนึ่ง ผมอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านผู้มีอายุ ในเวลาเย็น ผมออกจากที่หลีกเร้น ถือลูกดาลเข้าไปยังวิหารหลังหนึ่งๆ ครั้นแล้วได้กล่าวคำนี้กับพระเถระทั้งหลายว่า ‘ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงโอวาทผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงพร่ำสอนผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด’ เมื่อผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านผู้มีอายุ พระเถระทั้งหลายได้กล่าวคำนี้กับผมว่า ‘ท่านฉันนะผู้มีอายุ รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา...ฯลฯ... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’”

‘‘Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘mayhampi kho etaṃ evaṃ hoti – rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccaṃ, rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhākkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Paritassanā upādānaṃ uppajjati; paccudāvattati mānasaṃ – ‘atha ko carahi me attā’ti? Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti. Ko nu kho me tathā dhammaṃ deseyya yathāhaṃ dhammaṃ passeyyanti!

“ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถึงเราก็มีความรู้อย่างนี้เหมือนกันว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของผมก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือนิพพาน ความสะดุ้งและความยึดมั่นเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นธรรม ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้”

‘‘Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositarāme satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyyaṃ. Atthi ca me āyasmante ānande [Pg.110] tāvatikā vissaṭṭhi. Yaṃnūnāhaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyya’nti. Ovadatu maṃ, āyasmā ānando; anusāsatu maṃ, āyasmā ānando; karotu me, āyasmā ānando dhammiṃ kathaṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti.

“ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุนี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้เมืองโกสัมพี ทั้งพระศาสดาก็ทรงสรรเสริญ ทั้งเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านอานนท์ผู้มีอายุสามารถที่จะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านอานนท์ผู้มีอายุถึงเพียงนั้น ทางที่ดี เราพึงเข้าไปหาท่านอานนท์ผู้มีอายุเถิด’ ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงโอวาทผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงพร่ำสอนผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด”

‘‘Ettakenapi mayaṃ āyasmato channassa attamanā api nāma taṃ āyasmā channo āvi akāsi khīlaṃ chindi. Odahāvuso, channa, sotaṃ; bhabbosi dhammaṃ viññātu’’nti. Atha kho āyasmato channassa tāvatakeneva uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajji – ‘‘bhabbo kirasmi dhammaṃ viññātu’’nti.

“เพียงเท่านี้ พวกเราก็พอใจในท่านฉันนะผู้มีอายุแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุได้ทำให้แจ้ง ได้ตัดตอเสียแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุ จงเงี่ยโสตลงเถิด ท่านเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้” ลำดับนั้น ท่านฉันนะผู้มีอายุได้เกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่งเพียงเท่านั้นว่า “ได้ยินว่า เราเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้”

‘‘Sammukhā metaṃ, āvuso channa, bhagavato sutaṃ, sammukhā ca paṭiggahitaṃ kaccānagottaṃ bhikkhuṃ ovadantassa – dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañceva natthitañca. Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hoti. Lokanirodhaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke atthitā, sā na hoti. Upayupādānābhinivesavinibandho khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena taṃ cāyaṃ upayupādānaṃ cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayaṃ na upeti na upādiyati nādhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati, dukkhaṃ nirujjhamānaṃ nirujjhatīti na kaṅkhati na vicikicchati. Aparappaccayā ñāṇamevassa ettha hoti. Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti. Sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto. Sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto. Ete te, kaccāna, ubho ante anupagamma majjhena tathāgato dhammaṃ deseti – avijjāpaccayā saṅkhārā; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti.

“ท่านฉันนะผู้มีอายุ ข้อนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ ขณะที่ทรงโอวาทท่านพระกัจจานโคตรว่า ‘กัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ ความมี (อัตถิตา) และความไม่มี (นัตถิตา) กัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นความเกิดแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความไม่มีในโลกย่อมไม่มี เมื่อบุคคลเห็นความดับแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความมีในโลกย่อมไม่มี กัจจานะ โลกนี้โดยมากถูกผูกมัดด้วยอุบาย อุปาทาน และอภินิเวส แต่พระอริยสาวกนี้ย่อมไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งไว้ซึ่งอุบายและอุปาทานนั้น อันเป็นอภินิเวสและอนุสัยแห่งจิตว่า ‘อัตตาของเรา’ ทุกข์นั่นแหละเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เมื่อดับ ย่อมดับ ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลง ปัญญาในเรื่องนี้ของท่านย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่น กัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สัมมาทิฏฐิจึงมีได้ กัจจานะ ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดที่หนึ่ง ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดที่สอง กัจจานะ ตถาคตไม่เข้าใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้น ย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ก็เพราะอวิชชานั่นแหละดับไปไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้’”

‘‘Evametaṃ, āvuso ānanda, hoti yesaṃ āyasmantānaṃ tādisā sabrahmacārayo anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā. Idañca pana me āyasmato ānandassa dhammadesanaṃ sutvā dhammo abhisamito’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายเหล่าใด ที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ เป็นผู้โอวาท เป็นผู้พร่ำสอน และข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านอานนท์ผู้มีอายุแล้ว ก็ได้บรรลุธรรมแล้ว” ฉันนสูตรที่ ๘ จบ

9. Rāhulasuttaṃ

๙. ราหุลสูตร

91. Sāvatthinidānaṃ[Pg.111]. Atha kho āyasmā rāhulo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti?

๙๑. เรื่องเกิดขึ้นที่เมืองสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระราหุลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระราหุลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอกจึงจะไม่มี”

‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā … yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, rāhula, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. Navamaṃ.

“ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอกย่อมไม่มี” จบสูตรที่ ๙

10. Dutiyarāhulasuttaṃ

๑๐. ทุติยราหุลสูตร

92. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhāsamatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Evaṃ kho, rāhula[Pg.112], jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti. Dasamaṃ.

๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราหุลนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” “ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” จบสูตรที่ ๑๐

Theravaggo navamo.

เถรวรรคที่ ๙ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้นมีดังนี้

Ānando tisso yamako, anurādho ca vakkali;

Assaji khemako channo, rāhulā apare duve.

อานันทสูตร ติสสสูตร ยมกสูตร อนุราธสูตร วักกลิสูตร อัสสชิสูตร เขมกสูตร ฉันนสูตร และราหุลสูตรอีก ๒ สูตร

10. Pupphavaggo

๑๐. ปุปผวรรค

1. Nadīsuttaṃ

๑. นทีสูตร

93. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā ohārinī dūraṅgamā sīghasotā. Tassā ubhosu tīresu kāsā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; kusā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; pabbajā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; bīraṇā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; rukkhā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ. Tassā puriso sotena vuyhamāno kāse cepi gaṇheyya, te palujjeyyuṃ. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyya. Kuse cepi gaṇheyya, pabbaje cepi gaṇheyya, bīraṇe cepi gaṇheyya, rukkhe cepi gaṇheyya, te palujjeyyuṃ. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyya. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ palujjati. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ[Pg.113]; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ palujjati. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’. ‘‘Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไหลลงจากภูเขา ไหลไปไกล มีกระแสเชี่ยว หากมีหญ้าคาเกิดอยู่ริมฝั่งทั้งสองฟาก หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้ากุศะเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าปล้องเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าแฝกเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีต้นไม้เกิดอยู่... ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ บุรุษผู้ถูกกระแสน้ำพัดไป หากเขาจะยึดหญ้าคา หญ้าคาเหล่านั้นก็จะขาดไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น หากเขาจะยึดหญ้ากุศะ... หากเขาจะยึดหญ้าปล้อง... หากเขาจะยึดหญ้าแฝก... หากเขาจะยึดต้นไม้ ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโค่นไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๑

2. Pupphasuttaṃ

๒. ปุปผสูตร

94. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokena vivadāmi, lokova mayā vivadati. Na, bhikkhave, dhammavādī kenaci lokasmiṃ vivadati. Yaṃ, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Yaṃ, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi’’.

๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก แต่โลกวิวาทกับเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมวาทีไม่วิวาทกับใครๆ ในโลก สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่ามี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่ามี”

‘‘Kiñca, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ ‘natthī’ti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Idaṃ kho, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งใดเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี”

‘‘Kiñca, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ ‘atthī’ti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi. Vedanā aniccā…pe… viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi. Idaṃ kho, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi’’.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ ซึ่งเราก็กล่าวว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย รูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’

‘‘Atthi, bhikkhave, loke lokadhammo, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti; abhisambujjhitvā abhisametvā taṃ ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.

ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งโลกธรรมนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น

‘‘Kiñca, bhikkhave, loke lokadhammo, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti? Rūpaṃ, bhikkhave, loke lokadhammo taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā [Pg.114] abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นโลกธรรมในโลก ที่ตถาคตตรัสรู้ รู้ยิ่ง ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งรูปนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น

‘‘Yo, bhikkhave, tathāgatena evaṃ ācikkhiyamāne desiyamāne paññapiyamāne paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne na jānāti na passati tamahaṃ, bhikkhave, bālaṃ puthujjanaṃ andhaṃ acakkhukaṃ ajānantaṃ apassantaṃ kinti karomi! Vedanā, bhikkhave, loke lokadhammo…pe… saññā, bhikkhave… saṅkhārā, bhikkhave… viññāṇaṃ, bhikkhave, loke lokadhammo taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอย่างไรกับปุถุชนคนพาลนั้น ผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นได้เล่า ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นโลกธรรมในโลก...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สัญญา... ภิกษุทั้งหลาย สังขาร... ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā udake jātaṃ udake saṃvaḍḍhaṃ udakā accuggamma ṭhāti anupalittaṃ udakena; evameva kho, bhikkhave, tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ ตั้งอยู่ แต่น้ำไม่ติด ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก แต่ครอบงำโลกอยู่ โลกไม่ฉาบทา

3. Pheṇapiṇḍūpamasuttaṃ

๓. เฟณปิณฑูปมสูตร

95. Ekaṃ samayaṃ bhagavā ayujjhāyaṃ viharati gaṅgāya nadiyā tīre. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

๙๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงอโยธยา ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ gaṅgā nadī mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ āvaheyya. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro? Evameva kho, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati[Pg.115], tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, rūpe sāro?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคานี้ พึงนำฟองน้ำก้อนใหญ่มา บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำก้อนนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำก้อนนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งรูปนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ รูปนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในรูปจะพึงมีได้อย่างไร

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye thullaphusitake deve vassante udake udakapubbuḷaṃ uppajjati ceva nirujjhati ca. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, udakapubbuḷe sāro? Evameva kho, bhikkhave, yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā…pe… yā dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sāro?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยศารทกาล เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกลงมา ฟองน้ำในน้ำย่อมเกิดขึ้นและดับไป บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งเวทนานั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ เวทนานั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในเวทนาจะพึงมีได้อย่างไร

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gimhānaṃ pacchime māse ṭhite majjhanhike kāle marīcikā phandati. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya…pe… kiñhi siyā, bhikkhave, marīcikāya sāro? Evameva kho, bhikkhave, yā kāci saññā…pe….

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู เวลาเที่ยงวัน พยับแดดย่อมเต้นระยิบระยับ บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งพยับแดดนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ พยับแดดนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในพยับแดดจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha passeyya mahantaṃ kadalikkhandhaṃ ujuṃ navaṃ akukkukajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya, agge chetvā pattavaṭṭiṃ vinibbhujeyya. So tassa pattavaṭṭiṃ vinibbhujanto pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṃ! Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, kadalikkhandhe sāro? Evameva kho, bhikkhave, ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā…pe… ye [Pg.116] dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, saṅkhāresu sāro?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น ถือขวานอันคมเข้าไปสู่ป่า เขาพึงเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่านั้น ซึ่งตรง สดใหม่ ยังไม่เกิดแกนแข็ง เขาพึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงตัดที่ปลาย ครั้นตัดที่ปลายแล้ว พึงลอกกาบออก เมื่อเขาลอกกาบนั้นออกอยู่ ก็ไม่พึงได้แม้แต่กระพี้ ไหนเลยจะได้แก่นเล่า บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งต้นกล้วยนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ต้นกล้วยนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในต้นกล้วยจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้นอยู่ สังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในสังขารทั้งหลายจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, māyākāro vā māyākārantevāsī vā catumahāpathe māyaṃ vidaṃseyya. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, māyāya sāro? Evameva kho, bhikkhave, yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, viññāṇe sāro?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักมายากล หรือลูกมือของนักมายากล พึงแสดงกลที่ทางใหญ่สี่แพร่ง บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งกลนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ กลนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในมายากลจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้นอยู่ วิญญาณนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในวิญญาณจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำอื่นต่อไปอีกว่า

‘‘Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ, vedanā bubbuḷūpamā ;

Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā;

Māyūpamañca viññāṇaṃ, desitādiccabandhunā.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ได้ทรงแสดงไว้ว่า รูปเปรียบด้วยฟองน้ำ เวทนาเปรียบด้วยฟองคลื่น สัญญาเปรียบด้วยพยับแดด สังขารเปรียบด้วยต้นกล้วย และวิญญาณเปรียบด้วยมายากล

‘‘Yathā yathā nijjhāyati, yoniso upaparikkhati;

Rittakaṃ tucchakaṃ hoti, yo naṃ passati yoniso.

ผู้ใดพิจารณาโดยแยบคาย ย่อมเพ่งพินิจขันธ์ 5 นั้นโดยประการใดๆ ขันธ์ 5 นั้น ย่อมเป็นของว่าง เป็นของเปล่าแก่ผู้นั้น ผู้เห็นอยู่โดยแยบคายโดยประการนั้นๆ

‘‘Imañca kāyaṃ ārabbha, bhūripaññena desitaṃ;

Pahānaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ, rūpaṃ passatha chaḍḍitaṃ.

พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ทรงปรารภกายนี้ ตรัสสอนไว้ว่า ท่านทั้งหลายจงดูรูปที่ถูกทอดทิ้งแล้ว เพราะการละธรรม 3 อย่าง

‘‘Āyu [Pg.117] usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;

Apaviddho tadā seti, parabhattaṃ acetanaṃ.

เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป เมื่อนั้น กายนี้อันเขาทอดทิ้งแล้ว ไม่มีเจตนา เป็นภักษาของสัตว์อื่น ย่อมนอนอยู่

‘‘Etādisāyaṃ santāno, māyāyaṃ bālalāpinī;

Vadhako esa akkhāto, sāro ettha na vijjati.

ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้ มายานี้หลอกลวงคนพาล พระพุทธเจ้าตรัสว่า กายนี้เป็นดังเพชฌฆาต สาระในกายนี้ไม่มี

‘‘Evaṃ khandhe avekkheyya, bhikkhu āraddhavīriyo;

Divā vā yadi vā rattiṃ, sampajāno paṭissato.

ภิกษุผู้ปรารภความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน

‘‘Jaheyya sabbasaṃyogaṃ, kareyya saraṇattano;

Careyyādittasīsova, patthayaṃ accutaṃ pada’’nti. tatiyaṃ;

พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน พึงประพฤติเหมือนคนมีศีรษะถูกไฟไหม้ ปรารถนาบทอันไม่จุติ

4. Gomayapiṇḍasuttaṃ

๔. โคยปิณฑสูตร

96. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci saññā yā saññā…pe… atthi nu kho, bhante, keci saṅkhārā ye saṅkhārā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti? Atthi nu kho, bhante, kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti.

๙๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ไม่มีเลย ภิกษุ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว’

Atha kho bhagavā parittaṃ gomayapiṇḍaṃ pāṇinā gahetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ettakopi kho, bhikkhu, attabhāvapaṭilābho natthi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettako cepi, bhikkhu, attabhāvapaṭilābho abhavissa nicco dhuvo sassato [Pg.118] avipariṇāmadhammo, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakopi attabhāvapaṭilābho natthi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนโคมัยเล็กน้อยด้วยพระหัตถ์ แล้วได้ตรัสกับภิกษุรูปนั้นว่า ‘ภิกษุ การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ ก็ถ้าการได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่พึงปรากฏ และเพราะเหตุที่การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ

‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhikkhu, rājā ahosiṃ khattiyo muddhāvasitto. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītinagarasahassāni ahesuṃ kusāvatī rājadhānippamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītipāsādasahassāni ahesuṃ dhammapāsādappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītikūṭāgārasahassāni ahesuṃ mahābyūhakūṭāgārappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītipallaṅkasahassāni ahesuṃ dantamayāni sāramayāni sovaṇṇamayāni goṇakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītināgasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītiassasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītirathasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītimaṇisahassāni ahesuṃ maṇiratanappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītiitthisahassāni ahesuṃ subhaddādevippamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītidhenusahassāni ahesuṃ dukūlasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītivatthakoṭisahassāni ahesuṃ khomasukhumāni koseyyasukhumāni kambalasukhumāni [Pg.119] kappāsikasukhumāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītithālipākasahassāni ahesuṃ; sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha.

“ดูก่อนภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว เราได้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ดูก่อนภิกษุ เมื่อเรานั้นเป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้มีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข ได้มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข ได้มีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะเรือนยอดเป็นประมุข ได้มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยงา ล้วนแล้วด้วยแก่นไม้ ล้วนแล้วด้วยทอง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอเป็นลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง ได้มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข ได้มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกเป็นประมุข ได้มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข ได้มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีสตรี ๘๔,๐๐๐ คน มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้ตามเสด็จ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีเชือกผูกทำด้วยผ้าทุกุลพัสตร์ มีภาชนะรองน้ำนมทำด้วยสำริด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น”

‘‘Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā nagarasahassānaṃ ekaññeva taṃ nagaraṃ hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – kusāvatī rājadhānī. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā pāsādasahassānaṃ ekoyeva so pāsādo hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – dhammo pāsādo. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā kūṭāgārasahassānaṃ ekaññeva taṃ kūṭāgāraṃ hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – mahābyūhaṃ kūṭāgāraṃ. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ ekoyeva so pallaṅko hoti yamahaṃ tena samayena paribhuñjāmi – dantamayo vā sāramayo vā sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā nāgasahassānaṃ ekoyeva so nāgo hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – uposatho nāgarājā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā assasahassānaṃ ekoyeva so asso hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – valāhako assarājā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā rathasahassānaṃ ekoyeva so ratho hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – vejayanto ratho. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā itthisahassānaṃ ekāyeva sā itthī hoti yā maṃ tena samayena paccupaṭṭhāti – khattiyānī vā velāmikā vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ ekaññeva taṃ vatthayugaṃ hoti yamahaṃ tena samayena paridahāmi – khomasukhumaṃ vā koseyyasukhumaṃ vā kambalasukhumaṃ vā kappāsikasukhumaṃ vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā thālipākasahassānaṃ ekoyeva so thālipāko hoti yato nāḷikodanaparamaṃ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṃ. Iti kho, bhikkhu, sabbe te saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā. Evaṃ aniccā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Evaṃ addhuvā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Evaṃ anassāsikā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Yāvañcidaṃ, bhikkhu, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ vimuccitu’’nti. Catutthaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ บรรดานคร ๘๔,๐๐๐ แห่งเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในนครแห่งเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในปราสาทหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ มหาพยูหะเรือนยอด บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านั้น เราใช้สอยบัลลังก์เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ที่ทำด้วยงา หรือที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือที่ทำด้วยทอง หรือที่ทำด้วยเงิน บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านั้น เราขี่ช้างเชือกเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านั้น เราขี่ม้าตัวเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ม้าพลาหก บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านั้น เราขี่รถคันเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านั้น สตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยบำรุงเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวฬามิกา บรรดาผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิเหล่านั้น เรานุ่งห่มผ้าคู่เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด หรือผ้าไหมเนื้อละเอียด หรือผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด หรือผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด บรรดาหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านั้น เราบริโภคข้าวที่หุงจากหม้อเดียวเท่านั้น มีข้าวสารทะนานหนึ่งเป็นอย่างยิ่ง กับแกงที่พอเหมาะ ดูก่อนภิกษุ สังขารเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ ข้อนี้เพียงพอแล้วเพื่อจะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง เพียงพอเพื่อจะคลายกำหนัด เพียงพอเพื่อจะหลุดพ้น” จบ

5. Nakhasikhāsuttaṃ

๕. นขสิขาสูตร

97. Sāvatthinidānaṃ[Pg.120]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci saññā…pe… keci saṅkhārā, ye saṅkhārā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti? Atthi nu kho, bhante, kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā…pe… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti.

๙๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย ดูก่อนภิกษุ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย”

Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ettakampi kho, bhikkhu, rūpaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakaṃ cepi, bhikkhu, rūpaṃ abhavissa niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakampi rūpaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya’’.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ปลายพระนขาช้อนฝุ่นขึ้นมาเล็กน้อย แล้วตรัสกับภิกษุรูปนั้นดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้ารูปแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่รูปแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘Ettakāpi kho, bhikkhu, vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakā cepi, bhikkhu, vedanā abhavissa niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakāpi vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

“ดูก่อนภิกษุ เวทนาที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าเวทนาแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่เวทนาแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘Ettakāpi kho, bhikkhu, saññā natthi…pe… ettakāpi kho, bhikkhu, saṅkhārā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ettakā cepi, bhikkhu, saṅkhārā abhavissaṃsu niccā dhuvā sassatā [Pg.121] avipariṇāmadhammā, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakāpi saṅkhārā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

“ดูก่อนภิกษุ สัญญาแม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี... ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าสังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘Ettakampi kho, bhikkhu, viññāṇaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakampi kho, bhikkhu, viññāṇaṃ abhavissa niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakampi viññāṇaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

“ดูก่อนภิกษุ วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าวิญญาณแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… ‘‘tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “เพราะเหตุนั้น... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๕

6. Suddhikasuttaṃ

๖. สุทธิกสูตร

98. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā…pe… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๙๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย” จบสูตรที่ ๖

7. Gaddulabaddhasuttaṃ

๗. คัททูลพัทธสูตร

99. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro. Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāsamuddo ussussati visussati na [Pg.122] bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ sineru pabbatarājā ḍayhati vinassati na bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāpathavī ḍayhati vinassati na bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi’’.

๙๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาสมุทรจะพึงเหือดแห้งไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ขุนเขาพระสุเมรุจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาปฐพีจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sā gaddulabaddho daḷhe khīle vā thambhe vā upanibaddho tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā anuparidhāvati anuparivattati; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati…pe… vedanaṃ attato samanupassati… saññaṃ attato samanupassati… saṅkhāre attato samanupassati… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. So rūpaññeva anuparidhāvati anuparivattati, vedanaññeva…pe… saññaññeva… saṅkhāreyeva… viññāṇaññeva anuparidhāvati anuparivattati. So rūpaṃ anuparidhāvaṃ anuparivattaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ anuparidhāvaṃ anuparivattaṃ, na parimuccati rūpamhā, na parimuccati vedanāya, na parimuccati saññāya, na parimuccati saṅkhārehi, na parimuccati viññāṇamhā, na parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Na parimuccati dukkhasmā’ti vadāmi’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง สุนัขนั้นย่อมวิ่งวนเวียนหลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า... ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เขาย่อมวิ่งวนเวียนรูปนั่นเอง... เวทนานั่นเอง... สัญญานั่นเอง... สังขารนั่นเอง... วิญญาณนั่นเอง. เขาเมื่อวิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมไม่พ้นไปจากรูป ไม่พ้นไปจากเวทนา ไม่พ้นไปจากสัญญา ไม่พ้นไปจากสังขาร ไม่พ้นไปจากวิญญาณ ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati…pe… na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. So rūpaṃ nānuparidhāvati nānuparivattati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nānuparidhāvati nānuparivattati. So rūpaṃ ananuparidhāvaṃ ananuparivattaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ananuparidhāvaṃ ananuparivattaṃ; parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Sattamaṃ.

“ส่วนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยเจ้า... ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เธอย่อมไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. เธอเมื่อไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมพ้นไปจากรูป ย่อมพ้นไปจากเวทนา ย่อมพ้นไปจากสัญญา ย่อมพ้นไปจากสังขาร ย่อมพ้นไปจากวิญญาณ ย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เธอย่อมพ้นไปจากทุกข์’” ดังนี้. คัททูลสูตรที่ ๗ จบ.

8. Dutiyagaddulabaddhasuttaṃ

๘. ทุติยคัททูลพัทธสูตร

100. Sāvatthinidānaṃ[Pg.123]. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro. Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, sā gaddulabaddho daḷhe khīle vā thambhe vā upanibaddho. So gacchati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upagacchati; tiṭṭhati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upatiṭṭhati; nisīdati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upanisīdati; nipajjati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upanipajjati. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. So gacchati cepi ime pañcupādānakkhandhe upagacchati; tiṭṭhati cepi ime pañcupādānakkhandhe upatiṭṭhati; nisīdati cepi ime pañcupādānakkhandhe upanisīdati; nipajjati cepi ime pañcupādānakkhandhe upanipajjati. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti.

๑๐๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง แม้สุนัขนั้นจะเดินไป ก็เดินเข้าไปใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’. แม้เขาจะเดินไป ก็เดินเข้าไปหาอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์.

‘‘Diṭṭhaṃ vo, bhikkhave, caraṇaṃ nāma citta’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tampi kho, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittaṃ citteneva cittitaṃ. Tenapi kho, bhikkhave, caraṇena cittena cittaññeva cittataraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเคยเห็นภาพจิตรกรรมที่เรียกว่า จารณะ หรือไม่” “เคยเห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะแม้นั้น จิตนั่นเองเป็นผู้คิดขึ้น แต่ภิกษุทั้งหลาย จิตนั่นแล วิจิตรกว่าภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะนั้นเสียอีก. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์.

‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ. Yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā, tepi kho, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitā, tehipi kho, bhikkhave, tiracchānagatehi pāṇehi cittaññeva cittataraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti.

“ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่หนึ่ง ที่จะวิจิตรเหมือนหมู่สัตว์เดรัจฉานเลย ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่านั้นวิจิตรได้ก็เพราะจิต แม้กว่าสัตว์เดรัจฉานเหล่านั้น จิตก็ยังวิจิตรยิ่งกว่า ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายในเรื่องนี้พึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ สิ้นกาลนาน’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์”

‘‘Seyyathāpi[Pg.124], bhikkhave, rajako vā cittakārako vā rajanāya vā lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā suparimaṭṭhe phalake vā bhittiyā vā dussapaṭṭe vā itthirūpaṃ vā purisarūpaṃ vā abhinimmineyya sabbaṅgapaccaṅgiṃ; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaññeva abhinibbattento abhinibbatteti, vedanaññeva…pe… saññaññeva… saṅkhāre yeva… viññāṇaññeva abhinibbattento abhinibbatteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ…pe… ‘‘tasmātiha, bhikkhave, evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างย้อมหรือจิตรกร เมื่อมีน้ำย้อม ครั่ง ขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงเลือดนก และมีแผ่นกระดาน ฝาผนัง หรือแผ่นผ้าที่เกลี้ยงเกลาดี พึงสร้างรูปสตรีหรือรูปบุรุษให้มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วนได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อสฺสุตวาปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจะให้เกิด ก็ย่อมให้เกิดรูปเท่านั้น เวทนาเท่านั้น... ฯลฯ... สัญญาเท่านั้น... สังขารเท่านั้น... วิญญาณเท่านั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้... ฯลฯ... เห็นอยู่อย่างนี้... ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีกต่อไป” สูตรที่ ๘

9. Vāsijaṭasuttaṃ

๙. วาสิชฏสูตร

101. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato no apassato. Kiñca, bhikkhave, jānato kiṃ passato āsavānaṃ khayo hoti? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti’’.

๑๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ไม่ได้กล่าวแก่ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อะไร เห็นอะไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ คือ เมื่อรู้เห็นว่า ‘นี้รูป นี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป นี้ความดับไปแห่งรูป นี้เวทนา... นี้สัญญา... นี้สังขาร... นี้วิญญาณ นี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ นี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้”

‘‘Bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’ tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Abhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, abhāvitattā catunnaṃ sammappadhānānaṃ, abhāvitattā catunnaṃ iddhipādānaṃ, abhāvitattā pañcannaṃ indriyānaṃ, abhāvitattā pañcannaṃ balānaṃ, abhāvitattā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, abhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho, vata me [Pg.125] kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho abhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi pana, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā; tāni kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho, vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Abhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… aṭṭhaṅgikassa maggassa.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี แม้แม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ของเราใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดี’ ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็ไม่สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ภิกษุทั้งหลาย แม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... อริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘Bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa bhāvitattā? Bhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, bhāvitattā catunnaṃ sammappadhānānaṃ, bhāvitattā catunnaṃ iddhipādānaṃ, bhāvitattā pañcannaṃ indriyānaṃ, bhāvitattā pañcannaṃ balānaṃ, bhāvitattā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, bhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะไม่เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะได้เจริญแล้ว’ เพราะได้เจริญอะไร เพราะได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho bhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi pana, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā; tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa [Pg.126] bhāvitattā? Bhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… bhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้าง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ทั้งหลายของเราเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีเถิด’ ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีได้เอง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้างเหล่านั้น แม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเถิด’ ถึงกระนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวว่า ‘เพราะได้อบรมแล้ว’ เพราะอบรมอะไร เพราะได้อบรมสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... เพราะได้อบรมอริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, palagaṇḍassa vā palagaṇḍantevāsissa vā vāsijaṭe dissanteva aṅgulipadāni dissati aṅguṭṭhapadaṃ. No ca khvassa evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ vata me ajja vāsijaṭassa khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti. Atha khvassa khīṇe khīṇantveva ñāṇaṃ hoti. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti, atha khvassa khīṇe khīṇantveva ñāṇaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, sāmuddikāya nāvāya vettabandhanabaddhāya vassamāsāni udake pariyādāya hemantikena thalaṃ ukkhittāya vātātapaparetāni vettabandhanāni. Tāni pāvusakena meghena abhippavuṭṭhāni appakasireneva paṭippassambhanti pūtikāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti pūtikāni bhavantī’’ti. Navamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยนิ้วมือและรอยนิ้วหัวแม่มือย่อมปรากฏที่ด้ามขวานของช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ แต่เขาก็ไม่ได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้ด้ามขวานของเราสึกไปเท่านี้ เมื่อวานสึกไปเท่านี้ วันก่อนๆ สึกไปเท่านี้’ แต่เมื่อมันสึกไปแล้ว เขาก็มีความรู้ว่า ‘มันสึกไปแล้ว’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้อาสวะของเราสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้ วันก่อนๆ สิ้นไปเท่านี้’ แต่เมื่ออาสวะสิ้นไปแล้ว เธอก็มีความรู้ว่า ‘สิ้นไปแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือเดินสมุทรที่ผูกด้วยเครื่องผูกคือหวาย ใช้เวลาหลายเดือนในฤดูฝนอยู่ในน้ำ ถูกยกขึ้นบกในฤดูหนาว เครื่องผูกคือหวายถูกลมและแดดแผดเผา เมื่อเครื่องผูกเหล่านั้นถูกฝนในฤดูฝนชะ ก็ย่อมเปื่อยยุ่ยไปโดยง่ายดาย กลายเป็นของผุไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป กลายเป็นของผุไปโดยง่ายดาย ฉันนั้น” นวมสูตรที่ ๙

10. Aniccasaññāsuttaṃ

๑๐. อนิจจสัญญาสูตร

102. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati’’.

๑๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye kassako mahānaṅgalena kasanto sabbāni mūlasantānakāni sampadālento kasati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยฤดูใบไม้ร่วง ชาวนาเมื่อไถด้วยไถใหญ่ ย่อมไถตัดรากเหง้าทั้งปวงให้ขาดไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pabbajalāyako pabbajaṃ lāyitvā agge gahetvā odhunāti niddhunāti nicchoṭeti; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง เกี่ยวหญ้าปล้องแล้ว จับที่ปลายแล้ว ย่อมสลัด ย่อมสะบัด ย่อมฟาด ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi[Pg.127], bhikkhave, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni tattha ambāni vaṇṭapaṭibandhāni sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อพวงมะม่วงถูกตัดขั้วแล้ว มะม่วงเหล่าใดในพวงนั้นที่ยังติดอยู่กับขั้ว มะม่วงเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมติดตามขั้วนั้นไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo sabbā tā kūṭaṅgamā kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṃ tāsaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกลอนทั้งหลายของเรือนยอด ไม่ว่าชนิดใดก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมไปสู่ยอด น้อมไปสู่ยอด ประชุมลงที่ยอด ยอดท่านกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งกลอนเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci mūlagandhā kāḷānusārigandho tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากรากอย่างใดอย่างหนึ่ง กลิ่นกฤษณาท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ากลิ่นเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci sāragandhā, lohitacandanaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากแก่นอย่างใดอย่างหนึ่ง แก่นจันทน์แดงท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci pupphagandhā, vassikaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ดอกมะลิท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci kuṭṭarājāno, sabbete rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti, rājā tesaṃ cakkavatti aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาพระราชาองค์น้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดล้วนเป็นผู้ติดตามของพระเจ้าจักรพรรดิ พระเจ้าจักรพรรดิ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าพระราชาเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yā kāci tārakarūpānaṃ pabhā, sabbā tā candimappabhāya kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ, candappabhā tāsaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง รัศมีเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งรัศมีพระจันทร์ รัศมีพระจันทร์ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารัศมีเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nataṃ abbhussakkamāno, sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate ca; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยสารทกาล ท้องฟ้าโปร่ง ปราศจากเมฆหมอก ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นสู่ท้องฟ้า กำจัดความมืดในอากาศทั้งหมด ย่อมส่องสว่าง แผดเผา และรุ่งโรจน์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, aniccasaññā kathaṃ bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa [Pg.128] samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, aniccasaññā evaṃ bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanatī’’ti. Dasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างไร กระทำให้มากแล้วอย่างไร จึงกำจัดกามราคะทั้งปวงได้...ฯลฯ...จึงถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ คือ (พิจารณาว่า) ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้... สัญญาเป็นดังนี้... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

Pupphavaggo dasamo.

ปุปผวรรคที่ ๑๐

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Nadī pupphañca pheṇañca, gomayañca nakhāsikhaṃ;

Suddhikaṃ dve ca gaddulā, vāsījaṭaṃ aniccatāti.

นทีสูตร ปุปผสูตร เผณสูตร โคมยสูตร นขสิขสูตร สุทธิกสูตร คัททูลสูตร ๒ สูตร วาสิชฏสูตร และอนิจจตาสูตร

Majjhimapaṇṇāsako samatto.

มัชฌิมปัณณาสกะ จบ

Tassa majjhimapaṇṇāsakassa vagguddānaṃ –

อุทานวรรคของมัชฌิมปัณณาสกะนั้น คือ

Upayo arahanto ca, khajjanī therasavhayaṃ;

Pupphavaggena paṇṇāsa, dutiyo tena vuccatīti.

อุปายวรรค อรหันตวรรค ขัชชนียวรรค เถรวรรค และปุปผวรรค บัณฑิตกล่าวว่า ปัณณาสกะที่ ๒ มี ๕๐ สูตร ด้วยประการฉะนี้

11. Antavaggo

๑๑. อันตวรรค

1. Antasuttaṃ

๑. อันตสูตร

103. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, antā. Katame cattāro? Sakkāyanto, sakkāyasamudayanto, sakkāyanirodhanto, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanto? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanto’’.

๑๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย อันตะ (ส่วนสุด) ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ สักกายันตะ (ส่วนสุดคือสักกายะ) สักกายสมุทยันตะ (ส่วนสุดคือเหตุเกิดสักกายะ) สักกายนิโรธันตะ (ส่วนสุดคือความดับสักกายะ) และสักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ (ส่วนสุดคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสักกายะ) ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายันตะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายันตะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyasamudayanto? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Ayaṃ [Pg.129] vuccati, bhikkhave, sakkāyasamudayanto.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายสมุทยันตะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายสมุทยันตะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodhanto? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhanto.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธันตะเป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธันตะ

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto. Ime kho, bhikkhave, cattāro antā’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ อันตะ ๔ ประการ

2. Dukkhasuttaṃ

๒. ทุกขสูตร

104. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dukkhañca vo, bhikkhave, desessāmi dukkhasamudayañca dukkhanirodhañca dukkhanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ. Katamo ca, bhikkhave, dukkhasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayo. Katamo ca, bhikkhave, dukkhanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodho. Katamā ca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti. Dutiyaṃ.

๑๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์เป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์

3. Sakkāyasuttaṃ

๓. สักกายสูตร

105. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sakkāyañca vo, bhikkhave, desessāmi sakkāyasamudayañca sakkāyanirodhañca sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyo? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyo. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyasamudayo. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya…pe… ayaṃ vuccati[Pg.130], bhikkhave, sakkāyanirodho. Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’’ti. Tatiyaṃ.

๑๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสักกายะ เหตุเกิดแห่งสักกายะ ความดับแห่งสักกายะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ความดับแห่งตัณหานั้นแหละ...ฯลฯ...ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะ

4. Pariññeyyasuttaṃ

๔. ปริญเญยยสูตร

106. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pariññeyye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi pariññañca pariññātāviñca puggalaṃ. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ, bhikkhave, pariññeyyo dhammo. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, bhikkhave, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññā. Katamo ca, bhikkhave, pariññātāvī puggalo? Arahātissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto – ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññātāvī puggalo’’ti. Catutthaṃ.

๑๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นอย่างไร. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นอย่างไร. ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นอย่างไร. พึงกล่าวได้ว่า คือพระอรหันต์. ท่านผู้มีอายุชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า บุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว” จบ.

5. Samaṇasuttaṃ

๕. สมณสูตร

107. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti, sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Pañcamaṃ.

๑๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ.

6. Dutiyasamaṇasuttaṃ

๖. ทุติยสมณสูตร

108. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti, sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ.

7. Sotāpannasuttaṃ

๗. โสตาปันนสูตร

109. Sāvatthinidānaṃ[Pg.131]. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ.

๑๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบ.

8. Arahantasuttaṃ

๘. อรหันตสูตร

110. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นภวสังโยชน์ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ” จบ.

9. Chandappahānasuttaṃ

๙. ฉันทัปปหานสูตร

111. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Navamaṃ.

๑๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ.

10. Dutiyachandappahānasuttaṃ

๑๐. ทุติยฉันทัปปหานสูตร

112. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ…pe… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu yo chando…pe… evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ [Pg.132] anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Dasamaṃ.

๑๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร เธอทั้งหลายจงละฉันทะ... ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ.

Antavaggo ekādasamo.

อันตวรรคที่ ๑๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค

Anto dukkhañca sakkāyo, pariññeyyā samaṇā duve;

Sotāpanno arahā ca, duve ca chandappahānāti.

อันตสูตร ทุกขสูตร สักกายสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทัปปหานสูตร ๒ สูตร

12. Dhammakathikavaggo

๑๒. ธรรมกถิกวรรค

1. Avijjāsuttaṃ

๑. อวิชชาสูตร

113. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā avijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano rūpaṃ nappajānāti, rūpasamudayaṃ nappajānāti, rūpanirodhaṃ nappajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti; vedanaṃ nappajānāti… saññaṃ… saṅkhāre nappajānāti…pe… viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, avijjā. Ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อวิชชาเป็นอย่างไร และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” “ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดรูป ไม่รู้ชัดเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ภิกษุ นี้เรียกว่า อวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” จบ.

2. Vijjāsuttaṃ

๒. วิชชาสูตร

114. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā vijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre pajānāti…pe… viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, vijjā. Ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Dutiyaṃ.

๑๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นอย่างไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” (สูตรที่ ๒)

3. Dhammakathikasuttaṃ

๓. ธรรมกถิกสูตร

115. Sāvatthinidānaṃ[Pg.133]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hotī’’ti? ‘‘Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Vedanāya ce, bhikkhu…pe… saññāya ce, bhikkhu… saṅkhārānaṃ ce, bhikkhu… viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Tatiyaṃ.

๑๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๓)

4. Dutiyadhammakathikasuttaṃ

๔. ทุติยธรรมกถิกสูตร

116. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hoti, kittāvatā dhammānudhammappaṭipanno hoti, kittāvatā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti? ‘‘Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Vedanāya ce, bhikkhu…pe… saññāya ce, bhikkhu… saṅkhārānaṃ ce, bhikkhu… viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā [Pg.134] nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Catutthaṃ.

๑๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๔)

5. Bandhanasuttaṃ

๕. พันธนสูตร

117. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Idha bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpabandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Vedanaṃ attato samanupassati…pe… vedanāya vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano vedanābandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano viññāṇabandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati’’.

๑๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้ว ไม่ได้เห็นพระอริยะ ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรมในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาในรูปบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ... หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือเวทนาผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นสัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า”

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sutavā ariyasāvako na rūpabandhanabaddho, na santarabāhirabandhanabaddho, tīradassī, pāradassī; ‘parimutto so dukkhasmā’ti vadāmi. Na vedanaṃ attato…pe… na saññaṃ attato…pe… na saṅkhāre attato…pe… na viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, sutavā ariyasāvako na viññāṇabandhanabaddho, na santarabāhirabandhanabaddho, tīradassī, pāradassī, ‘parimutto so dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Pañcamaṃ.

“ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ... ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’ เขาไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’” (สูตรที่ ๕)

6. Paripucchitasuttaṃ

๖. ปริปุจฉิตสูตร

118. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Rūpaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ [Pg.135] yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Viññāṇaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… evaṃ passaṃ…pe… kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Chaṭṭhaṃ.

๑๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ฉัฏฐัง

7. Dutiyaparipucchitasuttaṃ

๗. ทุติยปริปุจฉิตสูตร

119. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu bhikkhave! Rūpaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu bhikkhave! Viññāṇaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… evaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๑๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สัตตมัง

8. Saṃyojaniyasuttaṃ

๘. สังโยชนิยสูตร

120. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saṃyojaniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmī saṃyojanañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, katamaṃ saṃyojanaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, saṃyojaniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ saṃyojaniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, idaṃ saṃyojana’’nti. Aṭṭhamaṃ.

๑๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน สังโยชน์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นสังโยชน์ในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นสังโยชน์ในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เรียกว่า สังโยชน์” อัฏฐมัง

9. Upādāniyasuttaṃ

๙. อุปาทานิยสูตร

121. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi upādānañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, upādāniyā dhammā, katamaṃ upādānaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, upādāniyo dhammo, yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ upādāniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, upādāniyā dhammā, idaṃ upādāna’’nti. Navamaṃ.

๑๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเป็นไฉน อุปาทานเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นอุปาทานในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นอุปาทานในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า อุปาทาน” นวมัง

10. Sīlavantasuttaṃ

๑๐. สีลวันตสูตร

122. Ekaṃ [Pg.136] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami…pe… etadavoca – ‘‘sīlavatāvuso, sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasikātabbā’’ti? ‘‘Sīlavatāvuso, koṭṭhika, bhikkhunā pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Sīlavatāvuso, koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sīlavā bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

๑๒๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ...ฯเปฯ... ได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ธรรมเหล่าไหนหนอ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้มีศีลเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘Sotāpannena panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sotāpannenapi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sotāpanno bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sakadāgāmiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นโสดาบันพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นโสดาบัน ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นโสดาบันเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘Sakadāgāminā panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sakadāgāmināpi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sakadāgāmī bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto anāgāmiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นสกทาคามีพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นสกทาคามี ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นสกทาคามีเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘Anāgāminā [Pg.137] panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Anāgāmināpi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ anāgāmī bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto arahattaṃ sacchikareyyā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุอนาคามีควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุอนาคามีก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุอนาคามีเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้นั้น มีอยู่”

‘‘Arahatā panāvuso sāriputta, katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Arahatāpi kho, āvuso koṭṭhika, ime pañcupādānakkhandhe aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Natthi, khvāvuso, arahato uttari karaṇīyaṃ katassa vā paticayo; api ca ime dhammā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārā ceva saṃvattanti satisampajaññā cā’’ti. Dasamaṃ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็พระอรหันต์ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้พระอรหันต์ก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นดังฝี โดยความเป็นดังลูกศร โดยความลำบาก โดยความเป็นอาพาธ โดยความเป็นของผู้อื่น โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไป หรือการเพิ่มพูนกิจที่ทำแล้วของพระอรหันต์ไม่มี แต่ว่าธรรมเหล่านี้ที่ท่านเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ” ที่ ๑๐

11. Sutavantasuttaṃ

๑๑. สุตวันตสูตร

123. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… etadavoca –

๑๒๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Sutavatāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sutavatāvuso koṭṭhika, bhikkhunā pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Sutavatāvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati – yaṃ sutavā bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุผู้เป็นสุตวา เมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลได้นั้น มีอยู่”

‘‘Sotāpannena panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sotāpannenapi kho āvuso koṭṭhika[Pg.138], bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati – yaṃ sotāpanno bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sakadāgāmiphalaṃ…pe… anāgāmiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุโสดาบันควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุโสดาบันก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุโสดาบันเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล...ฯลฯ...อนาคามิผล...ฯลฯ...อรหัตตผลได้นั้น มีอยู่”

‘‘Arahatā panāvuso sāriputta, katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Arahatāpi khvāvuso, koṭṭhika, ime pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Natthi, khvāvuso, arahato uttari karaṇīyaṃ, katassa vā paticayo; api ca kho ime dhammā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya ceva saṃvattanti satisampajaññā cā’’ti. Ekādasamaṃ.

12. Kappasuttaṃ

๑๒. กัปปสูตร

124. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā kappo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kappo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti?

๑๒๔. สาวัตถีนิทาน ครั้งนั้นแล ท่านพระกัปปะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระกัปปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

‘‘Yaṃ kiñci, kappa, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, kappa, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. Dvādasamaṃ.

“ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...ฯลฯ...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนกัปปะ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ที่ ๑๒

13. Dutiyakappasuttaṃ

๑๓. ทุติยกัปปสูตร

125. Sāvatthinidānaṃ[Pg.139]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kappo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti?

๑๒๕. สาวัตถีนิทาน ท่านพระกัปปะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงวิธา (มานะ ๓ อย่าง) สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

‘‘Yaṃ kiñci, kappa, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Evaṃ kho, kappa, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti. Terasamaṃ.

ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ครั้นเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ครั้นเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนกัปปะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอก ก้าวล่วงมานะ ๓ อย่าง สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี

Dhammakathikavaggo dvādasamo.

ธรรมกถิกวรรคที่ ๑๒ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Avijjā vijjā dve kathikā, bandhanā paripucchitā duve;

Saṃyojanaṃ upādānaṃ, sīlaṃ sutavā dve ca kappenāti.

อวิชชาสูตร ๑ วิชชาสูตร ๑ ธรรมกถิกสูตร ๒ สูตร พันธนสูตร ๑ ปริปุจฉิตสูตร ๑ สัญโญชนสูตร ๑ อุปาทานสูตร ๑ สีลสูตร ๑ สุตวาสูตร ๑ และกัปปสูตร ๒ สูตร

13. Avijjāvaggo

๑๓. อวิชชาวรรค

1. Samudayadhammasuttaṃ

๑. สมุทยธรรมสูตร

126. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā avijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร"

‘‘Idha[Pg.140], bhikkhu, assutavā puthujjano samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ ‘vayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ vedanaṃ ‘vayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre ‘samudayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhamme saṅkhāre ‘vayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘vayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าอวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้"

Evaṃ vutte, so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā vijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'วิชชา วิชชา' ดังนี้ วิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร"

‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ ‘vayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ vedanaṃ ‘vayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ… samudayadhamme saṅkhāre ‘samudayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhamme saṅkhāre ‘vayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘vayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้" จบสูตรที่ ๑

2. Dutiyasamudayadhammasuttaṃ

๒. ทุติยสมุทยธรรมสูตร

127. Ekaṃ [Pg.141] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๒๗. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น...ฯลฯ... ครั้นท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า "ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร"

‘‘Idhāvuso assutavā puthujjano samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ…pe… ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ…pe… vayadhammaṃ vedanaṃ…pe… ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre…pe… vayadhamme saṅkhāre…pe… samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ…pe… samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, āvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Dutiyaṃ.

“ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๒

3. Tatiyasamudayadhammasuttaṃ

๓. ตติยสมุทยธรรมสูตร

128. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

๑๒๘. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ…pe… samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayadhammaṃ vedanaṃ…pe… samudayavayadhammā vedanā … samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre… vayadhamme saṅkhāre… samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ… vayadhammaṃ viññāṇaṃ… samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Tatiyaṃ.

“ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๓

4. Assādasuttaṃ

๔. อัสสาทสูตร

129. Bārāṇasiyaṃ [Pg.142] viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๒๙. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘Idhāvuso assutavā puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Catutthaṃ.

“ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๔

5. Dutiyaassādasuttaṃ

๕. ทุติยอัสสาทสูตร

130. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

๑๓๐. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Pañcamaṃ.

“ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๕

6. Samudayasuttaṃ

๖. สมุทยสูตร

131. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๓๑. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๖

7. Dutiyasamudayasuttaṃ

๗. ทุติยสมุทยสูตร

132. Bārāṇasiyaṃ [Pg.143] viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

๑๓๒. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Sattamaṃ.

“ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๗

8. Koṭṭhikasuttaṃ

๘. โกฏฐิกสูตร

133. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๓๓. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรในเวลาเย็น ...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ท่านโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

‘‘Idhāvuso sutavā ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

9. Dutiyakoṭṭhikasuttaṃ

๙. ทุติยโกฏฐิกสูตร

134. Bārāṇasiyaṃ [Pg.144] viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๓๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตพระนครพาราณสี...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

“ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

“ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

10. Tatiyakoṭṭhikasuttaṃ

๑๐. ตติยโกฏฐิกสูตร

135. Taññeva nidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

๑๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครพาราณสีเช่นกัน ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpaṃ nappajānāti, rūpasamudayaṃ nappajānāti, rūpanirodhaṃ nappajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Vedanaṃ nappajānāti…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nappajānāti, viññāṇasamudayaṃ nappajānāti, viññāṇanirodhaṃ nappajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

“ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

Evaṃ [Pg.145] vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajānāti, viññāṇasamudayaṃ pajānāti, viññāṇanirodhaṃ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Dasamaṃ.

เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ท่านพระมหาโกฏฐิกะตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

Avijjāvaggo terasamo.

อวิชชาวรรคที่ ๑๓

Tassuddānaṃ –

คาถาสรุปอรรถแห่งวรรคนั้น

Samudayadhamme tīṇi, assādo apare duve;

Samudaye ca dve vuttā, koṭṭhike apare tayoti.

ในวรรคนี้มี ๓ สูตร ว่าด้วยธรรมมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา, ๒ สูตรถัดมา ว่าด้วยคุณ, ๒ สูตร ว่าด้วยความเกิดขึ้น, ๓ สูตรถัดมา ว่าด้วยท่านพระโกฏฐิกะ

14. Kukkuḷavaggo

๑๔. กุกกุฬวรรค

1. Kukkuḷasuttaṃ

๑. กุกกุฬสูตร

136. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, kukkuḷaṃ, vedanā kukkuḷā, saññā kukkuḷā, saṅkhārā kukkuḷā, viññāṇaṃ kukkuḷaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๓๖. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, เวทนาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สัญญาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สังขารเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, วิญญาณเป็นของร้อนดังเถ้ารึง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ. เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด; เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น. เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

2. Aniccasuttaṃ

๒. อนิจจสูตร

137. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Vedanā aniccā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Dutiyaṃ.

๑๓๗. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น”

3. Dutiyaaniccasuttaṃ

๓. ทุติยอนิจจสูตร

138. Sāvatthinidānaṃ[Pg.146]. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Tatiyaṃ.

๑๓๘. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น”

4. Tatiyaaniccasuttaṃ

๔. ตติยานิจจสูตรที่ ๔

139. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chandarāgo pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Catutthaṃ.

๑๓๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง? ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๔

5. Dukkhasuttaṃ

๕. ทุกขสูตรที่ ๕

140. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Pañcamaṃ.

๑๔๐. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๕

6. Dutiyadukkhasuttaṃ

๖. ทุติยทุกขสูตรที่ ๖

141. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๔๑. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๖

7. Tatiyadukkhasuttaṃ

๗. ตติยทุกขสูตรที่ ๗

142. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Sattamaṃ.

๑๔๒. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๗

8. Anattasuttaṃ

๘. อนัตตสูตรที่ ๘

143. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo chando pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๔๓. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๘

9. Dutiyaanattasuttaṃ

๙. ทุติยานัตตสูตรที่ ๙

144. Sāvatthinidānaṃ[Pg.147]. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Navamaṃ.

๑๔๔. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๙

10. Tatiyaanattasuttaṃ

๑๐. ตติยานัตตสูตรที่ ๑๐

145. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Dasamaṃ.

๑๔๕. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๑๐

11. Nibbidābahulasuttaṃ

๑๑. นิพพิทาพหุลสูตรที่ ๑๑

146. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe nibbidābahulo vihareyya. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. Yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti; so rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Ekādasamaṃ.

๑๔๖. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่. พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. กุลบุตรนั้น เมื่อเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่, เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๑

12. Aniccānupassīsuttaṃ

๑๒. อนิจจานุปัสสีสูตรที่ ๑๒

147. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe aniccānupassī vihareyya…pe… ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Dvādasamaṃ.

๑๔๗. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๒

13. Dukkhānupassīsuttaṃ

๑๓. ทุกขานุปัสสีสูตรที่ ๑๓

148. Sāvatthinidānaṃ[Pg.148]. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe dukkhānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe dukkhānupassī vihareyya…pe… ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Terasamaṃ.

๑๔๘. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๓

14. Anattānupassīsuttaṃ

๑๔. อนัตตานุปัสสีสูตรที่ ๑๔

149. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe anattānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī vihareyya. (So rūpe) anattānupassī viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti. So rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Cuddasamaṃ.

๑๔๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. เธอนั้น เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่, เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๔

Kukkuḷavaggo cuddasamo.

กุกกุฬวรรคที่ ๔ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Kukkuḷā tayo aniccena, dukkhena apare tayo;

Anattena tayo vuttā, kulaputtena dve dukāti.

กุกกุฬาสูตร ๓ สูตร, อนิจจสูตร, ทุกขสูตรอื่นอีก ๓ สูตร, อนัตตสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้, กุลปุตตสูตร ๒ สูตร และทุกขสูตร ๒ สูตร

15. Diṭṭhivaggo

๑๕. ทิฏฐิวรรคที่ ๕

1. Ajjhattasuttaṃ

๑. อัชฌัตตสูตรที่ ๑

150. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Vedanāya sati…pe… saññāya [Pg.149] sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๕๐. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑

2. Etaṃmamasuttaṃ

๒. เอตังมมสูตร

151. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa …pe… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupasseyyāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupasseyyāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ..pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

๑๕๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒

3. Soattāsuttaṃ

๓. โสอัตตาสูตร

152. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu [Pg.150] …pe… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti.

๑๕๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Tatiyaṃ.

“พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓

4. Nocamesiyāsuttaṃ

๔. โนจเมสิยาสูตร

153. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa, evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

๑๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๔

5. Micchādiṭṭhisuttaṃ

๕. มิจฉาทิฏฐิสูตร

154. Sāvatthinidānaṃ[Pg.151]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… micchādiṭṭhi uppajjati. Saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya micchādiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya micchādiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.‘Pañcamaṃ.

๑๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๕

6. Sakkāyadiṭṭhisuttaṃ

๖. สักกายทิฏฐิสูตร

155. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya sakkāyadiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya sakkāyadiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๕๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๖

7. Attānudiṭṭhisuttaṃ

๗. อัตตานุทิฏฐิสูตร

156. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjati[Pg.152]. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya attānudiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya attānudiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๑๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๗

8. Abhinivesasuttaṃ

๘. อภินิเวสสูตร

157. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya uppajjeyyuṃ saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๕๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘ จบ

9. Dutiyaabhinivesasuttaṃ

๙. ทุติยอภินิเวสสูตร

158. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā. Vedanāya sati … saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya uppajjeyyuṃ saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

๑๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙ จบ

10. Ānandasuttaṃ

๑๐. อานันทสูตร

159. Sāvatthinidānaṃ[Pg.153]. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๑๕๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dasamaṃ.

“อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐ จบ

Diṭṭhivaggo pañcadasamo.

ทิฏฐิวรรคที่ ๑๕ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Ajjhattikaṃ etaṃmama, soattā nocamesiyā;

Micchāsakkāyattānu dve, abhinivesā ānandenāti.

อัชฌัตติกสูตร เอตัมมมสูตร อัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร มิจฉาทิฏฐิสูตร สักกายทิฏฐิสูตร อัตตานุทิฏฐิสูตร ๒ สูตร อภินิเวสสูตร และอานันทสูตร

Uparipaṇṇāsako samatto.

อุปริปัณณาสก์ จบ

Tassa uparipaṇṇāsakassa vagguddānaṃ –

อุทานวรรคของอุปริปัณณาสก์นั้น คือ

Anto dhammakathikā vijjā, kukkuḷaṃ diṭṭhipañcamaṃ;

Tatiyo paṇṇāsako vutto, nipātoti pavuccatīti.

อันตวรรค ธัมมกถิกวรรค อวิชชาวรรค กุกกุฬวรรค และทิฏฐิวรรคเป็นที่ ๕ ปัณณาสก์ที่ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว เรียกอีกอย่างว่า นิบาต

Khandhasaṃyuttaṃ samattaṃ.

ขันธสังยุต จบ

2. Rādhasaṃyuttaṃ

๒. ราธสังยุต

1. Paṭhamavaggo

๑. ปฐมวรรค

1. Mārasuttaṃ

๑. มารสูตร

160. Sāvatthinidānaṃ[Pg.154]. Atha kho āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca –

๑๖๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘‘Māro, māro’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, māro’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, sati māro vā assa māretā vā yo vā pana mīyati. Tasmātiha tvaṃ, rādha, rūpaṃ māroti passa, māretāti passa, mīyatīti passa, rogoti passa, gaṇḍoti passa, sallanti passa, aghanti passa, aghabhūtanti passa. Ye naṃ evaṃ passanti te sammā passanti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati māro vā assa māretā vā yo vā pana mīyati. Tasmātiha tvaṃ, rādha, viññāṇaṃ māroti passa, māretāti passa, mīyatīti passa, rogoti passa, gaṇḍoti passa, sallanti passa, aghanti passa, aghabhūtanti passa. Ye naṃ evaṃ passanti, te sammā passantī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า มาร” “ราธะ เมื่อรูปมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นรูปว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นรูปนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นวิญญาณว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นวิญญาณนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ”

‘‘Sammādassanaṃ pana, bhante, kimatthiya’’nti? ‘‘Sammādassanaṃ kho, rādha, nibbidatthaṃ’’. ‘‘Nibbidā pana, bhante, kimatthiyā’’ti? ‘‘Nibbidā kho, rādha, virāgatthā’’. ‘‘Virāgo pana, bhante, kimatthiyo’’ti? ‘‘Virāgo kho, rādha, vimuttattho’’. ‘‘Vimutti pana, bhante, kimatthiyā’’ti? ‘‘Vimutti kho, rādha, nibbānatthā’’. ‘‘Nibbānaṃ pana, bhante, kimatthiya’’nti? ‘‘Accayāsi, rādha, pañhaṃ, nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetuṃ. Nibbānogadhañhi, rādha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti. Paṭhamaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สัมมาทัสสนะมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ สัมมาทัสสนะมีเพื่อความเบื่อหน่าย” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความเบื่อหน่ายมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความเบื่อหน่ายมีเพื่อความคลายกำหนัด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคลายกำหนัดมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความคลายกำหนัดมีเพื่อความหลุดพ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความหลุดพ้นมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความหลุดพ้นมีเพื่อนิพพาน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นิพพานมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ เธอถามปัญหาเกินไปแล้ว ไม่สามารถจะถือเอาที่สุดของปัญหาได้ เพราะพรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” สูตรที่ ๑ จบ

2. Sattasuttaṃ

๒. สัตตสูตร

161. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘satto, satto’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante[Pg.155], sattoti vuccatī’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati’’.

๑๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัตว์’' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในรูป สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ในวิญญาณ สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’'

‘‘Seyyathāpi, rādha, kumārakā vā kumārikāyo vā paṃsvāgārakehi kīḷanti. Yāvakīvañca tesu paṃsvāgārakesu avigatarāgā honti avigatacchandā avigatapemā avigatapipāsā avigatapariḷāhā avigatataṇhā, tāva tāni paṃsvāgārakāni allīyanti keḷāyanti dhanāyanti mamāyanti. Yato ca kho, rādha, kumārakā vā kumārikāyo vā tesu paṃsvāgārakesu vigatarāgā honti vigatacchandā vigatapemā vigatapipāsā vigatapariḷāhā vigatataṇhā, atha kho tāni paṃsvāgārakāni hatthehi ca pādehi ca vikiranti vidhamanti viddhaṃsenti vikīḷaniyaṃ karonti. Evameva kho, rādha, tumhepi rūpaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Vedanaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Saññaṃ… saṅkhāre vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Viññāṇaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Taṇhākkhayo hi, rādha, nibbāna’’nti. Dutiyaṃ.

ดูก่อนราธะ เปรียบเหมือนเด็กชายหรือเด็กหญิงพากันเล่นเรือนฝุ่น ตราบใดที่พวกเขายังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น ตราบนั้นพวกเขาก็ยังอาลัย เล่น ยึดถือว่าเป็นทรัพย์สมบัติ ยึดถือว่าเป็นของเรา แต่เมื่อใดที่เด็กชายหรือเด็กหญิงเหล่านั้นปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น เมื่อนั้นพวกเขาก็ใช้มือและเท้ารื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจาย ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราธะ แม้เธอทั้งหลายก็จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งรูป ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งเวทนา...ซึ่งสัญญา...ซึ่งสังขารทั้งหลาย...ซึ่งวิญญาณ ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด ดูก่อนราธะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหานั่นแหละคือนิพพาน

3. Bhavanettisuttaṃ

๓. ภวเนตติสูตร

162. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘bhavanettinirodho, bhavanettinirodho’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, bhavanetti, katamo bhavanettinirodho’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā – ayaṃ vuccati bhavanetti. Tesaṃ nirodho bhavanettinirodho. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu [Pg.156]… viññāṇe yo chando…pe… adhiṭṭhānābhinivesānusayā – ayaṃ vuccati bhavanetti. Tesaṃ nirodho bhavanettinirodho’’ti. Tatiyaṃ.

๑๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรคือเครื่องร้อยรัดแห่งภพ อะไรคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใดในรูป นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความพอใจ...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ในวิญญาณ...ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใด นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ'

4. Pariññeyyasuttaṃ

๔. ปริญเญยยสูตร

163. Sāvatthinidānaṃ. Āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca –

๑๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า

‘‘Pariññeyye ca, rādha, dhamme desessāmi pariññañca pariññātāviṃ puggalañca. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rādho bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘katame ca, rādha, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ kho, rādha, pariññeyyo dhammo, vedanā pariññeyyo dhammo, saññā pariññeyyo dhammo, saṅkhārā pariññeyyo dhammo, viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, rādha, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, rādha, pariññā? Yo kho, rādha, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – ayaṃ vuccati, rādha, pariññā. Katamo ca, rādha, pariññātāvī puggalo? ‘Arahā’tissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto – ayaṃ vuccati, rādha, pariññātāvī puggalo’’ti. Catutthaṃ.

ดูก่อนราธะ เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว' ท่านพระราธะทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ดูก่อนราธะ รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ เหล่านี้เรียกว่าธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ ปริญญาเป็นไฉน? ดูก่อนราธะ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้เรียกว่าปริญญา ดูก่อนราธะ บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นไฉน? พึงกล่าวได้ว่าคือ ‘พระอรหันต์’ ท่านผู้มีอายุนั้นมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดูก่อนราธะ นี้เรียกว่าบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว'

5. Samaṇasuttaṃ

๕. สมณสูตร

164. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti; na me te, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Ye ca kho keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānanti; te kho me, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā[Pg.157], te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Pañcamaṃ.

๑๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า 'ดูก่อนราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เราไม่นับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นก็ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เรานับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่'

6. Dutiyasamaṇasuttaṃ

๖. ทุติยสมณสูตร

165. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๖๕. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้...ฯลฯ...ย่อมอยู่ด้วยการทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึง. สูตรที่ ๖.

7. Sotāpannasuttaṃ

๗. โสตาปันนสูตร

166. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, rādha, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ vuccati, rādha, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ.

๑๖๖. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. สูตรที่ ๗.

8. Arahantasuttaṃ

๘. อรหันตสูตร

167. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, rādha, bhikkhu imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti – ayaṃ vuccati, rādha, arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๖๗. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เราเรียกภิกษุนี้ว่า เป็นพระอรหันต์ ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ. สูตรที่ ๘.

9. Chandarāgasuttaṃ

๙. ฉันทราคสูตร

168. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya yo [Pg.158] chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāya… saṅkhāresu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati…pe… anuppādadhamma’’nti. Navamaṃ.

๑๖๘. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว...ฯลฯ...มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๙.

10. Dutiyachandarāgasuttaṃ

๑๐. ทุติยฉันทราคสูตร

169. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāya… saṅkhāresu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Dasamaṃ.

๑๖๙. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๑๐.

Rādhasaṃyuttassa paṭhamo vaggo.

ราธสังยุต วรรคที่ ๑ จบ.

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค คือ

Māro satto bhavanetti, pariññeyyā samaṇā duve;

Sotāpanno arahā ca, chandarāgāpare duveti.

มารสูตร สัตตสูตร ภวเนตติสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทราคสูตรอีก ๒ สูตร

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Mārasuttaṃ

๑. มารสูตร

170. Sāvatthinidānaṃ[Pg.159]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māro, māro’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, māro’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, māro, vedanā māro, saññā māro, saṅkhārā māro, viññāṇaṃ māro. Evaṃ passaṃ, rādha, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๗๐. ณ กรุงสาวัตถี. ท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ มารคืออะไร พระเจ้าข้า” “ราธะ รูปเป็นมาร เวทนาเป็นมาร สัญญาเป็นมาร สังขารเป็นมาร วิญญาณเป็นมาร ราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๑.

2. Māradhammasuttaṃ

๒. มารธรรมสูตร

171. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māradhammo, māradhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, māradhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, māradhammo, vedanā māradhammo, saññā māradhammo, saṅkhārā māradhammo, viññāṇaṃ māradhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

๑๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘มารธรรม มารธรรม’ ดังนี้ มารธรรมเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ดูก่อนราธะ รูปเป็นมารธรรม เวทนาเป็นมารธรรม สัญญาเป็นมารธรรม สังขารเป็นมารธรรม วิญญาณเป็นมารธรรม ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒

3. Aniccasuttaṃ

๓. อนิจจสูตร

172. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘aniccaṃ, anicca’nti, bhante, vuccati. Katamaṃ nu kho, bhante, anicca’’nti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

๑๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งไม่เที่ยง สิ่งไม่เที่ยง’ ดังนี้ สิ่งไม่เที่ยงเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓

4. Aniccadhammasuttaṃ

๔. อนิจจธัมมสูตร

173. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘aniccadhammo, aniccadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, aniccadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, aniccadhammo, vedanā aniccadhammo, saññā aniccadhammo, saṅkhārā aniccadhammo, viññāṇaṃ aniccadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

๑๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๔

5. Dukkhasuttaṃ

๕. ทุกขสูตร

174. Sāvatthinidānaṃ[Pg.160]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dukkhaṃ, dukkha’nti, bhante, vuccati. Katamaṃ nu kho, bhante, dukkha’’nti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, dukkhaṃ, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

๑๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘ทุกข์ ทุกข์’ ดังนี้ ทุกข์เป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๕

6. Dukkhadhammasuttaṃ

๖. ทุกขธัมมสูตร

175. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dukkhadhammo, dukkhadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, dukkhadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, dukkhadhammo, vedanā dukkhadhammo, saññā dukkhadhammo, saṅkhārā dukkhadhammo, viññāṇaṃ dukkhadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๖

7. Anattasuttaṃ

๗. อนัตตสูตร

176. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘anattā, anattā’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, anattā’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๑๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘อนัตตา อนัตตา’ ดังนี้ อนัตตาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๗

8. Anattadhammasuttaṃ

๘. อนัตตธัมมสูตร

177. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘anattadhammo, anattadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, anattadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, anattadhammo, vedanā anattadhammo, saññā anattadhammo, saṅkhārā anattadhammo, viññāṇaṃ anattadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘

9.Khayadhammasuttaṃ

๙. ขยธัมมสูตร

178. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘khayadhammo, khayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, khayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, khayadhammo, vedanā khayadhammo, saññā [Pg.161] khayadhammo, saṅkhārā khayadhammo, viññāṇaṃ khayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

๑๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙

10. Vayadhammasuttaṃ

๑๐. วยธัมมสูตร

179. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vayadhammo, vayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, vayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, vayadhammo, vedanā vayadhammo, saññā vayadhammo, saṅkhārā vayadhammo, viññāṇaṃ vayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dasamaṃ.

๑๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐

11. Samudayadhammasuttaṃ

๑๑. สมุทยธัมมสูตร

180. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘samudayadhammo, samudayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, samudayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, samudayadhammo, vedanā samudayadhammo, saññā samudayadhammo, saṅkhārā samudayadhammo, viññāṇaṃ samudayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Ekādasamaṃ.

๑๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๑

12. Nirodhadhammasuttaṃ

๑๒. นิโรธธัมมสูตร

181. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nirodhadhammo, nirodhadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, nirodhadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, nirodhadhammo, vedanā nirodhadhammo, saññā nirodhadhammo, saṅkhārā nirodhadhammo, viññāṇaṃ nirodhadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dvādasamaṃ.

๑๘๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๒

Rādhasaṃyuttassa dutiyo vaggo.

ราธสังยุต วรรคที่ ๒

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค

Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve;

Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti.

มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ สูตรนอกนี้อีก ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนิจจะ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับทุกขะ และ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนัตตะก็เหมือนกัน ขยธรรมสูตร วยธรรมสูตร สมุทยธรรมสูตร และนิโรธธรรมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร

3. Āyācanavaggo

๓. อายาจนวรรค

1-11. Mārādisuttaekādasakaṃ

๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร)

182. Sāvatthinidānaṃ[Pg.162]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๑๘๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่”

‘‘Yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, māro? Rūpaṃ kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Vedanā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… saññā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… saṅkhārā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ māro; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

183. Yo kho, rādha, māradhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

๑๘๓. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...”

184. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ…pe….

๑๘๔. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...”

185. Yo kho, rādha, aniccadhammo…pe….

๑๘๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...”

186. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ…pe….

๑๘๖. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...”

187. Yo kho, rādha, dukkhadhammo…pe….

๑๘๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...”

188. Yo kho, rādha, anattā…pe….

๑๘๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...”

189. Yo [Pg.163] kho, rādha, anattadhammo…pe….

๑๘๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตธรรม...ฯลฯ...”

190. Yo kho, rādha, khayadhammo…pe….

๑๙๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นขยธรรม...ฯลฯ...”

191. Yo kho, rādha, vayadhammo…pe….

๑๙๑. “ราธะ สิ่งใดเป็นวยธรรม...ฯลฯ...”

192. Yo kho, rādha, samudayadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

๑๙๒. “ราธะ สิ่งใดเป็นสมุทยธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...”

12. Nirodhadhammasuttaṃ

๑๒. นิโรธธรรมสูตร

193. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๑๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่”

‘‘Yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, nirodhadhammo? Rūpaṃ kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… vedanā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… saññā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… saṅkhārā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นนิโรธธรรม รูปเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย...ฯลฯ... เวทนาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

Āyācanavaggo tatiyo.

อายาจนวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve;

Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti.

4. Upanisinnavaggo

๔. อุปนิสินนวรรค

1-11. Mārādisuttaekādasakaṃ

๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร)

194. Sāvatthinidānaṃ[Pg.164]. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, māro? Rūpaṃ kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ māro; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

195. Yo kho, rādha, māradhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

๑๙๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...”

196. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ…pe….

๑๙๖. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...”

197. Yo kho, rādha, aniccadhammo…pe….

๑๙๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...”

198. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ…pe….

๑๙๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...”

199. Yo kho, rādha, dukkhadhammo…pe….

๑๙๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...”

200. Yo kho, rādha, anattā…pe….

๒๐๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...”

201. Yo kho, rādha, anattadhammo…pe….

๒๐๑. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่ไม่ใช่ตัวตนใดแล ...ฯลฯ...

202. Yo kho, rādha, khayadhammo…pe….

๒๐๒. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ...

203. Yo kho, rādha, vayadhammo…pe….

๒๐๓. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ...

204. Yo kho, rādha, samudayadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

๒๐๔. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ...ฯลฯ...

12. Nirodhadhammasuttaṃ

๑๒. นิโรธธัมมสูตร

205. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, nirodhadhammo? Rūpaṃ [Pg.165] kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Vedanā…pe… saññā…pe… saṅkhārā…pe… viññāṇaṃ nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๒๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระราธะผู้่นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งว่า ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ดูก่อนราธะ ก็ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาเป็นไฉน ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย

Upanisinnavaggo catuttho.

อุปนิสินนวรรคที่ ๔

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve;

Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti.

มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ อนิจจสูตร ๒ สูตร ทุกขสูตร ๒ สูตร อนัตตสูตร ๒ สูตร รวมเป็น ๘ สูตร และขยสูตร วยสูตร สมุทยสูตร นิโรธธัมมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร

Rādhasaṃyuttaṃ samattaṃ.

ราธสังยุต จบ

3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ

๓. ทิฏฐิสังยุต

1. Sotāpattivaggo

๑. โสตาปัตติวรรค

1. Vātasuttaṃ

๑. วาตสูตร

206. Ekaṃ [Pg.166] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Bhagavā etadavoca – ‘‘kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti?

๒๐๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น

‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนั้น จงแจ่มแจ้งกะพระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้สดับจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti… ‘‘saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti [Pg.167] vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhasamudayepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Paṭhamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัย เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า สูตรที่ ๑ จบ

2. Etaṃmamasuttaṃ

๒. เอตัมมมสูตร

207. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati … saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti.

๒๐๗. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… ‘‘vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yato [Pg.168] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Dutiyaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งละความสงสัยในทุกข์ได้แล้ว... ทั้งละความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ทุติยะ.

3. Soattāsuttaṃ

๓. โสอัตตาสูตร

208. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

๒๐๘. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...”

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā…pe… avipariṇāmadhammo’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā…pe… avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Tatiyaṃ.

4. Nocamesiyāsuttaṃ

๔. โนเจเมสิยาสูตร

209. Sāvatthinidānaṃ[Pg.169]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

๒๐๙. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...”

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๔

5. Natthidinnasuttaṃ

๕. นัตถิทินนสูตร

210. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko; natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā; natthi loke [Pg.170] samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso yadā kālaṅkaroti pathavī pathavīkāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati. Ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti. Yāva āḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti. Bhassantā āhutiyo. Dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti.

๒๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปถูกทาง ปฏิบัติถูกทาง ผู้ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มี. บุรุษนี้ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เมื่อทำกาลกิริยา ธาตุดินย่อมกลับคืนสู่หมู่ดิน ธาตุน้ำย่อมกลับคืนสู่หมู่น้ำ ธาตุไฟย่อมกลับคืนสู่หมู่ไฟ ธาตุลมย่อมกลับคืนสู่หมู่ลม อินทรีย์ทั้งหลายย่อมเลื่อนลอยไปในอากาศ. บุรุษทั้งหลายมีเตียงเป็นที่ ๕ หามคนตายไป. รอยเท้าปรากฏอยู่เพียงแค่ป่าช้า. กระดูกทั้งหลายมีสีเหมือนสีนกพิราบ. การบูชายัญมีเถ้าเป็นที่สุด. ทานนี้เป็นบัญญัติของคนโง่. คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น เป็นคำพูดที่ว่างเปล่า เท็จ เหลวไหล. ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye keci atthikavādaṃ vadanti; bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa [Pg.171] kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Pañcamaṃ.

6. Karotosuttaṃ

๖. กโรโตสูตร

211. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato chindato chedāpayato pacato pācāpayato socato socāpayato kilamato kilamāpayato phandato phandāpayato pāṇamatipātayato adinnaṃ ādiyato sandhiṃ chindato nillopaṃ harato ekāgārikaṃ karoto paripanthe tiṭṭhato paradāraṃ gacchato musā bhaṇato karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekamaṃsakhalaṃ ekamaṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya; hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttaraṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya; dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti. Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti.

๒๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน เศร้าโศกเอง ทำให้ผู้อื่นเศร้าโศก ลำบากเอง ทำให้ผู้อื่นลำบาก ดิ้นรนเอง ทำให้ผู้อื่นดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นสะดม ทำโจรกรรมในบ้านหลังเดียว ดักจี้ในทางเปลี่ยว คบชู้ พูดเท็จ บาปย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ทำอยู่ ถึงแม้บุคคลจะพึงใช้จักรมีคมดังมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นกลุ่มเนื้อเดียวกัน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชายัญเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญ บุญที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี เพราะการให้ทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto kārayato [Pg.172] …pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ความสงสัยในทุกข์ เธอก็ละได้ ... แม้ความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” ฉัฏฐะ.

7. Hetusuttaṃ

๗. เหตุสูตร

212. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Ahetū appaccayā sattā visujjhanti. Natthi balaṃ natthi vīriyaṃ natthi purisathāmo natthi purisaparakkamo. Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti.

๒๑๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย กำลังไม่มี ความเพียรไม่มี กำลังของบุรุษไม่มี ความบากบั่นของบุรุษไม่มี สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีลมปราณทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวง ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรเปลี่ยนไปตามความแน่นอน การประสบ และสภาวะ ย่อมเสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

‘‘Yato [Pg.173] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti …pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า สูตรที่ ๗ จบ

8. Mahādiṭṭhisuttaṃ

๘. มหาทิฏฐิสูตร

213. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā; te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti; nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavīkāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame. Ime satta kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā; te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti; nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na sopi kañci jīvitā voropeti; sattannaṃtveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupavisati. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni, tīṇi ca kammāni, kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā, dvaṭṭhantarakappā, chaḷābhijātiyo, aṭṭhapurisabhūmiyo, ekūnapaññāsa ājīvakasate, ekūnapaññāsa paribbājakasate, ekūnapaññāsa nāgavāsasate, vīse indriyasate, tiṃse nirayasate, chattiṃsarajodhātuyo, satta saññīgabbhā, satta asaññīgabbhā, satta nigaṇṭhigabbhā, satta devā, satta mānusā, satta pesācā, satta sarā, satta pavuṭā, satta papātā, satta ca papātasatāni, satta supinā, satta supinasatāni, cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā [Pg.174] saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi; paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantīkarissāmīti hevaṃ natthi doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti; evameva bāle ca paṇḍite ca nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palentī’’’ti?

๒๑๓. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ กาย ๗ กอง คืออะไร คือ ปฐวีกาย อาโป กาย เตโชกาย วาโยกาย สุข ทุกข์ และชีวะเป็นที่ ๗ กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ แม้ผู้ใดใช้ศัสตราที่คมกริบตัดศีรษะ ผู้นั้นก็ไม่ชื่อว่าปลงชีวิตใคร เพียงแต่ศัสตราผ่านเข้าไปตามช่องแห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น ก็แล โยนี้ที่เป็นประมุข ๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกึ่งหนึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖ บุรุษภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาคาวาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นิรยะ ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖ สัญญีครรภ์ ๗ อสัญญีครรภ์ ๗ นิครณถีครรภ์ ๗ เทวดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗ ปม ๗ เหว ๗ เหว ๗๐๐ ความฝัน ๗ ความฝัน ๗๐๐ มหากัป ๘,๔๐๐,๐๐๐ ซึ่งคนพาลและบัณฑิตจะต้องแล่นไป ท่องเที่ยวไป แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในสังสารวัฏนั้น ไม่มีการที่เราจะทำกรรมที่ยังไม่แก่กล้าให้แก่กล้า หรือจะทำกรรมที่แก่กล้าแล้วให้สิ้นไป ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้ สุขและทุกข์ตวงไว้แล้วด้วยทะนาน สังสารวัฏมีที่สุดกำหนดไว้แล้ว ไม่มียิ่ง ไม่มีย่อน ไม่มีความเจริญ ไม่มีความเสื่อม เปรียบเหมือนกลุ่มด้ายที่ขว้างไปแล้ว ย่อมคลี่ออกไปจนหมดฉันใด คนพาลและบัณฑิตก็ฉันนั้นเหมือนกัน คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’

Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… ‘‘yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā…pe… nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้แล้ว ทราบแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

9. Sassatadiṭṭhisuttaṃ

๙. สัสสตทิฏฐิสูตร

214. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe [Pg.175] sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’’’ti.

๒๑๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙

10. Asassatadiṭṭhisuttaṃ

๑๐. อสัสสตทิฏฐิสูตร

215. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘asassato loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati…pe… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – asassato lokoti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘asassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

๒๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่เที่ยง’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ ...ฯลฯ... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐

11. Antavāsuttaṃ

๑๑. อันตวาสูตร

216. Sāvatthinidānaṃ[Pg.176]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘antavā loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Ekādasamaṃ.

๒๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกมีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๑

12. Anantavāsuttaṃ

๑๒. อนันตวาสูตร

217. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘anantavā loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Dvādasamaṃ.

๒๑๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๒

13. Taṃjīvaṃtaṃsarīraṃsuttaṃ

๑๓. ตังชีวังตังสะรีรังสูตร

218. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Terasamaṃ.

๒๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๓

14. Aññaṃjīvaṃaññaṃsarīraṃsuttaṃ

๑๔. อัญญังชีวังอัญญังสะรีรังสูตร

219. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Cuddasamaṃ.

๒๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๔

15. Hotitathāgatosuttaṃ

๑๕. โหติตถาคตสูตร

220. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Pannarasamaṃ.

๒๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๕

16. Nahotitathāgatosuttaṃ

๑๖. นโหติตถาคตสูตร

221. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Soḷasamaṃ.

๒๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๖

17. Hoticanacahotitathāgatosuttaṃ

๑๗. โหติจะนะจะโหติตถาคตสูตร

222. Sāvatthinidānaṃ[Pg.177]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattarasamaṃ.

๒๒๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๗

18. Nevahotinanahotitathāgatosuttaṃ

๑๘. เนวโหตินะนะโหติตถาคตสูตร

223. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti…pe….

๒๒๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ...ฯลฯ...

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัยก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอน มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๘

Sotāpattivaggo.

โสดาปัตติวรรค

Aṭṭhārasaveyyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

อัฏฐารสไวยากรณ์ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Vātaṃ [Pg.178] etaṃ mama, so attā no ca me siyā;

Natthi karoto hetu ca, mahādiṭṭhena aṭṭhamaṃ.

วาตสูตร เอตัมมมสูตร โสอัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร นัตถิสูตร กโรโตสูตร เหตุสูตร และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘

Sassato loko ca, asassato ca antavā ca;

Anantavā ca taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti;

Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti ca.

สัสสโตโลกสูตร อสัสสโตโลกสูตร อันตวาสูตร อนันตวาสูตร ตังชีวังตังสรณีรันติสูตร อัญญังชีวังอัญญังสรีรันติสูตร

Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti;

Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti;

Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti.

โหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร นโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร และเนวโหตินนโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร

2. Dutiyagamanavaggo

๒. ทุติยคมนวรรค

1. Vātasuttaṃ

๑. วาตสูตร

224. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati…pe… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti.

๒๒๔. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงพึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” จบสูตรที่ ๑

225-240. (Purimavagge viya aṭṭhārasa veyyākaraṇāni vitthāretabbānīti[Pg.179].) Sattarasamaṃ.

๒๒๕-๒๔๐ (พึงขยายไวยากรณ์ ๑๘ ข้อ เหมือนในวรรคก่อน) จบสูตรที่ ๑๗

18. Nevahotinanahotisuttaṃ

๑๘. เนวโหตินนโหติสูตร

241. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

๒๔๑. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā … saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. Aṭṭhārasamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” สูตรที่ ๑๘

19. Rūpīattāsuttaṃ

๑๙. รูปิอัตตาสูตร

242. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

๒๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’”

‘‘Taṃ [Pg.180] kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Vedanā…pe… ‘‘no hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Ekūnavīsatimaṃ.

20. Arūpīattāsuttaṃ

๒๐. อรูปิอัตตาสูตร

243. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? (Peyyālo) vīsatimaṃ.

๒๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาไม่มีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” (เปยยาล) สูตรที่ ๒๐

21. Rūpīcaarūpīcaattāsuttaṃ

๒๑. รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร

244. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Ekavīsatimaṃ.

๒๔๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “อัตตามีรูปด้วย ไม่มีรูปด้วย หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๑

22. Nevarūpīnārūpīattāsuttaṃ

๒๒. เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร

245. ‘‘Neva rūpī nārūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Bāvīsatimaṃ.

๒๔๕. “อัตตามีรูปก็ไม่ใช่ ไม่มีรูปก็ไม่ใช่ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๒

23. Ekantasukhīsuttaṃ

๒๓. เอกันตสุขีสูตร

246. ‘‘Ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Tevīsatimaṃ.

๒๔๖. “อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๓

24. Ekantadukkhīsuttaṃ

๒๔. เอกันตทุกขีสูตร

247. ‘‘Ekantadukkhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Catuvīsatimaṃ.

๒๔๗. “อัตตามีทุกข์โดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๔

25. Sukhadukkhīsuttaṃ

๒๕. สุขทุกขีสูตร

248. ‘‘Sukhadukkhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Pañcavīsatimaṃ.

๒๔๘. “อัตตามีทั้งสุขและทุกข์ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๕

26. Adukkhamasukhīsuttaṃ

๒๖. อทุกขมสุขีสูตร

249. ‘‘Adukkhamasukhī [Pg.181] attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

๒๔๙. “อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Chabbīsatimaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” สูตรที่ ๒๖

Dutiyapeyyālo.

ทุติยเปยยาล จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำเปยยาลนั้น คือ

Vātaṃ etaṃ mama so, attā no ca me siyā;

Natthi karoto hetu ca, mahādiṭṭhena aṭṭhamaṃ.

วาตสูตร, เอตัมมมสูตร, โสอัตตาสูตร, นจเมสิยาสูตร, นัตถิสูตร, กโรโตสูตร, เหตุสูตร, และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘

Sassato asassato ceva, antānantavā ca vuccati;

Taṃ jīvaṃ aññaṃ jīvañca, tathāgatena cattāro.

สัสสตสูตร, อสัสสตสูตร, อันตวาสูตร, อนันตวาสูตร, ตังชีวสูตร, อัญญังชีวสูตร, และอีก ๔ สูตรเกี่ยวกับตถาคต

Rūpī attā hoti, arūpī ca attā hoti;

Rūpī ca arūpī ca attā hoti;

Neva rūpī nārūpī attā hoti, ekantasukhī attā hoti.

รูปิอัตตาสูตร, อรูปิอัตตาสูตร, รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร, เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร, เอกันตสุขิอัตตาสูตร

Ekantadukkhī attā hoti, sukhadukkhī attā hoti;

Adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇāti;

Ime chabbīsati suttā, dutiyavārena desitā.

อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ๑ อัตตาเป็นสุขและทุกข์ ๑ อัตตาเป็นอทุกขมสุข ๑ อัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีโรค ๑ พระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยวาระที่ ๒

3. Tatiyagamanavaggo

๓. ตติยคมนวรรคที่ ๓

1. Navātasuttaṃ

๑. นวาตสูตรที่ ๑

250. Sāvatthinidānaṃ[Pg.182]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

๒๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – na vātā vāyanti…pe… vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya, evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. Paṭhamaṃ.

“เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๑

251-274. (Dutiyavagge viya catuvīsati suttāni pūretabbāni.) Pañcavīsatimaṃ.

สูตรที่ ๒๕๑-๒๗๔ (พึงขยายความ ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) จบสูตรที่ ๒๕

26. Adukkhamasukhīsuttaṃ

๒๖. อทุกขมสุขีสูตรที่ ๒๖

275. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

๒๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati [Pg.183] …pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Chabbīsatimaṃ.

“เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เวทนา ...ฯลฯ... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๒๖

Tatiyapeyyālo.

จบตติยเปยยาล

4. Catutthagamanavaggo

๔. จตุตถคมนวรรคที่ ๔

1. Navātasuttaṃ

๑. นวาตสูตรที่ ๑

276. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

๒๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā [Pg.184]… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่...ฯลฯ...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ...ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๑ จบ

277-300. (Dutiyavagge viya catuvīsati suttāni pūretabbāni.) Pañcavīsatimaṃ.

(พึงให้เต็ม ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) สูตรที่ ๒๕ จบ

26. Adukkhamasukhīsuttaṃ

๒๖. อทุกขมสุขีสูตร

301. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

๓๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ...

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ เมื่อเวทนามีอยู่...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante ’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ [Pg.185] vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๒๖ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Purimagamane aṭṭhārasa veyyākaraṇā;

Dutiyagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni.

ในคమనวรรคหน้า มี ๑๘ เวยยากรณ์ ในทุติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร

Tatiyagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni;

Catutthagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni.

ในตติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร ในจตุตถคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร

Diṭṭhisaṃyuttaṃ samattaṃ.

ทิฏฐิสังยุต จบ

4. Okkantasaṃyuttaṃ

๔. โอกกันตสังยุต

1. Cakkhusuttaṃ

๑. จักขุสูตร

302. Sāvatthinidānaṃ[Pg.186]. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; sotaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; ghānaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; jivhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī ; kāyo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī; mano anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati – ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’.

๓๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ฆานะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ชิวหาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, มโนไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่ผู้ใดอย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า ธัมมานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า โสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๑

2. Rūpasuttaṃ

๒. รูปสูตร

303. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; saddā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; gandhā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; rasā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; phoṭṭhabbā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; dhammā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ [Pg.187] vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’.

๓๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เสียงทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กลิ่นทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, รสทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โผฏฐัพพะทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

3. Viññāṇasuttaṃ

๓. วิญญาณสูตร

304. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; sotaviññāṇaṃ… ghānaviññāṇaṃ… jivhāviññāṇaṃ… kāyaviññāṇaṃ… manoviññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Yo bhikkhave…pe… sambodhiparāyano’’ti. Tatiyaṃ.

๓๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... มโนวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใด...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๓

4. Samphassasuttaṃ

๔. สัมผัสสสูตร

305. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhusamphasso, bhikkhave, anicco vipariṇāmī aññathābhāvī; sotasamphasso… ghānasamphasso… jivhāsamphasso… kāyasamphasso… manosamphasso anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Catutthaṃ.

๓๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตสัมผัส... ฆานสัมผัส... ชิวหาสัมผัส... กายสัมผัส... มโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๔

5. Samphassajāsuttaṃ

๕. สัมผัสสชาสูตร

306. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhusamphassajā, bhikkhave, vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; sotasamphassajā vedanā…pe… ghānasamphassajā vedanā…pe… jivhāsamphassajā vedanā…pe… kāyasamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Pañcamaṃ.

๓๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๕

6. Rūpasaññāsuttaṃ

๖. รูปสัญญาสูตร

307. Sāvatthinidānaṃ[Pg.188]. ‘‘Rūpasaññā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddasaññā… gandhasaññā… rasasaññā… phoṭṭhabbasaññā… dhammasaññā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๓๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญญา... คันธสัญญา... รสสัญญา... โผฏฐัพพสัญญา... ธรรมสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๖

7. Rūpasañcetanāsuttaṃ

๗. รูปสัญเจตนาสูตร

308. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpasañcetanā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddasañcetanā… gandhasañcetanā… rasasañcetanā… phoṭṭhabbasañcetanā… dhammasañcetanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Sattamaṃ.

๓๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญเจตนา... คันธสัญเจตนา... รสสัญเจตนา... โผฏฐัพพสัญเจตนา... ธรรมสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๗

8. Rūpataṇhāsuttaṃ

๘. รูปตัณหาสูตร

309. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpataṇhā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddataṇhā… gandhataṇhā… rasataṇhā… phoṭṭhabbataṇhā… dhammataṇhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๓๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททตัณหา... คันธตัณหา... รสตัณหา... โผฏฐัพพตัณหา... ธัมมตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๘

9. Pathavīdhātusuttaṃ

๙. ปฐวีธาตุสูตร

310. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pathavīdhātu, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; āpodhātu… tejodhātu… vāyodhātu… ākāsadhātu… viññāṇadhātu aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Navamaṃ.

๓๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ปฐวีธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, อาโปธาตุ... เตโชธาตุ... วาโยธาตุ... อากาสธาตุ... วิญญาณธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙

10. Khandhasuttaṃ

๑๐. ขันธสูตร

311. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saññā… saṅkhārā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; viññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi[Pg.189]. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’.

๓๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, วิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล”

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่บุคคลใดอย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า โสดาบัน, มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา, เป็นผู้เที่ยง, มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐

Okkantasaṃyuttaṃ samattaṃ.

จบโอกกันตสังยุต

Tassuddānaṃ –

อุทานของสังยุตนั้น คือ

Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca;

Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti.

จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร ผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

5. Uppādasaṃyuttaṃ

๕. อุปปาทสังยุต

1. Cakkhusuttaṃ

๑. จักขุสูตร

312. Sāvatthinidānaṃ[Pg.190]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhussa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo sotassa uppādo ṭhiti…pe… yo ghānassa uppādo ṭhiti… yo jivhāya uppādo ṭhiti… yo kāyassa uppādo ṭhiti… yo manassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca, bhikkhave, cakkhussa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo sotassa nirodho…pe… yo ghānassa nirodho… yo jivhāya nirodho… yo kāyassa nirodho… yo manassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Paṭhamaṃ.

๓๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของจักษุใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของฆานะ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของชิวหา... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของกาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของใจใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของจักษุใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ความดับ...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความดับ... ของฆานะ... ความดับ... ของชิวหา... ความดับ... ของกาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของใจใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๑

2. Rūpasuttaṃ

๒. รูปสูตร

313. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo saddānaṃ… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo saddānaṃ… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dutiyaṃ.

๓๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๒

3. Viññāṇasuttaṃ

๓. วิญญาณสูตร

314. Sāvatthinidānaṃ[Pg.191]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhuviññāṇassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo manoviññāṇassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhuviññāṇassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manoviññāṇassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Tatiyaṃ.

๓๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๓

4. Samphassasuttaṃ

๔. สัมผัสสสูตร

315. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhusamphassassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo manosamphassassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhusamphassassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manosamphassassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Catutthaṃ.

๓๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๔

5. Samphassajasuttaṃ

๕. สัมผัสสชาสูตร

316. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe….

๓๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ...

Yo manosamphassajāya vedanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya nirodho vūpasamo…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manosamphassajāya vedanāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Pañcamaṃ.

ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

6. Saññāsuttaṃ

๖. สัญญา สูตร

317. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpasaññāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammasaññāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpasaññāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammasaññāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๓๑๗. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

7. Sañcetanāsuttaṃ

๗. สัญเจตนาสูตร

318. Sāvatthinidānaṃ[Pg.192]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpasañcetanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammasañcetanāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpasañcetanāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammasañcetanāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Sattamaṃ.

๓๑๘. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

8. Taṇhāsuttaṃ

๘. ตัณหาสูตร

319. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpataṇhāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammataṇhāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpataṇhāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammataṇhāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๓๑๙. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

9. Dhātusuttaṃ

๙. ธาตุสูตร

320. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, pathavīdhātuyā uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo; yo āpodhātuyā… yo tejodhātuyā… yo vāyodhātuyā… yo ākāsadhātuyā… yo viññāṇadhātuyā uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, pathavīdhātuyā nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo; yo āpodhātuyā nirodho… yo tejodhātuyā nirodho… yo vāyodhātuyā nirodho… yo ākāsadhātuyā nirodho… yo viññāṇadhātuyā nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ.

๓๒๐. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

10. Khandhasuttaṃ

๑๐. ขันธสูตร

321. Sāvatthinidānaṃ[Pg.193]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo vedanāya… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo vedanāya… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dasamaṃ.

๓๒๑. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งรูปใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

Uppādasaṃyuttaṃ samattaṃ.

อุปปาทสังยุต จบ.

Tassuddānaṃ –

อุทานของสังยุตนั้น คือ

Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca;

Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti.

6. Kilesasaṃyuttaṃ

๖. กิเลสสังยุต

1. Cakkhusuttaṃ

๑. จักขุสูตร

322. Sāvatthinidānaṃ[Pg.194]. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo ghānasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo jivhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo kāyasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo manasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Paṭhamaṃ.

๓๒๒. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในจักษุใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในโสตะ...ในฆานะ...ในชิวหา...ในกาย...ฉันทราคะในใจใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง

2. Rūpasuttaṃ

๒. รูปสูตร

323. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpesu chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddesu… yo gandhesu… yo rasesu… yo phoṭṭhabbesu… yo dhammesu chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Dutiyaṃ.

๓๒๓. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในรูปทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในเสียง...ในกลิ่น...ในรส...ในโผฏฐัพพะ...ฉันทราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง

3. Viññāṇasuttaṃ

๓. วิญญาณสูตร

324. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhuviññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotaviññāṇasmiṃ… yo ghānaviññāṇasmiṃ… yo jivhāviññāṇasmiṃ… yo kāyaviññāṇasmiṃ… yo manoviññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Tatiyaṃ.

๓๒๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตวิญญาณ... ในฆานวิญญาณ... ในชิวหาวิญญาณ... ในกายวิญญาณ... ฉันทราคะใดในมโนวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๓.

4. Samphassasuttaṃ

๔. สัมผัสสสูตร

325. Sāvatthinidānaṃ[Pg.195]. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusamphassasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasamphassasmiṃ… yo ghānasamphassasmiṃ… yo jivhāsamphassasmiṃ… yo kāyasamphassasmiṃ… yo manosamphassasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Catutthaṃ.

๓๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตสัมผัส... ในฆานสัมผัส... ในชิวหาสัมผัส... ในกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๔.

5. Samphassajasuttaṃ

๕. สัมผัสสชสูตร

326. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasamphassajāya vedanāya… yo ghānasamphassajāya vedanāya… yo jivhāsamphassajāya vedanāya… yo kāyasamphassajāya vedanāya… yo manosamphassajāya vedanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Pañcamaṃ.

๓๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๕.

6. Saññāsuttaṃ

๖. สัญญาสูตร

327. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasaññāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddasaññāya… yo gandhasaññāya… yo rasasaññāya… yo phoṭṭhabbasaññāya… yo dhammasaññāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๓๒๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญญา... ในคันธสัญญา... ในรสสัญญา... ในโผฏฐัพพสัญญา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๖.

7. Sañcetanāsuttaṃ

๗. สัญเจตนาสูตร

328. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasañcetanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddasañcetanāya… yo gandhasañcetanāya… yo rasasañcetanāya… yo phoṭṭhabbasañcetanāya… yo dhammasañcetanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Sattamaṃ.

๓๒๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญเจตนา... ในคันธสัญเจตนา... ในรสสัญเจตนา... ในโผฏฐัพพสัญเจตนา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๗.

8. Taṇhāsuttaṃ

๘. ตัณหาสูตร

329. Sāvatthinidānaṃ[Pg.196]. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpataṇhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddataṇhāya… yo gandhataṇhāya… yo rasataṇhāya… yo phoṭṭhabbataṇhāya… yo dhammataṇhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๓๒๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททตัณหา... ในคันธตัณหา... ในรสตัณหา... ในโผฏฐัพพตัณหา... ฉันทราคะใดในธัมมตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๘.

9. Dhātusuttaṃ

๙. ธาตุสูตร

330. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, pathavīdhātuyā chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo āpodhātuyā… yo tejodhātuyā… yo vāyodhātuyā… yo ākāsadhātuyā… yo viññāṇadhātuyā chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Navamaṃ.

๓๓๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในปฐวีธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในอาโปธาตุ... ในเตโชธาตุ... ในวาโยธาตุ... ในอากาสธาตุ... ฉันทราคะใดในวิญญาณธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๙.

10. Khandhasuttaṃ

๑๐. ขันธสูตร

331. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso…pe… yo viññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu pañcasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Dasamaṃ.

๓๓๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต...ฯลฯ... ฉันทราคะใดในวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๑๐.

Kilesasaṃyuttaṃ samattaṃ.

กิเลสสังยุต จบ.

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำเรื่องของกิเลสสังยุตนั้น คือ

Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca;

Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti.

จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร สัมผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

7. Sāriputtasaṃyuttaṃ

๗. สารีปุตตสังยุต

1. Vivekajasuttaṃ

๑. วิเวกชสูตร

332. Ekaṃ [Pg.197] samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena andhavanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi.

๓๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนุ่งแล้วในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี. ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว จึงเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน. ครั้นเข้าไปสู่ป่าอันธวันแล้ว จึงนั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง.

Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี. ท่านพระอานนท์ได้เห็นท่านพระสารีบุตรกำลังมาแต่ไกล. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ”

‘‘Idhāhaṃ, āvuso, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ paṭhamā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ paṭhamā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Paṭhamaṃ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เราสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๑

2. Avitakkasuttaṃ

๒. อวิตักกสูตร

333. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

๓๓๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า ‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’

‘‘Idhāhaṃ[Pg.198], āvuso, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ dutiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ dutiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Dutiyaṃ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบไปอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๒

3. Pītisuttaṃ

๓. ปีติสูตร

334. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

๓๓๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’

‘‘Idhāhaṃ, āvuso, pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsiṃ sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi; yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ tatiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ tatiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Tatiyaṃ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เรามีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติจางคลายไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๓

4. Upekkhāsuttaṃ

๔. อุเบกขาสูตร

335. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

๓๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’

‘‘Idhāhaṃ, āvuso, sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ [Pg.199] jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ catutthā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ catutthā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Catutthaṃ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๔

5. Ākāsānañcāyatanasuttaṃ

๕. อากาสานัญจายตนสูตร

336. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Pañcamaṃ.

๓๓๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากาสานัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป และเพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากาสานัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๕

6. Viññāṇañcāyatanasuttaṃ

๖. วิญญาณัญจายตนสูตร

337. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๓๓๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๖

7. Ākiñcaññāyatanasuttaṃ

๗. อากิญจัญญายตนสูตร

338. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Sattamaṃ.

๓๓๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากิญจัญญายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากิญจัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๗

8. Nevasaññānāsaññāyatanasuttaṃ

๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร

339. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๓๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๘

9. Nirodhasamāpattisuttaṃ

๙. นิโรธสมาปัตติสูตร

340. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe…. ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ [Pg.200] upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Navamaṃ.

๓๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส ในศาสนานี้ เราก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ดูก่อนอาวุโส เรานั้นไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ เพราะท่านพระสารีบุตรถอนอหังการ มมังการ และมานานุสัยได้เด็ดขาดสิ้นเชิงแล้วตลอดกาลนาน ด้วยเหตุนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ สูตรที่ ๙

10. Sūcimukhīsuttaṃ

๑๐. สุจิมุขีสูตร

341. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya pāvisi. Rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caritvā taṃ piṇḍapātaṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ nissāya paribhuñjati. Atha kho sūcimukhī paribbājikā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๓๔๑. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนุ่งสบงครองบาตรและจีวรในเวลาเช้า เข้าไปบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์แล้ว อาศัยโคนกำแพงแห่งหนึ่ง ฉันบิณฑบาตนั้น ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

‘‘Kiṃ nu kho, samaṇa, adhomukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, adhomukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, ubbhamukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, disāmukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, disāmukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, vidisāmukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, vidisāmukho bhuñjāmī’’ti.

“ท่านสมณะ ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร”

‘‘‘Kiṃ nu, samaṇa, adhomukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, adhomukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, ubbhamukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, disāmukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, disāmukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, vidisāmukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, vidisāmukho bhuñjāmī’ti vadesi’’.

“ท่านสมณะ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’

‘‘Kathañcarahi[Pg.201], samaṇa, bhuñjasī’’ti? ‘‘Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā vatthuvijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘adhomukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā nakkhattavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘ubbhamukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā dūteyyapahiṇagamanānuyogāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘disāmukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā aṅgavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘vidisāmukhā bhuñjantī’’’ti.

“ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันอาหารอย่างไร” “น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้ก้มหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้เงยหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’

‘‘So khvāhaṃ, bhagini, na vatthuvijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na nakkhattavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na dūteyyapahiṇagamanānuyogāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na aṅgavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi. Dhammena bhikkhaṃ pariyesāmi; dhammena bhikkhaṃ pariyesitvā bhuñjāmī’’ti.

“น้องหญิง แต่เราไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา เราแสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วจึงฉัน”

Atha kho sūcimukhī paribbājikā rājagahe rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamārocesi – ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti; anavajjaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti. Detha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ piṇḍa’’nti. Dasamaṃ.

ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปยังถนนและทางสามแพร่งในกรุงราชคฤห์แล้ว ประกาศอย่างนี้ว่า ‘พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารโดยธรรม พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ ท่านทั้งหลายจงถวายบิณฑบาตแก่พระสมณศากยบุตรเถิด’ สูตรที่ ๑๐

Sāriputtasaṃyuttaṃ samattaṃ.

สารีปุตตสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำสังยุตนั้น มีดังนี้

Vivekajaṃ avitakkaṃ, pīti upekkhā catutthakaṃ;

Ākāsañceva viññāṇaṃ, ākiñcaṃ nevasaññinā;

Nirodho navamo vutto, dasamaṃ sūcimukhī cāti.

วิเวกสูตร อวิตักกสูตร ปีติสูตร อุเบกขาสูตรเป็นที่ ๔ อากาสานัญจายตนสูตร วิญญาณัญจายตนสูตร อากิญจัญญายตนสูตร เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร นิโรธสูตรเป็นที่ ๙ และสุจิมุขีสูตรเป็นที่ ๑๐

8. Nāgasaṃyuttaṃ

๘. นาคสังยุต

1. Suddhikasuttaṃ

๑. สุทธิกสูตร

342. Sāvatthinidānaṃ[Pg.202]. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, nāgayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā nāgā, jalābujā nāgā, saṃsedajā nāgā, opapātikā nāgā – imā kho, bhikkhave, catasso nāgayoniyo’’ti. Paṭhamaṃ.

๓๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ๑. นาคจำพวกเกิดในไข่ ๒. นาคจำพวกเกิดในครรภ์ ๓. นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ๔. นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๑

2. Paṇītatarasuttaṃ

๒. ปณีตตรสูตร

343. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, nāgayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā nāgā, jalābujā nāgā, saṃsedajā nāgā, opapātikā nāgā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi nāgehi jalābujā ca saṃsedajā ca opapātikā ca nāgā paṇītatarā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi ca jalābujehi ca nāgehi saṃsedajā ca opapātikā ca nāgā paṇītatarā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi ca jalābujehi ca saṃsedajehi ca nāgehi opapātikā nāgā paṇītatarā. Imā kho, bhikkhave, catasso nāgayoniyo’’ti. Dutiyaṃ.

๓๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ นาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่และนาคจำพวกเกิดในครรภ์ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ และนาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๒

3. Uposathasuttaṃ

๓. อุโปสถสูตร

344. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce aṇḍajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti?

๓๔๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่”

‘‘Idha, bhikkhu, ekaccānaṃ aṇḍajānaṃ nāgānaṃ evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe kāyena dvayakārino ahumha, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino. Te mayaṃ kāyena dvayakārino, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapannā. Sacajja mayaṃ kāyena sucaritaṃ careyyāma, vācāya sucaritaṃ careyyāma, manasā sucaritaṃ careyyāma, evaṃ mayaṃ [Pg.203] kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāma. Handa, mayaṃ etarahi kāyena sucaritaṃ carāma, vācāya sucaritaṃ carāma, manasā sucaritaṃ carāmā’ti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce aṇḍajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Tatiyaṃ.

“ภิกษุ นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบอุโปสถสูตรที่ ๓

4. Dutiyauposathasuttaṃ

๔. ทุติยอุโปสถสูตร

345. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce jalābujā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu…pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce jalābujā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Catutthaṃ.

๓๔๕. เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๔

5. Tatiyauposathasuttaṃ

๕. ตติยอุโปสถสูตร

346. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce saṃsedajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu…pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce saṃsedajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Pañcamaṃ.

๓๔๖. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๕

6. Catutthauposathasuttaṃ

๖. จตุตถอุโปสถสูตร

347. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce opapātikā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti?

๓๔๗. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่”

‘‘Idha, bhikkhu, ekaccānaṃ opapātikānaṃ nāgānaṃ evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe kāyena dvayakārino ahumha, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino. Te mayaṃ kāyena dvayakārino, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapannā. Sacajja mayaṃ kāyena sucaritaṃ careyyāma[Pg.204], vācāya… manasā sucaritaṃ careyyāma, evaṃ mayaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāma. Handa, mayaṃ etarahi kāyena sucaritaṃ carāma, vācāya… manasā sucaritaṃ carāmā’ti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce opapātikā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ภิกษุ นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เป็นโอปปาติกะ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๖

7. Sutasuttaṃ

๗. สุตสูตร

348. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

๓๔๘. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่”

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī hoti, manasā dvayakārī hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Sattamaṃ.

“ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘นาคผู้เกิดจากฟองไข่มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่’ เขาเมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่” จบสูตรที่ ๗

8. Dutiyasutasuttaṃ

๘. ทุติยสุตสูตร

349. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?…Pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti. Aṭṭhamaṃ.

๓๔๙. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์”...ฯลฯ... “ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์” จบสูตรที่ ๘

9. Tatiyasutasuttaṃ

๙. ตติยสุตสูตร

350. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa [Pg.205] bhedā paraṃ maraṇā saṃsedajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?…Pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā saṃsedajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti. Navamaṃ.

๓๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ' ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ จบสูตรที่ ๙

10. Catutthasutasuttaṃ

๑๐. จตุตถสุตสูตร

351. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

๓๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ'

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dasamaṃ.

ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ จบสูตรที่ ๑๐

11-20. Aṇḍajadānūpakārasuttadasakaṃ

วรรคว่าด้วยอัณฑชทานูปการสูตร ๑๐ สูตร (สูตรที่ ๑๑-๒๐)

352-361. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ'

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu…pe… upapajjatīti…pe… so pānaṃ deti…pe… vatthaṃ deti…pe… yānaṃ deti…pe… mālaṃ deti…pe… gandhaṃ deti…pe… vilepanaṃ deti…pe… seyyaṃ deti…pe… āvasathaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ [Pg.206] deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Vīsatimaṃ.

ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติอัณฑชะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ' เขาย่อมให้ข้าว หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึง...ฯลฯ... เขาย่อมให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ผ้า...ฯลฯ... ให้ยานพาหนะ...ฯลฯ... ให้พวงมาลา...ฯลฯ... ให้ของหอม...ฯลฯ... ให้เครื่องลูบไล้...ฯลฯ... ให้ที่นอน...ฯลฯ... ให้ที่พัก...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ จบสูตรที่ ๒๐

21-50. Jalābujādidānūpakārasuttattiṃsakaṃ

วรรคว่าด้วยชลาพุชาทิทานูปการสูตร ๓๐ สูตร (สูตรที่ ๒๑-๕๐)

362-391. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ nāgānaṃ…pe… opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติชลาพุชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติสังเสทชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติโอปปาติกะ'

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti.

ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' เขาย่อมให้ข้าว...ฯลฯ... ให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ

(Iminā peyyālena dasa dasa suttantā kātabbā. Evaṃ catūsu yonīsu cattālīsaṃ veyyākaraṇā honti. Purimehi pana dasahi suttantehi saha honti paṇṇāsasuttantāti.)

(พึงทำพระสูตร ๑๐ สูตร ๑๐ สูตร ด้วยเปยยาลนี้ ด้วยประการฉะนี้ ในโยนิ ๔ จึงมีไวยากรณ์ ๔๐ และเมื่อรวมกับพระสูตร ๑๐ สูตรก่อนหน้า จึงมีพระสูตร ๕๐ สูตร)

Nāgasaṃyuttaṃ samattaṃ.

นาคสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของนาคสังยุตนั้น คือ

Suddhikaṃ paṇītataraṃ, caturo ca uposathā;

Tassa sutaṃ caturo ca, dānūpakārā ca tālīsaṃ;

Paṇṇāsa piṇḍato suttā, nāgamhi suppakāsitāti.

สุทธิกสูตร ปณีตตรสูตร ๔ สูตร อุโปสถสูตร ๔ สูตร ตัสสสุตสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร รวมเป็น ๕๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในนาคสังยุต

9. Supaṇṇasaṃyuttaṃ

๙. สุปัณณสังยุต

1. Suddhikasuttaṃ

๑. สุทธิกสูตร

392. Sāvatthinidānaṃ[Pg.207]. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, supaṇṇayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā supaṇṇā, jalābujā supaṇṇā, saṃsedajā supaṇṇā, opapātikā supaṇṇā – imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo’’ti. Paṭhamaṃ.

๓๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ครุฑชาติอัณฑชะ ครุฑชาติชลาพุชะ ครุฑชาติสังเสทชะ และครุฑชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๑

2. Harantisuttaṃ

๒. หรันติสูตร

393. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, supaṇṇayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā…pe… imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo. Tatra, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje, na saṃsedaje, na opapātike. Tatra, bhikkhave, jalābujā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca nāge haranti, na saṃsedaje, na opapātike. Tatra, bhikkhave, saṃsedajā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca saṃsedaje ca nāge haranti, na opapātike. Tatra, bhikkhave, opapātikā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca saṃsedaje ca opapātike ca nāge haranti. Imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo’’ti. Dutiyaṃ.

๓๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑ ๔ อย่างนั้น ครุฑชาติอัณฑชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะได้เท่านั้น แต่จับนาคชาติชลาพุชะ สังเสทชะ หรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติชลาพุชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะและชลาพุชะได้ แต่จับนาคชาติสังเสทชะหรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติสังเสทชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ และสังเสทชะได้ แต่จับนาคชาติโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติโอปปาติกะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ สังเสทชะ และโอปปาติกะได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๒

3. Dvayakārīsuttaṃ

๓. ทวยการีสูตร

394. Sāvatthinidānaṃ. Aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo[Pg.208], yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ.

๓๙๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๓

4-6. Dutiyādidvayakārīsuttattikaṃ

ทุติยาทิทวยการีสุตตติกะ ที่ ๔-๖ (ว่าด้วยผู้ทำกรรม ๒ อย่าง สูตรที่ ๒ เป็นต้น ๓ สูตร)

395-397. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๖

7-16. Aṇḍajadānūpakārasuttadasakaṃ

อัณฑชทานูปการสุตตทสกะ ที่ ๗-๑๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในไข่ ๑๐ สูตร)

398-407. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Soḷasamaṃ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ผ้า ... ยาน ... พวงมาลัย ... ของหอม ... เครื่องลูบไล้ ... ที่นอน ... ที่พัก ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๑๖

17-46. Jalābujādidānūpakārasuttatiṃsakaṃ

ชลาพุชาทิทานูปการสุตตตึสกะ ที่ ๑๗-๔๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในครรภ์เป็นต้น ๓๐ สูตร)

408-437. Sāvatthinidānaṃ[Pg.209]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Chacattālīsamaṃ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๔๖

(Evaṃ piṇḍakena chacattālīsaṃ suttantā honti.)

(รวมเป็น ๔๖ สูตร ด้วยประการฉะนี้)

Supaṇṇasaṃyuttaṃ samattaṃ.

สุปัณณสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำเรื่องของสุปัณณสังยุตนั้น

Suddhikaṃ haranti ceva, dvayakārī ca caturo;

Dānūpakārā tālīsaṃ, supaṇṇe suppakāsitāti.

สุทธิกสูตร ๑ หรันติสูตร ๑ ทวยการีสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในสุปัณณสังยุต

10. Gandhabbakāyasaṃyuttaṃ

๑๐. คันธัพพกายสังยุต

1. Suddhikasuttaṃ

๑. สุทธิกสูตร

438. Ekaṃ [Pg.210] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme …pe… bhagavā etadavoca – ‘‘gandhabbakāyike vo, bhikkhave, deve desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, gandhabbakāyikā devā? Santi, bhikkhave, mūlagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, sāragandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pheggugandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, tacagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, papaṭikagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pattagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pupphagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, phalagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, rasagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, gandhagandhe adhivatthā devā. Ime vuccanti, bhikkhave, gandhabbakāyikā devā’’ti. Paṭhamaṃ.

๔๓๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ... ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกคนธรรพ์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกคนธรรพ์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกระพี้หอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีเปลือกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีสะเก็ดหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีใบหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีดอกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีผลหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรสหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกคนธรรพ์’

2. Sucaritasuttaṃ

๒. สุจริตสูตร

439. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘gandhabbakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ.

๔๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกคนธรรพ์มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’

3. Mūlagandhadātāsuttaṃ

๓. มูลคันธทาตาสูตร

440. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti[Pg.211]? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘mūlagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So dātā hoti mūlagandhānaṃ. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu…pe… yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ.

๔๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรากไม้ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ ...ฯลฯ... ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’

4-12. Sāragandhādidātāsuttanavakaṃ

สารคันธาทิทาตาสูตรนวกะ (สูตรที่ ๔-๑๒)

441-449. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘sāragandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So dātā hoti sāragandhānaṃ…pe… so dātā hoti pheggugandhānaṃ… so dātā hoti tacagandhānaṃ… so dātā hoti papaṭikagandhānaṃ… so dātā hoti pattagandhānaṃ… so dātā hoti pupphagandhānaṃ… so dātā hoti phalagandhānaṃ… so dātā hoti rasagandhānaṃ… so dātā hoti gandhagandhānaṃ. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ [Pg.212] paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ.

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือแก่นไม้ ...ฯลฯ... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือกระพี้ไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือเปลือกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือสะเก็ดไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือใบไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือดอกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือผลไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรส... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือของหอม หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’

13-22. Mūlagandhadānūpakārasuttadasakaṃ

มูลคันธทานูปการสูตรทสกะ (สูตรที่ ๑๓-๒๒)

450-459. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘mūlagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Bāvīsatimaṃ.

๔๕๐-๔๕๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” สูตรที่ ๒๒

23-112. Sāragandhādidānūpakārasuttanavutikaṃ

๒๓-๑๑๒. สารคันธาทิทานูปการสูตร ๙๐ สูตร

460-549. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ … papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘gandhagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ [Pg.213] deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasasatimaṃ.

๔๖๐-๕๔๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม...เป... ต้นไม้มีกระพี้หอม... ต้นไม้มีเปลือกหอม... ต้นไม้มีสะเก็ดหอม... ต้นไม้มีใบหอม... ต้นไม้มีดอกหอม... ต้นไม้มีผลหอม... ต้นไม้มียางหอม... เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” สูตรที่ ๑๑๒

(Evaṃ piṇḍakena ekasatañca dvādasa ca suttantā honti.)

(เมื่อรวมกันแล้ว มีพระสูตร ๑๑๒ สูตร ด้วยประการฉะนี้)

Gandhabbakāyasaṃyuttaṃ samattaṃ.

คันธัพพกายสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานสำหรับสังยุตนั้น มีดังนี้

Suddhikañca sucaritaṃ, dātā hi apare dasa;

Dānūpakārā satadhā, gandhabbe suppakāsitāti.

สุทธิกสูตร ๑ สุจริตสูตร ๑ อีก ๑๐ สูตรว่าด้วยทายก และทานูปการสูตร ๑๐๐ สูตร พระองค์ทรงประกาศไว้ดีแล้วในคันธัพพสังยุต

11. Valāhakasaṃyuttaṃ

๑๑. วลาหกสังยุต

1. Suddhikasuttaṃ

๑. สุทธิกสูตร

550. Sāvatthinidānaṃ[Pg.214]. ‘‘Valāhakakāyike vo, bhikkhave, deve desessāmi. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, valāhakakāyikā devā? Santi, bhikkhave, sītavalāhakā devā; santi uṇhavalāhakā devā; santi abbhavalāhakā devā; santi vātavalāhakā devā; santi vassavalāhakā devā – ime vuccanti, bhikkhave, ‘valāhakakāyikā devā’’’ti. Paṭhamaṃ.

๕๕๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกวลาหกแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น. ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกวลาหกเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย มีเทวดาเมฆเย็น มีเทวดาเมฆร้อน มีเทวดาเมฆ มีเทวดาเมฆลม มีเทวดาเมฆฝน. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๑

2. Sucaritasuttaṃ

๒. สุจริตสูตร

551. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘valāhakakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ.

๕๕๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกวลาหก มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๒

3-12. Sītavalāhakadānūpakārasuttadasakaṃ

๓-๑๒. สีตวลาหกทานูปการสูตร ๑๐ สูตร

552-561. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘sītavalāhakā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ [Pg.215] hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อสีตวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๑๒

13-52. Uṇhavalāhakadānūpakārasuttacālīsakaṃ

อุณหวลาหกทานูปการสุตตจาลีสกะ

562-601. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā uṇhavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… abbhavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… vātavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘vassavalāhakā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvepaññāsamaṃ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่ออุณหวลาหกะ...ฯลฯ...อัพภวลาหกะ...ฯลฯ...วาตวลาหกะ...ฯลฯ...วัสสวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๕๒

53. Sītavalāhakasuttaṃ

๕๓. สีตวลาหกสูตร

602. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā sītaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, sītavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya sītaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā sītaṃ hotī’’ti. Tepaññāsamaṃ.

๖๐๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อสีตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงหนาว ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” จบ สูตรที่ ๕๓

54. Uṇhavalāhakasuttaṃ

๕๔. อุณหวลาหกสูตร

603. Sāvatthinidānaṃ[Pg.216]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā uṇhaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, uṇhavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya uṇhaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā uṇhaṃ hotī’’ti. Catupaññāsamaṃ.

๖๐๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออุณหวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงร้อน ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” จบ สูตรที่ ๕๔

55. Abbhavalāhakasuttaṃ

๕๕. อัพภวลาหกสูตร

604. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā abbhaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, abbhavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya abbhaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā abbhaṃ hotī’’ti. Pañcapaññāsamaṃ.

๖๐๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออัพภวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีเมฆ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” จบ สูตรที่ ๕๕

56. Vātavalāhakasuttaṃ

๕๖. วาตวลาหกสูตร

605. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā vāto hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, vātavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya vāto hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā vāto hotī’’ti. Chappaññāsamaṃ.

๖๐๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวาตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีลม ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” จบ สูตรที่ ๕๖

57. Vassavalāhakasuttaṃ

๕๗. วัสสวลาหกสูตร

606. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā devo vassatī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, vassavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā [Pg.217] evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya devo vassati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā devo vassatī’’ti. Sattapaññāsamaṃ.

๖๐๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวัสสวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น ฝนจึงตก ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” จบ สูตรที่ ๕๗

Sattapaññāsasuttantaṃ niṭṭhitaṃ.

สัตตปัญญาสสุตตันตะ จบ

Valāhakasaṃyuttaṃ samattaṃ.

วลาหกสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น

Suddhikaṃ sucaritañca dānūpakārapaññāsaṃ;

Sītaṃ uṇhañca abbhañca vātavassavalāhakāti.

สุทธิกสูตร สุจริตสูตร ทานูปการสูตร ๕๐ สูตร, สีตสูตร อุณหสูตร อัพภสูตร วาตสูตร และวัสสวลาหกสูตร

12. Vacchagottasaṃyuttaṃ

๑๒. วัจฉโคตตสังยุต

1. Rūpaaññāṇasuttaṃ

๑. รูปอัญญาณสูตร

607. Ekaṃ [Pg.218] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Rūpe kho, vaccha, aññāṇā, rūpasamudaye aññāṇā, rūpanirodhe aññāṇā, rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Paṭhamaṃ.

๖๐๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่าง’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในรูป ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ในความดับแห่งรูป ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๑

2. Vedanāaññāṇasuttaṃ

๒. เวทนาอัญญาณสูตร

608. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Vedanāya kho, vaccha, aññāṇā, vedanāsamudaye aññāṇā, vedanānirodhe aññāṇā, vedanānirodhagāminiyā [Pg.219] paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Dutiyaṃ.

๖๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในเวทนา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ในความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๒

3. Saññāaññāṇasuttaṃ

๓. สัญญาอัญญาณสูตร

609. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Saññāya kho, vaccha, aññāṇā, saññāsamudaye aññāṇā, saññānirodhe aññāṇā, saññānirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Tatiyaṃ.

๖๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสัญญา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสัญญา ไม่รู้ในความดับแห่งสัญญา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสัญญา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๓

4. Saṅkhāraaññāṇasuttaṃ

๔. สังขารอัญญาณสูตร

610. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Saṅkhāresu kho, vaccha, aññāṇā, saṅkhārasamudaye aññāṇā, saṅkhāranirodhe aññāṇā, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke [Pg.220] uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Catutthaṃ.

๖๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๔

5. Viññāṇaaññāṇasuttaṃ

๕. วิญญาณอัญญาณสูตร

611. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā …pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Viññāṇe kho, vaccha, aññāṇā, viññāṇasamudaye aññāṇā, viññāṇanirodhe aññāṇā, viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Pañcamaṃ.

๖๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “วัจฉะ เพราะไม่รู้ในวิญญาณ ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างจึงเกิดขึ้นในโลก วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” สูตรที่ ๕

6-10. Rūpaadassanādisuttapañcakaṃ

๖-๑๐. รูปาทัสสนาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

612-616. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? Rūpe kho, vaccha, adassanā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya adassanā…pe… vedanāya … saññāya … saṅkhāresu kho, vaccha, adassanā…pe… viññāṇe kho, vaccha, adassanā…pe… viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya adassanā…pe…. Dasamaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เห็นรูป ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นวิญญาณ ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๐

11-15. Rūpaanabhisamayādisuttapañcakaṃ

๑๑-๑๕. รูปานภิสมยาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่รู้แจ้งรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

617-621. Sāvatthinidānaṃ[Pg.221]. Rūpe kho, vaccha, anabhisamayā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya anabhisamayā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งรูป ... เพราะไม่รู้แจ้งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...”

Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha, anabhisamayā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งเวทนา ...”

Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha, anabhisamayā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสัญญา ...”

Sāvatthinidānaṃ. Saṅkhāresu kho, vaccha, anabhisamayā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสังขาร ...”

Sāvatthinidānaṃ. Viññāṇe kho, vaccha, anabhisamayā…pe…. Pannarasamaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๕

16-20. Rūpaananubodhādisuttapañcakaṃ

๑๖-๒๐. รูปานนุโพธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่ตรัสรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร)

622-626. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo…pe… rūpe kho, vaccha, ananubodhā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya ananubodhā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้รูป ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...”

Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้เวทนา ...”

Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สัญญา ...”

Sāvatthinidānaṃ. Saṅkhāresu kho, vaccha…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สังขาร ...”

Sāvatthinidānaṃ. Viññāṇe kho, vaccha ananubodhā…pe… viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ananubodhā. Vīsatimaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้วิญญาณ ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ” สูตรที่ ๒๐

21-25. Rūpaappaṭivedhādisuttapañcakaṃ

๒๑-๒๕. รูปัปปฏิเวธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่แทงตลอดรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

627-631. Sāvatthinidānaṃ. Ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo…pe…. Rūpe kho, vaccha, appaṭivedhā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaṭivedhā…pe…. Pañcavīsatimaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (วัจฉโคตตปริพาชกทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดรูป ... วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดวิญญาณ ...” สูตรที่ ๒๕

26-30. Rūpaasallakkhaṇādisuttapañcakaṃ

๒๖-๓๐. รูปาสัลลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กำหนดรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร)

632-636. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, asallakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, asallakkhaṇā…pe…. Tiṃsatimaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้รูป ... วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้วิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๐

31-35. Rūpaanupalakkhaṇādisuttapañcakaṃ

๓๑-๓๕. รูปานุปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

637-641. Sāvatthinidānaṃ[Pg.222]. Rūpe kho, vaccha, anupalakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, anupalakkhaṇā…pe…. Pañcatiṃsatimaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นวิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๕

36-40. Rūpaappaccupalakkhaṇādisuttapañcakaṃ

๓๖-๔๐. รูปัปปัจจุปปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

642-646. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, appaccupalakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaccupalakkhaṇā…pe…. Cattālīsamaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๐

41-45. Rūpaasamapekkhaṇādisuttapañcakaṃ

๔๑-๔๕. รูปาสมเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

647-651. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, asamapekkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, asamapekkhaṇā…pe…. Pañcacattālīsamaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๕

46-50. Rūpaappaccupekkhaṇādisuttapañcakaṃ

๔๖-๕๐. รูปัปปัจจุปเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

652-656. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, appaccupekkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaccupekkhaṇā…pe…. Paññāsamaṃ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๕๐

51-54. Rūpaappaccakkhakammādisuttacatukkaṃ

๕๑-๕๔. รูปัปปัจจักขกัมมาทิสุตตจตุกกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูปเป็นต้น ๔ สูตร)

657-660. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? Rūpe kho, vaccha, appaccakkhakammā, rūpasamudaye appaccakkhakammā, rūpanirodhe appaccakkhakammā, rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...”

Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… vedanānirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ...”

Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… saññānirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe….

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสัญญา ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสัญญา ...ฯลฯ...

Sāvatthinidānaṃ[Pg.223]. Saṅkhāresu kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe…. Catupaññāsamaṃ.

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสังขารทั้งหลาย ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสังขาร ...ฯลฯ... สูตรที่ 54

55. Viññāṇaappaccakkhakammasuttaṃ

๕๕. วิญญาณอัปปัจจักขกัมมสูตร

661. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Viññāṇe kho, vaccha, appaccakkhakammā, viññāṇasamudaye appaccakkhakammā, viññāṇanirodhe appaccakkhakammā, viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Pañcapaññāsamaṃ.

๖๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในความดับวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็มิใช่ จักไม่เป็นอีกก็มิใช่’ บ้าง วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง” สูตรที่ 55

Vacchagottasaṃyuttaṃ samattaṃ.

วัจฉโคตตสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น คือ

Aññāṇā adassanā ceva, anabhisamayā ananubodhā;

Appaṭivedhā asallakkhaṇā, anupalakkhaṇena appaccupalakkhaṇā;

Asamapekkhaṇā appaccupekkhaṇā, appaccakkhakammanti.

ว่าด้วยความไม่รู้ ๑ ความไม่เห็น ๑ ความไม่ตรัสรู้ ๑ ความไม่รู้ตาม ๑ ความไม่แทงตลอด ๑ ความไม่กำหนดหมาย ๑ ความไม่พิจารณาเห็น ๑ ความไม่พิจารณาเห็นพร้อม ๑ ความไม่พิจารณา ๑ ความไม่พิจารณาพร้อม ๑ และความไม่ประจักษ์แจ้ง ๑

13. Jhānasaṃyuttaṃ

๑๓. ฌานสังยุต

1. Samādhimūlakasamāpattisuttaṃ

๑. สมาธิมูลกสมาปัตติสูตร

662. Sāvatthinidānaṃ[Pg.224]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ samāpattikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ samāpattikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ samāpattikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Paṭhamaṃ.

๖๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๑

2. Samādhimūlakaṭhitisuttaṃ

๒. สมาธิมูลกฐิติสูตร

663. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā [Pg.225] sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Dutiyaṃ.

๖๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๒

3. Samādhimūlakavuṭṭhānasuttaṃ

๓. สมาธิมูลกวุฏฐานสูตร

664. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Tatiyaṃ.

๖๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค ...ฯลฯ... ยอดเยี่ยมกว่า ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๓

4. Samādhimūlakakallitasuttaṃ

๔. สมาธิมูลกกัลลิตสูตร

665. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ kallitakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Catutthaṃ.

๖๖๕. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

5. Samādhimūlakaārammaṇasuttaṃ

๕. สมาธิมูลกอารัมมณสูตร

666. Sāvatthinidānaṃ[Pg.226]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Pañcamaṃ.

๖๖๖. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

6. Samādhimūlakagocarasuttaṃ

๖. สมาธิมูลกโคจรส สูตร

667. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ gocarakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๖๖๗. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

7. Samādhimūlakaabhinīhārasuttaṃ

๗. สมาธิมูลกอภินีหารสูตร

668. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha [Pg.227] pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Sattamaṃ.

๖๖๘. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

8. Samādhimūlakasakkaccakārīsuttaṃ

๘. สมาธิมูลกสักกัจจการีสูตร

669. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ sakkaccakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๖๖๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

9. Samādhimūlakasātaccakārīsuttaṃ

๙. สมาธิมูลกสาตัจจการีสูตร

670. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Navamaṃ.

๖๗๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

10. Samādhimūlakasappāyakārīsuttaṃ

๑๐. สมาธิมูลกสัปปายการีสูตร

671. Sāvatthinidānaṃ[Pg.228]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Dasamaṃ. (Samādhimūlakaṃ.)

๖๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น (จบสมาธิมูลกะ)

11. Samāpattimūlakaṭhitisuttaṃ

๑๑. สมาปัตติมูลกฐิติสูตร

672. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Ekādasamaṃ.

๖๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

12. Samāpattimūlakavuṭṭhānasuttaṃ

๑๒. สมาปัตติมูลกวุฏฐานสูตร

673. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca [Pg.229] samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī …pe… pavaro cā’’ti. Dvādasamaṃ.

๖๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

13. Samāpattimūlakakallitasuttaṃ

๑๓. สมาปัตติมูลกกัลลิตสูตร

674. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Terasamaṃ.

๖๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

14. Samāpattimūlakaārammaṇasuttaṃ

๑๔. สมาปัตติมูลกอารัมมณสูตร

675. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Cuddasamaṃ.

๖๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

15. Samāpattimūlakagocarasuttaṃ

๑๕. สมาปัตติมูลกโคจรสสูตร

676. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo [Pg.230] ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Pannarasamaṃ.

๖๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๕.

16. Samāpattimūlakaabhinīhārasuttaṃ

๑๖. สมาปัตติมูลกอภินีหารสูตร

677. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Soḷasamaṃ.

๖๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๖.

17. Samāpattimūlakasakkaccasuttaṃ

๑๗. สมาปัตติมูลกสักกัจจสูตร

678. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Sattarasamaṃ.

๖๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๗.

18. Samāpattimūlakasātaccasuttaṃ

๑๘. สมาปัตติมูลกสาตัจจสูตร

679. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Aṭṭhārasamaṃ.

๖๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๘.

19. Samāpattimūlakasappāyakārīsuttaṃ

๑๙. สมาปัตติมูลกสัปปายการีสูตร

680. Sāvatthinidānaṃ[Pg.231]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Ekūnavīsatimaṃ. (Samāpattimūlakaṃ.)

๖๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดาของเหล่านั้น หัวเนยใสท่านเรียกว่าเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน. จบสูตรที่ ๑๙. (จบสมาปัตติมูลกะ)

20-27. Ṭhitimūlakavuṭṭhānasuttādiaṭṭhakaṃ

ฐิติมูลกวุฏฐานสุตตาทิอัฏฐกะ ที่ ๒๐-๒๗

681-688. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na ca samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Vīsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva sattavīsatimā ṭhitimūlakasappāyakārīsuttā aṭṭha suttāni pūretabbāni. Ṭhitimūlakaṃ.)

๖๘๑-๖๘๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานนั้น... เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๒๐. (พึงเติม ๘ สูตรให้เต็มจนถึงฐิติมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๒๗ เหมือนมูลกะก่อนๆ. จบฐิติมูลกะ)

28-34. Vuṭṭhānamūlakakallitasuttādisattakaṃ

วุฏฐานมูลกกัลลิตสุตตาทิสัตตกะ ที่ ๒๘-๓๔

689-695. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na [Pg.232] samādhismiṃ kallitakusalo… samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo… neva samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo… samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca hoti samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Aṭṭhavīsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva catuttiṃsatimā vuṭṭhānamūlakasappāyakārīsuttā satta suttāni pūretabbāni. Vuṭṭhānamūlakaṃ.)

๖๘๙-๖๙๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ๑. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๒๘. (พึงเติม ๗ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงวุฏฐานมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๓๔. วุฏฐานมูลกะ จบ)

35-40. Kallitamūlakaārammaṇasuttādichakkaṃ

๓๕-๔๐. กัลลิตมูลกะอารัมมณสูตรเป็นต้น ๖ สูตร

696-701. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo… samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo… neva samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo… samādhismiṃ kallitakusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Pañcatiṃsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva cattālīsamā kallitamūlakasappāyakārīsuttā cha suttāni pūretabbāni. Kallitamūlakaṃ.)

๖๙๖-๗๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๓๕. (พึงเติม ๖ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงกัลลิตมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๐. กัลลิตมูลกะ จบ)

41-45. Ārammaṇamūlakagocarasuttādipañcakaṃ

๔๑-๔๕. อารัมมณมูลกโคจรสสูตรเป็นต้น ๕ สูตร

702-706. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo… samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo… neva samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo… samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Ekacattālīsamaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva pañcacattālīsamā ārammaṇamūlakasappāyakārīsuttā pañca suttāni pūretabbāni. Ārammaṇamūlakaṃ.)

๗๐๒-๗๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และฉลาดในโคจรแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๔๑. (พึงเติม ๕ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงอารัมมณมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๕. อารัมมณมูลกะ จบ)

46-49. Gocaramūlakaabhinīhārasuttādicatukkaṃ

๔๖-๔๙. โคจรมูลกอภินีหารสูตรเป็นต้น ๔ สูตร

707. Sāvatthinidānaṃ… ‘‘samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo… samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti[Pg.233], na samādhismiṃ gocarakusalo… neva samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo… samādhismiṃ gocarakusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca… seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo ca hoti samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Chacattālīsamaṃ.

๗๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ... ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น บัณฑิตกล่าวเปรียงว่าเลิศที่สุด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้...ฯลฯ... ฉันนั้นเหมือนกัน. สูตรที่ ๔๖.

708. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī…pe…. Vitthāretabbaṃ. Sattacattālīsamaṃ.

๗๐๘. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ...ฯลฯ... พึงให้พิสดาร. สูตรที่ ๔๗.

709. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī…pe…. Aṭṭhacattālīsamaṃ.

๗๐๙. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๘.

710. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Ekūnapaññāsamaṃ. (Gocaramūlakaṃ.)

๗๑๐. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๙. (โคจรมูลกะ จบ)

50-52. Abhinīhāramūlakasakkaccasuttāditikaṃ

๕๐-๕๒. อภินีหารมูลกสักกัจจสูตรเป็นต้น ๓ สูตร

711. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī… samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo… neva samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī… samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Paññāsamaṃ.

๗๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และกระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๐.

712. Samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī…pe…. Ekapaññāsamaṃ.

๗๑๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๑.

713. Samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Dvepaññāsamaṃ. (Abhinīhāramūlakaṃ.)

๗๑๓. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๒. (อภินีหารมูลกะ จบ)

53-54. Sakkaccamūlakasātaccakārīsuttādidukaṃ

๕๓-๕๔. สักกัจจมูลกสาตัจจการีสูตรเป็นต้น ๒ สูตร

714. Sāvatthinidānaṃ [Pg.234]… ‘‘samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī… samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī … neva samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī… samādhismiṃ sakkaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Tepaññāsamaṃ.

๗๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำติดต่อในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๔. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และกระทำติดต่อในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๓.

715. Samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Catupaññāsamaṃ.

๗๑๕. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๔.

55. Sātaccamūlakasappāyakārīsuttaṃ

๕๕. สาตัจจมูลกสัปปายการีสูตร

716. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Pañcapaññāsamaṃ. (Yathā pañcapaññāsaṃ veyyākaraṇāni honti tathā vitthāretabbāni.)

๗๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวก อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่เป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และไม่เป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บัณฑิตกล่าวว่าเปรียงเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล สูตรที่ ๕๕ (พึงขยายความไวยากรณ์ ๕๕ สูตรให้พิสดาร ฉันใด ก็ฉันนั้น)

Jhānasaṃyuttaṃ samattaṃ.

ฌานสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำฌานสังยุตนั้น คือ

Samādhi [Pg.235] samāpatti ṭhiti ca, vuṭṭhānaṃ kallitārammaṇena ca;

Gocarā abhinīhāro sakkacca, sātacca athopi sappāyanti.

สมาธิสูตร สมาปัตติสูตร ฐิติสูตร วุฏฐานสูตร กัลลิตสูตร อารัมมณสูตร โคจรสมาธิสูตร อภินีหารสูตร สักกัจจสูตร สาตัจจสูตร และสัปปายสูตร

Khandhavaggo tatiyo.

ขันธวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำขันธวรรคนั้น คือ

Khandha rādhasaṃyuttañca, diṭṭhiokkanta uppādā;

Kilesa sāriputtā ca, nāgā supaṇṇa gandhabbā;

Valāha vacchajhānanti, khandhavaggamhi terasāti.

ขันธสังยุต ราธสังยุต ทิฏฐิสังยุต โอกกันตสังยุต อุปปาทสังยุต กิเลสสังยุต สารีปุตตสังยุต นาคสังยุต สุปัณณสังยุต คันธัพพสังยุต วลาหกสังยุต วัจฉโคตตสังยุต และฌานสังยุต รวม ๑๓ สังยุตในขันธวรรคนี้

Khandhavaggasaṃyuttapāḷi niṭṭhitā.

ขันธวรรคสังยุตปาฬิ จบ

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Saṃyuttanikāyo สังยุตตนิกาย Khandhavaggo ขันธวรรค 1. Khandhasaṃyuttaṃ ๑. ขันธสังยุต 1. Nakulapituvaggo ๑. นกุลปิตวรรค 1. Nakulapitusuttaṃ ๑. นกุลปิตาสูตร 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho nakulapitā gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho nakulapitā gahapati bhagavantaṃ etadavoca – ๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ เขตสสุงสุมารคิรนคร แคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง นกุลปิตาคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Ahamasmi, bhante, jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āturakāyo abhikkhaṇātaṅko. Aniccadassāvī kho panāhaṃ, bhante, bhagavato manobhāvanīyānañca bhikkhūnaṃ. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā; yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด ‘‘Evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Āturo hāyaṃ, gahapati, kāyo aṇḍabhūto pariyonaddho. Yo hi, gahapati, imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā? Tasmātiha te, [Pg.2] gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘āturakāyassa me sato cittaṃ anāturaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’’nti. คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ Atha kho nakulapitā gahapati bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nakulapitaraṃ gahapatiṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, gahapati, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Alattha no ajja bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti? ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะนกุลปิตาคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วดังนี้ว่า ‘คหบดี อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก สีหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคแล้วหรือ’ ‘‘Kathañhi no siyā, bhante! Idānāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, gahapati, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno khvāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ etadavocaṃ – ‘ahamasmi, bhante, jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āturakāyo abhikkhaṇātaṅko. Aniccadassāvī kho panāhaṃ, bhante, bhagavato manobhāvanīyānañca bhikkhūnaṃ. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā; yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti. ท่านผู้เจริญ ไฉนจะไม่ได้เล่า ท่านผู้เจริญ เมื่อกี้นี้เอง ข้าพเจ้าได้รับการประพรมด้วยอมฤตคือธรรมิกถาจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ท่านพระสารีบุตรถามว่า ‘คหบดี พระผู้มีพระภาคทรงประพรมท่านด้วยอมฤตคือธรรมิกถาอย่างไร’ นกุลปิตาคหบดีตอบว่า ‘ท่านผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด’ ‘‘Evaṃ vutte, maṃ, bhante, bhagavā etadavoca – ‘evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Āturo hāyaṃ, gahapati, kāyo aṇḍabhūto pariyonaddho. Yo hi, gahapati, imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā? Tasmātiha te gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – āturakāyassa me sato cittaṃ anāturaṃ bhavissatīti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’nti. Evaṃ khvāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti. ท่านผู้เจริญ เมื่อข้าพเจ้ากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะข้าพเจ้าดังนี้ว่า ‘คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ’ ท่านผู้เจริญ อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคทรงประพรมข้าพเจ้าด้วยอมฤตคือธรรมิกถา ‘‘Na hi pana taṃ, gahapati, paṭibhāsi bhagavantaṃ uttariṃ paṭipucchituṃ – ‘kittāvatā nu kho, bhante, āturakāyo ceva hoti āturacitto ca, kittāvatā ca pana āturakāyo hi kho hoti no ca āturacitto’’’ti[Pg.3]? ‘‘Dūratopi kho mayaṃ, bhante, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. คหบดี ก็ท่านมิได้มีปฏิภาณที่จะทูลถามพระผู้มีพระภาคให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างไรหนอแล ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย และอย่างไรชื่อว่ามีกายกระสับกระส่าย แต่จิตไม่กระสับกระส่าย’ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลายพึงมาจากที่ไกลเพื่อทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตรได้อยู่ ดีละ ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเถิด ‘‘Tena hi, gahapati, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho nakulapitā gahapati āyasmato sāriputtassa paccassosi. Āyasmā sāriputto etadavoca – คหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว นกุลปิตาคหบดีรับคำท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘Kathañca, gahapati, āturakāyo ceva hoti, āturacitto ca? Idha, gahapati, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. คหบดี อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย คหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Saññaṃ attato samanupassati, saññāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā saññaṃ, saññāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saññā, mama saññā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saññā, mama saññā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā saññā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa saññāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Viññāṇaṃ [Pg.4] attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto ca. ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วยและมีจิตป่วยด้วย ‘‘Kathañca, gahapati, āturakāyo hi kho hoti no ca āturacitto? Idha, gahapati, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. คฤหบดี ก็อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย คฤหบดี อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Na saññaṃ attato samanupassati, na saññāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saññaṃ, na saññāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saññā, mama saññā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saññā, mama saññā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā saññā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa saññāvipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ย่อมไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือไม่ตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ``Na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ย่อมไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Na [Pg.5] viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo hoti no ca āturacitto’’ti. ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย Idamavoca āyasmā sāriputto. Attamano nakulapitā gahapati āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandīti. Paṭhamaṃ. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว นกุลปิตาคฤหบดีมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล นกุลปิตุสูตรที่ ๑ จบ 2. Devadahasuttaṃ ๒. เทวทหสูตรที่ ๒ 2. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Atha kho sambahulā pacchābhūmagamikā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘icchāma mayaṃ, bhante, pacchābhūmaṃ janapadaṃ gantuṃ, pacchābhūme janapade nivāsaṃ kappetu’’nti. ๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของเหล่าศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากผู้จะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นพอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาจะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะจำพรรษาในปัจฉาภูมชนบท พระเจ้าข้า ‘‘Apalokito pana vo, bhikkhave, sāriputto’’ti? ‘‘Na kho no, bhante, apalokito āyasmā sāriputto’’ti. ‘‘Apaloketha, bhikkhave, sāriputtaṃ. Sāriputto, bhikkhave, paṇḍito, bhikkhūnaṃ anuggāhako sabrahmacārīna’’nti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้บอกลาสารีบุตรแล้วหรือ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายยังไม่ได้บอกลาท่านพระสารีบุตรเลย พระเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปบอกลาสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต เป็นผู้คอยอนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre aññatarasmiṃ eḷagalāgumbe nisinno hoti. Atha kho te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘icchāma mayaṃ, āvuso sāriputta, pacchābhūmaṃ janapadaṃ gantuṃ, pacchābhūme janapade nivāsaṃ kappetuṃ. Apalokito no satthā’’ti. สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ณ ซุ้มเอฬคฬาแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร พวกกระผมปรารถนาจะไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะสำเร็จการอยู่ในปัจฉาภูมชนบท พระศาสดาของพวกกระผม พวกกระผมทูลลาแล้ว” ‘‘Santi [Pg.6] hāvuso, nānāverajjagataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃvādī panāyasmantānaṃ satthā kimakkhāyīti, kacci vo āyasmantānaṃ dhammā sussutā suggahitā sumanasikatā sūpadhāritā suppaṭividdhā paññāya, yathā byākaramānā āyasmanto vuttavādino ceva bhagavato assatha, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyātha, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyātha, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’’ti? “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์ก็มี บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีก็มี บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ธรรมทั้งหลายอันท่านผู้มีอายุทั้งหลายฟังดีแล้วหรือ รับไว้ดีแล้วหรือ ทำไว้ในใจดีแล้วหรือ ทรงจำไว้ดีแล้วหรือ แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาหรือ อย่างไรหนอแล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอยู่ พึงเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วย ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริงด้วย พึงตอบธรรมสมควรแก่ธรรมด้วย และวาทะที่ถูกเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งของผู้กล่าวตาม จะไม่พึงถึงฐานะอันน่าตำหนิด้วย” ‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca – “ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมพึงมาจากที่ไกลทีเดียว เพื่อจะทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตร. ขอประทานโอกาส เนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเถิด”. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี เราจักกล่าว”. ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘Santi hāvuso, nānāverajjagataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi …pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃvādī panāyasmantānaṃ satthā kimakkhāyī’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘chandarāgavinayakkhāyī kho no, āvuso, satthā’’’ti. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี... บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระศาสดาของพวกเราตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะ’” ‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi…pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kismiṃ panāyasmantānaṃ chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso, chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอย่างนี้แล้ว บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์... บัณฑิตที่เป็นสมณะ ก็พึงเป็นผู้ไต่ถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปทีเดียว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในอะไรเล่า’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระศาสดาตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... พระศาสดาตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’” ‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi…pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃ panāyasmantānaṃ ādīnavaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso[Pg.7], avigatarāgassa avigatachandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu avigatarāgassa…pe… avigatataṇhassa tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Viññāṇe avigatarāgassa avigatachandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Idaṃ kho no, āvuso, ādīnavaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอย่างนี้แล้ว บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์... บัณฑิตที่เป็นสมณะ ก็พึงเป็นผู้ไต่ถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปทีเดียว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นโทษอะไรเล่า จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ... ยังไม่ปราศจากตัณหาในสังขารทั้งหลาย. ในวิญญาณ เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในวิญญาณ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาของพวกเราทรงเห็นโทษนี้แล จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’” ‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃ panāyasmantānaṃ ānisaṃsaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso, vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Viññāṇe vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Idaṃ kho no, āvuso, ānisaṃsaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ถึงแม้เมื่อเรากล่าวแก้อย่างนี้ ก็ยังมีผู้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์บ้าง บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์บ้าง บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีบ้าง บัณฑิตที่เป็นสมณะบ้าง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะว่ามนุษย์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้ไตร่ตรองว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์อะไร จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกท่านถูกถามอย่างนี้ พึงกล่าวแก้อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในวิญญาณ สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาของเราทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์นี้แล จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’ ‘‘Akusale cāvuso, dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme sukho vihāro abhavissa avighāto anupāyāso apariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā, nayidaṃ bhagavā akusalānaṃ [Pg.8] dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇeyya. Yasmā ca kho, āvuso, akusale dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme dukkho vihāro savighāto saupāyāso sapariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā, tasmā bhagavā akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇeti. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมทั้งหลาย ‘‘Kusale cāvuso, dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme dukkho vihāro abhavissa savighāto saupāyāso sapariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā, nayidaṃ bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇeyya. Yasmā ca kho, āvuso, kusale dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme sukho vihāro avighāto anupāyāso apariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā, tasmā bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย Idamavocāyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti. Dutiyaṃ. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล จบสูตรที่ ๒ 3. Hāliddikānisuttaṃ ๓. หาลิททิกานิสูตร 3. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe – ๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ในแคว้นอวันตี ที่ภูเขาชื่อปปาตะ ใกล้เมืองกุรรฆระ ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อหาลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง คฤหบดีหาลิททิกานิผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า ‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī,Gāme akubbaṃ muni santhavāni ; Kāmehi ritto apurakkharāno,Kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti. พระมุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ไม่กระทำความสนิทสนมในบ้าน เป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่หวังผลในภายหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำโต้เถียงกับชนได้อย่างไร’ ‘‘Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ’ ‘‘Rūpadhātu [Pg.9] kho, gahapati, viññāṇassa oko. Rūpadhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Vedanādhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Vedanādhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Saññādhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Saññādhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Saṅkhāradhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Saṅkhāradhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, okasārī hoti. ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในรูปธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สัญญาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสัญญาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สังขารธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสังขารธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ‘‘Kathañca, gahapati, anokasārī hoti? Rūpadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti. ดูก่อนคฤหบดี อย่างไรเล่า เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิต ในรูปธาตุเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...ในวิญญาณธาตุ ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิตเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ‘‘Kathañca, gahapati, niketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. Saddanimitta…pe… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, niketasārī hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (นิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ... บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือสัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, aniketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. Saddanimitta… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā [Pg.10] tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, aniketasārī hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (อนิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ... สัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นอนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, gāme santhavajāto hoti? Idha, gahapati, ekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā tesu yogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme santhavajāto hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ มีความยินดีร่วมกัน มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, gāme na santhavajāto hoti? Idha, gahapati, bhikkhu gihīhi asaṃsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī na sukhitesu sukhito na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā tesu yogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme na santhavajāto hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ ไม่มีความยินดีร่วมกัน ไม่มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็ไม่เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็ไม่เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ไม่ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi aritto hoti? Idha, gahapati, ekacco kāmesu avigatarāgo hoti avigatachando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายยังไม่ไปปราศ มีฉันทะยังไม่ไปปราศ มีความรักยังไม่ไปปราศ มีความกระหายยังไม่ไปปราศ มีความเร่าร้อนยังไม่ไปปราศ มีตัณหายังไม่ไปปราศ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi ritto hoti? Idha, gahapati, ekacco kāmesu vigatarāgo hoti vigatachando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi ritto hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายไปปราศแล้ว มีฉันทะไปปราศแล้ว มีความรักไปปราศแล้ว มีความกระหายไปปราศแล้ว มีความเร่าร้อนไปปราศแล้ว มีตัณหาไปปราศแล้ว ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, purakkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, gahapati, purakkharāno hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, apurakkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa na evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, gahapati, apurakkharāno hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca[Pg.11], gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, ekacco evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi; ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi; ahamasmi sammāpaṭipanno. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca; pacchā vacanīyaṃ pure avaca. Sahitaṃ me, asahitaṃ te. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ. Āropito te vādo; cara vādappamokkhāya. Niggahitosi; nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้, เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้. ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร? ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด, เราเป็นผู้ปฏิบัติถูก. คำที่ควรพูดก่อน ท่านพูดทีหลัง, คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านพูดก่อน. คำพูดของเรามีสาระ, คำพูดของท่านไม่มีสาระ. สิ่งที่ท่านเจนจบมากลับตาลปัตรไปแล้ว. เรายกวาทะของท่านขึ้นแล้ว, ท่านจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องวาทะเถิด. ท่านถูกข่มแล้ว, ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Kathañca, gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, bhikkhu na evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้...ฯลฯ... ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล” ‘‘Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe – “ดูก่อนคฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล คำใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า –” ‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī,Gāme akubbaṃ munisanthavāni; Kāmehi ritto apurakkharāno,Kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti. “มุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ ไม่ทำความเชยชิดในหมู่บ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มีหวังในเบื้องหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่นได้อย่างไร ดังนี้” ‘‘Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Tatiyaṃ. “ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล. จบสูตรที่ ๓” 4. Dutiyahāliddikānisuttaṃ ๔. ทุติยหาลิททิกานิสูตรที่ ๔ 4. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno…pe… ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā sakkapañhe – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā, te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussāna’’’nti. ๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ ณ ภูเขาชื่อปปาตะ ที่เมืองกุรรฆระ ในแคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททิกานิคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในสักกปัญหาว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใด หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว ถึงความเกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ดังนี้” ‘‘Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti? “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอแล” ‘‘Rūpadhātuyā [Pg.12] kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā cittaṃ suvimuttanti vuccati. คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในรูปธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ‘‘Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā cittaṃ suvimuttanti vuccati. คฤหบดี ความพอใจ...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในวิญญาณธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ‘‘Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā sakkapañhe – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussāna’’’nti. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสักกปัญหสูตรว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่เทพและมนุษย์’ ดังนี้ ‘‘Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Catutthaṃ. คฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้แล จบ สูตรที่ ๔ 5. Samādhisuttaṃ ๕. สมาธิสูตร 5. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha; samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṃ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca’’. ๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ก็ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอะไร คือรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ’ ‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpassa samudayo, ko vedanāya samudayo, ko saññāya samudayo, ko saṅkhārānaṃ samudayo, ko viññāṇassa samudayo? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความเกิดแห่งรูป อะไรเป็นความเกิดแห่งเวทนา อะไรเป็นความเกิดแห่งสัญญา อะไรเป็นความเกิดแห่งสังขาร อะไรเป็นความเกิดแห่งวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมหมกมุ่นผูกพันอยู่ ‘‘Kiñca abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati? Rūpaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa rūpaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā rūpe nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. ภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในรูป นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Vedanaṃ [Pg.13] abhinandati…pe… saññaṃ abhinandati… saṅkhāre abhinandati… viññāṇaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa viññāṇaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā viññāṇe nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. ภิกษุเพลิดเพลินเวทนา...ฯลฯ...เพลิดเพลินสัญญา...เพลิดเพลินสังขาร...เพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Ayaṃ, bhikkhave, rūpassa samudayo; ayaṃ vedanāya samudayo; ayaṃ saññāya samudayo; ayaṃ saṅkhārānaṃ samudayo; ayaṃ viññāṇassa samudayo. ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดแห่งรูป นี้เป็นความเกิดแห่งเวทนา นี้เป็นความเกิดแห่งสัญญา นี้เป็นความเกิดแห่งสังขาร นี้เป็นความเกิดแห่งวิญญาณ ‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ko vedanāya… ko saññāya… ko saṅkhārānaṃ… ko viññāṇassa atthaṅgamo? ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความดับแห่งรูป อะไรเป็นความดับแห่งเวทนา...อะไรเป็นความดับแห่งสัญญา...อะไรเป็นความดับแห่งสังขาร...อะไรเป็นความดับแห่งวิญญาณ Idha, bhikkhave, nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่เพลิดเพลิน ย่อมไม่กล่าวถึง ย่อมไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ ‘‘Kiñca nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati? Rūpaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa rūpaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā rūpe nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิใดในรูป นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosā tiṭṭhato yā vedanāya nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา นันทิใดในเวทนา นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Saññaṃ nābhinandati…pe… saṅkhāre nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa saṅkhāre anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā saṅkhāresu nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. ภิกษุไม่เพลิดเพลินสัญญา...ฯลฯ...ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร นันทิใดในสังขาร นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Viññāṇaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa viññāṇaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā viññāṇe nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘Ayaṃ[Pg.14], bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ayaṃ vedanāya atthaṅgamo, ayaṃ saññāya atthaṅgamo, ayaṃ saṅkhārānaṃ atthaṅgamo, ayaṃ viññāṇassa atthaṅgamo’’ti. Pañcamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความดับแห่งรูป นี้เป็นความดับแห่งเวทนา นี้เป็นความดับแห่งสัญญา นี้เป็นความดับแห่งสังขาร นี้เป็นความดับแห่งวิญญาณ จบ สูตรที่ ๕ 6. Paṭisallāṇasuttaṃ ๖. ปฏิสัลลาณสูตร 6. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Paṭisallāṇe, bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīṇo, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṃ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca’’…pe… (yathā paṭhamasutte tathā vitthāretabbo.) Chaṭṭhaṃ. ๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัด. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นอยู่ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง. ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง? คือย่อมรู้ความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในปฐมสูตร) จบสูตรที่ ๖ 7. Upādāparitassanāsuttaṃ ๗. อุปาทาปริตัสสนสูตร 7. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti, kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งเพราะความยึดมั่น และความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'อย่างนั้น พระเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า ‘‘Kathañca, bhikkhave, upādāparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa rūpavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ‘‘Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā vedanāvipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa vedanāvipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ‘‘Saññaṃ [Pg.15] attato samanupassati…pe… saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. Tassa te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā saṅkhāravipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa saṅkhāravipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร. สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ‘‘Viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. Evaṃ kho, bhikkhave, upādāparitassanā hoti. ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล. ‘‘Kathañca, bhikkhave, anupādāaparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā na rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na rūpavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น. ‘‘Na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā na vedanāvipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na vedanāvipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti[Pg.16]. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น. ‘‘Na saññaṃ…pe… na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ. Tassa te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā na saṅkhāravipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na saṅkhāravipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. ไม่ตามเห็นสัญญา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร ไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว ‘‘Na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ…pe… tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā na viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na viññāṇavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. Evaṃ kho, bhikkhave, anupādā aparitassanaṃ hotī’’ti. Sattamaṃ. ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ...ฯลฯ... วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ 8. Dutiyaupādāparitassanāsuttaṃ ๘. ทุติยอุปาทาปริตัสสนสูตร 8. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañca. Taṃ suṇātha…pe… kathañca, bhikkhave, upādāparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ etaṃ mama…pe… saññaṃ etaṃ mama… saṅkhāre etaṃ mama… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, bhikkhave, upādāparitassanā hoti. ๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น และความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้ ‘‘Kathañca, bhikkhave, anupādāaparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa [Pg.17] rūpavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ netaṃ mama… saññaṃ netaṃ mama… saṅkhāre netaṃ mama… viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, bhikkhave, anupādāaparitassanā hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ รูปนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้ 9. Kālattayaaniccasuttaṃ ๙. กาลัตตยานิจจสูตร 9. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā aniccā…pe… saññā aniccā… saṅkhārā aniccā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṃ saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Viññāṇaṃ aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Navamaṃ. ๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงสังขารที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในสังขารที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับสังขารที่เป็นปัจจุบัน วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน 10. Kālattayadukkhasuttaṃ ๑๐. กาลัตตยทุกขสูตร 10. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Dasamaṃ. ๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สัญญาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สังขารเป็นทุกข์...ฯลฯ... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน 11. Kālattayaanattasuttaṃ ๑๑. กาลัตตยานัตตสูตร 11. Sāvatthinidānaṃ[Pg.18]. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Ekādasamaṃ. ๑๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน” สูตรที่ ๑๑ Nakulapituvaggo paṭhamo. นกุลปิตุวรรคที่ ๑ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ Nakulapitā devadahā, dvepi hāliddikāni ca; Samādhipaṭisallāṇā, upādāparitassanā duve; Atītānāgatapaccuppannā, vaggo tena pavuccati. นกุลปิตุสูตร เทวทหสูตร หาลิททิกานิสูตร ๒ สูตร สมาธิสูตร ปฏิสัลลานสูตร อุปาทาปริตัสสนาสูตร ๒ สูตร อตีตานาคตปัจจุปันนสูตร ๓ สูตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วรรค 2. Aniccavaggo ๒. อนิจจวรรค 1. Aniccasuttaṃ ๑. อนิจจสูตร 12. Evaṃ me sutaṃ – sāvatthiyaṃ. Tatra kho…pe… ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ๑๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ที่กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้นแล... “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๑ 2. Dukkhasuttaṃ ๒. ทุกขสูตร 13. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ. ๑๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๒ 3. Anattasuttaṃ ๓. อนัตตสูตร 14. Sāvatthinidānaṃ[Pg.19]. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ. ๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๓ 4. Yadaniccasuttaṃ ๔. ยทนิจจสูตร 15. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saññā aniccā…pe… saṅkhārā aniccā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ. ๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๔ 5. Yaṃdukkhasuttaṃ ๕. ยันทุကขสูตร 16. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ. ๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๕ 6. Yadanattāsuttaṃ ๖. ยทนัตตาสูตร 17. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā[Pg.20]. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๖ 7. Sahetuaniccasuttaṃ ๗. สเหตุอนิจจสูตร 18. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yopi hetu, yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Vedanā aniccā. Yopi hetu, yopi paccayo vedanāya uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, vedanā kuto niccā bhavissati! Saññā aniccā… saṅkhārā aniccā. Yopi hetu yopi paccayo saṅkhārānaṃ uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, saṅkhārā kuto niccā bhavissanti! Viññāṇaṃ aniccaṃ. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ. ๑๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร เวทนาไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสังขาร ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย สังขารที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร วิญญาณไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๗ 8. Sahetudukkhasuttaṃ ๘. สเหตุทุกขสูตร 19. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto sukhaṃ bhavissati! Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto sukhaṃ bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๑๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๘ 9. Sahetuanattasuttaṃ ๙. สเหตุกอนัตตสูตร 20. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto attā bhavissati! Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto attā bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ. ๒๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๙ 10. Ānandasuttaṃ ๑๐. อานันทสูตร 21. Sāvatthiyaṃ [Pg.21]… ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nirodho nirodho’ti, bhante, vuccati. Katamesānaṃ kho, bhante, dhammānaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccatī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, ānanda, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Tassa nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassā nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Saññā… saṅkhārā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tesaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Viññāṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Tassa nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccatī’’ti. Dasamaṃ. ๒๑. ณ กรุงสาวัตถี... ในอาราม. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘นิโรธ นิโรธ’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความดับแห่งธรรมะเหล่าไหนหนอ เรียกว่า ‘นิโรธ’ พระเจ้าข้า?’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ รูปแล ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งรูปนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. เวทนาไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งเวทนานั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งสังขารเหล่านั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. วิญญาณไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งวิญญาณนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. อานนท์ ความดับแห่งธรรมะเหล่านี้แล เรียกว่า ‘นิโรธ’. สูตรที่ ๑๐ Aniccavaggo dutiyo. อนิจจวรรคที่ ๒ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ Aniccaṃ dukkhaṃ anattā, yadaniccāpare tayo; Hetunāpi tayo vuttā, ānandena ca te dasāti. อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร, ยทนิจจสูตรอีก ๓ สูตร, สูตรที่กล่าวด้วยเหตุอีก ๓ สูตร, และอานันทสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร 3. Bhāravaggo ๓. ภารวรรค 1. Bhārasuttaṃ ๑. ภารสูตร 22. Sāvatthiyaṃ … tatra kho … ‘‘bhārañca vo, bhikkhave, desessāmi bhārahārañca bhārādānañca bhāranikkhepanañca. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, bhāro? Pañcupādānakkhandhā tissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāro’’. ๒๒. ณ กรุงสาวัตถี... ณ ที่นั้นแล... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ (ของหนัก) ผู้แบกภาระ การถือเอาภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า อุปาทานขันธ์ ๕. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภาระ. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, bhārahāro[Pg.22]? Puggalo tissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhārahāro. ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้แบกภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า บุคคล. คือ ท่านผู้มีอายุโน้น ซึ่งมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ผู้แบกภาระ. ‘‘Katamañca, bhikkhave, bhārādānaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhārādānaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ก็การถือเอาภาระเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การถือเอาภาระ. ‘‘Katamañca, bhikkhave, bhāranikkhepanaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhāranikkhepana’’nti. ภิกษุทั้งหลาย ก็การวางภาระเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือเพราะความคลายกำหนัดแห่งตัณหานั้นแหละ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การวางภาระ. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว. พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำอื่นอีกดังนี้ว่า ‘‘Bhārā have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo; Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ. ขันธ์ ๕ เป็นภาระโดยแท้ และบุคคลเป็นผู้แบกภาระ, การถือเอาภาระเป็นทุกข์ในโลก, การวางภาระเป็นสุข. ‘‘Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ, aññaṃ bhāraṃ anādiya; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, nicchāto parinibbuto’’ti. paṭhamaṃ; บุคคลวางภาระอันหนักลงแล้ว ไม่ถือเอาภาระอื่น, ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว, เป็นผู้หมดความอยาก ดับสนิทแล้ว. สูตรที่ ๑ 2. Pariññasuttaṃ ๒. ปริญญาสูตร 23. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pariññeyye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi pariññañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ, bhikkhave, pariññeyyo dhammo, vedanā pariññeyyo dhammo, saññā pariññeyyo dhammo, saṅkhārā pariññeyyo dhammo, viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, bhikkhave, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, bhikkhave, pariññā? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññā’’ti. Dutiyaṃ. ๒๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้และปริญญา (ความกำหนดรู้) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. สูตรที่ ๒ 3. Abhijānasuttaṃ ๓. อภิชานสูตร 24. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; vedanaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; saññaṃ anabhijānaṃ… saṅkhāre anabhijānaṃ [Pg.23] aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; viññāṇaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Rūpañca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya; vedanaṃ abhijānaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Tatiyaṃ. ๒๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละรูป ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละเวทนา ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง... ไม่ละสัญญา...; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละสังขารทั้งหลาย ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละวิญญาณ ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละรูป ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้รู้ยิ่ง... ละเวทนา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสัญญา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสังขารทั้งหลาย...; ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละวิญญาณ ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. สูตรที่ ๓ 4. Chandarāgasuttaṃ ๔. ฉันทราคสูตร 25. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasmiṃ chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Yo vedanāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo saññāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo saṅkhāresu chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Catutthaṃ. ๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในเวทนา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสัญญา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสังขารทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. 5. Assādasuttaṃ ๕. อัสสาทสูตร 26. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saññāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saṅkhārānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. Yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ[Pg.24], ayaṃ vedanāya assādo. Yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ. Yaṃ saññaṃ paṭicca uppajjati…pe… yaṃ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ saṅkhārānaṃ assādo. Yaṃ saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ saṅkhārānaṃ ādīnavo. Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ. Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ’’’. ๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘อะไรหนอเป็นอัสสาทะ (ความน่าพอใจ) อะไรเป็นอาทีนวะ (โทษ) อะไรเป็นนิสสรณะ (ทางออก) แห่งรูป อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งเวทนา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสัญญา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสังขารทั้งหลาย อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งวิญญาณ’. ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งรูป. การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งรูป. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งรูป. สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งเวทนา. การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งเวทนา. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา. สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น...ฯลฯ... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งสังขาร. การที่สังขารไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งสังขาร. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งสังขาร. สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งวิญญาณ. การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งวิญญาณ. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งวิญญาณ’. ‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti ; ayamantimā jāti; natthi dāni punabbhavo’’’ti. Pañcamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง ตลอดเวลานั้น เรายังไม่ยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. ภิกษุทั้งหลาย แต่เมื่อใด เราได้รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น เราจึงยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. อนึ่ง ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’. 6. Dutiyaassādasuttaṃ ๖. ทุติยอัสสาทสูตร 27. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ rūpassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa nissaraṇaṃ paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Vedanāyāhaṃ, bhikkhave… saññāyāhaṃ, bhikkhave… saṅkhārānāhaṃ[Pg.25], bhikkhave… viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo viññāṇassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo viññāṇassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa nissaraṇaṃ paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ…pe… abbhaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti ; ayamantimā jāti; natthi dāni punabbhavo’’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๒๗. ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งรูปนั้นแล้ว คุณแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งรูปนั้นแล้ว โทษแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหา...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสังขาร... ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งวิญญาณนั้นแล้ว คุณแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งวิญญาณนั้นแล้ว โทษแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้... (ตราบนั้นเรายังไม่ยืนยัน)... เรารู้ยิ่งแล้ว และญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้ 7. Tatiyaassādasuttaṃ ๗. ตติยอัสสาทสูตร 28. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa assādo abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa assādo, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa ādīnavo abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa ādīnavo, tasmā sattā rūpasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa nissaraṇaṃ abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā rūpasmā nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, vedanāya…pe… no cedaṃ, bhikkhave, saññāya… no cedaṃ, bhikkhave, saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā saṅkhārehi nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ, tasmā sattā saṅkhārehi nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa assādo abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa assādo, tasmā sattā viññāṇasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa ādīnavo, tasmā sattā viññāṇasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmā nissareyyuṃ[Pg.26]. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā viññāṇasmā nissaranti. ๒๘. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในรูป ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากรูปได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากรูปได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้า...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากวิญญาณได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากวิญญาณได้ ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññaṃsu ; neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññaṃsu; atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharanti’’. Sattamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตราบนั้น สัตว์ทั้งหลายยังไม่ชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ไม่พราก ไม่หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ แต่เมื่อใด ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายรู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ พรากออก หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ 8. Abhinandanasuttaṃ ๘. อภินันทนสูตร 29. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo vedanaṃ abhinandati… yo saññaṃ abhinandati… yo saṅkhāre abhinandati… yo viññāṇaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo ca kho, bhikkhave, rūpaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo vedanaṃ nābhinandati… yo saññaṃ nābhinandati… yo saṅkhāre nābhinandati… yo viññāṇaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๒๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดเพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดเพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดเพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ส่วนผู้ใดไม่เพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว ผู้ใดไม่เพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว 9. Uppādasuttaṃ ๙. อุปปาทสูตร 30. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo vedanāya…pe… yo saññāya…pe… yo saṅkhārānaṃ…pe… yo viññāṇassa [Pg.27] uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho rogānaṃ vūpasamo jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo vedanāya …pe… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho rogānaṃ vūpasamo jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ. ๓๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ความเกิดขึ้น...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ ความดับ...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ จบสูตรที่ ๙ 10. Aghamūlasuttaṃ ๑๐. อฆมูลสูตร 31. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aghañca, bhikkhave, desessāmi aghamūlañca. Taṃ suṇātha. Katamañca bhikkhave aghaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aghaṃ, vedanā aghaṃ, saññā aghaṃ, saṅkhārā aghaṃ, viññāṇaṃ aghaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, aghaṃ. Katamañca, bhikkhave, aghamūlaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī; seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, aghamūla’’nti. Dasamaṃ. ๓๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอฆะ (ทุกข์) และอฆมูล (เหตุแห่งทุกข์) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอฆะ เวทนาเป็นอฆะ สัญญาเป็นอฆะ สังขารเป็นอฆะ วิญญาณเป็นอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆมูล ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆมูล จบสูตรที่ ๑๐ 11. Pabhaṅgusuttaṃ ๑๑. ปภังคุสูตร 32. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pabhaṅguñca, bhikkhave, desessāmi appabhaṅguñca. Taṃ suṇātha. Kiñca, bhikkhave, pabhaṅgu, kiṃ appabhaṅgu? Rūpaṃ, bhikkhave, pabhaṅgu. Yo tassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Vedanā pabhaṅgu. Yo tassā nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Saññā pabhaṅgu… saṅkhārā pabhaṅgu. Yo tesaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Viññāṇaṃ pabhaṅgu. Yo tassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgū’’ti. Ekādasamaṃ. ๓๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสิ่งทีแตกสลายและสิ่งที่ไม่แตกสลายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าคือสิ่งที่แตกสลาย อะไรคือสิ่งที่ไม่แตกสลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย เวทนาเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งเวทนานั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย สัญญาเป็นสิ่งที่แตกสลาย... สังขารทั้งหลายเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งสังขารเหล่านั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย วิญญาณเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย จบสูตรที่ ๑๑ Bhāravaggo tatiyo. ภารวรรคที่ ๓ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อเรื่องในวรรคนั้น คือ Bhāraṃ pariññaṃ abhijānaṃ, chandarāgaṃ catutthakaṃ; Assādā ca tayo vuttā, abhinandanamaṭṭhamaṃ; Uppādaṃ aghamūlañca, ekādasamo pabhaṅgūti. ภารสูตร ปริญญาสูตร อภิชานสูตร ฉันทราคสูตรเป็นที่ ๔ อัสสาทสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้ อภินันทนสูตรเป็นที่ ๘ อุปปาทสูตร อฆมูลสูตร และปภังคุสูตรเป็นที่ ๑๑ 4. Natumhākaṃvaggo ๔. นตุมหากวรรค 1. Natumhākaṃsuttaṃ ๑. นตุมหากสูตร 33. Sāvatthinidānaṃ[Pg.28]. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ, te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati’’. ๓๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสังขารเหล่านั้นเสีย สังขารเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, rūpaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Paṭhamaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า หญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ ในพระเชตวันนี้ ชนพึงขนไป หรือเผาเสีย หรือทำตามปัจจัย เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ชนขนเราไป หรือเผาเรา หรือทำเราตามปัจจัย’ บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะสิ่งนั้นไม่ใช่อัตตาหรือของเนื่องด้วยอัตตาของข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๑ 2. Dutiyanatumhākaṃsuttaṃ ๒. ทุติยนตุมหากสูตร 34. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ… saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Dutiyaṃ. ๓๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๒ 3. Aññatarabhikkhusuttaṃ ๓. อัญญตรภิกขุสูตร 35. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.29] nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu; yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho, appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anuseti, tena saṅkhaṃ gacchati; yaṃ nānuseti, na tena saṅkhaṃ gacchatī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti. ๓๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ บุคคลย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น บุคคลย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมไม่ถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ ce, bhante, anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Saññaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Saṅkhāre ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Viññāṇaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhante, nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. “ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในเวทนา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสัญญา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสังขารทั้งหลาย บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ ce, bhikkhu, anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhikkhu, nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena, bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด” Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นหลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๓ 4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttaṃ ๔. ทุติยอัญญตรภิกขุสูตร 36. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā [Pg.30] saṃkhittena dhammaṃ desetu yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Yaṃ nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchatī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti. ๓๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ ce, bhante, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce anuseti… saññaṃ ce anuseti… saṅkhāre ce anuseti… viññāṇaṃ ce anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhante, nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce nānuseti… saññaṃ ce nānuseti… saṅkhāre ce nānuseti… viññāṇaṃ ce nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. “ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ ce, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce, bhikkhu… saññaṃ ce, bhikkhu… saṅkhāre ce, bhikkhu… viññāṇaṃ ce, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhikkhu, nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce nānuseti… saññaṃ ce nānuseti… saṅkhāre ce nānuseti… viññāṇaṃ ce nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ...ในเวทนา...ดูก่อนภิกษุ...ในสัญญา...ดูก่อนภิกษุ...ในสังขารทั้งหลาย...ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด...ฯลฯ...และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๔ 5. Ānandasuttaṃ ๕. อานันทสูตร 37. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ๓๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิง เป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า ‘‘Sace [Pg.31] taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘rūpassa kho, āvuso, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti. “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า” ‘‘Sādhu sādhu, ānanda! Rūpassa kho, ānanda, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, evaṃ byākareyyāsī’’ti. Pañcamaṃ. “ดีละ ดีละ อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” จบสูตรที่ ๕ 6. Dutiyaānandasuttaṃ ๖. ทุติยอานันทสูตรที่ ๖ 38. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ๓๘. สาวัตถีนิทาน. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระอานนท์ผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘‘Sace taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyissati[Pg.32], vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā; tassā uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyittha. Yā saññā… ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā; tesaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha’’’. “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว เวทนาใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว’ ‘‘Yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yā vedanā ajātā apātubhūtā; tassā uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyissati. Yā saññā…pe… ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā; tesaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yaṃ viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ สัญญาใด... สังขารเหล่าใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ‘‘Yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā…pe… yā saññā… ye saṅkhārā jātā pātubhūtā; tesaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti. “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ เวทนาใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ วิญญาณใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า” ‘‘Sādhu[Pg.33], sādhu, ānanda! Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yā vedanā … yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. “ดีละ ดีละ อานนท์! อานนท์ รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว” ‘‘Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yā vedanā… yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. “อานนท์ รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่จักปรากฏ เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่จักปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่จักปรากฏ” ‘‘Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā… yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, evaṃ byākareyyāsī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “อานนท์ รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้ พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” ฉัฏฐะ. 7. Anudhammasuttaṃ ๗. อนุธัมมสูตร 39. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe nibbidābahulo vihareyya, vedanāya nibbidābahulo vihareyya, saññā nibbidābahulo vihareyya, saṅkhāresu nibbidābahulo vihareyya, viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. Yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu nibbidābahulo viharanto, viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti, so rūpaṃ parijānaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanā, parimuccati saññāya[Pg.34], parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Sattamaṃ. ๓๙. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสัญญาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลายอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” สัตตมะ. 8. Dutiyaanudhammasuttaṃ ๘. ทุติยานุธัมมสูตร 40. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya…pe… parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๔๐. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” อัฏฐมะ. 9. Tatiyaanudhammasuttaṃ ๙. ตติยานุธัมมสูตร 41. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe dukkhānupassī vihareyya…pe… parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Navamaṃ. ๔๑. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” นวมะ. 10. Catutthaanudhammasuttaṃ ๑๐. จตุตถานุธัมมสูตร 42. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe anattānupassī vihareyya, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī vihareyya. Yo rūpe anattānupassī viharanto…pe… rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti, so rūpaṃ parijānaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Dasamaṃ. ๔๒. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่ ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่...เป... ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” ทสมะ. Natumhākaṃvaggo catuttho. นตุมหากวรรคที่ ๔ Tassuddānaṃ – อุททานของวรรคนั้น คือ Natumhākena dve vuttā, bhikkhūhi apare duve; Ānandena ca dve vuttā, anudhammehi dve dukāti. ท่านกล่าวไว้ ๒ สูตรด้วยนตุมหากสูตร, อีก ๒ สูตรด้วยภิกขุสูตร, และ ๒ สูตรด้วยอานันทสูตร, ๒ หมวด ๒ สูตรด้วยอนุธัมมสูตร 5. Attadīpavaggo ๕. อัตตทีปวรรค 1. Attadīpasuttaṃ ๑. อัตตทีปสูตร 43. Sāvatthinidānaṃ[Pg.35]. ‘‘Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Attadīpānaṃ, bhikkhave, viharataṃ attasaraṇānaṃ anaññasaraṇānaṃ, dhammadīpānaṃ dhammasaraṇānaṃ anaññasaraṇānaṃ yoni upaparikkhitabbā. Kiṃjātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṃpahotikā’’ti? ๔๓. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ พึงพิจารณาโดยแยบคายว่า โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุเกิด” ‘‘Kiṃjātikā ca, bhikkhave, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṃpahotikā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Saññaṃ attato samanupassati… saṅkhāre attato samanupassati… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะรูปแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะเวทนาแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะวิญญาณแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘Rūpassa tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva rūpaṃ etarahi ca sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammanti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Vedanāya tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva vedanā etarahi ca sabbā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti, evametaṃ yathābhūtaṃ [Pg.36] sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Saññāya… saṅkhārānaṃ tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva saṅkhārā etarahi ca sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Viññāṇassa tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva viññāṇaṃ etarahi ca sabbaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammanti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccatī’’ti. Paṭhamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของรูปเท่านั้นแล้ว เห็นรูปทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของเวทนาเท่านั้นแล้ว เห็นเวทนาทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ของสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของสังขารทั้งหลายเท่านั้นแล้ว เห็นสังขารทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของวิญญาณเท่านั้นแล้ว เห็นวิญญาณทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑ 2. Paṭipadāsuttaṃ ๒. ปฏิปทาสูตร 44. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sakkāyasamudayagāminiñca vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi, sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyasamudayagāminī paṭipadā, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā’ti. Iti hidaṃ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhasamudayagāminī samanupassanā’ti. Ayamevettha attho’’. ๔๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทาทั้งสองนั้น ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ‘‘Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ[Pg.37]; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Na vedanaṃ attato… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyanirodhagāminī paṭipadā, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’ti. Iti hidaṃ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhanirodhagāminī samanupassanā’ti. Ayamevettha attho’’ti. Dutiyaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ดังนี้แล สูตรที่ ๒ 3. Aniccasuttaṃ ๓. อนิจจสูตร 45. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi, vedanādhātuyā…pe… saññādhātuyā… saṅkhāradhātuyā… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ. ๔๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูปธาตุ ในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในวิญญาณธาตุ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๓ 4. Dutiyaaniccasuttaṃ ๔. ทุติยอนิจจสูตร 46. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā aniccā… saññā aniccā… saṅkhārā aniccā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’. ๔๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง... สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Evametaṃ [Pg.38] yathābhūtaṃ sammappaññāya passato pubbantānudiṭṭhiyo na honti. Pubbantānudiṭṭhīnaṃ asati, aparantānudiṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhīnaṃ asati, thāmaso parāmāso na hoti. Thāmase parāmāse asati rūpasmiṃ… vedanāya … saññāya… saṅkhāresu… viññāṇasmiṃ cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Catutthaṃ. “เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตไม่มี ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตไม่มี การยึดมั่นอย่างแรงกล้าย่อมไม่มี เมื่อการยึดมั่นอย่างแรงกล้าไม่มี จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๔ 5. Samanupassanāsuttaṃ ๕. สมนุปัสสนาสูตร 47. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ attānaṃ samanupassamānā samanupassanti, sabbete pañcupādānakkhandhe samanupassanti, etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ’’. ๔๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาโดยประการต่างๆ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ๕ อย่าง อะไรบ้าง? คือ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในศาสนานี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ” ‘‘Iti ayañceva samanupassanā ‘asmī’ti cassa avigataṃ hoti. ‘Asmī’ti kho pana, bhikkhave, avigate pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hoti – cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassa. Atthi, bhikkhave, mano, atthi dhammā, atthi avijjādhātu. Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa ‘asmī’tipissa hoti; ‘ayamahamasmī’tipissa hoti; ‘bhavissa’ntipissa hoti; ‘na bhavissa’ntipissa hoti; ‘rūpī bhavissa’ntipissa hoti; ‘arūpī bhavissa’ntipissa hoti; ‘saññī bhavissa’ntipissa hoti; ‘asaññī bhavissa’ntipissa hoti; ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’ntipissa hoti’’. “ด้วยเหตุนี้ การพิจารณาเห็นอย่างนี้ และความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ของเขานั้นยังละไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อยังละความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ไม่ได้ ความหยั่งลงแห่งอินทรีย์ ๕ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ย่อมมี ภิกษุทั้งหลาย มโนมีอยู่ ธรรมารมณ์มีอยู่ อวิชชาธาตุมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เพราะถูกผัสสะที่เกิดจากอวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับจึงเกิดเวทนา และเกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’ บ้าง ‘เราจักไม่มี’ บ้าง ‘เราจักมีรูป’ บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง” ‘‘Tiṭṭhanteva [Pg.39] kho, bhikkhave, tattheva pañcindriyāni. Athettha sutavato ariyasāvakassa avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā ‘asmī’tipissa na hoti; ‘ayamahamasmī’tipissa na hoti; ‘bhavissa’nti… ‘na bhavissa’nti… rūpī… arūpī … saññī… asaññī… ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’ntipissa na hotī’’ti. Pañcamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่เหมือนเดิม แต่ในอินทรีย์ ๕ นั้น อวิชชาของอริยสาวกผู้ได้สดับย่อมถูกละไป วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา อริยสาวกนั้นจึงไม่เกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’... ‘เราจักไม่มี’... มีรูป... ไม่มีรูป... มีสัญญา... ไม่มีสัญญา... ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง จบสูตรที่ ๕ 6. Khandhasuttaṃ ๖. ขันธสูตร 48. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañca, bhikkhave, khandhe desessāmi, pañcupādānakkhandhe ca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā…pe… ayaṃ vuccati saṅkhārakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā’’. ๔๘. นิทานวัตถุตั้งขึ้นที่เมืองสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด... นี้เรียกว่า สังขารขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ‘‘Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati vedanupādānakkhandho. Yā kāci saññā…pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati saññupādānakkhandho. Ye keci saṅkhārā…pe… sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati saṅkhārupādānakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti. Chaṭṭhaṃ. ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า รูปูปาทานขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า เวทนูปาทานขันธ์. สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สัญญูปาทานขันธ์. สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สังขารูปาทานขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕. จบ สูตรที่ ๖ 7. Soṇasuttaṃ ๗. โสณสูตร 49. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami [Pg.40] …pe… ekamantaṃ nisinnaṃ kho soṇaṃ gahapatiputtaṃ bhagavā etadavoca – ๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้นแล โสณะคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณะคหบดีบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า ‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccāya vedanāya dukkhāya vipariṇāmadhammāya ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccāya saññāya… aniccehi saṅkhārehi dukkhehi vipariṇāmadhammehi ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? โสณะ สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? ‘‘Ye ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa dassanā? Aniccāya vedanāya… aniccāya saññāya… aniccehi saṅkhārehi… aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa dassanā? โสณะ ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็น... เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง... เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง? ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสณะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Tasmātiha[Pg.41], soṇa, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. โสณะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Evaṃ passaṃ, soṇa, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ. “โสณะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” 8. Dutiyasoṇasuttaṃ ๘. ทุติยโสณสูตร 50. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho soṇaṃ gahapatiputtaṃ bhagavā etadavoca – ๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล โสณคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณคหบดีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṃ nappajānanti, rūpasamudayaṃ nappajānanti, rūpanirodhaṃ nappajānanti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; vedanaṃ nappajānanti, vedanāsamudayaṃ nappajānanti, vedanānirodhaṃ nappajānanti, vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; saññaṃ nappajānanti…pe… saṅkhāre nappajānanti, saṅkhārasamudayaṃ nappajānanti, saṅkhāranirodhaṃ nappajānanti, saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; viññāṇaṃ nappajānanti, viññāṇasamudayaṃ nappajānanti, viññāṇanirodhaṃ nappajānanti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti. Na me te, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. “โสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งสัญญา...เป... ไม่รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เราไม่นับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็มิได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ‘‘Ye [Pg.42] ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṃ pajānanti, rūpasamudayaṃ pajānanti, rūpanirodhaṃ pajānanti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānanti; vedanaṃ pajānanti…pe… saññaṃ pajānanti… saṅkhāre pajānanti… viññāṇaṃ pajānanti, viññāṇasamudayaṃ pajānanti, viññāṇanirodhaṃ pajānanti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānanti. Te ca kho me, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā, te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ส่วนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งเวทนา...เป... รู้ชัดซึ่งสัญญา... รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย... รู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เรานับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ดังนี้” 9. Nandikkhayasuttaṃ ๙. นันทิกขยสูตร 51. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu vedanaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Anicceyeva, bhikkhave, bhikkhu saññaṃ aniccanti passati…pe… anicceyeva bhikkhave, bhikkhu saṅkhāre aniccāti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu viññāṇaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Navamaṃ. ๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นรูปอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นเวทนาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสัญญาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นวิญญาณอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ดังนี้” 10. Dutiyanandikkhayasuttaṃ ๑๐. ทุติยนันทิกขยสูตร 52. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Rūpaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto rūpasmiṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Vedanaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, vedanāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Vedanaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi [Pg.43] karonto, vedanāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto vedanāya nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Saññaṃ bhikkhave… saṅkhāre, bhikkhave, yoniso manasi karotha, saṅkhārāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Saṅkhāre, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, saṅkhārāniccataṃ yathābhūtaṃ samanupassanto saṅkhāresu nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Viññāṇaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Viññāṇaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto viññāṇasmiṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Dasamaṃ. ๕๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในรูป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย ... สัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลายตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในวิญญาณ. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑๐. Attadīpavaggo pañcamo. อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ. Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ Attadīpā paṭipadā, dve ca honti aniccatā; Samanupassanā khandhā, dve soṇā dve nandikkhayena cāti. อัตตทีปสูตร ปฏิปทาสูตร ๒ สูตร อนิจจตาสูตร ๒ สูตร สมนุปัสสนาสูตร ขันธสูตร โสณสูตร ๒ สูตร และนันทิกขยสูตร ๒ สูตร. Mūlapaṇṇāsako samatto. มูลปัณณาสก์ จบ. Tassa mūlapaṇṇāsakassa vagguddānaṃ – หัวข้อประจำวรรคของมูลปัณณาสก์นั้น คือ Nakulapitā anicco ca, bhāro natumhākena ca; Attadīpena paññāso, paṭhamo tena pavuccatīti. นกุลปิตวรรค อนิจจวรรค ภารวรรค นตุมหากวรรค และอัตตทีปวรรค รวมเป็นปัณณาสก์แรก. 6. Upayavaggo ๖. อุปยวรรค 1. Upayasuttaṃ ๑. อุปยสูตร 53. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upayo, bhikkhave, avimutto, anupayo vimutto. Rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ [Pg.44] nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā…pe… saññupayaṃ vā…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya’’. ๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้เข้าไปยึดมั่น ย่อมไม่หลุดพ้น, ผู้ไม่เข้าไปยึดมั่น ย่อมหลุดพ้น. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้. ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งเวทนา ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้. ‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม หรือความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. ‘‘Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce, bhikkhave… saññādhātuyā ce bhikkhave… saṅkhāradhātuyā ce bhikkhave… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhaccavimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้แล้ว ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง จึงหลุดพ้น. เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดีพร้อม เพราะยินดีพร้อมจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน. เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑. 2. Bījasuttaṃ ๒. พีชสูตร 54. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, bījajātāni. Katamāni pañca? Mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, aggabījaṃ, phalubījaṃ, bījabījaññeva pañcamaṃ. Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni apūtikāni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni, pathavī ca nāssa, āpo ca nāssa; api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni…pe… sukhasayitāni, pathavī ca assa, āpo ca assa; api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyu’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pathavīdhātu, evaṃ catasso viññāṇaṭṭhitiyo daṭṭhabbā. Seyyathāpi, bhikkhave, āpodhātu, evaṃ nandirāgo daṭṭhabbo. Seyyathāpi, bhikkhave, pañca bījajātāni, evaṃ viññāṇaṃ sāhāraṃ daṭṭhabbaṃ’’. ๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้. ๕ อย่างอะไรบ้าง? คือ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากยอด พืชเกิดจากข้อ และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ ๕. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้ดี แต่ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ... เก็บไว้ดี และมีดิน มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ได้ พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณฐิติ ๔ อย่าง เหมือนปฐวีธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นนันทิราคะ เหมือนอาโปธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณพร้อมทั้งอาหาร เหมือนพืชพันธุ์ ๕ อย่าง. ‘‘Rūpupayaṃ[Pg.45], bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya…pe… saññupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในเวทนา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสัญญา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ ‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ นอกจากรูป นอกจากเวทนา นอกจากสัญญา นอกจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ‘‘Rūpadhātuyā ceva, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce… saññādhātuyā ce… saṅkhāradhātuyā ce… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhaccavimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในรูปธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี เมื่อราคะในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในวิญญาณธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดี เพราะยินดีจึงไม่กระสับกระส่าย เมื่อไม่กระสับกระส่าย ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ สูตรที่ ๒ 3. Udānasuttaṃ ๓. อุทานสูตร 55. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho bhagavā udānaṃ udānesi – ‘‘‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yathā kathaṃ pana, bhante, ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti? ๕๕. สาวัตถีนิทาน. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้อย่างไร พระเจ้าข้า’ ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ...ฯลฯ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. ‘‘So [Pg.46] aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ vedanaṃ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ saññaṃ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยงว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’ ‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ vedanaṃ ‘anattā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ saññaṃ ‘anattā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anatte saṅkhāre ‘anattā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattā viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นอนัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่เป็นอนัตตาว่า ‘สัญญาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นอนัตตาว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’ ‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Rūpaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanā vibhavissati… saññā vibhavissati… saṅkhārā vibhavissanti… viññāṇaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ nappajānāti. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนาจักเสื่อมไป... สัญญาจักเสื่อมไป... สังขารทั้งหลายจักเสื่อมไป... เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’ ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati…pe… na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati. ส่วนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ… aniccaṃ saññaṃ… anicce saṅkhāre… aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dukkhaṃ rūpaṃ…pe… dukkhaṃ viññāṇaṃ… anattaṃ rūpaṃ…pe… anattaṃ viññāṇaṃ… saṅkhataṃ rūpaṃ…pe… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Rūpaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ pajānāti. เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยง... ซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์... ซึ่งรูปที่เป็นอนัตตา...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตา... ซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’ ‘‘So [Pg.47] rūpassa vibhavā, vedanāya vibhavā, saññā vibhavā, saṅkhārānaṃ vibhavā, viññāṇassa vibhavā, evaṃ kho, bhikkhu, ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. ‘‘Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. ภิกษุนั้น เพราะความไม่มีแห่งรูป เพราะความไม่มีแห่งเวทนา เพราะความไม่มีแห่งสัญญา เพราะความไม่มีแห่งสังขารทั้งหลาย เพราะความไม่มีแห่งวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ เป็นอย่างนี้แล ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้” ‘‘Kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano atasitāye ṭhāne tāsaṃ āpajjati. Tāso heso bhikkhu assutavato puthujjanassa – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ย่อมถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นความสะดุ้งของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’” ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako atasitāye ṭhāne na tāsaṃ āpajjati. Na heso, bhikkhu, tāso sutavato ariyasāvakassa – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Rūpupayaṃ vā, bhikkhu, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhu… saññupayaṃ vā, bhikkhu… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhu, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. “ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ดูก่อนภิกษุ ย่อมไม่ถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้ไม่เป็นความสะดุ้งของอริยสาวกผู้ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยเวทนา... หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยสัญญา... หรือดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ ‘‘Yo bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā, aññatra vedanāya, aññatra saññāya, aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ‘‘Rūpadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… saññādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… saṅkhāradhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhārañca vimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti…pe… nāparaṃ itthattāyā’ti [Pg.48] pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti. Tatiyaṃ. “ดูก่อนภิกษุ ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งนั้น ไม่งอกงาม ปราศจากเครื่องปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงสันโดษ เพราะสันโดษจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” สูตรที่ ๓ จบ 4. Upādānaparipavattasuttaṃ ๔. อุปาทานปริปวัตตสูตร 56. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṃ yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṃ yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke…pe… sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ’’. ๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ เราก็ยังไม่ยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใดเรารู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ แล้ว เมื่อนั้นเราจึงยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์” ‘‘Kathañca catuparivaṭṭaṃ? Rūpaṃ abbhaññāsiṃ, rūpasamudayaṃ abbhaññāsiṃ, rūpanirodhaṃ abbhaññāsiṃ, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññāsiṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇasamudayaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇanirodhaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññāsiṃ. “ปริวัฏ ๔ เป็นอย่างไร คือ เรารู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป เรารู้ชัดซึ่งเวทนา... ซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขาร... เรารู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ‘‘Katamañca, bhikkhave, rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rūpaṃ. Āhārasamudayā rūpasamudayo; āhāranirodhā rūpanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอย่างไร คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปมีเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya…pe… evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya, rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā te suvimuttā. Ye suvimuttā te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้...รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น เนื่องจากความเบื่อหน่าย ความคลายกำหนัด ความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นผู้สมบูรณ์แล้ว สำหรับผู้ที่สมบูรณ์แล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติ (ภพใหม่) ย่อมไม่มี” ‘‘Katamā [Pg.49] ca, bhikkhave, vedanā? Chayime, bhikkhave, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเวทนา ๖ ประการนี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāsamudayaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya…pe… evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ‘‘Katamā ca, bhikkhave, saññā? Chayime, bhikkhave, saññākāyā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññā. Phassasamudayā saññāsamudayo; phassanirodhā saññānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. ภิกษุทั้งหลาย สัญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองสัญญา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ‘‘Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? Chayime, bhikkhave, cetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; phassanirodhā saṅkhāranirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเจตนา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขารทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya [Pg.50] paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya saṅkhārānaṃ nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ‘‘Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṃ? Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṃ. Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ ประการนี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyā’’ti. Catutthaṃ. ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี 5. Sattaṭṭhānasuttaṃ ๕. สัตตัฏฐานสูตร 57. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī imasmiṃ dhammavinaye kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ [Pg.51] paṭipadaṃ pajānāti; rūpassa assādaṃ pajānāti, rūpassa ādīnavaṃ pajānāti, rūpassa nissaraṇaṃ pajānāti; vedanaṃ pajānāti … saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajānāti, viññāṇasamudayaṃ pajānāti, viññāṇanirodhaṃ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti; viññāṇassa assādaṃ pajānāti, viññāṇassa ādīnavaṃ pajānāti, viññāṇassa nissaraṇaṃ pajānāti. ๕๗. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่าเป็นผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งคุณแห่งรูป รู้ชัดซึ่งโทษแห่งรูป รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ ‘‘Katamañca, bhikkhave, rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rūpaṃ. Āhārasamudayā rūpasamudayo; āhāranirodhā rūpanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็รูปเป็นไฉน? มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ารูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป” ‘‘Yaṃ rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. “สุข โสมนัสใด อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากรูป” ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ rūpassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa nissaraṇaṃ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้” ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ rūpassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa nissaraṇaṃ abhiññāya rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น เพราะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้จบสิ้นแล้ว ชนเหล่าใดจบสิ้นแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘Katamā ca, bhikkhave, vedanā? Chayime, bhikkhave, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนากาย ๖ เหล่านี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา” ‘‘Yaṃ [Pg.52] vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ vedanāya assādo. Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ. “สุข โสมนัสใด อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเวทนา เวทนาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากเวทนา” ‘‘Ye hi, keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāsamudayaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ vedanāya assādaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāya ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāya nissaraṇaṃ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้” ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘Katamā ca, bhikkhave, saññā? Chayime, bhikkhave, saññākāyā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññā. Phassasamudayā saññāsamudayo; phassanirodhā saññānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัญญาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? Chayime, bhikkhave, cetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. Ime vuccanti bhikkhave, saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; phassanirodhā saṅkhāranirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจตนากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขาร ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร” ‘‘Yaṃ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ saṅkhārānaṃ assādo. Ye saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ saṅkhārānaṃ ādīnavo. Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ. “สุข โสมนัสใด อาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของสังขาร สังขารเหล่าใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของสังขาร การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากสังขาร” ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya…pe… saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya [Pg.53] paṭipannā te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้...ฯลฯ...เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṃ? Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṃ. Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ‘‘Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ. สุขโสมนัสที่อาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณได้ นี้เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ viññāṇassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ viññāṇassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti. ภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติซึ่งชนผู้จบกิจแล้วเหล่านั้นย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยอาการอย่างนี้แล ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhātuso upaparikkhati, āyatanaso upaparikkhati, paṭiccasamuppādaso upaparikkhati[Pg.54]. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti. Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī, imasmiṃ dhammavinaye kevalī vusitavā ‘uttamapuriso’ti vuccatī’’ti. Pañcamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นอายตนะ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นปฏิจจสมุปบาท ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ด้วยอาการอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่า ผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด 6. Sammāsambuddhasuttaṃ ๖. สัมมาสัมพุทธสูตร 58. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati. ๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho vedanāya nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto vedanāya nibbidā…pe… paññāvimuttoti vuccati. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับเวทนา ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา ฯลฯ จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับสัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘Tatra kho, bhikkhave, ko viseso, ko adhippayāso, kiṃ nānākaraṇaṃ, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ภิกษุทั้งหลาย ในระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตนั้น อะไรเป็นความพิเศษ อะไรเป็นความมุ่งหมาย อะไรเป็นความแตกต่างกันเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā maggaññū, maggavidū, maggakovido; maggānugā ca, bhikkhave, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso, idaṃ nānākaraṇaṃ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti. Chaṭṭhaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เป็นที่รู้จักให้เป็นที่รู้จัก เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค เป็นผู้เข้าใจมรรค เป็นผู้ฉลาดในมรรค ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์ในภายหลัง ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความพิเศษ นี้เป็นความมุ่งหมาย นี้เป็นความแตกต่างกัน ระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต 7. Anattalakkhaṇasuttaṃ ๗. อนัตตลักขณสูตร 59. Ekaṃ [Pg.55] samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ๕๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’’ti. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย' ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย' ‘‘Vedanā anattā. Vedanā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ vedanā ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’’’ti. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นอนัตตา ก็ถ้าเวทนานี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว เวทนานี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่เวทนาเป็นอนัตตา ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ‘‘Saññā anattā…pe… saṅkhārā anattā. Saṅkhārā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissaṃsu, nayidaṃ saṅkhārā ābādhāya saṃvatteyyuṃ, labbhetha ca saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti. Yasmā ca kho, bhikkhave, saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṃvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’’’nti. สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าสังขารเหล่านี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว สังขารเหล่านี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สังขารเป็นอนัตตา ฉะนั้น สังขารจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ‘‘Viññāṇaṃ anattā. Viññāṇañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṃ anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’’ti. วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าวิญญาณนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว วิญญาณนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นอนัตตา ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me [Pg.56] attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā…pe… yā dūre santike vā, sabbā vedanā – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ เวทนาทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… ye dūre santike vā, sabbe saṅkhārā – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ สังขารทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ Idamavoca bhagavā. Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์มีใจยินดี เพลิดเพลินภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. Sattamaṃ. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุปัญจวัคคีย์พ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดังนี้แล 8. Mahālisuttaṃ ๘. มหาลิสูตร 60. Evaṃ [Pg.57] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho mahāli licchavi yena bhagavā tenupasaṅkami …pe… ekamantaṃ nisinno kho mahāli licchavi bhagavantaṃ etadavoca – ๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี ครั้งนั้นแล มหาลิลิจฉวีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘Pūraṇo, bhante, kassapo evamāha – ‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; ahetū appaccayā sattā visujjhantī’ti. Idha, bhagavā kimāhā’’ti? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร ‘‘Atthi, mahāli, hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. Atthi, mahāli, hetu, atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti. มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัย มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์มีเหตุ มีปัจจัย ‘‘Katamo pana, bhante, hetu katamo paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; kathaṃ sahetū sappaccayā sattā saṃkilissantī’’ti? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัยอย่างไร ‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; evaṃ sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘Vedanā ca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhā abhavissa dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena, nayidaṃ sattā vedanāya sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, vedanā sukhā sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena, tasmā sattā vedanāya sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในเวทนา ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่เวทนาเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในเวทนา เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘Saññā ca hidaṃ, mahāli…pe… saṅkhārā ca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhā abhavissaṃsu dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena, nayidaṃ sattā [Pg.58] saṅkhāresu sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, saṅkhārā sukhā sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena, tasmā sattā saṅkhāresu sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. “ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘Viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, viññāṇaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā viññāṇasmiṃ sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissantī’’ti. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘Katamo pana, bhante, hetu katamo paccayo sattānaṃ visuddhiyā; kathaṃ sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti? ‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantasukhaṃ abhavissa sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, tasmā sattā rūpasmiṃ nibbindanti; nibbindaṃ virajjanti; virāgā visujjhanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, sattānaṃ visuddhiyā. Evaṃ sahetū sappaccayā sattā visujjhanti’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร เพราะมีเหตุมีปัจจัย” “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘Vedanā ca hidaṃ, mahāli, ekantasukhā abhavissa…pe… saññā ca hidaṃ, mahāli…pe… saṅkhārā ca hidaṃ, mahāli, ekantasukhā abhavissaṃsu…pe… viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantasukhaṃ abhavissa sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, viññāṇaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, tasmā sattā viññāṇasmiṃ nibbindanti; nibbindaṃ virajjanti; virāgā visujjhanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, sattānaṃ visuddhiyā. Evampi sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ดังนี้แล สูตรที่ ๘ 9. Ādittasuttaṃ ๙. อาทิตตสูตร 61. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, ādittaṃ, vedanā ādittā, saññā ādittā, saṅkhārā ādittā, viññāṇaṃ ādittaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi [Pg.59] nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Navamaṃ. ๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อน เวทนาเป็นของร้อน สัญญาเป็นของร้อน สังขารเป็นของร้อน วิญญาณเป็นของร้อน ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป แม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขารทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” สูตรที่ ๙ 10. Niruttipathasuttaṃ ๑๐. นิรุตติปถสูตร 62. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Tayome, bhikkhave, niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā, na saṅkīyanti, na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katame tayo? Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti. ๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติปถะ (ทางแห่งคำพูด) อธิวจนปถะ (ทางแห่งชื่อ) ปัญญัตติปถะ (ทางแห่งบัญญัติ) ๓ อย่างนี้ ที่ไม่เคยระคนกัน ไม่ระคนกันอยู่ จักไม่ระคนกัน อันสมณพราหมณ์ผู้รู้มิได้คัดค้าน ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติรูปนั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับรูปนั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี” ‘‘Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā ‘ahosī’ti tassā saṅkhā, ‘ahosī’ti tassā samaññā, ‘ahosī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘atthī’ti, na tassā saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti. “เวทนาใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติเวทนานั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับเวทนานั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี” ‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā ‘ahesu’nti tesaṃ saṅkhā, ‘ahesu’nti tesaṃ samaññā, ‘ahesu’nti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘atthī’ti, na tesaṃ saṅkhā ‘bhavissantī’’’ti. “สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติสังขารเหล่านั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับสังขารเหล่านั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี” ‘‘Yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti. วิญญาณใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ, ‘bhavissatī’ti tassa saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassa samaññā, ‘bhavissatī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘ahosī’’’ti. ภิกษุทั้งหลาย รูปใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘Yā vedanā ajātā apātubhūtā, ‘bhavissatī’ti tassā saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassā samaññā, ‘bhavissatī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘atthī’ti, na tassā saṅkhā ‘ahosī’’’ti. เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ saṅkhā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ samaññā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘atthī’ti, na tesaṃ saṅkhā ‘ahesu’’’nti. สัญญาใด... สังขารเหล่าใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘Yaṃ [Pg.60] viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ, ‘bhavissatī’ti tassa saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassa samaññā, ‘bhavissatī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘ahosī’’’ti. วิญญาณใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā, ‘atthī’ti tassa samaññā, ‘atthī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti. ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘Yā vedanā jātā pātubhūtā, ‘atthī’ti tassā saṅkhā, ‘atthī’ti tassā samaññā, ‘atthī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassā saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti. เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā jātā pātubhūtā, ‘atthī’ti tesaṃ saṅkhā, ‘atthī’ti tesaṃ samaññā, ‘atthī’ti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘ahesu’nti, na tesaṃ saṅkhā, ‘bhavissantī’’’ti. สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘Yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā, ‘atthī’ti tassa samaññā, ‘atthī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti. วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘Ime kho, bhikkhave, tayo niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā, na saṅkīyanti, na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ ukkalā vassabhaññā ahetukavādā akiriyavādā natthikavādā, tepime tayo niruttipathe adhivacanapathe paññattipathe na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsu. Taṃ kissa hetu? Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayā’’ti. ภิกษุทั้งหลาย แนวทาง ๓ ประการ คือ แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติเหล่านี้ ไม่สับสนปะปนกัน ไม่เคยสับสนปะปนกันในกาลก่อน ไม่สับสนปะปนกันอยู่ในปัจจุบัน และจักไม่สับสนปะปนกันในกาลต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้รู้ไม่คัดค้าน ภิกษุทั้งหลาย แม้ชนชาวอุกกลชนบท ชื่อว่า วัสสะและภัญญะ ซึ่งเป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังเห็นว่า แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติ ๓ ประการนี้ ไม่ควรติเตียน ไม่ควรคัดค้าน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกลัวการถูกนินทา การกระทบกระทั่ง การเบียดเบียน และการว่าร้าย Upayavaggo chaṭṭho. อุปยวรรคที่ ๖ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้ Upayo bījaṃ udānaṃ, upādānaparivattaṃ; Sattaṭṭhānañca sambuddho, pañcamahāli ādittā.Vaggo niruttipathena cāti. ว่าด้วยอุปายสูตร พีชสูตร อุททานสูตร อุปาทานปริวัตตสูตร สัตตัฏฐานสูตร สัมพุทธสูตร ปัญจสูตร มหาลิสูตร อาทิตตสูตร และนิรุตติปถสูตร รวมเป็น ๑ วรรค 7. Arahantavaggo ๗. อรหันตวรรค 1. Upādiyamānasuttaṃ ๑. อุปาทิยมานสูตร 63. Evaṃ [Pg.61] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Upādiyamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti. ๖๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยสังเขป ที่ข้าพระองค์ได้สดับธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่เถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เมื่อยึดมั่น ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป’ ภิกษุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว’ ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Saññaṃ… saṅkhāre … viññāṇaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้อย่างไร ภิกษุกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยสังเขปอย่างนี้ ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้ถูกต้องดีแล้ว ภิกษุ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปอย่างนี้เถิด Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ [Pg.62] karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Paṭhamaṃ. ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป ต่อมา ภิกษุรูปนั้นหลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๑ 2. Maññamānasuttaṃ ๒. มัญญมานสูตร 64. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Maññamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti. ๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมาย ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Dutiyaṃ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๒ 3. Abhinandamānasuttaṃ ๓. อภินันทมานสูตร 65. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena…pe… pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Abhinandamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti. ๖๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลิน ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต” ‘‘Yathā [Pg.63] kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre … viññāṇaṃ abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๓ 4. Aniccasuttaṃ ๔. อนิจจสูตร 66. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā; aññātaṃ sugatā’’ti. ๖๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, aniccaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra kho te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ รูปไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนาไม่เที่ยง...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๔ 5. Dukkhasuttaṃ ๕. ทุกขสูตร 67. Sāvatthinidānaṃ[Pg.64]. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā; aññātaṃ sugatā’’ti. ๖๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, dukkhaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho bhikkhu, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Pañcamaṃ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๕ 6. Anattasuttaṃ ๖. อนัตตสูตร 68. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yo kho, bhikkhu, anattā; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti. ๖๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, anattā; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, anattā; tatra te chando pahātabbo[Pg.65]. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Chaṭṭhaṃ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๖ 7. Anattaniyasuttaṃ ๗. อนัตตนิยสูตร 69. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti. ๖๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, anattaniyaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattaniyaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Sattamaṃ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๗ 8. Rajanīyasaṇṭhitasuttaṃ ๘. รชนิยสัณฐิตสูตร 70. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti. ๗๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว...ฯลฯ...พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘Sādhu [Pg.66] sādhu bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Aṭṭhamaṃ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร เป็นการดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล ฯลฯ ก็แล ภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๘” 9. Rādhasuttaṃ ๙. ราธสูตร 71. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, rādha, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, rādha, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti…pe… aññataro ca panāyasmā rādho arahataṃ ahosīti. Navamaṃ. ๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๙ 10. Surādhasuttaṃ ๑๐. สุราธสูตร 72. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā surādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti, vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, surādha, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā [Pg.67] sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Evaṃ kho, surādha, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti…pe… aññataro ca panāyasmā surādho arahataṃ ahosīti. Dasamaṃ. ๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสุราธะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนสุราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนสุราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระสุราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๑๐ Arahantavaggo sattamo. อรหันตวรรคที่ ๗ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้ Upādiyamaññamānā, athābhinandamāno ca; Aniccaṃ dukkhaṃ anattā ca, anattanīyaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; Rādhasurādhena te dasāti. อุปาทิยสูตร มัญญมานสูตร อภินันทมานสูตร อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร อนัตตนิยสูตร รชนิยสัณฐิตสูตร ราธสูตร และสุราธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร 8. Khajjanīyavaggo ๘. ขัชชนียวรรค 1. Assādasuttaṃ ๑. อัสสาทสูตร 73. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanā … saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๑ 2. Samudayasuttaṃ ๒. สมุทยสูตร 74. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca [Pg.68] nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Dutiyaṃ. ๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๒ 3. Dutiyasamudayasuttaṃ ๓. ทุติยสมุทยสูตร 75. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sutavā, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Tatiyaṃ. ๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๓ 4. Arahantasuttaṃ ๔. อรหันตสูตร 76. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’. ๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’” ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā, yāvatā bhavaggaṃ, ete aggā, ete seṭṭhā lokasmiṃ yadidaṃ arahanto’’ti. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสมีประมาณเท่าใด ภวัคคพรหมมีประมาณเท่าใด พระอรหันต์ทั้งหลายบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนั้น” Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘Sukhino vata arahanto, taṇhā tesaṃ na vijjati; Asmimāno samucchinno, mohajālaṃ padālitaṃ. “พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ เพราะท่านไม่มีตัณหา ท่านถอนอัสมิมานะได้เด็ดขาดแล้ว ทำลายข่ายคือโมหะได้แล้ว ‘‘Anejaṃ [Pg.69] te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvilaṃ; Loke anupalittā te, brahmabhūtā anāsavā. ท่านเหล่านั้นบรรลุถึงธรรมที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านไม่ขุ่นมัว ท่านเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสฉาบทาในโลก เป็นผู้ประเสริฐ ไม่มีอาสวะ ‘‘Pañcakkhandhe pariññāya, satta saddhammagocarā; Pasaṃsiyā sappurisā, puttā buddhassa orasā. ท่านกำหนดรู้ขันธ์ ๕ มีสัทธรรม ๗ ประการเป็นโคจร เป็นสัตบุรุษที่น่าสรรเสริญ เป็นโอรสผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า ‘‘Sattaratanasampannā, tīsu sikkhāsu sikkhitā; Anuvicaranti mahāvīrā, pahīnabhayabheravā. ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ ศึกษาดีแล้วในสิกขา ๓ ละภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวได้แล้ว ย่อมเที่ยวไป ‘‘Dasahaṅgehi sampannā, mahānāgā samāhitā; Ete kho seṭṭhā lokasmiṃ, taṇhā tesaṃ na vijjati. ท่านผู้เป็นมหานาค สมบูรณ์ด้วยองค์ ๑๐ มีจิตตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นแลเป็นผู้ประเสริฐในโลก ท่านไม่มีตัณหา ‘‘Asekhañāṇamuppannaṃ, antimoyaṃ samussayo; Yo sāro brahmacariyassa, tasmiṃ aparapaccayā. อเสขญาณเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย ท่านไม่ต้องอาศัยผู้อื่นในสาระแห่งพรหมจรรย์นั้น ‘‘Vidhāsu na vikampanti, vippamuttā punabbhavā; Dantabhūmimanuppattā, te loke vijitāvino. ท่านไม่หวั่นไหวในมานะประเภทต่างๆ หลุดพ้นแล้วจากภพใหม่ บรรลุถึงภูมิที่ฝึกตนแล้ว ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีชัยชนะในโลก ‘‘Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ, nandī tesaṃ na vijjati; Nadanti te sīhanādaṃ, buddhā loke anuttarā’’ti. catutthaṃ; ท่านไม่มีความเพลิดเพลินในภพเบื้องบน ท่ามกลาง และเบื้องต่ำ ท่านบันลือสีหนาทว่า ‘พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยมในโลก’” จบสูตรที่ ๔ 5. Dutiyaarahantasuttaṃ ๕. ทุติยอรหันตสูตร 77. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti…pe… evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’. ๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้” ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā, yāvatā bhavaggaṃ, ete aggā, ete seṭṭhā lokasmiṃ yadidaṃ arahanto’’ti. Pañcamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสมีประมาณเท่าใด ภวัคคพรหมมีประมาณเท่าใด พระอรหันต์ทั้งหลายบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนั้น” จบสูตรที่ ๕ 6. Sīhasuttaṃ ๖. สีหสูตร 78. Sāvatthinidānaṃ[Pg.70]. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati; āsayā nikkhamitvā vijambhati; vijambhitvā samantā catuddisā anuviloketi; samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadati; tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Ye hi keci, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā sīhassa migarañño nadato saddaṃ suṇanti; yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti; bilaṃ bilāsayā pavisanti; dakaṃ dakāsayā pavisanti; vanaṃ vanāsayā pavisanti; ākāsaṃ pakkhino bhajanti. Yepi te, bhikkhave, rañño nāgā gāmanigamarājadhānīsu, daḷhehi varattehi baddhā, tepi tāni bandhanāni sañchinditvā sampadāletvā bhītā muttakarīsaṃ cajamānā, yena vā tena vā palāyanti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, sīho migarājā tiracchānagatānaṃ pāṇānaṃ, evaṃ mahesakkho, evaṃ mahānubhāvo’’. ๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่า ในเวลาเย็นย่อมออกจากที่อาศัย ครั้นออกจากที่อาศัยแล้วย่อมบิดกาย ครั้นบิดกายแล้วย่อมเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ ครั้นเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ แล้วย่อมบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้วย่อมออกไปหาเหยื่อ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่าใดก็ตามได้ฟังเสียงของพญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่าคำรามอยู่ โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัว สัตว์ที่อาศัยรูย่อมเข้ารู สัตว์ที่อาศัยน้ำย่อมลงน้ำ สัตว์ที่อาศัยป่าย่อมเข้าป่า แม้นกก็บินขึ้นสู่อากาศ ภิกษุทั้งหลาย แม้ช้างหลวงของพระราชาที่เขาผูกไว้ในคามนิคมและราชธานีด้วยเชือกหนังอันเหนียวแน่น ช้างเหล่านั้นก็ยังทำลายเครื่องผูกเหล่านั้นให้ขาดสะบั้นไป ถ่ายอุจจาระปัสสาวะราดด้วยความกลัว วิ่งหนีไปทางโน้นทางนี้ ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่ามีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในหมู่สัตว์เดรัจฉาน” ‘‘Evameva kho, bhikkhave, yadā tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So dhammaṃ deseti – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti – ‘aniccāva kira, bho, mayaṃ samānā niccamhāti amaññimha. Addhuvāva kira, bho, mayaṃ samānā dhuvamhāti amaññimha. Asassatāva kira, bho, mayaṃ samānā sassatamhāti amaññimha. Mayampi kira, bho, aniccā addhuvā asassatā sakkāyapariyāpannā’ti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, tathāgato sadevakassa lokassa, evaṃ mahesakkho, evaṃ mahānubhāvo’’ti. Idamavoca bhagavā…pe… etadavoca satthā – “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีพระภาค อุบัติขึ้นในโลก พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมว่า ‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’ ภิกษุทั้งหลาย แม้เทวดาเหล่าใดซึ่งมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานสูงๆ สิ้นกาลนาน เทวดาเหล่านั้นได้ฟังธรรมเทศนาของตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเราผู้ไม่เที่ยงแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าเที่ยง พวกเราผู้ไม่ยั่งยืนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่ายั่งยืน พวกเราผู้ไม่แน่นอนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าแน่นอน ได้ยินว่า แม้พวกเราก็เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน นับเนื่องอยู่ในสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ...ฯลฯ... พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘Yadā buddho abhiññāya, dhammacakkaṃ pavattayi; Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo. ในกาลใด พระพุทธเจ้าผู้เป็นศาสดาของโลกพร้อมทั้งเทวดา ไม่มีบุคคลเปรียบ ทรงรู้ยิ่งแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว ‘‘Sakkāyañca [Pg.71] nirodhañca, sakkāyassa ca sambhavaṃ; Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ. (ทรงรู้ยิ่ง) ซึ่งสักกายะด้วย ความดับแห่งสักกายะด้วย เหตุเกิดแห่งสักกายะด้วย และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ด้วย ‘‘Yepi dīghāyukā devā, vaṇṇavanto yasassino; Bhītā santāsamāpāduṃ, sīhassevitare migā. แม้เทวดาเหล่าใดผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มียศ ก็กลัวแล้ว ถึงความสะดุ้ง เหมือนหมู่เนื้อเหล่าอื่นกลัวราชสีห์ ฉะนั้น Avītivattā sakkāyaṃ, aniccā kira bho mayaṃ; Sutvā arahato vākyaṃ, vippamuttassa tādino’’ti. chaṭṭhaṃ; เพราะได้สดับพระดำรัสของพระอรหันต์ผู้พ้นวิเศษแล้ว ผู้คงที่ (จึงคิดว่า) 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเรายังก้าวล่วงสักกายะไม่ได้เลยหนอ เป็นผู้ไม่เที่ยงหนอ' ดังนี้แล จบสูตรที่ ๖ 7. Khajjanīyasuttaṃ ๗. ขัชชนียสูตร 79. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaramānā anussaranti sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca? ‘Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno rūpaṃyeva anussarati. ‘Evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno vedanaṃyeva anussarati. ‘Evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhāna’nti… ‘evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhāna’nti… ‘evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno viññāṇameva anussarati’’. ๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ ย่อมระลึกถึงอยู่ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์ใดขันธ์หนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น. ๕ ประการเป็นไฉน? เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีรูปอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงรูปนั่นเทียว. เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีเวทนาอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงเวทนานั่นเทียว. 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสัญญาอย่างนี้'... 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสังขารอย่างนี้'... เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีวิญญาณอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงวิญญาณนั่นเทียว. ‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่ารูปเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'. มันย่อมสลายไปเพราะอะไร? ย่อมสลายไปแม้เพราะความเย็น ย่อมสลายไปแม้เพราะความร้อน ย่อมสลายไปแม้เพราะความหิว ย่อมสลายไปแม้เพราะความกระหาย ย่อมสลายไปแม้เพราะสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'. ‘‘Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadetha? Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati. Kiñca vedayati? Sukhampi vedayati, dukkhampi vedayati, adukkhamasukhampi vedayati. Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าเวทนาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'. มันย่อมเสวยอารมณ์อะไร? ย่อมเสวยแม้สุข ย่อมเสวยแม้ทุกข์ ย่อมเสวยแม้อทุกขมสุข. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'. ‘‘Kiñca, bhikkhave, saññaṃ vadetha? Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati. Kiñca sañjānāti? Nīlampi sañjānāti, pītakampi sañjānāti, lohitakampi sañjānāti, odātampi sañjānāti. Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสัญญาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'. มันย่อมจำได้หมายรู้อะไร? ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเขียว ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเหลือง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีแดง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีขาว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'. ‘‘Kiñca[Pg.72], bhikkhave, saṅkhāre vadetha? Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati. Kiñca saṅkhatamabhisaṅkharonti? Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saññaṃ saññattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saṅkhāre saṅkhārattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, viññāṇaṃ viññāṇattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสังขารเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'. มันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งอะไร? ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือรูปเพื่อความเป็นรูป ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือเวทนาเพื่อความเป็นเวทนา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสัญญาเพื่อความเป็นสัญญา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสังขารเพื่อความเป็นสังขาร ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือวิญญาณเพื่อความเป็นวิญญาณ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'. ‘‘Kiñca, bhikkhave, viññāṇaṃ vadetha? Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇa’nti vuccati. Kiñca vijānāti? Ambilampi vijānāti, tittakampi vijānāti, kaṭukampi vijānāti, madhurampi vijānāti, khārikampi vijānāti, akhārikampi vijānāti, loṇikampi vijānāti, aloṇikampi vijānāti. Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇa’nti vuccati. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าวิญญาณเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'. มันย่อมรู้แจ้งอะไร? ย่อมรู้แจ้งแม้รสเปรี้ยว ย่อมรู้แจ้งแม้รสขม ย่อมรู้แจ้งแม้รสเผ็ด ย่อมรู้แจ้งแม้รสหวาน ย่อมรู้แจ้งแม้รสขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่ขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสเค็ม ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่เค็ม. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'. ‘‘Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi rūpena khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในขันธ์ ๕ นั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ เราถูกรูปเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกรูปเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินรูปในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกรูปเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน. ‘‘‘Ahaṃ kho etarahi vedanāya khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva vedanāya khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ vedanaṃ abhinandeyyaṃ; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva vedanāya khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītāya vedanāya anapekkho hoti; anāgataṃ vedanaṃ nābhinandati; paccuppannāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. 'บัดนี้ เราถูกเวทนาเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกเวทนาเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินเวทนาในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกเวทนาเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในเวทนาอดีต ไม่เพลิดเพลินเวทนาในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนาที่เป็นปัจจุบัน. ‘‘‘Ahaṃ kho etarahi saññāya khajjāmi…pe… ahaṃ kho etarahi saṅkhārehi khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva saṅkhārehi khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmīti. Ahañceva kho pana anāgate saṅkhāre abhinandeyyaṃ[Pg.73]; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva saṅkhārehi khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṃ saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. 'บัดนี้ เราถูกสัญญาเคี้ยวกินอยู่...ฯลฯ... บัดนี้ เราถูกสังขารเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกสังขารเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินสังขารในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกสังขารเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในสังขารอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารที่เป็นปัจจุบัน. ‘‘‘Ahaṃ kho etarahi viññāṇena khajjāmi. Atītampi addhānaṃ evameva viññāṇena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ viññāṇaṃ abhinandeyyaṃ; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva viññāṇena khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. ‘บัดนี้ เราถูกวิญญาณเคี้ยวกินอยู่ แม้ในกาลอดีต เราก็ถูกวิญญาณเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่ ก็ถ้าเราพึงเพลิดเพลินวิญญาณในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกวิญญาณเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่’ บุคคลนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’” ‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako apacināti, no ācināti; pajahati, na upādiyati; visineti, na ussineti; vidhūpeti, na sandhūpeti. Kiñca apacināti, no ācināti? Rūpaṃ apacināti, no ācināti; vedanaṃ [Pg.74]… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ apacināti, no ācināti. Kiñca pajahati, na upādiyati? Rūpaṃ pajahati, na upādiyati; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajahati, na upādiyati. Kiñca visineti, na ussineti? Rūpaṃ visineti, na ussineti; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ visineti, na ussineti. Kiñca vidhūpeti, na sandhūpeti? Rūpaṃ vidhūpeti, na sandhūpeti; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ vidhūpeti, na sandhūpeti. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกย่อมรื้อถอน ไม่พอกพูน ย่อมละ ไม่ยึดมั่น ย่อมกระจาย ไม่รวบรวม ย่อมดับ ไม่ให้ลุกโพลง อริยสาวกย่อมรื้อถอนอะไร ไม่พอกพูนอะไร ย่อมรื้อถอนรูป ไม่พอกพูนรูป ย่อมรื้อถอนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่พอกพูนวิญญาณ อริยสาวกย่อมละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร ย่อมละรูป ไม่ยึดมั่นรูป ย่อมละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ อริยสาวกย่อมกระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร ย่อมกระจายรูป ไม่รวบรวมรูป ย่อมกระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ อริยสาวกย่อมดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร ย่อมดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป ย่อมดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” ‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito neva vidhūpeti na sandhūpeti. Vidhūpetvā ṭhito kiñca nevācināti na apacināti? Apacinitvā ṭhito rūpaṃ nevācināti na apacināti; apacinitvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nevācināti na apacināti. Apacinitvā ṭhito kiñca neva pajahati na upādiyati? Pajahitvā ṭhito rūpaṃ neva pajahati na upādiyati; pajahitvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva pajahati na upādiyati. Pajahitvā ṭhito kiñca neva visineti na ussineti? Visinetvā ṭhito rūpaṃ neva visineti na ussineti; visinetvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva visineti na ussineti. Visinetvā ṭhito kiñca neva vidhūpeti na sandhūpeti? Vidhūpetvā ṭhito rūpaṃ neva vidhūpeti na sandhūpeti; vidhūpetvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva vidhūpeti na sandhūpeti. Vidhūpetvā ṭhito evaṃvimuttacittaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti – “ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุไม่พอกพูน ไม่รื้อถอน แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่ละ ไม่ยึดมั่น แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจาย ไม่รวบรวม แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับ ไม่ให้ลุกโพลง แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนอะไร ไม่รื้อถอนอะไร แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนรูป ไม่รื้อถอนรูป แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่พอกพูนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รื้อถอนวิญญาณ แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละรูป ไม่ยึดมั่นรูป แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่ละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายรูป ไม่รวบรวมรูป แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และพระประชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ แม้จากที่ไกลว่า” ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. sattamaṃ; “ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งอยู่” ขัชชนิยสูตรที่ ๗ จบ 8. Piṇḍolyasuttaṃ ๘. ปิณโฑลยสูตร 80. Ekaṃ [Pg.75] samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho bhagavā kismiñcideva pakaraṇe bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi. Kapilavatthusmiṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena mahāvanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṃ nisīdi. ๘๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุสงฆ์กลับไปด้วยเหตุบางอย่าง แล้วทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเวลาเช้า ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพักกลางวัน เสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว ประทับนั่งพักกลางวัน ณ โคนต้นมะตูมหนุ่ม Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘mayā kho bhikkhusaṅgho pabāḷho. Santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ mamaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ tesaṃ mamaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha…pe… tesaṃ mamaṃ alabhantānaṃ dassanāya siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Yaṃnūnāhaṃ yatheva mayā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva etarahi anuggaṇheyyaṃ bhikkhusaṅgha’’nti. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าที่ลับ ประทับพักผ่อนอยู่ ได้ทรงเกิดความปริวิตกแห่งพระทัยอย่างนี้ว่า “ภิกษุสงฆ์เราให้กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้...ฯลฯ... ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ทางที่ดี เราพึงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เราเคยอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อน” Atha kho brahmā sahampati bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā; evametaṃ, sugata! Bhagavato, bhante, bhikkhusaṅgho pabāḷho. Santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā [Pg.76] adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ alabhantānaṃ dassanāya siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Yatheva bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅgha’’nti. ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหม ทรงทราบความปริวิตกในพระทัยของพระผู้มีพระภาคด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ดุจบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคทรงให้ภิกษุสงฆ์กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงโปรดปรานภิกษุสงฆ์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงปราศรัยกับภิกษุสงฆ์เถิด ขอพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เคยทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อนเถิด” Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho brahmā sahampati bhagavato adhivāsanaṃ viditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena nigrodhārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā te bhikkhū (ekadvīhikāya sārajjamānarūpā yenāhaṃ tenupasaṅkameyyuṃ. Tepi bhikkhū ) ekadvīhikāya sārajjamānarūpā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca – ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ทรงบันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ภิกษุเหล่านั้น (มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า พึงเข้ามาหาเราเถิด แม้ภิกษุเหล่านั้น) มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ดังนี้ว่า ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ. Abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ piṇḍolo vicarasi pattapāṇīti. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, kulaputtā upenti atthavasikā, atthavasaṃ paṭicca; neva rājābhinītā, na corābhinītā, na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na ājīvikāpakatā; api ca kho otiṇṇāmha jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇā dukkhaparetā appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti. “ภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารนี้ เป็นการเลี้ยงชีพชั้นต่ำที่สุด ภิกษุทั้งหลาย คำสาปแช่งในโลกว่า ‘เจ้าคนขอทาน ถือบาตรเที่ยวไป’ นี้มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย แต่กุลบุตรทั้งหลายผู้มุ่งประโยชน์ อาศัยอำนาจประโยชน์ เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ มิใช่ถูกพระราชาบังคับมา มิใช่ถูกโจรบังคับมา มิใช่เป็นหนี้ มิใช่เพราะความกลัว มิใช่เพราะหมดทางเลี้ยงชีพ แต่เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ถูกครอบงำแล้วโดยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ ‘‘Evaṃ pabbajito cāyaṃ, bhikkhave, kulaputto. So ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Seyyathāpi, bhikkhave[Pg.77], chavālātaṃ ubhatopadittaṃ majjhe gūthagataṃ, neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharati, nāraññe kaṭṭhatthaṃ pharati. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi gihibhogā ca parihīno, sāmaññatthañca na paripūreti. “ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรนี้บวชอย่างนี้แล้ว แต่กลับเป็นผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจที่ถูกประทุษร้ายแล้ว มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนท่อนไม้เผาผีที่ไฟติดทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ จะใช้เป็นฟืนในบ้านก็ไม่ได้ จะใช้เป็นฟืนในป่าก็ไม่ได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น คือเสื่อมจากโภคะของคฤหัสถ์ด้วย และไม่ทำประโยชน์แห่งสมณะให้บริบูรณ์ด้วย ‘‘Tayome, bhikkhave, akusalavitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Ime ca bhikkhave, tayo akusalavitakkā kva aparisesā nirujjhanti? Catūsu vā satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato animittaṃ vā samādhiṃ bhāvayato. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva animitto samādhi bhāvetuṃ. Animitto, bhikkhave, samādhi bhāvito bahulīkato mahapphalo hoti mahānisaṃso. “ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ไหน? คือในผู้ที่มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ หรือในผู้ที่เจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย ควรอย่างยิ่งที่จะเจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนิมิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก” ‘‘Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo – bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca. Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘atthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ yamahaṃ upādiyamāno na vajjavā assa’nti? So evaṃ pajānāti – ‘natthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ yamahaṃ upādiyamāno na vajjavā assaṃ. Ahañhi rūpaññeva upādiyamāno upādiyeyyaṃ vedanaññeva… saññaññeva… saṅkhāreyeva viññāṇaññeva upādiyamāno upādiyeyyaṃ. Tassa me assa upādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhaveyyuṃ. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo assā’’’ti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิ ๒ อย่างนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ มีอะไรบ้างหนอ ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ ไม่มีอะไรเลย ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ ถ้าเราจะพึงยึดมั่น ก็พึงยึดมั่นรูปนั่นเทียว...เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณนั่นเทียว เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพพึงมีแก่เรานั้น เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติพึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็พึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ พึงมีได้ด้วยประการฉะนี้’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ…pe… tasmātiha, bhikkhave, evaṃ passaṃ… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น...ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’” ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘ 9. Pālileyyasuttaṃ ๙. ปาลิเลยยสูตร 81. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisi. Kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā [Pg.78] upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkāmi. ๘๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงโกสัมพี ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงโกสัมพีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม Atha kho aññataro bhikkhu acirapakkantassa bhagavato yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘esāvuso, ānanda, bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkanto’’ti. ‘‘Yasmiṃ, āvuso, samaye bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkamati, ekova bhagavā tasmiṃ samaye viharitukāmo hoti; na bhagavā tasmiṃ samaye kenaci anubandhitabbo hotī’’ti. ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม’ (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะประทับอยู่แต่ผู้เดียว ในสมัยนั้น ใครๆ ไม่ควรติดตามพระผู้มีพระภาคไป’ Atha kho bhagavā anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pālileyyake viharati bhaddasālamūle. Atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘cirassutā kho no, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammī kathā; icchāma mayaṃ, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปโดยลำดับจนถึงป่าปาลิเลยยกะ ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โคนไม้ภัททสาละ ในป่าปาลิเลยยกะ ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยที่น่ายินดี ควรแก่การระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ นานแล้วที่พวกเราไม่ได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค พวกเราปรารถนาจะฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค’ Atha kho āyasmā ānando tehi bhikkhūhi saddhiṃ yena pālileyyakaṃ bhaddasālamūlaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘kathaṃ nu kho jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti? Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo; vicayaso desitā cattāro satipaṭṭhānā; vicayaso desitā cattāro sammappadhānā; vicayaso [Pg.79] desitā cattāro iddhipādā; vicayaso desitāni pañcindriyāni; vicayaso desitāni pañca balāni; vicayaso desitā sattabojjhaṅgā; vicayaso desito ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Evaṃ vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo. Evaṃ vicayaso desite kho, bhikkhave, mayā dhamme atha ca panidhekaccassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kathaṃ nu kho jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’’ti? ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยภิกษุเหล่านั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ณ โคนไม้ภัททสาละ ป่าปาลิเลยยกะ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมิกถา ก็โดยสมัยนั้นแล ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่งอย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปริวิตกแห่งจิตของภิกษุรูปนั้นด้วยพระทัยของพระองค์ แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัย สติปัฏฐาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย สัมมัปปธาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อิทธิบาท ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อินทรีย์ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย พละ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย โพชฌงค์ ๗ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อริยมรรคมีองค์ ๘ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ก็แหละ ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุบางรูปในศาสนานี้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’’ ‘‘Kathañca, bhikkhave, jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti? Idha bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sāpi vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sopi phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปได้โดยฉับพลัน ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati; api ca kho rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati; api ca kho attani rūpaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave[Pg.80], samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป แต่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati, na attani rūpaṃ samanupassati; api ca kho rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayite phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā … sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato…pe… āsavānaṃ khayo hoti. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้... อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไป ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ, na attani rūpaṃ, na rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati; api ca kho vedanaṃ attato samanupassati, api ca kho vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati, api ca kho attani vedanaṃ samanupassati, api ca kho vedanāya attānaṃ samanupassati; api ca kho saññaṃ… api ca kho saṅkhāre attato samanupassati, api ca kho saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati, api ca kho attani saṅkhāre samanupassati, api ca kho saṅkhāresu attānaṃ samanupassati; api ca kho viññāṇaṃ attato samanupassati, api ca kho viññāṇavantaṃ attānaṃ, api ca kho attani viññāṇaṃ, api ca kho viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno…pe… kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayite phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso [Pg.81]… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป แต่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา... พิจารณาเห็นสัญญา... พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร... พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ... มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ attato samanupassati, na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati; api ca kho evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Yā kho pana sā, bhikkhave, sassatadiṭṭhi saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno…pe… evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti. เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นสัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัสสตทิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ … na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati; nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Api ca kho evaṃdiṭṭhi hoti – ‘no cassaṃ no ca me siyā nābhavissaṃ na me bhavissatī’ti. Yā kho pana sā, bhikkhave, ucchedadiṭṭhi saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco…pe… evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti. เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุจเฉททิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ ‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… na viññāṇasmiṃ attato samanupassati, nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti; nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘no cassaṃ no ca me siyā nābhavissaṃ na me bhavissatī’ti; api ca kho kaṅkhī hoti vicikicchī aniṭṭhaṅgato saddhamme. Yā kho pana sā, bhikkhave, kaṅkhitā vicikicchitā aniṭṭhaṅgatatā saddhamme saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato [Pg.82] paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sāpi vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sopi phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti. Navamaṃ. เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ได้พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ แต่เขากลับเป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเล ไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัย ความลังเล ความไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมนั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ จบสูตรที่ ๙ 10. Puṇṇamasuttaṃ ๑๐. ปุณณมสูตร 82. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto ajjhokāse nisinno hoti. ๘๒. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา เขตกรุงสาวัตถี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในราตรีที่เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เพ็ญเดือนเต็ม Atha kho aññataro bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ, sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti? ‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā sake āsane nisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho’’ti. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคจะโปรดประทานโอกาสเพื่อการพยากรณ์ปัญหา ข้าพระองค์พึงทูลถามปัญหาสักเล็กน้อย’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด’ ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนั่งบนอาสนะของตน ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ใช่หรือไม่ พระเจ้าข้า’ ‘‘Ime kho pana, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā; seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ... วิญญาณูปาทานขันธ์’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’ แล้วชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า ‘‘Ime kho pana, bhante, pañcupādānakkhandhā kiṃmūlakā’’ti? ‘‘Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā chandamūlakā’’ti…pe… taññeva nu kho, bhante, upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā udāhu aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti? ‘‘Na kho, bhikkhu, taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ, api ca yo tattha chandarāgo taṃ tattha upādāna’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นมูล’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีฉันทะเป็นมูล’...ฯลฯ... ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานนั้นเองคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น หรือว่าอุปาทานมีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานนั้นเองไม่ใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น และอุปาทานก็ไม่มีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕ แต่ฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า ‘‘Siyā [Pg.83] pana, bhante, pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti bhagavā avoca – ‘‘idha, bhikkhu, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhu, siyā pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ ด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า ‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, khandhānaṃ khandhādhivacana’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho. Ettāvatā kho, bhikkhu, khandhānaṃ khandhādhivacana’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ดูก่อนภิกษุ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่านี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti? ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya. Nāmarūpaṃ hetu, nāmarūpaṃ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ นามรูปเป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ [Pg.84] vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือพิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือพิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ไม่พิจารณาเห็นเวทนา... ไม่พิจารณาเห็นสัญญา... ไม่พิจารณาเห็นสังขาร... ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘Ko nu kho, bhante, rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ; ko vedanāya… ko saññāya… ko saṅkhārānaṃ… ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. Yaṃ vedanaṃ paṭicca… yaṃ saññaṃ paṭicca… ye saṅkhāre paṭicca… yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ viññāṇassa nissaraṇa’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นคุณของรูป อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นคุณของเวทนา... อะไรเป็นคุณของสัญญา... อะไรเป็นคุณของสังขาร... อะไรเป็นคุณของวิญญาณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā [Pg.85] kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; anattakatāni kammāni kathamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเกิดความวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความวิตกแห่งใจของภิกษุนั้นด้วยพระทัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya. Iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Anattakatāni kammāni kathamattānaṃ phusissantīti? Paṭipucchāvinītā kho me tumhe, bhikkhave, tatra tatra tesu tesu dhammesu. “ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่จะมีได้เป็นอย่างนี้ คือ โมฆบุรุษบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ไม่มีความรู้ ถูกอวิชชาครอบงำ มีใจถูกตัณหาครอบงำ พึงสำคัญคำสอนของพระศาสดาว่าควรล่วงเลยไปได้ ด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร’ ภิกษุทั้งหลาย เราแนะนำเธอทั้งหลายด้วยการสอบถามในธรรมนั้นๆ ในที่นั้นๆ แล้ว ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ‘‘Dve khandhā taññeva siyaṃ, adhivacanañca hetunā; Sakkāyena duve vuttā, assādaviññāṇakena ca; Ete dasavidhā vuttā, hoti bhikkhu pucchāyā’’ti. dasamaṃ; ปุณณมสูตรที่ ๑๐ จบ Khajjanīyavaggo aṭṭhamo. ขัชชนียวรรคที่ ๘ จบ Tassuddānaṃ – คาถาสรุปความสำหรับวรรคนั้น Assādo [Pg.86] dve samudayā, arahantehi apare dve; Sīho khajjanī piṇḍolyaṃ, pālileyyena puṇṇamāti. อัสสาทสูตร ๒ สูตร สมุทยสูตร ๒ สูตร อรหันตสูตร ๒ สูตร สีหสูตร ขัชชนียสูตร ปิณโฑลยสูตร ปาลิเลยยสูตร และปุณณมสูตร 9. Theravaggo ๙. เถรวรรค 1. Ānandasuttaṃ ๑. อานันทสูตร 83. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca – ๘๓. ณ พระนครสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “อาวุโส ภิกขเว” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อาวุโส” ท่านพระอานนท์จึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘Puṇṇo nāma, āvuso, āyasmā mantāṇiputto amhākaṃ navakānaṃ sataṃ bahūpakāro hoti. So amhe iminā ovādena ovadati – ‘upādāya, āvuso ānanda, asmīti hoti, no anupādāya. Kiñca upādāya asmīti hoti, no anupādāya? Rūpaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya’’’. “อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ว่า ‘อาวุโส อานนท์ เพราะอาศัย (อุปาทาน) จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยอะไร จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’” ‘‘Seyyathāpi, āvuso ānanda, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno upādāya passeyya, no anupādāya; evameva kho, āvuso ānanda, rūpaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. “อาวุโส อานนท์ เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษรุ่นหนุ่มสาวที่ชอบแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง หรือในภาชนะน้ำที่ใสสะอาด พึงเห็นได้เพราะอาศัย (กระจกหรือภาชนะน้ำนั้น) ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่พึงเห็น ฉันใด อาวุโส อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso ānanda, ‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’’ti? ‘Aniccaṃ, āvuso’. Vedanā… saññā … saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti? ‘Aniccaṃ, āvuso’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Puṇṇo nāma āvuso āyasmā mantāṇiputto amhākaṃ navakānaṃ sataṃ bahūpakāro hoti. So amhe iminā ovādena [Pg.87] ovadati. Idañca pana me āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa dhammadesanaṃ sutvā dhammo abhisamitoti. Paṭhamaṃ. “อาวุโส อานนท์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ และเพราะได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร ผมจึงได้รู้แจ้งธรรม” อานันทสูตรที่ ๑ จบ 2. Tissasuttaṃ ๒. ติสสสูตร 84. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’’ti. ๘๔. ณ พระนครสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย” Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’’’ti. ลำดับนั้น ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’” Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena tissaṃ bhikkhuṃ āmantehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā tisso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ tissaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso tissa, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā tisso tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ tissaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tissa, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamārocesi – ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo…pe… hoti ca me dhammesu vicikicchā’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า “เธอจงมานี่ ภิกษุ เธอจงเรียกติสสภิกษุมาตามคำของเรา” ภิกษุรูปนั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านพระติสสะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระติสสะว่า “ท่านติสสะ พระศาสดาตรัสเรียกท่าน” ท่านพระติสสะรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระติสสะผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า “ติสสะ ได้ยินว่า เธอได้บอกแก่ภิกษุจำนวนมากอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กายของผมประดุจของหนัก ... และผมยังมีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’ จริงหรือ” ท่านพระติสสะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” “ติสสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Sādhu [Pg.88] sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ rūpe avigatarāgassa… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu avigatarāgassa…pe… tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... เพราะสังขารเหล่านั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหา เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe avigatarāgassa. Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ rūpe vigatarāgassa… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu vigatarāgassa… viññāṇe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... ในวิญญาณ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในวิญญาณ เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe vigatarāgassa. Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น ... ฯลฯ ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ฯลฯ ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” ‘‘Seyyathāpi, tissa, dve purisā – eko puriso amaggakusalo, eko puriso maggakusalo. Tamenaṃ so amaggakusalo puriso amuṃ maggakusalaṃ purisaṃ maggaṃ puccheyya. So evaṃ vadeyya – ‘ehi, bho purisa, ayaṃ maggo. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi dvedhāpathaṃ, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāhi. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi tibbaṃ vanasaṇḍaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi mahantaṃ ninnaṃ pallalaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ [Pg.89] gantvā dakkhissasi sobbhaṃ papātaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi samaṃ bhūmibhāgaṃ ramaṇīya’’’nti. “ติสสะ เปรียบเหมือนบุรุษ 2 คน คือ คนหนึ่งไม่ฉลาดในหนทาง อีกคนหนึ่งฉลาดในหนทาง บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทางนั้น พึงถามหนทางกับบุรุษผู้ฉลาดในหนทางโน้น บุรุษนั้นพึงบอกอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ นี่คือหนทาง ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นทางสองแพร่ง ในสองแพร่งนั้น ท่านจงละทางซ้ายเสียแล้วถือเอาทางขวา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นป่าทึบ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นเหวและหน้าผา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’” ‘‘Upamā kho myāyaṃ, tissa, katā atthassa viññāpanāya. Ayaṃ cevettha attho – ‘puriso amaggakusalo’ti kho, tissa, puthujjanassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Puriso maggakusalo’ti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Dvedhāpatho’ti kho, tissa, vicikicchāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘Vāmo maggo’ti kho, tissa, aṭṭhaṅgikassetaṃ micchāmaggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – micchādiṭṭhiyā…pe… micchāsamādhissa. ‘Dakkhiṇo maggo’ti kho, tissa, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiyā…pe… sammāsamādhissa. ‘Tibbo vanasaṇḍo’ti kho, tissa, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘Mahantaṃ ninnaṃ pallala’nti kho, tissa, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Sobbho papāto’ti kho, tissa, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Samo bhūmibhāgo ramaṇīyo’ti kho, tissa, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhirama, tissa, abhirama, tissa! Ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā’’ti. “ติสสะ อุปมานี้เราทำเพื่อให้เข้าใจเนื้อความ และนี่คือเนื้อความในอุปมานั้น คำว่า ‘บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกปุถุชน คำว่า ‘บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ คำว่า ‘ทางสองแพร่ง’ เป็นชื่อเรียกวิจิกิจฉา คำว่า ‘ทางซ้าย’ เป็นชื่อเรียกมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ ... มิจฉาสมาธิ คำว่า ‘ทางขวา’ เป็นชื่อเรียกอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ คำว่า ‘ป่าทึบ’ เป็นชื่อเรียกอวิชชา คำว่า ‘ที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่’ เป็นชื่อเรียกกามทั้งหลาย คำว่า ‘เหวและหน้าผา’ เป็นชื่อเรียกความโกรธและความคับแค้นใจ คำว่า ‘ภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’ เป็นชื่อเรียกนิพพาน ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด เราเป็นผู้คอยโอวาท เราเป็นผู้คอยอนุเคราะห์ เราเป็นผู้คอยพร่ำสอน” Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā tisso bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. Dutiyaṃ. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระติสสะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล (ติสสสูตรที่ ๒) 3. Yamakasuttaṃ ๓. ยมกสูตร 85. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena yamakassa nāma bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti. ๘๕. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้ Assosuṃ kho sambahulā bhikkhū yamakassa kira nāma bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti. Atha kho te bhikkhū yenāyasmā yamako [Pg.90] tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā yamakena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ yamakaṃ etadavocuṃ – ภิกษุหลายรูปได้ฟังมาว่า “ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ดังนี้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า ‘‘Saccaṃ kira te, āvuso yamaka, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Evaṃ khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti. “ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ‘‘Mā, āvuso yamaka, evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi. Na hi sādhu bhagavato abbhācikkhanaṃ. Na hi bhagavā evaṃ vadeyya – ‘khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti. Evampi kho āyasmā yamako tehi bhikkhūhi vuccamāno tatheva taṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti. “ท่านยมกะผู้มีอายุ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเลย เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” แม้ท่านยมกะถูกภิกษุเหล่านั้นกล่าวตักเตือนอยู่อย่างนี้ ก็ยังคงยึดมั่น ถือมั่นทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างเหนียวแน่น กล่าวอยู่ว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้ Yato kho te bhikkhū nāsakkhiṃsu āyasmantaṃ yamakaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha kho te bhikkhū uṭṭhāyāsanā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘yamakassa nāma, āvuso sāriputta, bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’ti. Sādhāyasmā sāriputto yena yamako bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā sāriputto tuṇhībhāvena. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā yamako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā yamakena saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ yamakaṃ etadavoca – เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านยมกะสละทิฏฐิอันลามกนั้นได้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงลุกจากอาสนะ เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้เรียนท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’ ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปหาภิกษุยมกะถึงที่อยู่เถิด” ท่านพระสารีบุตรได้รับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล ในเวลาเย็น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ... (ละ)... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า ‘‘Saccaṃ kira te, āvuso yamaka, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Evaṃ [Pg.91] khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti. “ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, āvuso’’. ‘‘Vedanā niccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, āvuso’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เพราะเหตุนั้น... (ละ)... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้... (ละ)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ … ‘‘vedanaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’… ‘‘saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...ท่านเห็นเวทนาว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...สัญญา... สังขาร... ท่านเห็นวิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Vedanāya… aññatra vedanāya…pe… saññāya… aññatra saññāya… saṅkhāresu… aññatra saṅkhārehi… viññāṇasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นตถาคตในรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ในเวทนา... นอกจากเวทนา... (ละ)... ในสัญญา... นอกจากสัญญา... ในสังขาร... นอกจากสังขาร... ท่านเห็นตถาคตในวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ… vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, ayaṃ so arūpī… avedano… asaññī… asaṅkhāro… aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Ettha ca te, āvuso yamaka, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne, kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านย่อมเห็นตถาคตว่า ไม่มีรูป... ไม่มีเวทนา... ไม่มีสัญญา... ไม่มีสังขาร... ไม่มีวิญญาณ ดังนี้หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อท่านไม่ได้ตถาคตโดยสัจจะ โดยความแท้จริงในปัจจุบัน การที่ท่านจะพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้ขีณาสพ เมื่อตายไป ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายไป ย่อมไม่มี’ ดังนี้ ควรอยู่หรือ” ‘‘Ahu kho me taṃ, āvuso sāriputta, pubbe aviddasuno pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; idañca panāyasmato sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā tañceva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ pahīnaṃ, dhammo ca me abhisamito’’ti. “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เมื่อก่อน ข้าพเจ้ายังไม่รู้ จึงมีทิฏฐิอันลามกนั้น แต่บัดนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนาของท่านพระสารีบุตรแล้ว ทิฏฐิอันลามกนั้น ข้าพเจ้าก็ละได้แล้ว และธรรม ข้าพเจ้าก็ได้รู้แจ้งแล้ว” ‘‘Sace [Pg.92] taṃ, āvuso yamaka, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo so, āvuso yamaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kiṃ hotī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, āvuso yamaka, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, āvuso, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo so, āvuso yamaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kiṃ hotī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, āvuso, evaṃ byākareyyaṃ – ‘rūpaṃ kho, āvuso, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ tadatthaṅgataṃ. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ tadatthaṅgata’nti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, āvuso, evaṃ byākareyya’’nti. “ดูก่อนท่านยมกะ ถ้าเขาพึงถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ท่านถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่ท่าน ถ้าเขาพึงถามข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว’ ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้” ‘‘Sādhu sādhu, āvuso yamaka! Tena hāvuso, yamaka, upamaṃ te karissāmi etasseva atthassa bhiyyosomattāya ñāṇāya. Seyyathāpi, āvuso yamaka, gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo; so ca ārakkhasampanno. Tassa kocideva puriso uppajjeyya anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmo jīvitā voropetukāmo. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo; so ca ārakkhasampanno; nāyaṃ sukaro pasayha jīvitā voropetuṃ. Yaṃnūnāhaṃ anupakhajja jīvitā voropeyya’nti. So taṃ gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘upaṭṭhaheyyaṃ taṃ, bhante’ti. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā upaṭṭhāpeyya. So upaṭṭhaheyya pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī. Tassa so gahapati vā gahapatiputto vā mittatopi naṃ saddaheyya ; suhajjatopi naṃ saddaheyya; tasmiñca vissāsaṃ āpajjeyya. Yadā kho, āvuso, tassa purisassa evamassa – ‘saṃvissattho kho myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā’ti, atha naṃ rahogataṃ viditvā tiṇhena satthena jīvitā voropeyya. “ดีละ ดีละ ท่านยมกะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง เพื่อให้เข้าใจเนื้อความนี้ให้ดียิ่งขึ้น ดูก่อนท่านยมกะ เปรียบเหมือนคหบดีหรือบุตรคหบดี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี บุรุษผู้หนึ่งประสงค์จะปองร้าย ไม่หวังประโยชน์ ไม่หวังความผาสุก ไม่หวังความเกษมจากโยคะ ประสงค์จะปลงชีวิตเขาพึงเกิดขึ้น เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีผู้นี้ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี การที่จะใช้กำลังปลงชีวิตผู้นี้ทำได้ไม่ง่ายเลย ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาแล้วค่อยปลงชีวิต’ เขาจึงเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็ให้เขาคอยรับใช้ เขาจึงคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็จะเชื่อเขาว่าเป็นมิตรบ้าง เชื่อเขาว่าเป็นผู้มีใจดีบ้าง และจะไว้วางใจในเขา ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อใดบุรุษนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีนี้ไว้วางใจเราดีแล้ว’ เมื่อนั้น ครั้นรู้ว่าเขาอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิตเสีย ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, yadā hi so puriso amuṃ gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā upasaṅkamitvā evaṃ āha – ‘upaṭṭhaheyyaṃ taṃ, bhante’ti, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ na aññāsi – ‘vadhako me’ti. Yadāpi so upaṭṭhahati pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ [Pg.93] na aññāsi – ‘vadhako me’ti. Yadāpi naṃ rahogataṃ viditvā tiṇhena satthena jīvitā voropeti, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ na aññāsi – ‘vadhako me’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ’’. “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อบุรุษนั้นเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีโน้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ เมื่อเขาคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ และเมื่อเขารู้ว่าคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิต แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’” “อย่างนั้น ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ” ‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ saññaṃ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. “ปุถุชนนั้น ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารอันไม่เที่ยงว่า ‘สังขารไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. “ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสังขารอันเป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณอันเป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’ ‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Anattaṃ vedanaṃ… anattaṃ saññaṃ… anatte saṅkhāre… anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. “ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสัญญาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสังขารอันเป็นอนัตตา... ซึ่งวิญญาณอันเป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’ ‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. “ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ ‘‘Vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vadhakaṃ vedanaṃ ‘vadhakā vedanā’ti… vadhakaṃ saññaṃ ‘vadhakā saññā’ti… vadhake saṅkhāre ‘vadhakā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vadhakaṃ viññāṇaṃ ‘vadhakaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘เวทนาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สัญญาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’ ‘‘So rūpaṃ upeti upādiyati adhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upeti upādiyati adhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Tassime pañcupādānakkhandhā upetā upādinnā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. ปุถุชนนั้นย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่ปุถุชนนั้นเข้าไปยึดและยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน ‘‘Sutavā [Pg.94] ca kho, āvuso, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ; na attani rūpaṃ, na rūpasmiṃ attānaṃ. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ attānaṃ; na attani viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ attānaṃ. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ผู้ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย... ผู้ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ ‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ … aniccaṃ saññaṃ… anicce saṅkhāre … aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยง ว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง ว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... สัญญาอันเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายอันเป็นทุกข์... วิญญาณอันเป็นทุกข์ ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’ ‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Anattaṃ vedanaṃ… anattaṃ saññaṃ… anatte saṅkhāre… anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattā viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตา ว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... สัญญาอันเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายอันเป็นอนัตตา... วิญญาณอันเป็นอนัตตา ว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’ ‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ ว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... สัญญาอันเป็นสังขตะ... สังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... วิญญาณอันเป็นสังขตะ ว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ ‘‘Vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Vadhakaṃ vedanaṃ… vadhakaṃ saññaṃ… vadhake saṅkhāre ‘‘vadhakā saṅkhārā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Vadhakaṃ viññāṇaṃ ‘vadhakaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’ ‘‘So rūpaṃ na upeti, na upādiyati, nādhiṭṭhāti – ‘attā me’ti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ na upeti, na upādiyati, nādhiṭṭhāti – ‘attā me’ti. Tassime pañcupādānakkhandhā anupetā anupādinnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti. ‘‘Evametaṃ, āvuso sāriputta, hoti yesaṃ āyasmantānaṃ tādisā sabrahmacārino anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā. Idañca pana me āyasmato sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti. Tatiyaṃ. อริยสาวกนั้นย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่อริยสาวกนั้นไม่เข้าไปยึดและไม่ยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน” (พระสารีบุตรกล่าวจบแล้ว พระยมกะจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน ผู้คอยอนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ คอยว่ากล่าว คอยพร่ำสอน และเมื่อข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระสารีบุตรแล้ว จิตของข้าพเจ้าก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” (ยมกสูตรที่ ๓ จบ) 4. Anurādhasuttaṃ ๔. อนุราธสูตร 86. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā anurādho bhagavato avidūre [Pg.95] araññakuṭikāyaṃ viharati. Atha kho sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yena āyasmā anurādho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā anurādhena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti? ๘๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี สมัยนั้น ท่านพระอนุราธะอยู่ในกระท่อมในป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น ปริพาชกต่างลัทธิจำนวนมากพากันเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “ท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่” Evaṃ vutte, āyasmā anurādho te aññatitthiye paribbājake etadavoca – ‘‘yo so āvuso tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti. Evaṃ vutte, aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘so cāyaṃ bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto’’ti. Atha kho aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. เมื่อปริพาชกเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอนุราธะได้กล่าวกับพวกเขาว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่” เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกปริพาชกต่างลัทธิได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “พระภิกษุรูปนี้คงเป็นภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระแต่เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม” ครั้งนั้น พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นตำหนิท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลาแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป Atha kho āyasmato anurādhassa acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ pañhaṃ puccheyyuṃ. Kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti? ครั้งนั้น เมื่อพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้เกิดความคิดคำนึงว่า “ถ้าพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นถามปัญหายิ่งขึ้นไปกว่านี้ เราจะตอบอย่างไรหนอ จึงจะเป็นอันกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง และจะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งจักไม่มีถ้อยคำที่ถูกเหตุผลซึ่งเป็นเครื่องคล้อยตามวาทะ จะพึงถึงฐานะอันน่าตำหนิได้” Atha kho āyasmā anurādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anurādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṃ viharāmi. Atha kho, bhante, sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu [Pg.96] …pe… maṃ etadavocuṃ – ‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti… hoti ca na ca hoti, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’’ti? ครั้งนั้น ท่านพระอนุราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ฯลฯ ท่านพระอนุราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ ข้าพระองค์อยู่ในกุฏิป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์จำนวนมากเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ฯลฯ แล้วได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ ดังนี้หรือ” Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te aññatitthiye paribbājake etadavocaṃ – ‘‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vāti. Evaṃ vutte, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā maṃ etadavocuṃ – ‘so cāyaṃ bhikkhu na vo bhavissati acirapabbajito thero vā pana bālo abyatto’ti. Atha kho maṃ, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā navavādena bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu’’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกับปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก ฯลฯ หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงจะเป็นภิกษุใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือถ้าเป็นพระเถระ ก็คงเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้ข่มขี่ข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป ‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ pañhaṃ puccheyyuṃ. Kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’’ti? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นจะพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปแก่เรา เราจะพยากรณ์อย่างไรหนอ จึงจะเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่ถูกตามหลักเหตุผลอันใดอันหนึ่ง จะไม่พึงถึงฐานะที่ถูกติเตียนได้’ ดังนี้ ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ เมื่อเห็นอย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Taṃ [Pg.97] kiṃ maññasi, anurādha, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanāya…pe… aññatra vedanāya…pe… saññāya… aññatra saññāya… saṅkhāresu… aññatra saṅkhārehi… viññāṇasmiṃ… aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตในรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตนอกไปจากรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตในเวทนา... ฯลฯ ...นอกไปจากเวทนา... ฯลฯ ...ในสัญญา... นอกไปจากสัญญา... ในสังขาร... นอกไปจากสังขาร... ในวิญญาณ... นอกไปจากวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ… vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นว่า รูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, ayaṃ so arūpī avedano asaññī asaṅkhāro aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตว่า เป็นผู้ไม่มีรูป ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีสังขาร ไม่มีวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Ettha ca te, anurādha, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – ‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “อนุราธะ เมื่อเธอค้นหาตถาคตโดยสัจจะ โดยของจริง ในปัจจุบันธรรมนี้ไม่ได้เลย การพยากรณ์ของเธอที่ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก... หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ จะสมควรหรือ” “ไม่สมควรเลย พระเจ้าข้า” ‘‘Sādhu sādhu, anurādha! Pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti. Catutthaṃ. “ดีละ ดีละ อนุราธะ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับแห่งทุกข์เท่านั้น” จบ สูตรที่ ๔ 5. Vakkalisuttaṃ ๕. วักกลิสูตร 87. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā vakkali kumbhakāranivesane viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu; anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā yena [Pg.98] bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandati; evañca pana vadeti – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu; anukampaṃ upādāyā’’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. ๘๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ในบ้านของช่างหม้อ ครั้งนั้นแล ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และกราบทูลมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya yenāyasmā vakkali tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā vakkali bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, vakkali, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni; tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavoca – ‘‘kacci te, vakkali, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti? ‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ; bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti. ‘‘Kacci te, vakkali, na kiñci kukkuccaṃ, na koci vippaṭisāro’’ti? ‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ, anappako vippaṭisāro’’ti. ‘‘Kacci pana taṃ, vakkali, attā sīlato na upavadatī’’ti? ‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti. ‘‘No ce kira taṃ, vakkali, attā sīlato upavadati; atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti? ‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo, natthi ca me kāyasmiṃ tāvatikā balamattā, yāvatāhaṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyya’’nti. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ท่านพระวักกลิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระวักกลิว่า “อย่าเลย วักกลิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระวักกลิว่า “วักกลิ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลงหรือไม่กำเริบขึ้น ความทุเลาปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ” ท่านพระวักกลิกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบยิ่งนัก ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ” “วักกลิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ ข้าพระองค์มีความรำคาญไม่น้อย มีความเดือดร้อนใจไม่น้อย” “วักกลิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “วักกลิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญและความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนามานานแล้ว แต่ในกายของข้าพระองค์ไม่มีกำลังพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนาได้เลย” ‘‘Alaṃ, vakkali, kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati so maṃ passati; yo maṃ passati so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati; maṃ passanto dhammaṃ passati. “อย่าเลย วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายอันเปื่อยเน่านี้ที่เธอเห็นแล้ว วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม วักกลิ เป็นความจริงที่ว่า ผู้เห็นธรรมย่อมเห็นเรา ผู้เห็นเราย่อมเห็นธรรม” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vakkali, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ [Pg.99] nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… eso me attāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. “วักกลิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”... (เปยยาล)... “นั่นเป็นอัตตาของเรา” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้นแล... (เปยยาล)... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... (เปยยาล)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” Atha kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā yena gijjhakūṭo pabbato tena pakkāmi. Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantassa bhagavato upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha maṃ, āvuso, mañcakaṃ āropetvā yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamatha. Kathañhi nāma mādiso antaraghare kālaṃ kattabbaṃ maññeyyā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṃ vakkaliṃ mañcakaṃ āropetvā yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho bhagavā tañca rattiṃ tañca divāvasesaṃ gijjhakūṭe pabbate vihāsi. Atha kho dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’’ti. Idamavocuṃ tā devatāyo. Idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงให้โอวาทแก่ท่านพระวักกลิด้วยพระโอวาทนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิได้เรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงยกเราขึ้นบนเตียงแล้ว จงเข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิเถิด คนเช่นเราจะพึงสำคัญว่าควรทำกาละในระหว่างบ้านได้อย่างไร” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิแล้วยกท่านพระวักกลิขึ้นบนเตียง เข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏตลอดราตรีนั้นและวันที่ยังเหลืออยู่ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีผ่านไป เทวดาสององค์มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ส่องสว่างทั่วภูเขาคิชฌกูฏ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... (เปยยาล)... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิน้อมใจไปเพื่อวิโมกข์” เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้นั้นจักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีอย่างแน่นอน” เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วอันตรธานหายไป ณ ที่นั้นเอง Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā vakkaliṃ bhikkhuṃ evaṃ vadetha – ครั้งนั้นแล ครั้นราตรีนั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงไปยังที่อยู่ของวักกลิภิกษุ ครั้นแล้วจงกล่าวกับวักกลิภิกษุอย่างนี้ว่า –” ‘‘‘Suṇāvuso tvaṃ, vakkali, bhagavato vacanaṃ dvinnañca devatānaṃ. Imaṃ, āvuso, rattiṃ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetīti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatīti. Bhagavā ca taṃ, āvuso vakkali, evamāha – mā bhāyi, vakkali; mā bhāyi, vakkali! Apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te [Pg.100] bhikkhū bhagavato paṭissutvā yenāyasmā vakkali tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavocuṃ – ‘‘suṇāvuso vakkali, bhagavato vacanaṃ dvinnañca devatāna’’nti. ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวคำนี้กับท่านพระวักกลิว่า ‘ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด’ Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha maṃ, āvuso, mañcakā oropetha. Kathañhi nāma mādiso ucce āsane nisīditvā tassa bhagavato sāsanaṃ sotabbaṃ maññeyyā’’ti! ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṃ vakkaliṃ mañcakā oropesuṃ. ‘‘Imaṃ, āvuso, rattiṃ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā…pe… ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’ti. Bhagavā ca taṃ, āvuso vakkali, evamāha – ‘mā bhāyi, vakkali; mā bhāyi, vakkali! Apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’’’ti. ‘‘Tena hāvuso, mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘rūpaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Vedanā aniccā. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Saññā… saṅkhārā aniccā. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Viññāṇaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmī’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā pakkamiṃsu. Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantesu tesu bhikkhūsu satthaṃ āharesi. ครั้งนั้น ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลายมาช่วยกันยกผมลงจากเตียงเถิด คนเช่นผมจะพึงสำคัญว่าควรนั่งบนอาสนะสูงฟังศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้อย่างไร’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วได้ช่วยกันยกท่านพระวักกลิลงจากเตียง (ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวว่า) ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม ... (เป) ... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ (ท่านพระวักกลิกล่าวว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของผมว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนาไม่เที่ยง ... สัญญา ... สังขารไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วก็หลีกไป ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิก็ได้ใช้ศัสตรา Atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno; so bhagavato [Pg.101] pāde sirasā vandati; evañca vadeti – ‘rūpaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Vedanā… saññā… saṅkhārā … viññāṇaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmī’’’ti. ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’ Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘āyāma, bhikkhave, yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamissāma; yattha vakkalinā kulaputtena satthamāharita’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Atha kho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ dūratova mañcake vivattakkhandhaṃ semānaṃ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เราจักเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ สถานที่ซึ่งวักกลิกุลบุตรใช้ศัสตรา’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระวักกลินอนพลิกกายอยู่บนเตียงแต่ไกล Tena kho pana samayena dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ disaṃ, gacchati adho disaṃ, gacchati anudisaṃ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ…pe… gacchati anudisa’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Eso kho, bhikkhave, māro pāpimā vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṃ samanvesati – ‘kattha vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṃ patiṭṭhita’nti? Appatiṭṭhitena ca, bhikkhave, viññāṇena vakkali kulaputto parinibbuto’’ti. Pañcamaṃ. สมัยนั้นแล กลุ่มควันกลุ่มหมอกได้ไปยังทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง และทิศน้อย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นกลุ่มควันกลุ่มหมอกนั่นไปยังทิศตะวันออก ... ไปยังทิศน้อยหรือไม่” ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “เห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นั่นคือมารผู้มีบาป กำลังเที่ยวแสวงหาวิญญาณของวักกลิกุลบุตรว่า ‘วิญญาณของวักกลิกุลบุตรตั้งอยู่ที่ไหน’ ภิกษุทั้งหลาย วักกลิกุลบุตรปรินิพพานแล้วด้วยวิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งอาศัย” สูตรที่ ๕ 6. Assajisuttaṃ ๖. อัสสชิสูตร 88. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā assaji kassapakārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā assaji upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā [Pg.102] yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato assajissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko…pe… sādhu kira, bhante, bhagavā yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. ๘๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ที่กัสสปการาม ครั้งนั้น ท่านพระอัสสชิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า’” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอัสสชิว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ... ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā assaji tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā assaji bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, assaji, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘kacci te, assaji, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ…pe… paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’ti? ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปหาท่านพระอัสสชิถึงที่อยู่ ท่านพระอัสสชิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อย่าเลย อัสสชิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจะนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อัสสชิ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ... ทุกขเวทนาปรากฏว่าทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ” ‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti. ‘‘Kacci te, assaji, na kiñci kukkuccaṃ na koci vippaṭisāro’’ti? ‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ anappako vippaṭisāro’’ti. ‘‘Kacci pana taṃ, assaji, attā sīlato na upavadatī’’ti? ‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti. ‘‘No ce kira taṃ, assaji, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti? ‘‘Pubbe khvāhaṃ, bhante, gelaññe passambhetvā passambhetvā kāyasaṅkhāre viharāmi, sohaṃ samādhiṃ nappaṭilabhāmi. Tassa mayhaṃ, bhante, taṃ samādhiṃ appaṭilabhato evaṃ hoti – ‘no cassāhaṃ parihāyāmī’’’ti. ‘‘Ye te, assaji, samaṇabrāhmaṇā samādhisārakā samādhisāmaññā tesaṃ taṃ samādhiṃ appaṭilabhataṃ evaṃ hoti – ‘no cassu mayaṃ parihāyāmā’’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ... ทุกขเวทนาปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย” “อัสสชิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงทีเดียว ข้าพระองค์มีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจไม่น้อยเลย” “อัสสชิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “อัสสชิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ ก็แล้วเธอมีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อนแต่จะป่วย ข้าพระองค์เคยระงับกายสังขารอยู่เนืองๆ แต่บัดนี้ข้าพระองค์ไม่ได้สมาธินั้น เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ข้าพระองค์จึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’” “อัสสชิ สมณพราหมณ์เหล่าใดมีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญผล เมื่อไม่ได้สมาธินั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assaji, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… viññāṇaṃ …pe… tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. So sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti [Pg.103] pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti. Dukkhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti…pe… ‘anabhinanditā’ti pajānāti. So sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati; dukkhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati; adukkhamasukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati. So kāyapariyantikaṃ ce vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ ce vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti. “อัสสชิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ... รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เบื้องหน้าแต่กายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงอันไม่น่าเพลิดเพลินในโลกนี้แหละ จักเป็นของเย็น’” ‘‘Seyyathāpi, assaji, telañca paṭicca, vaṭṭiñca paṭicca, telappadīpo jhāyeyya; tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā anāhāro nibbāyeyya. Evameva kho, assaji, bhikkhu kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ. อัสสชิ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ เพราะน้ำมันและไส้นั้นหมดไป ประทีปนั้นไม่มีเชื้อก็จะพึงดับไป ฉันใด อัสสชิ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงในอัตภาพนี้ที่เราไม่เพลิดเพลิน จักเป็นของเย็น’ ดังนี้ 7. Khemakasuttaṃ ๗. เขมกสูตร 89. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū kosambiyaṃ viharanti ghositārāme. Tena kho pana samayena āyasmā khemako badarikārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho therā bhikkhū sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhitā āyasmantaṃ dāsakaṃ āmantesuṃ – ‘‘ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – kacci te, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ khemakaṃ etadavoca – ‘‘therā taṃ, āvuso [Pg.104] khemaka, evamāhaṃsu – ‘kacci te, āvuso, khamanīyaṃ…pe… no abhikkamo’’’ti? ‘‘Na me, āvuso, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti. ๘๙. สมัยหนึ่ง พระเถระหลายรูปจำพรรษาอยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเขมกะอาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก อยู่ที่พทริการาม ครั้งนั้นแล พอถึงเวลาเย็น พระเถระทั้งหลายออกจากที่เร้นแล้ว ได้เรียกท่านพระทาสกะมากล่าวว่า ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาย่อมปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ ... ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’ Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – ‘na me, āvuso, khamanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’’ti. ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Imesu āyasmā khemako pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassatī’’’ti? ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’ ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu āyasmā khemako pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassatī’’ti? ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmī’’ti. ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’ Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – ‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmī’’’ti. ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. No ce kirāyasmā khemako imesu [Pg.105] pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassati. Tenahāyasmā khemako arahaṃ khīṇāsavo’’’ti. ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’ ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako…pe… therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho; no ce kirāyasmā khemako imesu pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassati, tenahāyasmā khemako arahaṃ khīṇāsavo’’ti. ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmi, na camhi arahaṃ khīṇāsavo; api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ, ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmī’’ti. ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย แต่ผมก็ยังไม่ใช่พระอรหันตขีณาสพ อาวุโส แต่ทว่า ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี ‘อัสมิ’ (เรามีอยู่) ที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น แต่ก็ไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū…pe… there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmi, na camhi arahaṃ khīṇāsavo; api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ, ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmī’’ti. ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย... แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ผมมิได้เห็นสิ่งใดโดยความเป็นตน หรือโดยความเป็นของตนเลย และผมก็ยังมิใช่พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’’ ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – yametaṃ, āvuso khemaka, asmīti vadesi, kimetaṃ asmīti vadesi? Rūpaṃ asmīti vadesi, aññatra rūpā asmīti vadesi, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ asmīti vadesi, aññatra viññāṇā asmīti vadesi. Yametaṃ, āvuso khemaka, asmīti vadesi. Kimetaṃ asmīti vadesī’’’ti? “ท่านทาสกะ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วจงกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’” ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ khemakaṃ etadavoca – therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘yametaṃ, āvuso [Pg.106] khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi? Rūpaṃ ‘asmī’ti vadesi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadesi? Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadesi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadesi? Yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi’’ti? ‘‘Alaṃ, āvuso dāsaka, kiṃ imāya sandhāvanikāya! Āharāvuso, daṇḍaṃ; ahameva yena therā bhikkhū tenupasaṅkamissāmī’’ti. ท่านพระทาสกะรับคำของภิกษุเถระทั้งหลายว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) ‘พอเถิด ท่านทาสกะ จะประโยชน์อะไรด้วยการวิ่งไปวิ่งมานี้ ท่านผู้มีอายุ ท่านจงนำไม้เท้ามาเถิด ผมเองจะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย’ Atha kho āyasmā khemako daṇḍamolubbha yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā therehi bhikkhūhi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ khemakaṃ therā bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi? Rūpaṃ ‘asmī’ti vadesi, aññatra rūpā ‘asmī’ti vadesi? Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadesi, aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadesi? Yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, āvuso, rūpaṃ ‘asmī’ti vadāmi; napi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadāmi. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadāmi; napi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadāmi. Api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmi’’. ครั้งนั้นแล ท่านพระเขมกะใช้ไม้เท้าพยุงกายเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับภิกษุเถระเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกับท่านพระเขมกะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’ ‘‘Seyyathāpi, āvuso, uppalassa vā padumassa vā puṇḍarīkassa vā gandho. Yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘pattassa gandho’ti vā ‘vaṇṇassa gandho’ti vā ‘kiñjakkhassa gandho’ti vā sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Yathā kathaṃ, panāvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti? ‘‘‘Pupphassa gandho’ti kho, āvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti. ‘‘Evameva khvāhaṃ, āvuso, na rūpaṃ ‘asmī’ti vadāmi, napi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadāmi. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadāmi, napi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadāmi. Api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmi’’. “ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนกลิ่นของดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก ถ้ามีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เป็นกลิ่นของกลีบ’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของสี’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของเกสร’ ผู้นั้นจะกล่าวโดยชอบหรือไม่” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ไม่ชอบ ท่านผู้มีอายุ” (ท่านพระเขมกะถามว่า) “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบอย่างไร” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ท่านผู้มีอายุ เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบว่า ‘เป็นกลิ่นของดอกไม้’” (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ ฉันนั้นเหมือนกัน ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’” ‘‘Kiñcāpi, āvuso, ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hoti – ‘yo ca pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato [Pg.107] asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo asamūhato. So aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassimesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. “ท่านผู้มีอายุ แม้ว่าอริยสาวกจะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้วก็ตาม แต่มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้น ก็ยังคงมีอยู่ ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้นนั้น ย่อมถึงการถูกถอนขึ้นได้ ‘‘Seyyathāpi, āvuso, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ. Tamenaṃ sāmikā rajakassa anupadajjuṃ. Tamenaṃ rajako ūse vā khāre vā gomaye vā sammadditvā acche udake vikkhāleti. Kiñcāpi taṃ hoti vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ, atha khvassa hoti yeva anusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato. Tamenaṃ rajako sāmikānaṃ deti. Tamenaṃ sāmikā gandhaparibhāvite karaṇḍake nikkhipanti. Yopissa hoti anusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. Evameva kho, āvuso, kiñcāpi ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hoti yeva pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato. So aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati. ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassa imesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchatī’’ti. “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน มีมลทินจับ เจ้าของพึงมอบผ้านั้นแก่คนซักฟอก คนซักฟอกนั้นพึงขยำผ้านั้นด้วยดินเค็ม หรือด้วยด่าง หรือด้วยโคมัย แล้วซักในน้ำที่ใสสะอาด แม้ผ้านั้นจะเป็นผ้าที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง แต่ก็ยังมีกลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่ คนซักฟอกนั้นพึงมอบผ้านั้นแก่เจ้าของ เจ้าของพึงเก็บผ้านั้นไว้ในหีบที่อบด้วยของหอม กลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป ข้อนี้ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกแม้จะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว แต่ก็ยังคงมีมานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดแห่งรูป อย่างนี้ความดับแห่งรูป อย่างนี้เวทนา... อย่างนี้สัญญา... อย่างนี้สังขาร... อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป” Evaṃ vutte, therā bhikkhū āyasmantaṃ khemakaṃ etadavocuṃ – ‘‘na kho mayaṃ āyasmantaṃ khemakaṃ vihesāpekhā pucchimha, api cāyasmā khemako pahosi tassa bhagavato sāsanaṃ vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ [Pg.108] paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Tayidaṃ āyasmatā khemakena tassa bhagavato sāsanaṃ vitthārena ācikkhitaṃ desitaṃ paññāpitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ uttānīkata’’nti. เมื่อท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระเขมกะดังนี้ว่า “พวกกระผมมิได้ถามท่านพระเขมกะด้วยมุ่งหวังจะเบียดเบียน แต่ท่านพระเขมกะสามารถเพื่อจะแจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งคำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นโดยพิสดารได้ คำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ท่านพระเขมกะได้แจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น โดยพิสดารแล้ว” Idamavoca āyasmā khemako. Attamanā therā bhikkhū āyasmato khemakassa bhāsitaṃ abhinanduṃ. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu, āyasmato khemakassa cāti. Sattamaṃ. ท่านพระเขมกะได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระเขมกะ ก็แล เมื่อไวยากรณ์นี้อันท่านพระเขมกะกล่าวอยู่ จิตของภิกษุเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗ 8. Channasuttaṃ ๘. ฉันนสูตร 90. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā channo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘ovadantu maṃ āyasmanto therā, anusāsantu maṃ āyasmanto therā, karontu me āyasmanto therā dhammiṃ kathaṃ, yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti. ๙๐. สมัยหนึ่ง ภิกษุเถระจำนวนมากอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระฉันนะ ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว ถือลูกดาล เที่ยวเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงโอวาทข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงอนุศาสน์ข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงกระทำธรรมีกถาแก่ข้าพเจ้า โดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงเห็นธรรมได้” Evaṃ vutte, therā bhikkhū āyasmantaṃ channaṃ etadavocuṃ – ‘‘rūpaṃ kho, āvuso channa, aniccaṃ; vedanā aniccā; saññā aniccā; saṅkhārā aniccā; viññāṇaṃ aniccaṃ. Rūpaṃ anattā; vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā; sabbe dhammā anattā’’ti. เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสฉันนะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” Atha kho āyasmato channassa etadahosi – ‘‘mayhampi kho etaṃ evaṃ hoti – ‘rūpaṃ aniccaṃ, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; rūpaṃ anattā, vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhākkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Paritassanā upādānaṃ uppajjati; paccudāvattati mānasaṃ – ‘atha ko carahi me attā’ti? Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti. Ko nu kho me tathā dhammaṃ deseyya yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti. ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “แม้สำหรับเรา ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกันว่า ‘รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของเราก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในความสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือ นิพพาน ความหวั่นไหวและความยึดมั่นย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่สำหรับผู้เห็นธรรมแล้ว ไม่พึงเป็นเช่นนี้ ใครหนอจะพึงแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้” Atha kho āyasmato channassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito [Pg.109] ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyyaṃ; atthi ca me āyasmante ānande tāvatikā vissaṭṭhi. Yaṃnūnāhaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā channo senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena kosambī ghositārāmo yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā channo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอานนท์นี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ท่านเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญ และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านพระอานนท์สามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านพระอานนท์ถึงเพียงนั้น ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์เถิด” ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะเก็บงำเสนาสนะแล้ว ถือบาตรและจีวรเดินทางไปยังโฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นแล้วได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระฉันนะได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘‘Ekamidāhaṃ, āvuso ānanda, samayaṃ bārāṇasiyaṃ viharāmi isipatane migadāye. Atha khvāhaṃ, āvuso, sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavocaṃ – ‘ovadantu maṃ āyasmanto therā, anusāsantu maṃ āyasmanto therā, karontu me āyasmanto therā dhammiṃ kathaṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’nti. Evaṃ vutte maṃ, āvuso, therā bhikkhū etadavocuṃ – ‘rūpaṃ kho, āvuso channa, aniccaṃ; vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; rūpaṃ anattā…pe… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’’’ti. “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ สมัยหนึ่ง ผมอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านผู้มีอายุ ในเวลาเย็น ผมออกจากที่หลีกเร้น ถือลูกดาลเข้าไปยังวิหารหลังหนึ่งๆ ครั้นแล้วได้กล่าวคำนี้กับพระเถระทั้งหลายว่า ‘ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงโอวาทผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงพร่ำสอนผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด’ เมื่อผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านผู้มีอายุ พระเถระทั้งหลายได้กล่าวคำนี้กับผมว่า ‘ท่านฉันนะผู้มีอายุ รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา...ฯลฯ... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’” ‘‘Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘mayhampi kho etaṃ evaṃ hoti – rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccaṃ, rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhākkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Paritassanā upādānaṃ uppajjati; paccudāvattati mānasaṃ – ‘atha ko carahi me attā’ti? Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti. Ko nu kho me tathā dhammaṃ deseyya yathāhaṃ dhammaṃ passeyyanti! “ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถึงเราก็มีความรู้อย่างนี้เหมือนกันว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของผมก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือนิพพาน ความสะดุ้งและความยึดมั่นเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นธรรม ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้” ‘‘Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositarāme satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyyaṃ. Atthi ca me āyasmante ānande [Pg.110] tāvatikā vissaṭṭhi. Yaṃnūnāhaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyya’nti. Ovadatu maṃ, āyasmā ānando; anusāsatu maṃ, āyasmā ānando; karotu me, āyasmā ānando dhammiṃ kathaṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti. “ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุนี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้เมืองโกสัมพี ทั้งพระศาสดาก็ทรงสรรเสริญ ทั้งเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านอานนท์ผู้มีอายุสามารถที่จะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านอานนท์ผู้มีอายุถึงเพียงนั้น ทางที่ดี เราพึงเข้าไปหาท่านอานนท์ผู้มีอายุเถิด’ ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงโอวาทผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงพร่ำสอนผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด” ‘‘Ettakenapi mayaṃ āyasmato channassa attamanā api nāma taṃ āyasmā channo āvi akāsi khīlaṃ chindi. Odahāvuso, channa, sotaṃ; bhabbosi dhammaṃ viññātu’’nti. Atha kho āyasmato channassa tāvatakeneva uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajji – ‘‘bhabbo kirasmi dhammaṃ viññātu’’nti. “เพียงเท่านี้ พวกเราก็พอใจในท่านฉันนะผู้มีอายุแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุได้ทำให้แจ้ง ได้ตัดตอเสียแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุ จงเงี่ยโสตลงเถิด ท่านเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้” ลำดับนั้น ท่านฉันนะผู้มีอายุได้เกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่งเพียงเท่านั้นว่า “ได้ยินว่า เราเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้” ‘‘Sammukhā metaṃ, āvuso channa, bhagavato sutaṃ, sammukhā ca paṭiggahitaṃ kaccānagottaṃ bhikkhuṃ ovadantassa – dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañceva natthitañca. Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hoti. Lokanirodhaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke atthitā, sā na hoti. Upayupādānābhinivesavinibandho khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena taṃ cāyaṃ upayupādānaṃ cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayaṃ na upeti na upādiyati nādhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati, dukkhaṃ nirujjhamānaṃ nirujjhatīti na kaṅkhati na vicikicchati. Aparappaccayā ñāṇamevassa ettha hoti. Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti. Sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto. Sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto. Ete te, kaccāna, ubho ante anupagamma majjhena tathāgato dhammaṃ deseti – avijjāpaccayā saṅkhārā; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti. “ท่านฉันนะผู้มีอายุ ข้อนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ ขณะที่ทรงโอวาทท่านพระกัจจานโคตรว่า ‘กัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ ความมี (อัตถิตา) และความไม่มี (นัตถิตา) กัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นความเกิดแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความไม่มีในโลกย่อมไม่มี เมื่อบุคคลเห็นความดับแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความมีในโลกย่อมไม่มี กัจจานะ โลกนี้โดยมากถูกผูกมัดด้วยอุบาย อุปาทาน และอภินิเวส แต่พระอริยสาวกนี้ย่อมไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งไว้ซึ่งอุบายและอุปาทานนั้น อันเป็นอภินิเวสและอนุสัยแห่งจิตว่า ‘อัตตาของเรา’ ทุกข์นั่นแหละเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เมื่อดับ ย่อมดับ ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลง ปัญญาในเรื่องนี้ของท่านย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่น กัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สัมมาทิฏฐิจึงมีได้ กัจจานะ ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดที่หนึ่ง ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดที่สอง กัจจานะ ตถาคตไม่เข้าใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้น ย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ก็เพราะอวิชชานั่นแหละดับไปไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้’” ‘‘Evametaṃ, āvuso ānanda, hoti yesaṃ āyasmantānaṃ tādisā sabrahmacārayo anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā. Idañca pana me āyasmato ānandassa dhammadesanaṃ sutvā dhammo abhisamito’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายเหล่าใด ที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ เป็นผู้โอวาท เป็นผู้พร่ำสอน และข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านอานนท์ผู้มีอายุแล้ว ก็ได้บรรลุธรรมแล้ว” ฉันนสูตรที่ ๘ จบ 9. Rāhulasuttaṃ ๙. ราหุลสูตร 91. Sāvatthinidānaṃ[Pg.111]. Atha kho āyasmā rāhulo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ๙๑. เรื่องเกิดขึ้นที่เมืองสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระราหุลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระราหุลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอกจึงจะไม่มี” ‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā … yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, rāhula, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. Navamaṃ. “ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอกย่อมไม่มี” จบสูตรที่ ๙ 10. Dutiyarāhulasuttaṃ ๑๐. ทุติยราหุลสูตร 92. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhāsamatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Evaṃ kho, rāhula[Pg.112], jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti. Dasamaṃ. ๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราหุลนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” “ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” จบสูตรที่ ๑๐ Theravaggo navamo. เถรวรรคที่ ๙ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้นมีดังนี้ Ānando tisso yamako, anurādho ca vakkali; Assaji khemako channo, rāhulā apare duve. อานันทสูตร ติสสสูตร ยมกสูตร อนุราธสูตร วักกลิสูตร อัสสชิสูตร เขมกสูตร ฉันนสูตร และราหุลสูตรอีก ๒ สูตร 10. Pupphavaggo ๑๐. ปุปผวรรค 1. Nadīsuttaṃ ๑. นทีสูตร 93. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā ohārinī dūraṅgamā sīghasotā. Tassā ubhosu tīresu kāsā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; kusā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; pabbajā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; bīraṇā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; rukkhā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ. Tassā puriso sotena vuyhamāno kāse cepi gaṇheyya, te palujjeyyuṃ. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyya. Kuse cepi gaṇheyya, pabbaje cepi gaṇheyya, bīraṇe cepi gaṇheyya, rukkhe cepi gaṇheyya, te palujjeyyuṃ. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyya. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ palujjati. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ[Pg.113]; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ palujjati. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’. ‘‘Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไหลลงจากภูเขา ไหลไปไกล มีกระแสเชี่ยว หากมีหญ้าคาเกิดอยู่ริมฝั่งทั้งสองฟาก หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้ากุศะเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าปล้องเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าแฝกเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีต้นไม้เกิดอยู่... ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ บุรุษผู้ถูกกระแสน้ำพัดไป หากเขาจะยึดหญ้าคา หญ้าคาเหล่านั้นก็จะขาดไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น หากเขาจะยึดหญ้ากุศะ... หากเขาจะยึดหญ้าปล้อง... หากเขาจะยึดหญ้าแฝก... หากเขาจะยึดต้นไม้ ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโค่นไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๑ 2. Pupphasuttaṃ ๒. ปุปผสูตร 94. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokena vivadāmi, lokova mayā vivadati. Na, bhikkhave, dhammavādī kenaci lokasmiṃ vivadati. Yaṃ, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Yaṃ, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi’’. ๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก แต่โลกวิวาทกับเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมวาทีไม่วิวาทกับใครๆ ในโลก สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่ามี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่ามี” ‘‘Kiñca, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ ‘natthī’ti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Idaṃ kho, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งใดเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี” ‘‘Kiñca, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ ‘atthī’ti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi. Vedanā aniccā…pe… viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi. Idaṃ kho, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi’’. ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ ซึ่งเราก็กล่าวว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย รูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ ‘‘Atthi, bhikkhave, loke lokadhammo, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti; abhisambujjhitvā abhisametvā taṃ ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti. ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งโลกธรรมนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ‘‘Kiñca, bhikkhave, loke lokadhammo, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti? Rūpaṃ, bhikkhave, loke lokadhammo taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā [Pg.114] abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti. ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นโลกธรรมในโลก ที่ตถาคตตรัสรู้ รู้ยิ่ง ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งรูปนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ‘‘Yo, bhikkhave, tathāgatena evaṃ ācikkhiyamāne desiyamāne paññapiyamāne paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne na jānāti na passati tamahaṃ, bhikkhave, bālaṃ puthujjanaṃ andhaṃ acakkhukaṃ ajānantaṃ apassantaṃ kinti karomi! Vedanā, bhikkhave, loke lokadhammo…pe… saññā, bhikkhave… saṅkhārā, bhikkhave… viññāṇaṃ, bhikkhave, loke lokadhammo taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอย่างไรกับปุถุชนคนพาลนั้น ผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นได้เล่า ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นโลกธรรมในโลก...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สัญญา... ภิกษุทั้งหลาย สังขาร... ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ‘‘Yo, bhikkhave, tathāgatena evaṃ ācikkhiyamāne desiyamāne paññapiyamāne paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne na jānāti na passati tamahaṃ, bhikkhave, bālaṃ puthujjanaṃ andhaṃ acakkhukaṃ ajānantaṃ apassantaṃ kinti karomi! ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอย่างไรกับปุถุชนคนพาลนั้น ผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นได้เล่า ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā udake jātaṃ udake saṃvaḍḍhaṃ udakā accuggamma ṭhāti anupalittaṃ udakena; evameva kho, bhikkhave, tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti. Dutiyaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ ตั้งอยู่ แต่น้ำไม่ติด ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก แต่ครอบงำโลกอยู่ โลกไม่ฉาบทา 3. Pheṇapiṇḍūpamasuttaṃ ๓. เฟณปิณฑูปมสูตร 95. Ekaṃ samayaṃ bhagavā ayujjhāyaṃ viharati gaṅgāya nadiyā tīre. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ๙๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงอโยธยา ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ gaṅgā nadī mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ āvaheyya. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro? Evameva kho, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati[Pg.115], tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, rūpe sāro? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคานี้ พึงนำฟองน้ำก้อนใหญ่มา บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำก้อนนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำก้อนนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งรูปนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ รูปนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในรูปจะพึงมีได้อย่างไร ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye thullaphusitake deve vassante udake udakapubbuḷaṃ uppajjati ceva nirujjhati ca. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, udakapubbuḷe sāro? Evameva kho, bhikkhave, yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā…pe… yā dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sāro? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยศารทกาล เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกลงมา ฟองน้ำในน้ำย่อมเกิดขึ้นและดับไป บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งเวทนานั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ เวทนานั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในเวทนาจะพึงมีได้อย่างไร ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gimhānaṃ pacchime māse ṭhite majjhanhike kāle marīcikā phandati. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya…pe… kiñhi siyā, bhikkhave, marīcikāya sāro? Evameva kho, bhikkhave, yā kāci saññā…pe…. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู เวลาเที่ยงวัน พยับแดดย่อมเต้นระยิบระยับ บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งพยับแดดนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ พยับแดดนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในพยับแดดจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha passeyya mahantaṃ kadalikkhandhaṃ ujuṃ navaṃ akukkukajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya, agge chetvā pattavaṭṭiṃ vinibbhujeyya. So tassa pattavaṭṭiṃ vinibbhujanto pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṃ! Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, kadalikkhandhe sāro? Evameva kho, bhikkhave, ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā…pe… ye [Pg.116] dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, saṅkhāresu sāro? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น ถือขวานอันคมเข้าไปสู่ป่า เขาพึงเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่านั้น ซึ่งตรง สดใหม่ ยังไม่เกิดแกนแข็ง เขาพึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงตัดที่ปลาย ครั้นตัดที่ปลายแล้ว พึงลอกกาบออก เมื่อเขาลอกกาบนั้นออกอยู่ ก็ไม่พึงได้แม้แต่กระพี้ ไหนเลยจะได้แก่นเล่า บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งต้นกล้วยนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ต้นกล้วยนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในต้นกล้วยจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้นอยู่ สังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในสังขารทั้งหลายจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, māyākāro vā māyākārantevāsī vā catumahāpathe māyaṃ vidaṃseyya. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, māyāya sāro? Evameva kho, bhikkhave, yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, viññāṇe sāro? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักมายากล หรือลูกมือของนักมายากล พึงแสดงกลที่ทางใหญ่สี่แพร่ง บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งกลนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ กลนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในมายากลจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้นอยู่ วิญญาณนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในวิญญาณจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi … viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำอื่นต่อไปอีกว่า ‘‘Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ, vedanā bubbuḷūpamā ; Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā; Māyūpamañca viññāṇaṃ, desitādiccabandhunā. พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ได้ทรงแสดงไว้ว่า รูปเปรียบด้วยฟองน้ำ เวทนาเปรียบด้วยฟองคลื่น สัญญาเปรียบด้วยพยับแดด สังขารเปรียบด้วยต้นกล้วย และวิญญาณเปรียบด้วยมายากล ‘‘Yathā yathā nijjhāyati, yoniso upaparikkhati; Rittakaṃ tucchakaṃ hoti, yo naṃ passati yoniso. ผู้ใดพิจารณาโดยแยบคาย ย่อมเพ่งพินิจขันธ์ 5 นั้นโดยประการใดๆ ขันธ์ 5 นั้น ย่อมเป็นของว่าง เป็นของเปล่าแก่ผู้นั้น ผู้เห็นอยู่โดยแยบคายโดยประการนั้นๆ ‘‘Imañca kāyaṃ ārabbha, bhūripaññena desitaṃ; Pahānaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ, rūpaṃ passatha chaḍḍitaṃ. พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ทรงปรารภกายนี้ ตรัสสอนไว้ว่า ท่านทั้งหลายจงดูรูปที่ถูกทอดทิ้งแล้ว เพราะการละธรรม 3 อย่าง ‘‘Āyu [Pg.117] usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ; Apaviddho tadā seti, parabhattaṃ acetanaṃ. เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป เมื่อนั้น กายนี้อันเขาทอดทิ้งแล้ว ไม่มีเจตนา เป็นภักษาของสัตว์อื่น ย่อมนอนอยู่ ‘‘Etādisāyaṃ santāno, māyāyaṃ bālalāpinī; Vadhako esa akkhāto, sāro ettha na vijjati. ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้ มายานี้หลอกลวงคนพาล พระพุทธเจ้าตรัสว่า กายนี้เป็นดังเพชฌฆาต สาระในกายนี้ไม่มี ‘‘Evaṃ khandhe avekkheyya, bhikkhu āraddhavīriyo; Divā vā yadi vā rattiṃ, sampajāno paṭissato. ภิกษุผู้ปรารภความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน ‘‘Jaheyya sabbasaṃyogaṃ, kareyya saraṇattano; Careyyādittasīsova, patthayaṃ accutaṃ pada’’nti. tatiyaṃ; พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน พึงประพฤติเหมือนคนมีศีรษะถูกไฟไหม้ ปรารถนาบทอันไม่จุติ 4. Gomayapiṇḍasuttaṃ ๔. โคยปิณฑสูตร 96. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci saññā yā saññā…pe… atthi nu kho, bhante, keci saṅkhārā ye saṅkhārā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti? Atthi nu kho, bhante, kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. ๙๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ไม่มีเลย ภิกษุ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว’ Atha kho bhagavā parittaṃ gomayapiṇḍaṃ pāṇinā gahetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ettakopi kho, bhikkhu, attabhāvapaṭilābho natthi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettako cepi, bhikkhu, attabhāvapaṭilābho abhavissa nicco dhuvo sassato [Pg.118] avipariṇāmadhammo, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakopi attabhāvapaṭilābho natthi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนโคมัยเล็กน้อยด้วยพระหัตถ์ แล้วได้ตรัสกับภิกษุรูปนั้นว่า ‘ภิกษุ การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ ก็ถ้าการได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่พึงปรากฏ และเพราะเหตุที่การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ ‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhikkhu, rājā ahosiṃ khattiyo muddhāvasitto. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītinagarasahassāni ahesuṃ kusāvatī rājadhānippamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītipāsādasahassāni ahesuṃ dhammapāsādappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītikūṭāgārasahassāni ahesuṃ mahābyūhakūṭāgārappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītipallaṅkasahassāni ahesuṃ dantamayāni sāramayāni sovaṇṇamayāni goṇakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītināgasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītiassasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītirathasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītimaṇisahassāni ahesuṃ maṇiratanappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītiitthisahassāni ahesuṃ subhaddādevippamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītidhenusahassāni ahesuṃ dukūlasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītivatthakoṭisahassāni ahesuṃ khomasukhumāni koseyyasukhumāni kambalasukhumāni [Pg.119] kappāsikasukhumāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītithālipākasahassāni ahesuṃ; sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha. “ดูก่อนภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว เราได้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ดูก่อนภิกษุ เมื่อเรานั้นเป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้มีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข ได้มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข ได้มีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะเรือนยอดเป็นประมุข ได้มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยงา ล้วนแล้วด้วยแก่นไม้ ล้วนแล้วด้วยทอง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอเป็นลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง ได้มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข ได้มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกเป็นประมุข ได้มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข ได้มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีสตรี ๘๔,๐๐๐ คน มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้ตามเสด็จ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีเชือกผูกทำด้วยผ้าทุกุลพัสตร์ มีภาชนะรองน้ำนมทำด้วยสำริด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น” ‘‘Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā nagarasahassānaṃ ekaññeva taṃ nagaraṃ hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – kusāvatī rājadhānī. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā pāsādasahassānaṃ ekoyeva so pāsādo hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – dhammo pāsādo. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā kūṭāgārasahassānaṃ ekaññeva taṃ kūṭāgāraṃ hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – mahābyūhaṃ kūṭāgāraṃ. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ ekoyeva so pallaṅko hoti yamahaṃ tena samayena paribhuñjāmi – dantamayo vā sāramayo vā sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā nāgasahassānaṃ ekoyeva so nāgo hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – uposatho nāgarājā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā assasahassānaṃ ekoyeva so asso hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – valāhako assarājā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā rathasahassānaṃ ekoyeva so ratho hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – vejayanto ratho. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā itthisahassānaṃ ekāyeva sā itthī hoti yā maṃ tena samayena paccupaṭṭhāti – khattiyānī vā velāmikā vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ ekaññeva taṃ vatthayugaṃ hoti yamahaṃ tena samayena paridahāmi – khomasukhumaṃ vā koseyyasukhumaṃ vā kambalasukhumaṃ vā kappāsikasukhumaṃ vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā thālipākasahassānaṃ ekoyeva so thālipāko hoti yato nāḷikodanaparamaṃ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṃ. Iti kho, bhikkhu, sabbe te saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā. Evaṃ aniccā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Evaṃ addhuvā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Evaṃ anassāsikā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Yāvañcidaṃ, bhikkhu, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ vimuccitu’’nti. Catutthaṃ. “ดูก่อนภิกษุ บรรดานคร ๘๔,๐๐๐ แห่งเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในนครแห่งเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในปราสาทหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ มหาพยูหะเรือนยอด บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านั้น เราใช้สอยบัลลังก์เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ที่ทำด้วยงา หรือที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือที่ทำด้วยทอง หรือที่ทำด้วยเงิน บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านั้น เราขี่ช้างเชือกเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านั้น เราขี่ม้าตัวเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ม้าพลาหก บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านั้น เราขี่รถคันเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านั้น สตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยบำรุงเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวฬามิกา บรรดาผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิเหล่านั้น เรานุ่งห่มผ้าคู่เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด หรือผ้าไหมเนื้อละเอียด หรือผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด หรือผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด บรรดาหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านั้น เราบริโภคข้าวที่หุงจากหม้อเดียวเท่านั้น มีข้าวสารทะนานหนึ่งเป็นอย่างยิ่ง กับแกงที่พอเหมาะ ดูก่อนภิกษุ สังขารเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ ข้อนี้เพียงพอแล้วเพื่อจะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง เพียงพอเพื่อจะคลายกำหนัด เพียงพอเพื่อจะหลุดพ้น” จบ 5. Nakhasikhāsuttaṃ ๕. นขสิขาสูตร 97. Sāvatthinidānaṃ[Pg.120]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci saññā…pe… keci saṅkhārā, ye saṅkhārā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti? Atthi nu kho, bhante, kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā…pe… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. ๙๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย ดูก่อนภิกษุ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย” Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ettakampi kho, bhikkhu, rūpaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakaṃ cepi, bhikkhu, rūpaṃ abhavissa niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakampi rūpaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya’’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ปลายพระนขาช้อนฝุ่นขึ้นมาเล็กน้อย แล้วตรัสกับภิกษุรูปนั้นดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้ารูปแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่รูปแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘Ettakāpi kho, bhikkhu, vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakā cepi, bhikkhu, vedanā abhavissa niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakāpi vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya. “ดูก่อนภิกษุ เวทนาที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าเวทนาแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่เวทนาแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘Ettakāpi kho, bhikkhu, saññā natthi…pe… ettakāpi kho, bhikkhu, saṅkhārā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ettakā cepi, bhikkhu, saṅkhārā abhavissaṃsu niccā dhuvā sassatā [Pg.121] avipariṇāmadhammā, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakāpi saṅkhārā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya. “ดูก่อนภิกษุ สัญญาแม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี... ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าสังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘Ettakampi kho, bhikkhu, viññāṇaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakampi kho, bhikkhu, viññāṇaṃ abhavissa niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakampi viññāṇaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya. “ดูก่อนภิกษุ วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าวิญญาณแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… ‘‘tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ. “ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “เพราะเหตุนั้น... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๕ 6. Suddhikasuttaṃ ๖. สุทธิกสูตร 98. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā…pe… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๙๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย” จบสูตรที่ ๖ 7. Gaddulabaddhasuttaṃ ๗. คัททูลพัทธสูตร 99. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro. Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāsamuddo ussussati visussati na [Pg.122] bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ sineru pabbatarājā ḍayhati vinassati na bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāpathavī ḍayhati vinassati na bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi’’. ๙๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาสมุทรจะพึงเหือดแห้งไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ขุนเขาพระสุเมรุจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาปฐพีจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sā gaddulabaddho daḷhe khīle vā thambhe vā upanibaddho tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā anuparidhāvati anuparivattati; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati…pe… vedanaṃ attato samanupassati… saññaṃ attato samanupassati… saṅkhāre attato samanupassati… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. So rūpaññeva anuparidhāvati anuparivattati, vedanaññeva…pe… saññaññeva… saṅkhāreyeva… viññāṇaññeva anuparidhāvati anuparivattati. So rūpaṃ anuparidhāvaṃ anuparivattaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ anuparidhāvaṃ anuparivattaṃ, na parimuccati rūpamhā, na parimuccati vedanāya, na parimuccati saññāya, na parimuccati saṅkhārehi, na parimuccati viññāṇamhā, na parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Na parimuccati dukkhasmā’ti vadāmi’’. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง สุนัขนั้นย่อมวิ่งวนเวียนหลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า... ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เขาย่อมวิ่งวนเวียนรูปนั่นเอง... เวทนานั่นเอง... สัญญานั่นเอง... สังขารนั่นเอง... วิญญาณนั่นเอง. เขาเมื่อวิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมไม่พ้นไปจากรูป ไม่พ้นไปจากเวทนา ไม่พ้นไปจากสัญญา ไม่พ้นไปจากสังขาร ไม่พ้นไปจากวิญญาณ ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’ ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati…pe… na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. So rūpaṃ nānuparidhāvati nānuparivattati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nānuparidhāvati nānuparivattati. So rūpaṃ ananuparidhāvaṃ ananuparivattaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ananuparidhāvaṃ ananuparivattaṃ; parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Sattamaṃ. “ส่วนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยเจ้า... ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เธอย่อมไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. เธอเมื่อไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมพ้นไปจากรูป ย่อมพ้นไปจากเวทนา ย่อมพ้นไปจากสัญญา ย่อมพ้นไปจากสังขาร ย่อมพ้นไปจากวิญญาณ ย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เธอย่อมพ้นไปจากทุกข์’” ดังนี้. คัททูลสูตรที่ ๗ จบ. 8. Dutiyagaddulabaddhasuttaṃ ๘. ทุติยคัททูลพัทธสูตร 100. Sāvatthinidānaṃ[Pg.123]. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro. Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, sā gaddulabaddho daḷhe khīle vā thambhe vā upanibaddho. So gacchati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upagacchati; tiṭṭhati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upatiṭṭhati; nisīdati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upanisīdati; nipajjati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upanipajjati. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. So gacchati cepi ime pañcupādānakkhandhe upagacchati; tiṭṭhati cepi ime pañcupādānakkhandhe upatiṭṭhati; nisīdati cepi ime pañcupādānakkhandhe upanisīdati; nipajjati cepi ime pañcupādānakkhandhe upanipajjati. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti. ๑๐๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง แม้สุนัขนั้นจะเดินไป ก็เดินเข้าไปใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’. แม้เขาจะเดินไป ก็เดินเข้าไปหาอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์. ‘‘Diṭṭhaṃ vo, bhikkhave, caraṇaṃ nāma citta’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tampi kho, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittaṃ citteneva cittitaṃ. Tenapi kho, bhikkhave, caraṇena cittena cittaññeva cittataraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเคยเห็นภาพจิตรกรรมที่เรียกว่า จารณะ หรือไม่” “เคยเห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะแม้นั้น จิตนั่นเองเป็นผู้คิดขึ้น แต่ภิกษุทั้งหลาย จิตนั่นแล วิจิตรกว่าภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะนั้นเสียอีก. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ. Yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā, tepi kho, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitā, tehipi kho, bhikkhave, tiracchānagatehi pāṇehi cittaññeva cittataraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่หนึ่ง ที่จะวิจิตรเหมือนหมู่สัตว์เดรัจฉานเลย ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่านั้นวิจิตรได้ก็เพราะจิต แม้กว่าสัตว์เดรัจฉานเหล่านั้น จิตก็ยังวิจิตรยิ่งกว่า ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายในเรื่องนี้พึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ สิ้นกาลนาน’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์” ‘‘Seyyathāpi[Pg.124], bhikkhave, rajako vā cittakārako vā rajanāya vā lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā suparimaṭṭhe phalake vā bhittiyā vā dussapaṭṭe vā itthirūpaṃ vā purisarūpaṃ vā abhinimmineyya sabbaṅgapaccaṅgiṃ; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaññeva abhinibbattento abhinibbatteti, vedanaññeva…pe… saññaññeva… saṅkhāre yeva… viññāṇaññeva abhinibbattento abhinibbatteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ…pe… ‘‘tasmātiha, bhikkhave, evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างย้อมหรือจิตรกร เมื่อมีน้ำย้อม ครั่ง ขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงเลือดนก และมีแผ่นกระดาน ฝาผนัง หรือแผ่นผ้าที่เกลี้ยงเกลาดี พึงสร้างรูปสตรีหรือรูปบุรุษให้มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วนได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อสฺสุตวาปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจะให้เกิด ก็ย่อมให้เกิดรูปเท่านั้น เวทนาเท่านั้น... ฯลฯ... สัญญาเท่านั้น... สังขารเท่านั้น... วิญญาณเท่านั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้... ฯลฯ... เห็นอยู่อย่างนี้... ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีกต่อไป” สูตรที่ ๘ 9. Vāsijaṭasuttaṃ ๙. วาสิชฏสูตร 101. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato no apassato. Kiñca, bhikkhave, jānato kiṃ passato āsavānaṃ khayo hoti? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti’’. ๑๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ไม่ได้กล่าวแก่ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อะไร เห็นอะไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ คือ เมื่อรู้เห็นว่า ‘นี้รูป นี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป นี้ความดับไปแห่งรูป นี้เวทนา... นี้สัญญา... นี้สังขาร... นี้วิญญาณ นี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ นี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้” ‘‘Bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’ tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Abhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, abhāvitattā catunnaṃ sammappadhānānaṃ, abhāvitattā catunnaṃ iddhipādānaṃ, abhāvitattā pañcannaṃ indriyānaṃ, abhāvitattā pañcannaṃ balānaṃ, abhāvitattā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, abhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho, vata me [Pg.125] kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho abhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi pana, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā; tāni kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho, vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Abhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… aṭṭhaṅgikassa maggassa. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี แม้แม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ของเราใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดี’ ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็ไม่สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ภิกษุทั้งหลาย แม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... อริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘Bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa bhāvitattā? Bhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, bhāvitattā catunnaṃ sammappadhānānaṃ, bhāvitattā catunnaṃ iddhipādānaṃ, bhāvitattā pañcannaṃ indriyānaṃ, bhāvitattā pañcannaṃ balānaṃ, bhāvitattā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, bhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะไม่เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะได้เจริญแล้ว’ เพราะได้เจริญอะไร เพราะได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho bhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi pana, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā; tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa [Pg.126] bhāvitattā? Bhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… bhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้าง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ทั้งหลายของเราเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีเถิด’ ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีได้เอง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้างเหล่านั้น แม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเถิด’ ถึงกระนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวว่า ‘เพราะได้อบรมแล้ว’ เพราะอบรมอะไร เพราะได้อบรมสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... เพราะได้อบรมอริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, palagaṇḍassa vā palagaṇḍantevāsissa vā vāsijaṭe dissanteva aṅgulipadāni dissati aṅguṭṭhapadaṃ. No ca khvassa evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ vata me ajja vāsijaṭassa khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti. Atha khvassa khīṇe khīṇantveva ñāṇaṃ hoti. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti, atha khvassa khīṇe khīṇantveva ñāṇaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, sāmuddikāya nāvāya vettabandhanabaddhāya vassamāsāni udake pariyādāya hemantikena thalaṃ ukkhittāya vātātapaparetāni vettabandhanāni. Tāni pāvusakena meghena abhippavuṭṭhāni appakasireneva paṭippassambhanti pūtikāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti pūtikāni bhavantī’’ti. Navamaṃ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยนิ้วมือและรอยนิ้วหัวแม่มือย่อมปรากฏที่ด้ามขวานของช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ แต่เขาก็ไม่ได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้ด้ามขวานของเราสึกไปเท่านี้ เมื่อวานสึกไปเท่านี้ วันก่อนๆ สึกไปเท่านี้’ แต่เมื่อมันสึกไปแล้ว เขาก็มีความรู้ว่า ‘มันสึกไปแล้ว’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้อาสวะของเราสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้ วันก่อนๆ สิ้นไปเท่านี้’ แต่เมื่ออาสวะสิ้นไปแล้ว เธอก็มีความรู้ว่า ‘สิ้นไปแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือเดินสมุทรที่ผูกด้วยเครื่องผูกคือหวาย ใช้เวลาหลายเดือนในฤดูฝนอยู่ในน้ำ ถูกยกขึ้นบกในฤดูหนาว เครื่องผูกคือหวายถูกลมและแดดแผดเผา เมื่อเครื่องผูกเหล่านั้นถูกฝนในฤดูฝนชะ ก็ย่อมเปื่อยยุ่ยไปโดยง่ายดาย กลายเป็นของผุไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป กลายเป็นของผุไปโดยง่ายดาย ฉันนั้น” นวมสูตรที่ ๙ 10. Aniccasaññāsuttaṃ ๑๐. อนิจจสัญญาสูตร 102. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati’’. ๑๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye kassako mahānaṅgalena kasanto sabbāni mūlasantānakāni sampadālento kasati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยฤดูใบไม้ร่วง ชาวนาเมื่อไถด้วยไถใหญ่ ย่อมไถตัดรากเหง้าทั้งปวงให้ขาดไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pabbajalāyako pabbajaṃ lāyitvā agge gahetvā odhunāti niddhunāti nicchoṭeti; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง เกี่ยวหญ้าปล้องแล้ว จับที่ปลายแล้ว ย่อมสลัด ย่อมสะบัด ย่อมฟาด ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi[Pg.127], bhikkhave, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni tattha ambāni vaṇṭapaṭibandhāni sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อพวงมะม่วงถูกตัดขั้วแล้ว มะม่วงเหล่าใดในพวงนั้นที่ยังติดอยู่กับขั้ว มะม่วงเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมติดตามขั้วนั้นไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo sabbā tā kūṭaṅgamā kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṃ tāsaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกลอนทั้งหลายของเรือนยอด ไม่ว่าชนิดใดก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมไปสู่ยอด น้อมไปสู่ยอด ประชุมลงที่ยอด ยอดท่านกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งกลอนเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci mūlagandhā kāḷānusārigandho tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากรากอย่างใดอย่างหนึ่ง กลิ่นกฤษณาท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ากลิ่นเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci sāragandhā, lohitacandanaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากแก่นอย่างใดอย่างหนึ่ง แก่นจันทน์แดงท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci pupphagandhā, vassikaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ดอกมะลิท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci kuṭṭarājāno, sabbete rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti, rājā tesaṃ cakkavatti aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาพระราชาองค์น้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดล้วนเป็นผู้ติดตามของพระเจ้าจักรพรรดิ พระเจ้าจักรพรรดิ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าพระราชาเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yā kāci tārakarūpānaṃ pabhā, sabbā tā candimappabhāya kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ, candappabhā tāsaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง รัศมีเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งรัศมีพระจันทร์ รัศมีพระจันทร์ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารัศมีเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nataṃ abbhussakkamāno, sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate ca; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยสารทกาล ท้องฟ้าโปร่ง ปราศจากเมฆหมอก ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นสู่ท้องฟ้า กำจัดความมืดในอากาศทั้งหมด ย่อมส่องสว่าง แผดเผา และรุ่งโรจน์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, aniccasaññā kathaṃ bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa [Pg.128] samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, aniccasaññā evaṃ bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanatī’’ti. Dasamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างไร กระทำให้มากแล้วอย่างไร จึงกำจัดกามราคะทั้งปวงได้...ฯลฯ...จึงถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ คือ (พิจารณาว่า) ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้... สัญญาเป็นดังนี้... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ Pupphavaggo dasamo. ปุปผวรรคที่ ๑๐ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น คือ Nadī pupphañca pheṇañca, gomayañca nakhāsikhaṃ; Suddhikaṃ dve ca gaddulā, vāsījaṭaṃ aniccatāti. นทีสูตร ปุปผสูตร เผณสูตร โคมยสูตร นขสิขสูตร สุทธิกสูตร คัททูลสูตร ๒ สูตร วาสิชฏสูตร และอนิจจตาสูตร Majjhimapaṇṇāsako samatto. มัชฌิมปัณณาสกะ จบ Tassa majjhimapaṇṇāsakassa vagguddānaṃ – อุทานวรรคของมัชฌิมปัณณาสกะนั้น คือ Upayo arahanto ca, khajjanī therasavhayaṃ; Pupphavaggena paṇṇāsa, dutiyo tena vuccatīti. อุปายวรรค อรหันตวรรค ขัชชนียวรรค เถรวรรค และปุปผวรรค บัณฑิตกล่าวว่า ปัณณาสกะที่ ๒ มี ๕๐ สูตร ด้วยประการฉะนี้ 11. Antavaggo ๑๑. อันตวรรค 1. Antasuttaṃ ๑. อันตสูตร 103. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, antā. Katame cattāro? Sakkāyanto, sakkāyasamudayanto, sakkāyanirodhanto, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanto? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanto’’. ๑๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย อันตะ (ส่วนสุด) ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ สักกายันตะ (ส่วนสุดคือสักกายะ) สักกายสมุทยันตะ (ส่วนสุดคือเหตุเกิดสักกายะ) สักกายนิโรธันตะ (ส่วนสุดคือความดับสักกายะ) และสักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ (ส่วนสุดคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสักกายะ) ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายันตะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายันตะ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyasamudayanto? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Ayaṃ [Pg.129] vuccati, bhikkhave, sakkāyasamudayanto. ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายสมุทยันตะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายสมุทยันตะ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodhanto? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhanto. ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธันตะเป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธันตะ ‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto. Ime kho, bhikkhave, cattāro antā’’ti. Paṭhamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ อันตะ ๔ ประการ 2. Dukkhasuttaṃ ๒. ทุกขสูตร 104. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dukkhañca vo, bhikkhave, desessāmi dukkhasamudayañca dukkhanirodhañca dukkhanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ. Katamo ca, bhikkhave, dukkhasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayo. Katamo ca, bhikkhave, dukkhanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodho. Katamā ca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti. Dutiyaṃ. ๑๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์เป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์ 3. Sakkāyasuttaṃ ๓. สักกายสูตร 105. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sakkāyañca vo, bhikkhave, desessāmi sakkāyasamudayañca sakkāyanirodhañca sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyo? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyo. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyasamudayo. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya…pe… ayaṃ vuccati[Pg.130], bhikkhave, sakkāyanirodho. Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’’ti. Tatiyaṃ. ๑๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสักกายะ เหตุเกิดแห่งสักกายะ ความดับแห่งสักกายะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ความดับแห่งตัณหานั้นแหละ...ฯลฯ...ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะ 4. Pariññeyyasuttaṃ ๔. ปริญเญยยสูตร 106. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pariññeyye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi pariññañca pariññātāviñca puggalaṃ. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ, bhikkhave, pariññeyyo dhammo. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, bhikkhave, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññā. Katamo ca, bhikkhave, pariññātāvī puggalo? Arahātissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto – ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññātāvī puggalo’’ti. Catutthaṃ. ๑๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นอย่างไร. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นอย่างไร. ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นอย่างไร. พึงกล่าวได้ว่า คือพระอรหันต์. ท่านผู้มีอายุชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า บุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว” จบ. 5. Samaṇasuttaṃ ๕. สมณสูตร 107. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti, sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Pañcamaṃ. ๑๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ. 6. Dutiyasamaṇasuttaṃ ๖. ทุติยสมณสูตร 108. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti, sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๑๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ. 7. Sotāpannasuttaṃ ๗. โสตาปันนสูตร 109. Sāvatthinidānaṃ[Pg.131]. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ. ๑๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบ. 8. Arahantasuttaṃ ๘. อรหันตสูตร 110. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๑๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นภวสังโยชน์ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ” จบ. 9. Chandappahānasuttaṃ ๙. ฉันทัปปหานสูตร 111. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Navamaṃ. ๑๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ. 10. Dutiyachandappahānasuttaṃ ๑๐. ทุติยฉันทัปปหานสูตร 112. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ…pe… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu yo chando…pe… evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ [Pg.132] anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Dasamaṃ. ๑๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร เธอทั้งหลายจงละฉันทะ... ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ. Antavaggo ekādasamo. อันตวรรคที่ ๑๑ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรค Anto dukkhañca sakkāyo, pariññeyyā samaṇā duve; Sotāpanno arahā ca, duve ca chandappahānāti. อันตสูตร ทุกขสูตร สักกายสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทัปปหานสูตร ๒ สูตร 12. Dhammakathikavaggo ๑๒. ธรรมกถิกวรรค 1. Avijjāsuttaṃ ๑. อวิชชาสูตร 113. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā avijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano rūpaṃ nappajānāti, rūpasamudayaṃ nappajānāti, rūpanirodhaṃ nappajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti; vedanaṃ nappajānāti… saññaṃ… saṅkhāre nappajānāti…pe… viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, avijjā. Ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Paṭhamaṃ. ๑๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อวิชชาเป็นอย่างไร และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” “ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดรูป ไม่รู้ชัดเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ภิกษุ นี้เรียกว่า อวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” จบ. 2. Vijjāsuttaṃ ๒. วิชชาสูตร 114. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā vijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre pajānāti…pe… viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, vijjā. Ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Dutiyaṃ. ๑๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นอย่างไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” (สูตรที่ ๒) 3. Dhammakathikasuttaṃ ๓. ธรรมกถิกสูตร 115. Sāvatthinidānaṃ[Pg.133]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hotī’’ti? ‘‘Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Vedanāya ce, bhikkhu…pe… saññāya ce, bhikkhu… saṅkhārānaṃ ce, bhikkhu… viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Tatiyaṃ. ๑๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๓) 4. Dutiyadhammakathikasuttaṃ ๔. ทุติยธรรมกถิกสูตร 116. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hoti, kittāvatā dhammānudhammappaṭipanno hoti, kittāvatā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti? ‘‘Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Vedanāya ce, bhikkhu…pe… saññāya ce, bhikkhu… saṅkhārānaṃ ce, bhikkhu… viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā [Pg.134] nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Catutthaṃ. ๑๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๔) 5. Bandhanasuttaṃ ๕. พันธนสูตร 117. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Idha bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpabandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Vedanaṃ attato samanupassati…pe… vedanāya vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano vedanābandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano viññāṇabandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati’’. ๑๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้ว ไม่ได้เห็นพระอริยะ ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรมในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาในรูปบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ... หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือเวทนาผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นสัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า” ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sutavā ariyasāvako na rūpabandhanabaddho, na santarabāhirabandhanabaddho, tīradassī, pāradassī; ‘parimutto so dukkhasmā’ti vadāmi. Na vedanaṃ attato…pe… na saññaṃ attato…pe… na saṅkhāre attato…pe… na viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, sutavā ariyasāvako na viññāṇabandhanabaddho, na santarabāhirabandhanabaddho, tīradassī, pāradassī, ‘parimutto so dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Pañcamaṃ. “ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ... ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’ เขาไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’” (สูตรที่ ๕) 6. Paripucchitasuttaṃ ๖. ปริปุจฉิตสูตร 118. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Rūpaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ [Pg.135] yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Viññāṇaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… evaṃ passaṃ…pe… kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Chaṭṭhaṃ. ๑๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ฉัฏฐัง 7. Dutiyaparipucchitasuttaṃ ๗. ทุติยปริปุจฉิตสูตร 119. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu bhikkhave! Rūpaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu bhikkhave! Viññāṇaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… evaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ. ๑๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สัตตมัง 8. Saṃyojaniyasuttaṃ ๘. สังโยชนิยสูตร 120. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saṃyojaniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmī saṃyojanañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, katamaṃ saṃyojanaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, saṃyojaniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ saṃyojaniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, idaṃ saṃyojana’’nti. Aṭṭhamaṃ. ๑๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน สังโยชน์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นสังโยชน์ในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นสังโยชน์ในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เรียกว่า สังโยชน์” อัฏฐมัง 9. Upādāniyasuttaṃ ๙. อุปาทานิยสูตร 121. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi upādānañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, upādāniyā dhammā, katamaṃ upādānaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, upādāniyo dhammo, yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ upādāniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, upādāniyā dhammā, idaṃ upādāna’’nti. Navamaṃ. ๑๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเป็นไฉน อุปาทานเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นอุปาทานในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นอุปาทานในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า อุปาทาน” นวมัง 10. Sīlavantasuttaṃ ๑๐. สีลวันตสูตร 122. Ekaṃ [Pg.136] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami…pe… etadavoca – ‘‘sīlavatāvuso, sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasikātabbā’’ti? ‘‘Sīlavatāvuso, koṭṭhika, bhikkhunā pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Sīlavatāvuso, koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sīlavā bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti. ๑๒๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ...ฯเปฯ... ได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ธรรมเหล่าไหนหนอ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้มีศีลเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นี้เป็นฐานะที่มีได้” ‘‘Sotāpannena panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sotāpannenapi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sotāpanno bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sakadāgāmiphalaṃ sacchikareyyā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นโสดาบันพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นโสดาบัน ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นโสดาบันเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้” ‘‘Sakadāgāminā panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sakadāgāmināpi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sakadāgāmī bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto anāgāmiphalaṃ sacchikareyyā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นสกทาคามีพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นสกทาคามี ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นสกทาคามีเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้” ‘‘Anāgāminā [Pg.137] panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Anāgāmināpi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ anāgāmī bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto arahattaṃ sacchikareyyā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุอนาคามีควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุอนาคามีก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุอนาคามีเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้นั้น มีอยู่” ‘‘Arahatā panāvuso sāriputta, katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Arahatāpi kho, āvuso koṭṭhika, ime pañcupādānakkhandhe aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Natthi, khvāvuso, arahato uttari karaṇīyaṃ katassa vā paticayo; api ca ime dhammā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārā ceva saṃvattanti satisampajaññā cā’’ti. Dasamaṃ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็พระอรหันต์ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้พระอรหันต์ก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นดังฝี โดยความเป็นดังลูกศร โดยความลำบาก โดยความเป็นอาพาธ โดยความเป็นของผู้อื่น โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไป หรือการเพิ่มพูนกิจที่ทำแล้วของพระอรหันต์ไม่มี แต่ว่าธรรมเหล่านี้ที่ท่านเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ” ที่ ๑๐ 11. Sutavantasuttaṃ ๑๑. สุตวันตสูตร 123. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… etadavoca – ๑๒๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘Sutavatāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sutavatāvuso koṭṭhika, bhikkhunā pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Sutavatāvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati – yaṃ sutavā bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุผู้เป็นสุตวา เมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลได้นั้น มีอยู่” ‘‘Sotāpannena panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sotāpannenapi kho āvuso koṭṭhika[Pg.138], bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati – yaṃ sotāpanno bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sakadāgāmiphalaṃ…pe… anāgāmiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikareyyā’’ti. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุโสดาบันควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุโสดาบันก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุโสดาบันเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล...ฯลฯ...อนาคามิผล...ฯลฯ...อรหัตตผลได้นั้น มีอยู่” ‘‘Arahatā panāvuso sāriputta, katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Arahatāpi khvāvuso, koṭṭhika, ime pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Natthi, khvāvuso, arahato uttari karaṇīyaṃ, katassa vā paticayo; api ca kho ime dhammā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya ceva saṃvattanti satisampajaññā cā’’ti. Ekādasamaṃ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็พระอรหันต์ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้พระอรหันต์ก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นดังฝี โดยความเป็นดังลูกศร โดยความลำบาก โดยความเป็นอาพาธ โดยความเป็นของผู้อื่น โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไป หรือการเพิ่มพูนกิจที่ทำแล้วของพระอรหันต์ไม่มี แต่ว่าธรรมเหล่านี้ที่ท่านเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ” ที่ ๑๑ 12. Kappasuttaṃ ๑๒. กัปปสูตร 124. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā kappo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kappo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ๑๒๔. สาวัตถีนิทาน ครั้งนั้นแล ท่านพระกัปปะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระกัปปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ‘‘Yaṃ kiñci, kappa, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, kappa, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. Dvādasamaṃ. “ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...ฯลฯ...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนกัปปะ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ที่ ๑๒ 13. Dutiyakappasuttaṃ ๑๓. ทุติยกัปปสูตร 125. Sāvatthinidānaṃ[Pg.139]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kappo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ๑๒๕. สาวัตถีนิทาน ท่านพระกัปปะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงวิธา (มานะ ๓ อย่าง) สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ‘‘Yaṃ kiñci, kappa, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Evaṃ kho, kappa, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti. Terasamaṃ. ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ครั้นเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ครั้นเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนกัปปะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอก ก้าวล่วงมานะ ๓ อย่าง สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี Dhammakathikavaggo dvādasamo. ธรรมกถิกวรรคที่ ๑๒ จบ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้ Avijjā vijjā dve kathikā, bandhanā paripucchitā duve; Saṃyojanaṃ upādānaṃ, sīlaṃ sutavā dve ca kappenāti. อวิชชาสูตร ๑ วิชชาสูตร ๑ ธรรมกถิกสูตร ๒ สูตร พันธนสูตร ๑ ปริปุจฉิตสูตร ๑ สัญโญชนสูตร ๑ อุปาทานสูตร ๑ สีลสูตร ๑ สุตวาสูตร ๑ และกัปปสูตร ๒ สูตร 13. Avijjāvaggo ๑๓. อวิชชาวรรค 1. Samudayadhammasuttaṃ ๑. สมุทยธรรมสูตร 126. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā avijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" ‘‘Idha[Pg.140], bhikkhu, assutavā puthujjano samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ ‘vayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ vedanaṃ ‘vayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre ‘samudayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhamme saṅkhāre ‘vayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘vayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าอวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้" Evaṃ vutte, so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā vijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'วิชชา วิชชา' ดังนี้ วิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ ‘vayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ vedanaṃ ‘vayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ… samudayadhamme saṅkhāre ‘samudayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhamme saṅkhāre ‘vayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘vayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Paṭhamaṃ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้" จบสูตรที่ ๑ 2. Dutiyasamudayadhammasuttaṃ ๒. ทุติยสมุทยธรรมสูตร 127. Ekaṃ [Pg.141] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๒๗. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น...ฯลฯ... ครั้นท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า "ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" ‘‘Idhāvuso assutavā puthujjano samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ…pe… ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ…pe… vayadhammaṃ vedanaṃ…pe… ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre…pe… vayadhamme saṅkhāre…pe… samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ…pe… samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, āvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Dutiyaṃ. “ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๒ 3. Tatiyasamudayadhammasuttaṃ ๓. ตติยสมุทยธรรมสูตร 128. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ๑๒๘. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ…pe… samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayadhammaṃ vedanaṃ…pe… samudayavayadhammā vedanā … samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre… vayadhamme saṅkhāre… samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ… vayadhammaṃ viññāṇaṃ… samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Tatiyaṃ. “ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๓ 4. Assādasuttaṃ ๔. อัสสาทสูตร 129. Bārāṇasiyaṃ [Pg.142] viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๒๙. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘Idhāvuso assutavā puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Catutthaṃ. “ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๔ 5. Dutiyaassādasuttaṃ ๕. ทุติยอัสสาทสูตร 130. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ๑๓๐. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Pañcamaṃ. “ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๕ 6. Samudayasuttaṃ ๖. สมุทยสูตร 131. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๓๑. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๖ 7. Dutiyasamudayasuttaṃ ๗. ทุติยสมุทยสูตร 132. Bārāṇasiyaṃ [Pg.143] viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ๑๓๒. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Sattamaṃ. “ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๗ 8. Koṭṭhikasuttaṃ ๘. โกฏฐิกสูตร 133. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๓๓. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรในเวลาเย็น ...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ท่านโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. “ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘Idhāvuso sutavā ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” 9. Dutiyakoṭṭhikasuttaṃ ๙. ทุติยโกฏฐิกสูตร 134. Bārāṇasiyaṃ [Pg.144] viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๓๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตพระนครพาราณสี...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. “ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Navamaṃ. “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” 10. Tatiyakoṭṭhikasuttaṃ ๑๐. ตติยโกฏฐิกสูตร 135. Taññeva nidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ๑๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครพาราณสีเช่นกัน ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpaṃ nappajānāti, rūpasamudayaṃ nappajānāti, rūpanirodhaṃ nappajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Vedanaṃ nappajānāti…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nappajānāti, viññāṇasamudayaṃ nappajānāti, viññāṇanirodhaṃ nappajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. “ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” Evaṃ [Pg.145] vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajānāti, viññāṇasamudayaṃ pajānāti, viññāṇanirodhaṃ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Dasamaṃ. เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ท่านพระมหาโกฏฐิกะตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” Avijjāvaggo terasamo. อวิชชาวรรคที่ ๑๓ Tassuddānaṃ – คาถาสรุปอรรถแห่งวรรคนั้น Samudayadhamme tīṇi, assādo apare duve; Samudaye ca dve vuttā, koṭṭhike apare tayoti. ในวรรคนี้มี ๓ สูตร ว่าด้วยธรรมมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา, ๒ สูตรถัดมา ว่าด้วยคุณ, ๒ สูตร ว่าด้วยความเกิดขึ้น, ๓ สูตรถัดมา ว่าด้วยท่านพระโกฏฐิกะ 14. Kukkuḷavaggo ๑๔. กุกกุฬวรรค 1. Kukkuḷasuttaṃ ๑. กุกกุฬสูตร 136. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, kukkuḷaṃ, vedanā kukkuḷā, saññā kukkuḷā, saṅkhārā kukkuḷā, viññāṇaṃ kukkuḷaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ๑๓๖. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, เวทนาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สัญญาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สังขารเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, วิญญาณเป็นของร้อนดังเถ้ารึง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ. เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด; เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น. เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” 2. Aniccasuttaṃ ๒. อนิจจสูตร 137. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Vedanā aniccā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Dutiyaṃ. ๑๓๗. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น” 3. Dutiyaaniccasuttaṃ ๓. ทุติยอนิจจสูตร 138. Sāvatthinidānaṃ[Pg.146]. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Tatiyaṃ. ๑๓๘. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น” 4. Tatiyaaniccasuttaṃ ๔. ตติยานิจจสูตรที่ ๔ 139. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chandarāgo pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Catutthaṃ. ๑๓๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง? ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๔ 5. Dukkhasuttaṃ ๕. ทุกขสูตรที่ ๕ 140. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Pañcamaṃ. ๑๔๐. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๕ 6. Dutiyadukkhasuttaṃ ๖. ทุติยทุกขสูตรที่ ๖ 141. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๑๔๑. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๖ 7. Tatiyadukkhasuttaṃ ๗. ตติยทุกขสูตรที่ ๗ 142. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Sattamaṃ. ๑๔๒. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๗ 8. Anattasuttaṃ ๘. อนัตตสูตรที่ ๘ 143. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo chando pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๑๔๓. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๘ 9. Dutiyaanattasuttaṃ ๙. ทุติยานัตตสูตรที่ ๙ 144. Sāvatthinidānaṃ[Pg.147]. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Navamaṃ. ๑๔๔. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๙ 10. Tatiyaanattasuttaṃ ๑๐. ตติยานัตตสูตรที่ ๑๐ 145. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Dasamaṃ. ๑๔๕. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๑๐ 11. Nibbidābahulasuttaṃ ๑๑. นิพพิทาพหุลสูตรที่ ๑๑ 146. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe nibbidābahulo vihareyya. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. Yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti; so rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Ekādasamaṃ. ๑๔๖. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่. พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. กุลบุตรนั้น เมื่อเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่, เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๑ 12. Aniccānupassīsuttaṃ ๑๒. อนิจจานุปัสสีสูตรที่ ๑๒ 147. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe aniccānupassī vihareyya…pe… ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Dvādasamaṃ. ๑๔๗. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๒ 13. Dukkhānupassīsuttaṃ ๑๓. ทุกขานุปัสสีสูตรที่ ๑๓ 148. Sāvatthinidānaṃ[Pg.148]. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe dukkhānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe dukkhānupassī vihareyya…pe… ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Terasamaṃ. ๑๔๘. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๓ 14. Anattānupassīsuttaṃ ๑๔. อนัตตานุปัสสีสูตรที่ ๑๔ 149. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe anattānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī vihareyya. (So rūpe) anattānupassī viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti. So rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Cuddasamaṃ. ๑๔๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. เธอนั้น เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่, เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๔ Kukkuḷavaggo cuddasamo. กุกกุฬวรรคที่ ๔ จบ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น คือ Kukkuḷā tayo aniccena, dukkhena apare tayo; Anattena tayo vuttā, kulaputtena dve dukāti. กุกกุฬาสูตร ๓ สูตร, อนิจจสูตร, ทุกขสูตรอื่นอีก ๓ สูตร, อนัตตสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้, กุลปุตตสูตร ๒ สูตร และทุกขสูตร ๒ สูตร 15. Diṭṭhivaggo ๑๕. ทิฏฐิวรรคที่ ๕ 1. Ajjhattasuttaṃ ๑. อัชฌัตตสูตรที่ ๑ 150. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Vedanāya sati…pe… saññāya [Pg.149] sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ๑๕๐. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑ 2. Etaṃmamasuttaṃ ๒. เอตังมมสูตร 151. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa …pe… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupasseyyāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupasseyyāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ..pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ. ๑๕๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒ 3. Soattāsuttaṃ ๓. โสอัตตาสูตร 152. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu [Pg.150] …pe… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti. ๑๕๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Tatiyaṃ. “พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓ 4. Nocamesiyāsuttaṃ ๔. โนจเมสิยาสูตร 153. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa, evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ. ๑๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๔ 5. Micchādiṭṭhisuttaṃ ๕. มิจฉาทิฏฐิสูตร 154. Sāvatthinidānaṃ[Pg.151]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… micchādiṭṭhi uppajjati. Saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya micchādiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya micchādiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.‘Pañcamaṃ. ๑๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๕ 6. Sakkāyadiṭṭhisuttaṃ ๖. สักกายทิฏฐิสูตร 155. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya sakkāyadiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya sakkāyadiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๑๕๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๖ 7. Attānudiṭṭhisuttaṃ ๗. อัตตานุทิฏฐิสูตร 156. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjati[Pg.152]. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya attānudiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya attānudiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ. ๑๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๗ 8. Abhinivesasuttaṃ ๘. อภินิเวสสูตร 157. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya uppajjeyyuṃ saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๑๕๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘ จบ 9. Dutiyaabhinivesasuttaṃ ๙. ทุติยอภินิเวสสูตร 158. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā. Vedanāya sati … saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya uppajjeyyuṃ saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ. ๑๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙ จบ 10. Ānandasuttaṃ ๑๐. อานันทสูตร 159. Sāvatthinidānaṃ[Pg.153]. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ๑๕๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dasamaṃ. “อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐ จบ Diṭṭhivaggo pañcadasamo. ทิฏฐิวรรคที่ ๑๕ จบ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น คือ Ajjhattikaṃ etaṃmama, soattā nocamesiyā; Micchāsakkāyattānu dve, abhinivesā ānandenāti. อัชฌัตติกสูตร เอตัมมมสูตร อัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร มิจฉาทิฏฐิสูตร สักกายทิฏฐิสูตร อัตตานุทิฏฐิสูตร ๒ สูตร อภินิเวสสูตร และอานันทสูตร Uparipaṇṇāsako samatto. อุปริปัณณาสก์ จบ Tassa uparipaṇṇāsakassa vagguddānaṃ – อุทานวรรคของอุปริปัณณาสก์นั้น คือ Anto dhammakathikā vijjā, kukkuḷaṃ diṭṭhipañcamaṃ; Tatiyo paṇṇāsako vutto, nipātoti pavuccatīti. อันตวรรค ธัมมกถิกวรรค อวิชชาวรรค กุกกุฬวรรค และทิฏฐิวรรคเป็นที่ ๕ ปัณณาสก์ที่ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว เรียกอีกอย่างว่า นิบาต Khandhasaṃyuttaṃ samattaṃ. ขันธสังยุต จบ 2. Rādhasaṃyuttaṃ ๒. ราธสังยุต 1. Paṭhamavaggo ๑. ปฐมวรรค 1. Mārasuttaṃ ๑. มารสูตร 160. Sāvatthinidānaṃ[Pg.154]. Atha kho āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ๑๖๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘‘Māro, māro’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, māro’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, sati māro vā assa māretā vā yo vā pana mīyati. Tasmātiha tvaṃ, rādha, rūpaṃ māroti passa, māretāti passa, mīyatīti passa, rogoti passa, gaṇḍoti passa, sallanti passa, aghanti passa, aghabhūtanti passa. Ye naṃ evaṃ passanti te sammā passanti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati māro vā assa māretā vā yo vā pana mīyati. Tasmātiha tvaṃ, rādha, viññāṇaṃ māroti passa, māretāti passa, mīyatīti passa, rogoti passa, gaṇḍoti passa, sallanti passa, aghanti passa, aghabhūtanti passa. Ye naṃ evaṃ passanti, te sammā passantī’’ti. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า มาร” “ราธะ เมื่อรูปมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นรูปว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นรูปนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นวิญญาณว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นวิญญาณนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ” ‘‘Sammādassanaṃ pana, bhante, kimatthiya’’nti? ‘‘Sammādassanaṃ kho, rādha, nibbidatthaṃ’’. ‘‘Nibbidā pana, bhante, kimatthiyā’’ti? ‘‘Nibbidā kho, rādha, virāgatthā’’. ‘‘Virāgo pana, bhante, kimatthiyo’’ti? ‘‘Virāgo kho, rādha, vimuttattho’’. ‘‘Vimutti pana, bhante, kimatthiyā’’ti? ‘‘Vimutti kho, rādha, nibbānatthā’’. ‘‘Nibbānaṃ pana, bhante, kimatthiya’’nti? ‘‘Accayāsi, rādha, pañhaṃ, nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetuṃ. Nibbānogadhañhi, rādha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti. Paṭhamaṃ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สัมมาทัสสนะมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ สัมมาทัสสนะมีเพื่อความเบื่อหน่าย” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความเบื่อหน่ายมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความเบื่อหน่ายมีเพื่อความคลายกำหนัด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคลายกำหนัดมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความคลายกำหนัดมีเพื่อความหลุดพ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความหลุดพ้นมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความหลุดพ้นมีเพื่อนิพพาน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นิพพานมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ เธอถามปัญหาเกินไปแล้ว ไม่สามารถจะถือเอาที่สุดของปัญหาได้ เพราะพรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” สูตรที่ ๑ จบ 2. Sattasuttaṃ ๒. สัตตสูตร 161. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘satto, satto’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante[Pg.155], sattoti vuccatī’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati’’. ๑๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัตว์’' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในรูป สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ในวิญญาณ สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’' ‘‘Seyyathāpi, rādha, kumārakā vā kumārikāyo vā paṃsvāgārakehi kīḷanti. Yāvakīvañca tesu paṃsvāgārakesu avigatarāgā honti avigatacchandā avigatapemā avigatapipāsā avigatapariḷāhā avigatataṇhā, tāva tāni paṃsvāgārakāni allīyanti keḷāyanti dhanāyanti mamāyanti. Yato ca kho, rādha, kumārakā vā kumārikāyo vā tesu paṃsvāgārakesu vigatarāgā honti vigatacchandā vigatapemā vigatapipāsā vigatapariḷāhā vigatataṇhā, atha kho tāni paṃsvāgārakāni hatthehi ca pādehi ca vikiranti vidhamanti viddhaṃsenti vikīḷaniyaṃ karonti. Evameva kho, rādha, tumhepi rūpaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Vedanaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Saññaṃ… saṅkhāre vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Viññāṇaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Taṇhākkhayo hi, rādha, nibbāna’’nti. Dutiyaṃ. ดูก่อนราธะ เปรียบเหมือนเด็กชายหรือเด็กหญิงพากันเล่นเรือนฝุ่น ตราบใดที่พวกเขายังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น ตราบนั้นพวกเขาก็ยังอาลัย เล่น ยึดถือว่าเป็นทรัพย์สมบัติ ยึดถือว่าเป็นของเรา แต่เมื่อใดที่เด็กชายหรือเด็กหญิงเหล่านั้นปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น เมื่อนั้นพวกเขาก็ใช้มือและเท้ารื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจาย ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราธะ แม้เธอทั้งหลายก็จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งรูป ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งเวทนา...ซึ่งสัญญา...ซึ่งสังขารทั้งหลาย...ซึ่งวิญญาณ ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด ดูก่อนราธะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหานั่นแหละคือนิพพาน 3. Bhavanettisuttaṃ ๓. ภวเนตติสูตร 162. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘bhavanettinirodho, bhavanettinirodho’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, bhavanetti, katamo bhavanettinirodho’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā – ayaṃ vuccati bhavanetti. Tesaṃ nirodho bhavanettinirodho. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu [Pg.156]… viññāṇe yo chando…pe… adhiṭṭhānābhinivesānusayā – ayaṃ vuccati bhavanetti. Tesaṃ nirodho bhavanettinirodho’’ti. Tatiyaṃ. ๑๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรคือเครื่องร้อยรัดแห่งภพ อะไรคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใดในรูป นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความพอใจ...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ในวิญญาณ...ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใด นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ' 4. Pariññeyyasuttaṃ ๔. ปริญเญยยสูตร 163. Sāvatthinidānaṃ. Āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ๑๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า ‘‘Pariññeyye ca, rādha, dhamme desessāmi pariññañca pariññātāviṃ puggalañca. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rādho bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘katame ca, rādha, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ kho, rādha, pariññeyyo dhammo, vedanā pariññeyyo dhammo, saññā pariññeyyo dhammo, saṅkhārā pariññeyyo dhammo, viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, rādha, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, rādha, pariññā? Yo kho, rādha, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – ayaṃ vuccati, rādha, pariññā. Katamo ca, rādha, pariññātāvī puggalo? ‘Arahā’tissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto – ayaṃ vuccati, rādha, pariññātāvī puggalo’’ti. Catutthaṃ. ดูก่อนราธะ เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว' ท่านพระราธะทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ดูก่อนราธะ รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ เหล่านี้เรียกว่าธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ ปริญญาเป็นไฉน? ดูก่อนราธะ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้เรียกว่าปริญญา ดูก่อนราธะ บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นไฉน? พึงกล่าวได้ว่าคือ ‘พระอรหันต์’ ท่านผู้มีอายุนั้นมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดูก่อนราธะ นี้เรียกว่าบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว' 5. Samaṇasuttaṃ ๕. สมณสูตร 164. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti; na me te, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Ye ca kho keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānanti; te kho me, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā[Pg.157], te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Pañcamaṃ. ๑๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า 'ดูก่อนราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เราไม่นับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นก็ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เรานับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่' 6. Dutiyasamaṇasuttaṃ ๖. ทุติยสมณสูตร 165. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๑๖๕. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้...ฯลฯ...ย่อมอยู่ด้วยการทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึง. สูตรที่ ๖. 7. Sotāpannasuttaṃ ๗. โสตาปันนสูตร 166. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, rādha, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ vuccati, rādha, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ. ๑๖๖. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. สูตรที่ ๗. 8. Arahantasuttaṃ ๘. อรหันตสูตร 167. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, rādha, bhikkhu imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti – ayaṃ vuccati, rādha, arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๑๖๗. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เราเรียกภิกษุนี้ว่า เป็นพระอรหันต์ ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ. สูตรที่ ๘. 9. Chandarāgasuttaṃ ๙. ฉันทราคสูตร 168. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya yo [Pg.158] chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāya… saṅkhāresu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati…pe… anuppādadhamma’’nti. Navamaṃ. ๑๖๘. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว...ฯลฯ...มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๙. 10. Dutiyachandarāgasuttaṃ ๑๐. ทุติยฉันทราคสูตร 169. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāya… saṅkhāresu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Dasamaṃ. ๑๖๙. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๑๐. Rādhasaṃyuttassa paṭhamo vaggo. ราธสังยุต วรรคที่ ๑ จบ. Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรค คือ Māro satto bhavanetti, pariññeyyā samaṇā duve; Sotāpanno arahā ca, chandarāgāpare duveti. มารสูตร สัตตสูตร ภวเนตติสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทราคสูตรอีก ๒ สูตร 2. Dutiyavaggo ๒. วรรคที่ ๒ 1. Mārasuttaṃ ๑. มารสูตร 170. Sāvatthinidānaṃ[Pg.159]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māro, māro’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, māro’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, māro, vedanā māro, saññā māro, saṅkhārā māro, viññāṇaṃ māro. Evaṃ passaṃ, rādha, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. ๑๗๐. ณ กรุงสาวัตถี. ท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ มารคืออะไร พระเจ้าข้า” “ราธะ รูปเป็นมาร เวทนาเป็นมาร สัญญาเป็นมาร สังขารเป็นมาร วิญญาณเป็นมาร ราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๑. 2. Māradhammasuttaṃ ๒. มารธรรมสูตร 171. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māradhammo, māradhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, māradhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, māradhammo, vedanā māradhammo, saññā māradhammo, saṅkhārā māradhammo, viññāṇaṃ māradhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ. ๑๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘มารธรรม มารธรรม’ ดังนี้ มารธรรมเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ดูก่อนราธะ รูปเป็นมารธรรม เวทนาเป็นมารธรรม สัญญาเป็นมารธรรม สังขารเป็นมารธรรม วิญญาณเป็นมารธรรม ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒ 3. Aniccasuttaṃ ๓. อนิจจสูตร 172. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘aniccaṃ, anicca’nti, bhante, vuccati. Katamaṃ nu kho, bhante, anicca’’nti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ. ๑๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งไม่เที่ยง สิ่งไม่เที่ยง’ ดังนี้ สิ่งไม่เที่ยงเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓ 4. Aniccadhammasuttaṃ ๔. อนิจจธัมมสูตร 173. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘aniccadhammo, aniccadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, aniccadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, aniccadhammo, vedanā aniccadhammo, saññā aniccadhammo, saṅkhārā aniccadhammo, viññāṇaṃ aniccadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ. ๑๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๔ 5. Dukkhasuttaṃ ๕. ทุกขสูตร 174. Sāvatthinidānaṃ[Pg.160]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dukkhaṃ, dukkha’nti, bhante, vuccati. Katamaṃ nu kho, bhante, dukkha’’nti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, dukkhaṃ, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ. ๑๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘ทุกข์ ทุกข์’ ดังนี้ ทุกข์เป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๕ 6. Dukkhadhammasuttaṃ ๖. ทุกขธัมมสูตร 175. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dukkhadhammo, dukkhadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, dukkhadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, dukkhadhammo, vedanā dukkhadhammo, saññā dukkhadhammo, saṅkhārā dukkhadhammo, viññāṇaṃ dukkhadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๑๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๖ 7. Anattasuttaṃ ๗. อนัตตสูตร 176. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘anattā, anattā’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, anattā’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ. ๑๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘อนัตตา อนัตตา’ ดังนี้ อนัตตาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๗ 8. Anattadhammasuttaṃ ๘. อนัตตธัมมสูตร 177. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘anattadhammo, anattadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, anattadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, anattadhammo, vedanā anattadhammo, saññā anattadhammo, saṅkhārā anattadhammo, viññāṇaṃ anattadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๑๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘ 9.Khayadhammasuttaṃ ๙. ขยธัมมสูตร 178. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘khayadhammo, khayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, khayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, khayadhammo, vedanā khayadhammo, saññā [Pg.161] khayadhammo, saṅkhārā khayadhammo, viññāṇaṃ khayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ. ๑๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙ 10. Vayadhammasuttaṃ ๑๐. วยธัมมสูตร 179. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vayadhammo, vayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, vayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, vayadhammo, vedanā vayadhammo, saññā vayadhammo, saṅkhārā vayadhammo, viññāṇaṃ vayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dasamaṃ. ๑๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐ 11. Samudayadhammasuttaṃ ๑๑. สมุทยธัมมสูตร 180. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘samudayadhammo, samudayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, samudayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, samudayadhammo, vedanā samudayadhammo, saññā samudayadhammo, saṅkhārā samudayadhammo, viññāṇaṃ samudayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Ekādasamaṃ. ๑๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๑ 12. Nirodhadhammasuttaṃ ๑๒. นิโรธธัมมสูตร 181. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nirodhadhammo, nirodhadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, nirodhadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, nirodhadhammo, vedanā nirodhadhammo, saññā nirodhadhammo, saṅkhārā nirodhadhammo, viññāṇaṃ nirodhadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dvādasamaṃ. ๑๘๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๒ Rādhasaṃyuttassa dutiyo vaggo. ราธสังยุต วรรคที่ ๒ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำวรรค Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve; Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca; Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti. มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ สูตรนอกนี้อีก ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนิจจะ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับทุกขะ และ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนัตตะก็เหมือนกัน ขยธรรมสูตร วยธรรมสูตร สมุทยธรรมสูตร และนิโรธธรรมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร 3. Āyācanavaggo ๓. อายาจนวรรค 1-11. Mārādisuttaekādasakaṃ ๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร) 182. Sāvatthinidānaṃ[Pg.162]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ๑๘๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” ‘‘Yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, māro? Rūpaṃ kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Vedanā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… saññā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… saṅkhārā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ māro; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย” 183. Yo kho, rādha, māradhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe…. ๑๘๓. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...” 184. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ…pe…. ๑๘๔. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...” 185. Yo kho, rādha, aniccadhammo…pe…. ๑๘๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...” 186. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ…pe…. ๑๘๖. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...” 187. Yo kho, rādha, dukkhadhammo…pe…. ๑๘๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...” 188. Yo kho, rādha, anattā…pe…. ๑๘๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...” 189. Yo [Pg.163] kho, rādha, anattadhammo…pe…. ๑๘๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตธรรม...ฯลฯ...” 190. Yo kho, rādha, khayadhammo…pe…. ๑๙๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นขยธรรม...ฯลฯ...” 191. Yo kho, rādha, vayadhammo…pe…. ๑๙๑. “ราธะ สิ่งใดเป็นวยธรรม...ฯลฯ...” 192. Yo kho, rādha, samudayadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe…. ๑๙๒. “ราธะ สิ่งใดเป็นสมุทยธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...” 12. Nirodhadhammasuttaṃ ๑๒. นิโรธธรรมสูตร 193. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ๑๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” ‘‘Yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, nirodhadhammo? Rūpaṃ kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… vedanā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… saññā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… saṅkhārā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นนิโรธธรรม รูปเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย...ฯลฯ... เวทนาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย” Āyācanavaggo tatiyo. อายาจนวรรคที่ ๓ จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve; Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca; Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti. มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ สูตรนอกนี้อีก ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนิจจะ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับทุกขะ และ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนัตตะก็เหมือนกัน ขยธรรมสูตร วยธรรมสูตร สมุทยธรรมสูตร และนิโรธธรรมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร 4. Upanisinnavaggo ๔. อุปนิสินนวรรค 1-11. Mārādisuttaekādasakaṃ ๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร) 194. Sāvatthinidānaṃ[Pg.164]. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, māro? Rūpaṃ kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ māro; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti. ๑๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย” 195. Yo kho, rādha, māradhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe…. ๑๙๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...” 196. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ…pe…. ๑๙๖. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...” 197. Yo kho, rādha, aniccadhammo…pe…. ๑๙๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...” 198. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ…pe…. ๑๙๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...” 199. Yo kho, rādha, dukkhadhammo…pe…. ๑๙๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...” 200. Yo kho, rādha, anattā…pe…. ๒๐๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...” 201. Yo kho, rādha, anattadhammo…pe…. ๒๐๑. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่ไม่ใช่ตัวตนใดแล ...ฯลฯ... 202. Yo kho, rādha, khayadhammo…pe…. ๒๐๒. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ... 203. Yo kho, rādha, vayadhammo…pe…. ๒๐๓. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ... 204. Yo kho, rādha, samudayadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe…. ๒๐๔. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ...ฯลฯ... 12. Nirodhadhammasuttaṃ ๑๒. นิโรธธัมมสูตร 205. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, nirodhadhammo? Rūpaṃ [Pg.165] kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Vedanā…pe… saññā…pe… saṅkhārā…pe… viññāṇaṃ nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti. ๒๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระราธะผู้่นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งว่า ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ดูก่อนราธะ ก็ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาเป็นไฉน ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย Upanisinnavaggo catuttho. อุปนิสินนวรรคที่ ๔ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น คือ Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve; Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca; Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti. มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ อนิจจสูตร ๒ สูตร ทุกขสูตร ๒ สูตร อนัตตสูตร ๒ สูตร รวมเป็น ๘ สูตร และขยสูตร วยสูตร สมุทยสูตร นิโรธธัมมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร Rādhasaṃyuttaṃ samattaṃ. ราธสังยุต จบ 3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ ๓. ทิฏฐิสังยุต 1. Sotāpattivaggo ๑. โสตาปัตติวรรค 1. Vātasuttaṃ ๑. วาตสูตร 206. Ekaṃ [Pg.166] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Bhagavā etadavoca – ‘‘kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ๒๐๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนั้น จงแจ่มแจ้งกะพระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้สดับจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า ‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti… ‘‘saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti [Pg.167] vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhasamudayepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Paṭhamaṃ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัย เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า สูตรที่ ๑ จบ 2. Etaṃmamasuttaṃ ๒. เอตัมมมสูตร 207. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati … saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti. ๒๐๗. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… ‘‘vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Yato [Pg.168] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Dutiyaṃ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งละความสงสัยในทุกข์ได้แล้ว... ทั้งละความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ทุติยะ. 3. Soattāsuttaṃ ๓. โสอัตตาสูตร 208. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ๒๐๘. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā…pe… avipariṇāmadhammo’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā…pe… avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Tatiyaṃ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งละความสงสัยในทุกข์ได้แล้ว... ทั้งละความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ตติยะ. 4. Nocamesiyāsuttaṃ ๔. โนเจเมสิยาสูตร 209. Sāvatthinidānaṃ[Pg.169]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ๒๐๙. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Catutthaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๔ 5. Natthidinnasuttaṃ ๕. นัตถิทินนสูตร 210. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko; natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā; natthi loke [Pg.170] samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso yadā kālaṅkaroti pathavī pathavīkāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati. Ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti. Yāva āḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti. Bhassantā āhutiyo. Dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti. ๒๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปถูกทาง ปฏิบัติถูกทาง ผู้ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มี. บุรุษนี้ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เมื่อทำกาลกิริยา ธาตุดินย่อมกลับคืนสู่หมู่ดิน ธาตุน้ำย่อมกลับคืนสู่หมู่น้ำ ธาตุไฟย่อมกลับคืนสู่หมู่ไฟ ธาตุลมย่อมกลับคืนสู่หมู่ลม อินทรีย์ทั้งหลายย่อมเลื่อนลอยไปในอากาศ. บุรุษทั้งหลายมีเตียงเป็นที่ ๕ หามคนตายไป. รอยเท้าปรากฏอยู่เพียงแค่ป่าช้า. กระดูกทั้งหลายมีสีเหมือนสีนกพิราบ. การบูชายัญมีเถ้าเป็นที่สุด. ทานนี้เป็นบัญญัติของคนโง่. คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น เป็นคำพูดที่ว่างเปล่า เท็จ เหลวไหล. ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye keci atthikavādaṃ vadanti; bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa [Pg.171] kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Pañcamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๕ 6. Karotosuttaṃ ๖. กโรโตสูตร 211. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato chindato chedāpayato pacato pācāpayato socato socāpayato kilamato kilamāpayato phandato phandāpayato pāṇamatipātayato adinnaṃ ādiyato sandhiṃ chindato nillopaṃ harato ekāgārikaṃ karoto paripanthe tiṭṭhato paradāraṃ gacchato musā bhaṇato karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekamaṃsakhalaṃ ekamaṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya; hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttaraṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya; dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti. Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti. ๒๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน เศร้าโศกเอง ทำให้ผู้อื่นเศร้าโศก ลำบากเอง ทำให้ผู้อื่นลำบาก ดิ้นรนเอง ทำให้ผู้อื่นดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นสะดม ทำโจรกรรมในบ้านหลังเดียว ดักจี้ในทางเปลี่ยว คบชู้ พูดเท็จ บาปย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ทำอยู่ ถึงแม้บุคคลจะพึงใช้จักรมีคมดังมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นกลุ่มเนื้อเดียวกัน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชายัญเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญ บุญที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี เพราะการให้ทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto kārayato [Pg.172] …pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Chaṭṭhaṃ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ความสงสัยในทุกข์ เธอก็ละได้ ... แม้ความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” ฉัฏฐะ. 7. Hetusuttaṃ ๗. เหตุสูตร 212. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Ahetū appaccayā sattā visujjhanti. Natthi balaṃ natthi vīriyaṃ natthi purisathāmo natthi purisaparakkamo. Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti. ๒๑๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย กำลังไม่มี ความเพียรไม่มี กำลังของบุรุษไม่มี ความบากบั่นของบุรุษไม่มี สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีลมปราณทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวง ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรเปลี่ยนไปตามความแน่นอน การประสบ และสภาวะ ย่อมเสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘Yato [Pg.173] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti …pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า สูตรที่ ๗ จบ 8. Mahādiṭṭhisuttaṃ ๘. มหาทิฏฐิสูตร 213. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā; te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti; nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavīkāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame. Ime satta kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā; te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti; nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na sopi kañci jīvitā voropeti; sattannaṃtveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupavisati. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni, tīṇi ca kammāni, kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā, dvaṭṭhantarakappā, chaḷābhijātiyo, aṭṭhapurisabhūmiyo, ekūnapaññāsa ājīvakasate, ekūnapaññāsa paribbājakasate, ekūnapaññāsa nāgavāsasate, vīse indriyasate, tiṃse nirayasate, chattiṃsarajodhātuyo, satta saññīgabbhā, satta asaññīgabbhā, satta nigaṇṭhigabbhā, satta devā, satta mānusā, satta pesācā, satta sarā, satta pavuṭā, satta papātā, satta ca papātasatāni, satta supinā, satta supinasatāni, cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā [Pg.174] saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi; paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantīkarissāmīti hevaṃ natthi doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti; evameva bāle ca paṇḍite ca nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ๒๑๓. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ กาย ๗ กอง คืออะไร คือ ปฐวีกาย อาโป กาย เตโชกาย วาโยกาย สุข ทุกข์ และชีวะเป็นที่ ๗ กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ แม้ผู้ใดใช้ศัสตราที่คมกริบตัดศีรษะ ผู้นั้นก็ไม่ชื่อว่าปลงชีวิตใคร เพียงแต่ศัสตราผ่านเข้าไปตามช่องแห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น ก็แล โยนี้ที่เป็นประมุข ๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกึ่งหนึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖ บุรุษภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาคาวาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นิรยะ ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖ สัญญีครรภ์ ๗ อสัญญีครรภ์ ๗ นิครณถีครรภ์ ๗ เทวดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗ ปม ๗ เหว ๗ เหว ๗๐๐ ความฝัน ๗ ความฝัน ๗๐๐ มหากัป ๘,๔๐๐,๐๐๐ ซึ่งคนพาลและบัณฑิตจะต้องแล่นไป ท่องเที่ยวไป แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในสังสารวัฏนั้น ไม่มีการที่เราจะทำกรรมที่ยังไม่แก่กล้าให้แก่กล้า หรือจะทำกรรมที่แก่กล้าแล้วให้สิ้นไป ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้ สุขและทุกข์ตวงไว้แล้วด้วยทะนาน สังสารวัฏมีที่สุดกำหนดไว้แล้ว ไม่มียิ่ง ไม่มีย่อน ไม่มีความเจริญ ไม่มีความเสื่อม เปรียบเหมือนกลุ่มด้ายที่ขว้างไปแล้ว ย่อมคลี่ออกไปจนหมดฉันใด คนพาลและบัณฑิตก็ฉันนั้นเหมือนกัน คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… ‘‘yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā…pe… nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้แล้ว ทราบแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Aṭṭhamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า สูตรที่ ๘ จบ 9. Sassatadiṭṭhisuttaṃ ๙. สัสสตทิฏฐิสูตร 214. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe [Pg.175] sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’’’ti. ๒๑๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Navamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙ 10. Asassatadiṭṭhisuttaṃ ๑๐. อสัสสตทิฏฐิสูตร 215. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘asassato loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati…pe… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – asassato lokoti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘asassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ๒๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่เที่ยง’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ ...ฯลฯ... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Dasamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐ 11. Antavāsuttaṃ ๑๑. อันตวาสูตร 216. Sāvatthinidānaṃ[Pg.176]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘antavā loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Ekādasamaṃ. ๒๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกมีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๑ 12. Anantavāsuttaṃ ๑๒. อนันตวาสูตร 217. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘anantavā loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Dvādasamaṃ. ๒๑๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๒ 13. Taṃjīvaṃtaṃsarīraṃsuttaṃ ๑๓. ตังชีวังตังสะรีรังสูตร 218. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Terasamaṃ. ๒๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๓ 14. Aññaṃjīvaṃaññaṃsarīraṃsuttaṃ ๑๔. อัญญังชีวังอัญญังสะรีรังสูตร 219. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Cuddasamaṃ. ๒๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๔ 15. Hotitathāgatosuttaṃ ๑๕. โหติตถาคตสูตร 220. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Pannarasamaṃ. ๒๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๕ 16. Nahotitathāgatosuttaṃ ๑๖. นโหติตถาคตสูตร 221. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Soḷasamaṃ. ๒๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๖ 17. Hoticanacahotitathāgatosuttaṃ ๑๗. โหติจะนะจะโหติตถาคตสูตร 222. Sāvatthinidānaṃ[Pg.177]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattarasamaṃ. ๒๒๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๗ 18. Nevahotinanahotitathāgatosuttaṃ ๑๘. เนวโหตินะนะโหติตถาคตสูตร 223. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti…pe…. ๒๒๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ...ฯลฯ... ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhasamudayepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Aṭṭhārasamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัยก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอน มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๘ Sotāpattivaggo. โสดาปัตติวรรค Aṭṭhārasaveyyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ. อัฏฐารสไวยากรณ์ จบ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น คือ Vātaṃ [Pg.178] etaṃ mama, so attā no ca me siyā; Natthi karoto hetu ca, mahādiṭṭhena aṭṭhamaṃ. วาตสูตร เอตัมมมสูตร โสอัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร นัตถิสูตร กโรโตสูตร เหตุสูตร และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘ Sassato loko ca, asassato ca antavā ca; Anantavā ca taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti; Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti ca. สัสสโตโลกสูตร อสัสสโตโลกสูตร อันตวาสูตร อนันตวาสูตร ตังชีวังตังสรณีรันติสูตร อัญญังชีวังอัญญังสรีรันติสูตร Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti; Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti; Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti. โหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร นโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร และเนวโหตินนโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร 2. Dutiyagamanavaggo ๒. ทุติยคมนวรรค 1. Vātasuttaṃ ๑. วาตสูตร 224. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati…pe… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ๒๒๔. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. Paṭhamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงพึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” จบสูตรที่ ๑ 225-240. (Purimavagge viya aṭṭhārasa veyyākaraṇāni vitthāretabbānīti[Pg.179].) Sattarasamaṃ. ๒๒๕-๒๔๐ (พึงขยายไวยากรณ์ ๑๘ ข้อ เหมือนในวรรคก่อน) จบสูตรที่ ๑๗ 18. Nevahotinanahotisuttaṃ ๑๘. เนวโหตินนโหติสูตร 241. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ๒๔๑. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā … saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. Aṭṭhārasamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” สูตรที่ ๑๘ 19. Rūpīattāsuttaṃ ๑๙. รูปิอัตตาสูตร 242. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ๒๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” ‘‘Taṃ [Pg.180] kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Vedanā…pe… ‘‘no hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Ekūnavīsatimaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เวทนา ...ฯลฯ... “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” สูตรที่ ๑๙ 20. Arūpīattāsuttaṃ ๒๐. อรูปิอัตตาสูตร 243. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? (Peyyālo) vīsatimaṃ. ๒๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาไม่มีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” (เปยยาล) สูตรที่ ๒๐ 21. Rūpīcaarūpīcaattāsuttaṃ ๒๑. รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร 244. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Ekavīsatimaṃ. ๒๔๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “อัตตามีรูปด้วย ไม่มีรูปด้วย หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๑ 22. Nevarūpīnārūpīattāsuttaṃ ๒๒. เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร 245. ‘‘Neva rūpī nārūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Bāvīsatimaṃ. ๒๔๕. “อัตตามีรูปก็ไม่ใช่ ไม่มีรูปก็ไม่ใช่ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๒ 23. Ekantasukhīsuttaṃ ๒๓. เอกันตสุขีสูตร 246. ‘‘Ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Tevīsatimaṃ. ๒๔๖. “อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๓ 24. Ekantadukkhīsuttaṃ ๒๔. เอกันตทุกขีสูตร 247. ‘‘Ekantadukkhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Catuvīsatimaṃ. ๒๔๗. “อัตตามีทุกข์โดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๔ 25. Sukhadukkhīsuttaṃ ๒๕. สุขทุกขีสูตร 248. ‘‘Sukhadukkhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Pañcavīsatimaṃ. ๒๔๘. “อัตตามีทั้งสุขและทุกข์ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๕ 26. Adukkhamasukhīsuttaṃ ๒๖. อทุกขมสุขีสูตร 249. ‘‘Adukkhamasukhī [Pg.181] attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ๒๔๙. “อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Chabbīsatimaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” สูตรที่ ๒๖ Dutiyapeyyālo. ทุติยเปยยาล จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำเปยยาลนั้น คือ Vātaṃ etaṃ mama so, attā no ca me siyā; Natthi karoto hetu ca, mahādiṭṭhena aṭṭhamaṃ. วาตสูตร, เอตัมมมสูตร, โสอัตตาสูตร, นจเมสิยาสูตร, นัตถิสูตร, กโรโตสูตร, เหตุสูตร, และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘ Sassato asassato ceva, antānantavā ca vuccati; Taṃ jīvaṃ aññaṃ jīvañca, tathāgatena cattāro. สัสสตสูตร, อสัสสตสูตร, อันตวาสูตร, อนันตวาสูตร, ตังชีวสูตร, อัญญังชีวสูตร, และอีก ๔ สูตรเกี่ยวกับตถาคต Rūpī attā hoti, arūpī ca attā hoti; Rūpī ca arūpī ca attā hoti; Neva rūpī nārūpī attā hoti, ekantasukhī attā hoti. รูปิอัตตาสูตร, อรูปิอัตตาสูตร, รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร, เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร, เอกันตสุขิอัตตาสูตร Ekantadukkhī attā hoti, sukhadukkhī attā hoti; Adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇāti; Ime chabbīsati suttā, dutiyavārena desitā. อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ๑ อัตตาเป็นสุขและทุกข์ ๑ อัตตาเป็นอทุกขมสุข ๑ อัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีโรค ๑ พระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยวาระที่ ๒ 3. Tatiyagamanavaggo ๓. ตติยคมนวรรคที่ ๓ 1. Navātasuttaṃ ๑. นวาตสูตรที่ ๑ 250. Sāvatthinidānaṃ[Pg.182]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ๒๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – na vātā vāyanti…pe… vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya, evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. Paṭhamaṃ. “เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๑ 251-274. (Dutiyavagge viya catuvīsati suttāni pūretabbāni.) Pañcavīsatimaṃ. สูตรที่ ๒๕๑-๒๗๔ (พึงขยายความ ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) จบสูตรที่ ๒๕ 26. Adukkhamasukhīsuttaṃ ๒๖. อทุกขมสุขีสูตรที่ ๒๖ 275. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ๒๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati [Pg.183] …pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Chabbīsatimaṃ. “เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เวทนา ...ฯลฯ... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๒๖ Tatiyapeyyālo. จบตติยเปยยาล 4. Catutthagamanavaggo ๔. จตุตถคมนวรรคที่ ๔ 1. Navātasuttaṃ ๑. นวาตสูตรที่ ๑ 276. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ๒๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā [Pg.184]… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่...ฯลฯ...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ. เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ...ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๑ จบ 277-300. (Dutiyavagge viya catuvīsati suttāni pūretabbāni.) Pañcavīsatimaṃ. (พึงให้เต็ม ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) สูตรที่ ๒๕ จบ 26. Adukkhamasukhīsuttaṃ ๒๖. อทุกขมสุขีสูตร 301. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ๓๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ... ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ เมื่อเวทนามีอยู่...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante ’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ [Pg.185] vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Chabbīsatimaṃ. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๒๖ จบ Tassuddānaṃ – อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้ Purimagamane aṭṭhārasa veyyākaraṇā; Dutiyagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni. ในคమనวรรคหน้า มี ๑๘ เวยยากรณ์ ในทุติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร Tatiyagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni; Catutthagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni. ในตติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร ในจตุตถคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร Diṭṭhisaṃyuttaṃ samattaṃ. ทิฏฐิสังยุต จบ 4. Okkantasaṃyuttaṃ ๔. โอกกันตสังยุต 1. Cakkhusuttaṃ ๑. จักขุสูตร 302. Sāvatthinidānaṃ[Pg.186]. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; sotaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; ghānaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; jivhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī ; kāyo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī; mano anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati – ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’. ๓๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ฆานะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ชิวหาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, มโนไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Paṭhamaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่ผู้ใดอย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า ธัมมานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า โสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๑ 2. Rūpasuttaṃ ๒. รูปสูตร 303. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; saddā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; gandhā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; rasā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; phoṭṭhabbā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; dhammā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ [Pg.187] vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’. ๓๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เสียงทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กลิ่นทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, รสทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โผฏฐัพพะทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Dutiyaṃ. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่ผู้ใดอย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า ธัมมานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า โสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๒ 3. Viññāṇasuttaṃ ๓. วิญญาณสูตร 304. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; sotaviññāṇaṃ… ghānaviññāṇaṃ… jivhāviññāṇaṃ… kāyaviññāṇaṃ… manoviññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Yo bhikkhave…pe… sambodhiparāyano’’ti. Tatiyaṃ. ๓๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... มโนวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใด...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๓ 4. Samphassasuttaṃ ๔. สัมผัสสสูตร 305. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhusamphasso, bhikkhave, anicco vipariṇāmī aññathābhāvī; sotasamphasso… ghānasamphasso… jivhāsamphasso… kāyasamphasso… manosamphasso anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Catutthaṃ. ๓๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตสัมผัส... ฆานสัมผัส... ชิวหาสัมผัส... กายสัมผัส... มโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๔ 5. Samphassajāsuttaṃ ๕. สัมผัสสชาสูตร 306. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhusamphassajā, bhikkhave, vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; sotasamphassajā vedanā…pe… ghānasamphassajā vedanā…pe… jivhāsamphassajā vedanā…pe… kāyasamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Pañcamaṃ. ๓๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๕ 6. Rūpasaññāsuttaṃ ๖. รูปสัญญาสูตร 307. Sāvatthinidānaṃ[Pg.188]. ‘‘Rūpasaññā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddasaññā… gandhasaññā… rasasaññā… phoṭṭhabbasaññā… dhammasaññā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๓๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญญา... คันธสัญญา... รสสัญญา... โผฏฐัพพสัญญา... ธรรมสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๖ 7. Rūpasañcetanāsuttaṃ ๗. รูปสัญเจตนาสูตร 308. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpasañcetanā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddasañcetanā… gandhasañcetanā… rasasañcetanā… phoṭṭhabbasañcetanā… dhammasañcetanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Sattamaṃ. ๓๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญเจตนา... คันธสัญเจตนา... รสสัญเจตนา... โผฏฐัพพสัญเจตนา... ธรรมสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๗ 8. Rūpataṇhāsuttaṃ ๘. รูปตัณหาสูตร 309. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpataṇhā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddataṇhā… gandhataṇhā… rasataṇhā… phoṭṭhabbataṇhā… dhammataṇhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๓๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททตัณหา... คันธตัณหา... รสตัณหา... โผฏฐัพพตัณหา... ธัมมตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๘ 9. Pathavīdhātusuttaṃ ๙. ปฐวีธาตุสูตร 310. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pathavīdhātu, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; āpodhātu… tejodhātu… vāyodhātu… ākāsadhātu… viññāṇadhātu aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Navamaṃ. ๓๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ปฐวีธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, อาโปธาตุ... เตโชธาตุ... วาโยธาตุ... อากาสธาตุ... วิญญาณธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙ 10. Khandhasuttaṃ ๑๐. ขันธสูตร 311. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saññā… saṅkhārā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; viññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi[Pg.189]. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’. ๓๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, วิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล” ‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Dasamaṃ. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่บุคคลใดอย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า โสดาบัน, มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา, เป็นผู้เที่ยง, มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐ Okkantasaṃyuttaṃ samattaṃ. จบโอกกันตสังยุต Tassuddānaṃ – อุทานของสังยุตนั้น คือ Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca; Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti. จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร ผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร 5. Uppādasaṃyuttaṃ ๕. อุปปาทสังยุต 1. Cakkhusuttaṃ ๑. จักขุสูตร 312. Sāvatthinidānaṃ[Pg.190]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhussa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo sotassa uppādo ṭhiti…pe… yo ghānassa uppādo ṭhiti… yo jivhāya uppādo ṭhiti… yo kāyassa uppādo ṭhiti… yo manassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca, bhikkhave, cakkhussa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo sotassa nirodho…pe… yo ghānassa nirodho… yo jivhāya nirodho… yo kāyassa nirodho… yo manassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Paṭhamaṃ. ๓๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของจักษุใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของฆานะ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของชิวหา... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของกาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของใจใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของจักษุใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ความดับ...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความดับ... ของฆานะ... ความดับ... ของชิวหา... ความดับ... ของกาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของใจใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๑ 2. Rūpasuttaṃ ๒. รูปสูตร 313. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo saddānaṃ… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo saddānaṃ… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dutiyaṃ. ๓๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๒ 3. Viññāṇasuttaṃ ๓. วิญญาณสูตร 314. Sāvatthinidānaṃ[Pg.191]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhuviññāṇassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo manoviññāṇassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhuviññāṇassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manoviññāṇassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Tatiyaṃ. ๓๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๓ 4. Samphassasuttaṃ ๔. สัมผัสสสูตร 315. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhusamphassassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo manosamphassassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhusamphassassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manosamphassassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Catutthaṃ. ๓๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๔ 5. Samphassajasuttaṃ ๕. สัมผัสสชาสูตร 316. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe…. ๓๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... Yo manosamphassajāya vedanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya nirodho vūpasamo…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manosamphassajāya vedanāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Pañcamaṃ. ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ 6. Saññāsuttaṃ ๖. สัญญา สูตร 317. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpasaññāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammasaññāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpasaññāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammasaññāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๓๑๗. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ 7. Sañcetanāsuttaṃ ๗. สัญเจตนาสูตร 318. Sāvatthinidānaṃ[Pg.192]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpasañcetanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammasañcetanāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpasañcetanāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammasañcetanāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Sattamaṃ. ๓๑๘. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ 8. Taṇhāsuttaṃ ๘. ตัณหาสูตร 319. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpataṇhāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammataṇhāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpataṇhāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammataṇhāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๓๑๙. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ 9. Dhātusuttaṃ ๙. ธาตุสูตร 320. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, pathavīdhātuyā uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo; yo āpodhātuyā… yo tejodhātuyā… yo vāyodhātuyā… yo ākāsadhātuyā… yo viññāṇadhātuyā uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, pathavīdhātuyā nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo; yo āpodhātuyā nirodho… yo tejodhātuyā nirodho… yo vāyodhātuyā nirodho… yo ākāsadhātuyā nirodho… yo viññāṇadhātuyā nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ. ๓๒๐. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ 10. Khandhasuttaṃ ๑๐. ขันธสูตร 321. Sāvatthinidānaṃ[Pg.193]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo vedanāya… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo vedanāya… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dasamaṃ. ๓๒๑. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งรูปใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ Uppādasaṃyuttaṃ samattaṃ. อุปปาทสังยุต จบ. Tassuddānaṃ – อุทานของสังยุตนั้น คือ Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca; Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti. จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร ผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร 6. Kilesasaṃyuttaṃ ๖. กิเลสสังยุต 1. Cakkhusuttaṃ ๑. จักขุสูตร 322. Sāvatthinidānaṃ[Pg.194]. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo ghānasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo jivhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo kāyasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo manasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Paṭhamaṃ. ๓๒๒. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในจักษุใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในโสตะ...ในฆานะ...ในชิวหา...ในกาย...ฉันทราคะในใจใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง 2. Rūpasuttaṃ ๒. รูปสูตร 323. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpesu chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddesu… yo gandhesu… yo rasesu… yo phoṭṭhabbesu… yo dhammesu chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Dutiyaṃ. ๓๒๓. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในรูปทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในเสียง...ในกลิ่น...ในรส...ในโผฏฐัพพะ...ฉันทราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง 3. Viññāṇasuttaṃ ๓. วิญญาณสูตร 324. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhuviññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotaviññāṇasmiṃ… yo ghānaviññāṇasmiṃ… yo jivhāviññāṇasmiṃ… yo kāyaviññāṇasmiṃ… yo manoviññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Tatiyaṃ. ๓๒๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตวิญญาณ... ในฆานวิญญาณ... ในชิวหาวิญญาณ... ในกายวิญญาณ... ฉันทราคะใดในมโนวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๓. 4. Samphassasuttaṃ ๔. สัมผัสสสูตร 325. Sāvatthinidānaṃ[Pg.195]. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusamphassasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasamphassasmiṃ… yo ghānasamphassasmiṃ… yo jivhāsamphassasmiṃ… yo kāyasamphassasmiṃ… yo manosamphassasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Catutthaṃ. ๓๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตสัมผัส... ในฆานสัมผัส... ในชิวหาสัมผัส... ในกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๔. 5. Samphassajasuttaṃ ๕. สัมผัสสชสูตร 326. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasamphassajāya vedanāya… yo ghānasamphassajāya vedanāya… yo jivhāsamphassajāya vedanāya… yo kāyasamphassajāya vedanāya… yo manosamphassajāya vedanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Pañcamaṃ. ๓๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๕. 6. Saññāsuttaṃ ๖. สัญญาสูตร 327. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasaññāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddasaññāya… yo gandhasaññāya… yo rasasaññāya… yo phoṭṭhabbasaññāya… yo dhammasaññāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๓๒๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญญา... ในคันธสัญญา... ในรสสัญญา... ในโผฏฐัพพสัญญา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๖. 7. Sañcetanāsuttaṃ ๗. สัญเจตนาสูตร 328. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasañcetanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddasañcetanāya… yo gandhasañcetanāya… yo rasasañcetanāya… yo phoṭṭhabbasañcetanāya… yo dhammasañcetanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Sattamaṃ. ๓๒๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญเจตนา... ในคันธสัญเจตนา... ในรสสัญเจตนา... ในโผฏฐัพพสัญเจตนา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๗. 8. Taṇhāsuttaṃ ๘. ตัณหาสูตร 329. Sāvatthinidānaṃ[Pg.196]. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpataṇhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddataṇhāya… yo gandhataṇhāya… yo rasataṇhāya… yo phoṭṭhabbataṇhāya… yo dhammataṇhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๓๒๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททตัณหา... ในคันธตัณหา... ในรสตัณหา... ในโผฏฐัพพตัณหา... ฉันทราคะใดในธัมมตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๘. 9. Dhātusuttaṃ ๙. ธาตุสูตร 330. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, pathavīdhātuyā chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo āpodhātuyā… yo tejodhātuyā… yo vāyodhātuyā… yo ākāsadhātuyā… yo viññāṇadhātuyā chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Navamaṃ. ๓๓๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในปฐวีธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในอาโปธาตุ... ในเตโชธาตุ... ในวาโยธาตุ... ในอากาสธาตุ... ฉันทราคะใดในวิญญาณธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๙. 10. Khandhasuttaṃ ๑๐. ขันธสูตร 331. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso…pe… yo viññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu pañcasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Dasamaṃ. ๓๓๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต...ฯลฯ... ฉันทราคะใดในวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๑๐. Kilesasaṃyuttaṃ samattaṃ. กิเลสสังยุต จบ. Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำเรื่องของกิเลสสังยุตนั้น คือ Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca; Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti. จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร สัมผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร 7. Sāriputtasaṃyuttaṃ ๗. สารีปุตตสังยุต 1. Vivekajasuttaṃ ๑. วิเวกชสูตร 332. Ekaṃ [Pg.197] samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena andhavanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. ๓๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนุ่งแล้วในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี. ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว จึงเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน. ครั้นเข้าไปสู่ป่าอันธวันแล้ว จึงนั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti? ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี. ท่านพระอานนท์ได้เห็นท่านพระสารีบุตรกำลังมาแต่ไกล. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ” ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ paṭhamā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ paṭhamā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Paṭhamaṃ. อาวุโส ในศาสนานี้ เราสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๑ 2. Avitakkasuttaṃ ๒. อวิตักกสูตร 333. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti? ๓๓๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า ‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’ ‘‘Idhāhaṃ[Pg.198], āvuso, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ dutiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ dutiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Dutiyaṃ. อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบไปอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๒ 3. Pītisuttaṃ ๓. ปีติสูตร 334. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti? ๓๓๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’ ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsiṃ sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi; yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ tatiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ tatiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Tatiyaṃ. อาวุโส ในศาสนานี้ เรามีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติจางคลายไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๓ 4. Upekkhāsuttaṃ ๔. อุเบกขาสูตร 335. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti? ๓๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’ ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ [Pg.199] jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ catutthā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ catutthā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Catutthaṃ. อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๔ 5. Ākāsānañcāyatanasuttaṃ ๕. อากาสานัญจายตนสูตร 336. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Pañcamaṃ. ๓๓๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากาสานัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป และเพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากาสานัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๕ 6. Viññāṇañcāyatanasuttaṃ ๖. วิญญาณัญจายตนสูตร 337. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๓๓๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๖ 7. Ākiñcaññāyatanasuttaṃ ๗. อากิญจัญญายตนสูตร 338. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Sattamaṃ. ๓๓๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากิญจัญญายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากิญจัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๗ 8. Nevasaññānāsaññāyatanasuttaṃ ๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร 339. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๓๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๘ 9. Nirodhasamāpattisuttaṃ ๙. นิโรธสมาปัตติสูตร 340. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe…. ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ [Pg.200] upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Navamaṃ. ๓๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส ในศาสนานี้ เราก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ดูก่อนอาวุโส เรานั้นไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ เพราะท่านพระสารีบุตรถอนอหังการ มมังการ และมานานุสัยได้เด็ดขาดสิ้นเชิงแล้วตลอดกาลนาน ด้วยเหตุนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ สูตรที่ ๙ 10. Sūcimukhīsuttaṃ ๑๐. สุจิมุขีสูตร 341. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya pāvisi. Rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caritvā taṃ piṇḍapātaṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ nissāya paribhuñjati. Atha kho sūcimukhī paribbājikā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ๓๔๑. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนุ่งสบงครองบาตรและจีวรในเวลาเช้า เข้าไปบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์แล้ว อาศัยโคนกำแพงแห่งหนึ่ง ฉันบิณฑบาตนั้น ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า ‘‘Kiṃ nu kho, samaṇa, adhomukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, adhomukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, ubbhamukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, disāmukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, disāmukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, vidisāmukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, vidisāmukho bhuñjāmī’’ti. “ท่านสมณะ ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร” ‘‘‘Kiṃ nu, samaṇa, adhomukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, adhomukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, ubbhamukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, disāmukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, disāmukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, vidisāmukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, vidisāmukho bhuñjāmī’ti vadesi’’. “ท่านสมณะ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’ ‘‘Kathañcarahi[Pg.201], samaṇa, bhuñjasī’’ti? ‘‘Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā vatthuvijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘adhomukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā nakkhattavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘ubbhamukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā dūteyyapahiṇagamanānuyogāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘disāmukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā aṅgavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘vidisāmukhā bhuñjantī’’’ti. “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันอาหารอย่างไร” “น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้ก้มหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้เงยหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’ ‘‘So khvāhaṃ, bhagini, na vatthuvijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na nakkhattavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na dūteyyapahiṇagamanānuyogāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na aṅgavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi. Dhammena bhikkhaṃ pariyesāmi; dhammena bhikkhaṃ pariyesitvā bhuñjāmī’’ti. “น้องหญิง แต่เราไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา เราแสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วจึงฉัน” Atha kho sūcimukhī paribbājikā rājagahe rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamārocesi – ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti; anavajjaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti. Detha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ piṇḍa’’nti. Dasamaṃ. ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปยังถนนและทางสามแพร่งในกรุงราชคฤห์แล้ว ประกาศอย่างนี้ว่า ‘พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารโดยธรรม พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ ท่านทั้งหลายจงถวายบิณฑบาตแก่พระสมณศากยบุตรเถิด’ สูตรที่ ๑๐ Sāriputtasaṃyuttaṃ samattaṃ. สารีปุตตสังยุต จบ Tassuddānaṃ – อุทานประจำสังยุตนั้น มีดังนี้ Vivekajaṃ avitakkaṃ, pīti upekkhā catutthakaṃ; Ākāsañceva viññāṇaṃ, ākiñcaṃ nevasaññinā; Nirodho navamo vutto, dasamaṃ sūcimukhī cāti. วิเวกสูตร อวิตักกสูตร ปีติสูตร อุเบกขาสูตรเป็นที่ ๔ อากาสานัญจายตนสูตร วิญญาณัญจายตนสูตร อากิญจัญญายตนสูตร เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร นิโรธสูตรเป็นที่ ๙ และสุจิมุขีสูตรเป็นที่ ๑๐ 8. Nāgasaṃyuttaṃ ๘. นาคสังยุต 1. Suddhikasuttaṃ ๑. สุทธิกสูตร 342. Sāvatthinidānaṃ[Pg.202]. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, nāgayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā nāgā, jalābujā nāgā, saṃsedajā nāgā, opapātikā nāgā – imā kho, bhikkhave, catasso nāgayoniyo’’ti. Paṭhamaṃ. ๓๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ๑. นาคจำพวกเกิดในไข่ ๒. นาคจำพวกเกิดในครรภ์ ๓. นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ๔. นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๑ 2. Paṇītatarasuttaṃ ๒. ปณีตตรสูตร 343. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, nāgayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā nāgā, jalābujā nāgā, saṃsedajā nāgā, opapātikā nāgā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi nāgehi jalābujā ca saṃsedajā ca opapātikā ca nāgā paṇītatarā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi ca jalābujehi ca nāgehi saṃsedajā ca opapātikā ca nāgā paṇītatarā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi ca jalābujehi ca saṃsedajehi ca nāgehi opapātikā nāgā paṇītatarā. Imā kho, bhikkhave, catasso nāgayoniyo’’ti. Dutiyaṃ. ๓๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ นาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่และนาคจำพวกเกิดในครรภ์ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ และนาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๒ 3. Uposathasuttaṃ ๓. อุโปสถสูตร 344. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce aṇḍajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ๓๔๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” ‘‘Idha, bhikkhu, ekaccānaṃ aṇḍajānaṃ nāgānaṃ evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe kāyena dvayakārino ahumha, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino. Te mayaṃ kāyena dvayakārino, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapannā. Sacajja mayaṃ kāyena sucaritaṃ careyyāma, vācāya sucaritaṃ careyyāma, manasā sucaritaṃ careyyāma, evaṃ mayaṃ [Pg.203] kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāma. Handa, mayaṃ etarahi kāyena sucaritaṃ carāma, vācāya sucaritaṃ carāma, manasā sucaritaṃ carāmā’ti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce aṇḍajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Tatiyaṃ. “ภิกษุ นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบอุโปสถสูตรที่ ๓ 4. Dutiyauposathasuttaṃ ๔. ทุติยอุโปสถสูตร 345. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce jalābujā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu…pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce jalābujā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Catutthaṃ. ๓๔๕. เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๔ 5. Tatiyauposathasuttaṃ ๕. ตติยอุโปสถสูตร 346. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce saṃsedajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu…pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce saṃsedajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Pañcamaṃ. ๓๔๖. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๕ 6. Catutthauposathasuttaṃ ๖. จตุตถอุโปสถสูตร 347. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce opapātikā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ๓๔๗. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” ‘‘Idha, bhikkhu, ekaccānaṃ opapātikānaṃ nāgānaṃ evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe kāyena dvayakārino ahumha, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino. Te mayaṃ kāyena dvayakārino, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapannā. Sacajja mayaṃ kāyena sucaritaṃ careyyāma[Pg.204], vācāya… manasā sucaritaṃ careyyāma, evaṃ mayaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāma. Handa, mayaṃ etarahi kāyena sucaritaṃ carāma, vācāya… manasā sucaritaṃ carāmā’ti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce opapātikā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “ภิกษุ นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เป็นโอปปาติกะ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๖ 7. Sutasuttaṃ ๗. สุตสูตร 348. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ๓๔๘. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่” ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī hoti, manasā dvayakārī hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Sattamaṃ. “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘นาคผู้เกิดจากฟองไข่มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่’ เขาเมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่” จบสูตรที่ ๗ 8. Dutiyasutasuttaṃ ๘. ทุติยสุตสูตร 349. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?…Pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti. Aṭṭhamaṃ. ๓๔๙. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์”...ฯลฯ... “ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์” จบสูตรที่ ๘ 9. Tatiyasutasuttaṃ ๙. ตติยสุตสูตร 350. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa [Pg.205] bhedā paraṃ maraṇā saṃsedajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?…Pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā saṃsedajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti. Navamaṃ. ๓๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ' ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ จบสูตรที่ ๙ 10. Catutthasutasuttaṃ ๑๐. จตุตถสุตสูตร 351. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ๓๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dasamaṃ. ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ จบสูตรที่ ๑๐ 11-20. Aṇḍajadānūpakārasuttadasakaṃ วรรคว่าด้วยอัณฑชทานูปการสูตร ๑๐ สูตร (สูตรที่ ๑๑-๒๐) 352-361. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ' ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu…pe… upapajjatīti…pe… so pānaṃ deti…pe… vatthaṃ deti…pe… yānaṃ deti…pe… mālaṃ deti…pe… gandhaṃ deti…pe… vilepanaṃ deti…pe… seyyaṃ deti…pe… āvasathaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ [Pg.206] deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Vīsatimaṃ. ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติอัณฑชะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ' เขาย่อมให้ข้าว หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึง...ฯลฯ... เขาย่อมให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ผ้า...ฯลฯ... ให้ยานพาหนะ...ฯลฯ... ให้พวงมาลา...ฯลฯ... ให้ของหอม...ฯลฯ... ให้เครื่องลูบไล้...ฯลฯ... ให้ที่นอน...ฯลฯ... ให้ที่พัก...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ จบสูตรที่ ๒๐ 21-50. Jalābujādidānūpakārasuttattiṃsakaṃ วรรคว่าด้วยชลาพุชาทิทานูปการสูตร ๓๐ สูตร (สูตรที่ ๒๑-๕๐) 362-391. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ nāgānaṃ…pe… opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติชลาพุชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติสังเสทชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' เขาย่อมให้ข้าว...ฯลฯ... ให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ (Iminā peyyālena dasa dasa suttantā kātabbā. Evaṃ catūsu yonīsu cattālīsaṃ veyyākaraṇā honti. Purimehi pana dasahi suttantehi saha honti paṇṇāsasuttantāti.) (พึงทำพระสูตร ๑๐ สูตร ๑๐ สูตร ด้วยเปยยาลนี้ ด้วยประการฉะนี้ ในโยนิ ๔ จึงมีไวยากรณ์ ๔๐ และเมื่อรวมกับพระสูตร ๑๐ สูตรก่อนหน้า จึงมีพระสูตร ๕๐ สูตร) Nāgasaṃyuttaṃ samattaṃ. นาคสังยุต จบ Tassuddānaṃ – อุทานของนาคสังยุตนั้น คือ Suddhikaṃ paṇītataraṃ, caturo ca uposathā; Tassa sutaṃ caturo ca, dānūpakārā ca tālīsaṃ; Paṇṇāsa piṇḍato suttā, nāgamhi suppakāsitāti. สุทธิกสูตร ปณีตตรสูตร ๔ สูตร อุโปสถสูตร ๔ สูตร ตัสสสุตสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร รวมเป็น ๕๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในนาคสังยุต 9. Supaṇṇasaṃyuttaṃ ๙. สุปัณณสังยุต 1. Suddhikasuttaṃ ๑. สุทธิกสูตร 392. Sāvatthinidānaṃ[Pg.207]. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, supaṇṇayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā supaṇṇā, jalābujā supaṇṇā, saṃsedajā supaṇṇā, opapātikā supaṇṇā – imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo’’ti. Paṭhamaṃ. ๓๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ครุฑชาติอัณฑชะ ครุฑชาติชลาพุชะ ครุฑชาติสังเสทชะ และครุฑชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๑ 2. Harantisuttaṃ ๒. หรันติสูตร 393. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, supaṇṇayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā…pe… imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo. Tatra, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje, na saṃsedaje, na opapātike. Tatra, bhikkhave, jalābujā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca nāge haranti, na saṃsedaje, na opapātike. Tatra, bhikkhave, saṃsedajā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca saṃsedaje ca nāge haranti, na opapātike. Tatra, bhikkhave, opapātikā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca saṃsedaje ca opapātike ca nāge haranti. Imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo’’ti. Dutiyaṃ. ๓๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑ ๔ อย่างนั้น ครุฑชาติอัณฑชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะได้เท่านั้น แต่จับนาคชาติชลาพุชะ สังเสทชะ หรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติชลาพุชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะและชลาพุชะได้ แต่จับนาคชาติสังเสทชะหรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติสังเสทชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ และสังเสทชะได้ แต่จับนาคชาติโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติโอปปาติกะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ สังเสทชะ และโอปปาติกะได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๒ 3. Dvayakārīsuttaṃ ๓. ทวยการีสูตร 394. Sāvatthinidānaṃ. Aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo[Pg.208], yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ. ๓๙๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๓ 4-6. Dutiyādidvayakārīsuttattikaṃ ทุติยาทิทวยการีสุตตติกะ ที่ ๔-๖ (ว่าด้วยผู้ทำกรรม ๒ อย่าง สูตรที่ ๒ เป็นต้น ๓ สูตร) 395-397. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๖ 7-16. Aṇḍajadānūpakārasuttadasakaṃ อัณฑชทานูปการสุตตทสกะ ที่ ๗-๑๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในไข่ ๑๐ สูตร) 398-407. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Soḷasamaṃ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ผ้า ... ยาน ... พวงมาลัย ... ของหอม ... เครื่องลูบไล้ ... ที่นอน ... ที่พัก ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๑๖ 17-46. Jalābujādidānūpakārasuttatiṃsakaṃ ชลาพุชาทิทานูปการสุตตตึสกะ ที่ ๑๗-๔๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในครรภ์เป็นต้น ๓๐ สูตร) 408-437. Sāvatthinidānaṃ[Pg.209]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Chacattālīsamaṃ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๔๖ (Evaṃ piṇḍakena chacattālīsaṃ suttantā honti.) (รวมเป็น ๔๖ สูตร ด้วยประการฉะนี้) Supaṇṇasaṃyuttaṃ samattaṃ. สุปัณณสังยุต จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำเรื่องของสุปัณณสังยุตนั้น Suddhikaṃ haranti ceva, dvayakārī ca caturo; Dānūpakārā tālīsaṃ, supaṇṇe suppakāsitāti. สุทธิกสูตร ๑ หรันติสูตร ๑ ทวยการีสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในสุปัณณสังยุต 10. Gandhabbakāyasaṃyuttaṃ ๑๐. คันธัพพกายสังยุต 1. Suddhikasuttaṃ ๑. สุทธิกสูตร 438. Ekaṃ [Pg.210] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme …pe… bhagavā etadavoca – ‘‘gandhabbakāyike vo, bhikkhave, deve desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, gandhabbakāyikā devā? Santi, bhikkhave, mūlagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, sāragandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pheggugandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, tacagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, papaṭikagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pattagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pupphagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, phalagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, rasagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, gandhagandhe adhivatthā devā. Ime vuccanti, bhikkhave, gandhabbakāyikā devā’’ti. Paṭhamaṃ. ๔๓๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ... ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกคนธรรพ์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกคนธรรพ์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกระพี้หอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีเปลือกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีสะเก็ดหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีใบหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีดอกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีผลหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรสหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกคนธรรพ์’ 2. Sucaritasuttaṃ ๒. สุจริตสูตร 439. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘gandhabbakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ. ๔๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกคนธรรพ์มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ 3. Mūlagandhadātāsuttaṃ ๓. มูลคันธทาตาสูตร 440. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti[Pg.211]? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘mūlagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So dātā hoti mūlagandhānaṃ. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu…pe… yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ. ๔๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรากไม้ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ ...ฯลฯ... ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ 4-12. Sāragandhādidātāsuttanavakaṃ สารคันธาทิทาตาสูตรนวกะ (สูตรที่ ๔-๑๒) 441-449. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘sāragandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So dātā hoti sāragandhānaṃ…pe… so dātā hoti pheggugandhānaṃ… so dātā hoti tacagandhānaṃ… so dātā hoti papaṭikagandhānaṃ… so dātā hoti pattagandhānaṃ… so dātā hoti pupphagandhānaṃ… so dātā hoti phalagandhānaṃ… so dātā hoti rasagandhānaṃ… so dātā hoti gandhagandhānaṃ. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ [Pg.212] paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือแก่นไม้ ...ฯลฯ... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือกระพี้ไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือเปลือกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือสะเก็ดไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือใบไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือดอกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือผลไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรส... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือของหอม หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ 13-22. Mūlagandhadānūpakārasuttadasakaṃ มูลคันธทานูปการสูตรทสกะ (สูตรที่ ๑๓-๒๒) 450-459. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘mūlagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Bāvīsatimaṃ. ๔๕๐-๔๕๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” สูตรที่ ๒๒ 23-112. Sāragandhādidānūpakārasuttanavutikaṃ ๒๓-๑๑๒. สารคันธาทิทานูปการสูตร ๙๐ สูตร 460-549. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ … papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘gandhagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ [Pg.213] deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasasatimaṃ. ๔๖๐-๕๔๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม...เป... ต้นไม้มีกระพี้หอม... ต้นไม้มีเปลือกหอม... ต้นไม้มีสะเก็ดหอม... ต้นไม้มีใบหอม... ต้นไม้มีดอกหอม... ต้นไม้มีผลหอม... ต้นไม้มียางหอม... เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” สูตรที่ ๑๑๒ (Evaṃ piṇḍakena ekasatañca dvādasa ca suttantā honti.) (เมื่อรวมกันแล้ว มีพระสูตร ๑๑๒ สูตร ด้วยประการฉะนี้) Gandhabbakāyasaṃyuttaṃ samattaṃ. คันธัพพกายสังยุต จบ Tassuddānaṃ – คาถาอุทานสำหรับสังยุตนั้น มีดังนี้ Suddhikañca sucaritaṃ, dātā hi apare dasa; Dānūpakārā satadhā, gandhabbe suppakāsitāti. สุทธิกสูตร ๑ สุจริตสูตร ๑ อีก ๑๐ สูตรว่าด้วยทายก และทานูปการสูตร ๑๐๐ สูตร พระองค์ทรงประกาศไว้ดีแล้วในคันธัพพสังยุต 11. Valāhakasaṃyuttaṃ ๑๑. วลาหกสังยุต 1. Suddhikasuttaṃ ๑. สุทธิกสูตร 550. Sāvatthinidānaṃ[Pg.214]. ‘‘Valāhakakāyike vo, bhikkhave, deve desessāmi. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, valāhakakāyikā devā? Santi, bhikkhave, sītavalāhakā devā; santi uṇhavalāhakā devā; santi abbhavalāhakā devā; santi vātavalāhakā devā; santi vassavalāhakā devā – ime vuccanti, bhikkhave, ‘valāhakakāyikā devā’’’ti. Paṭhamaṃ. ๕๕๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกวลาหกแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น. ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกวลาหกเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย มีเทวดาเมฆเย็น มีเทวดาเมฆร้อน มีเทวดาเมฆ มีเทวดาเมฆลม มีเทวดาเมฆฝน. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๑ 2. Sucaritasuttaṃ ๒. สุจริตสูตร 551. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘valāhakakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ. ๕๕๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกวลาหก มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๒ 3-12. Sītavalāhakadānūpakārasuttadasakaṃ ๓-๑๒. สีตวลาหกทานูปการสูตร ๑๐ สูตร 552-561. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘sītavalāhakā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ [Pg.215] hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อสีตวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๑๒ 13-52. Uṇhavalāhakadānūpakārasuttacālīsakaṃ อุณหวลาหกทานูปการสุตตจาลีสกะ 562-601. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā uṇhavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… abbhavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… vātavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘vassavalāhakā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvepaññāsamaṃ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่ออุณหวลาหกะ...ฯลฯ...อัพภวลาหกะ...ฯลฯ...วาตวลาหกะ...ฯลฯ...วัสสวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๕๒ 53. Sītavalāhakasuttaṃ ๕๓. สีตวลาหกสูตร 602. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā sītaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, sītavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya sītaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā sītaṃ hotī’’ti. Tepaññāsamaṃ. ๖๐๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อสีตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงหนาว ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” จบ สูตรที่ ๕๓ 54. Uṇhavalāhakasuttaṃ ๕๔. อุณหวลาหกสูตร 603. Sāvatthinidānaṃ[Pg.216]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā uṇhaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, uṇhavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya uṇhaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā uṇhaṃ hotī’’ti. Catupaññāsamaṃ. ๖๐๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออุณหวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงร้อน ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” จบ สูตรที่ ๕๔ 55. Abbhavalāhakasuttaṃ ๕๕. อัพภวลาหกสูตร 604. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā abbhaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, abbhavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya abbhaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā abbhaṃ hotī’’ti. Pañcapaññāsamaṃ. ๖๐๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออัพภวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีเมฆ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” จบ สูตรที่ ๕๕ 56. Vātavalāhakasuttaṃ ๕๖. วาตวลาหกสูตร 605. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā vāto hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, vātavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya vāto hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā vāto hotī’’ti. Chappaññāsamaṃ. ๖๐๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวาตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีลม ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” จบ สูตรที่ ๕๖ 57. Vassavalāhakasuttaṃ ๕๗. วัสสวลาหกสูตร 606. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā devo vassatī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, vassavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā [Pg.217] evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya devo vassati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā devo vassatī’’ti. Sattapaññāsamaṃ. ๖๐๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวัสสวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น ฝนจึงตก ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” จบ สูตรที่ ๕๗ Sattapaññāsasuttantaṃ niṭṭhitaṃ. สัตตปัญญาสสุตตันตะ จบ Valāhakasaṃyuttaṃ samattaṃ. วลาหกสังยุต จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น Suddhikaṃ sucaritañca dānūpakārapaññāsaṃ; Sītaṃ uṇhañca abbhañca vātavassavalāhakāti. สุทธิกสูตร สุจริตสูตร ทานูปการสูตร ๕๐ สูตร, สีตสูตร อุณหสูตร อัพภสูตร วาตสูตร และวัสสวลาหกสูตร 12. Vacchagottasaṃyuttaṃ ๑๒. วัจฉโคตตสังยุต 1. Rūpaaññāṇasuttaṃ ๑. รูปอัญญาณสูตร 607. Ekaṃ [Pg.218] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Rūpe kho, vaccha, aññāṇā, rūpasamudaye aññāṇā, rūpanirodhe aññāṇā, rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Paṭhamaṃ. ๖๐๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่าง’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในรูป ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ในความดับแห่งรูป ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๑ 2. Vedanāaññāṇasuttaṃ ๒. เวทนาอัญญาณสูตร 608. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Vedanāya kho, vaccha, aññāṇā, vedanāsamudaye aññāṇā, vedanānirodhe aññāṇā, vedanānirodhagāminiyā [Pg.219] paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Dutiyaṃ. ๖๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในเวทนา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ในความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๒ 3. Saññāaññāṇasuttaṃ ๓. สัญญาอัญญาณสูตร 609. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Saññāya kho, vaccha, aññāṇā, saññāsamudaye aññāṇā, saññānirodhe aññāṇā, saññānirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Tatiyaṃ. ๖๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสัญญา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสัญญา ไม่รู้ในความดับแห่งสัญญา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสัญญา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๓ 4. Saṅkhāraaññāṇasuttaṃ ๔. สังขารอัญญาณสูตร 610. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Saṅkhāresu kho, vaccha, aññāṇā, saṅkhārasamudaye aññāṇā, saṅkhāranirodhe aññāṇā, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke [Pg.220] uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Catutthaṃ. ๖๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๔ 5. Viññāṇaaññāṇasuttaṃ ๕. วิญญาณอัญญาณสูตร 611. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā …pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Viññāṇe kho, vaccha, aññāṇā, viññāṇasamudaye aññāṇā, viññāṇanirodhe aññāṇā, viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Pañcamaṃ. ๖๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “วัจฉะ เพราะไม่รู้ในวิญญาณ ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างจึงเกิดขึ้นในโลก วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” สูตรที่ ๕ 6-10. Rūpaadassanādisuttapañcakaṃ ๖-๑๐. รูปาทัสสนาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 612-616. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? Rūpe kho, vaccha, adassanā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya adassanā…pe… vedanāya … saññāya … saṅkhāresu kho, vaccha, adassanā…pe… viññāṇe kho, vaccha, adassanā…pe… viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya adassanā…pe…. Dasamaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เห็นรูป ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นวิญญาณ ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๐ 11-15. Rūpaanabhisamayādisuttapañcakaṃ ๑๑-๑๕. รูปานภิสมยาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่รู้แจ้งรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 617-621. Sāvatthinidānaṃ[Pg.221]. Rūpe kho, vaccha, anabhisamayā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya anabhisamayā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งรูป ... เพราะไม่รู้แจ้งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...” Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha, anabhisamayā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งเวทนา ...” Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha, anabhisamayā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสัญญา ...” Sāvatthinidānaṃ. Saṅkhāresu kho, vaccha, anabhisamayā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสังขาร ...” Sāvatthinidānaṃ. Viññāṇe kho, vaccha, anabhisamayā…pe…. Pannarasamaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๕ 16-20. Rūpaananubodhādisuttapañcakaṃ ๑๖-๒๐. รูปานนุโพธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่ตรัสรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร) 622-626. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo…pe… rūpe kho, vaccha, ananubodhā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya ananubodhā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้รูป ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...” Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้เวทนา ...” Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สัญญา ...” Sāvatthinidānaṃ. Saṅkhāresu kho, vaccha…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สังขาร ...” Sāvatthinidānaṃ. Viññāṇe kho, vaccha ananubodhā…pe… viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ananubodhā. Vīsatimaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้วิญญาณ ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ” สูตรที่ ๒๐ 21-25. Rūpaappaṭivedhādisuttapañcakaṃ ๒๑-๒๕. รูปัปปฏิเวธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่แทงตลอดรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 627-631. Sāvatthinidānaṃ. Ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo…pe…. Rūpe kho, vaccha, appaṭivedhā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaṭivedhā…pe…. Pañcavīsatimaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (วัจฉโคตตปริพาชกทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดรูป ... วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดวิญญาณ ...” สูตรที่ ๒๕ 26-30. Rūpaasallakkhaṇādisuttapañcakaṃ ๒๖-๓๐. รูปาสัลลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กำหนดรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร) 632-636. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, asallakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, asallakkhaṇā…pe…. Tiṃsatimaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้รูป ... วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้วิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๐ 31-35. Rūpaanupalakkhaṇādisuttapañcakaṃ ๓๑-๓๕. รูปานุปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 637-641. Sāvatthinidānaṃ[Pg.222]. Rūpe kho, vaccha, anupalakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, anupalakkhaṇā…pe…. Pañcatiṃsatimaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นวิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๕ 36-40. Rūpaappaccupalakkhaṇādisuttapañcakaṃ ๓๖-๔๐. รูปัปปัจจุปปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 642-646. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, appaccupalakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaccupalakkhaṇā…pe…. Cattālīsamaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๐ 41-45. Rūpaasamapekkhaṇādisuttapañcakaṃ ๔๑-๔๕. รูปาสมเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 647-651. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, asamapekkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, asamapekkhaṇā…pe…. Pañcacattālīsamaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๕ 46-50. Rūpaappaccupekkhaṇādisuttapañcakaṃ ๔๖-๕๐. รูปัปปัจจุปเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร) 652-656. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, appaccupekkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaccupekkhaṇā…pe…. Paññāsamaṃ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๕๐ 51-54. Rūpaappaccakkhakammādisuttacatukkaṃ ๕๑-๕๔. รูปัปปัจจักขกัมมาทิสุตตจตุกกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูปเป็นต้น ๔ สูตร) 657-660. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? Rūpe kho, vaccha, appaccakkhakammā, rūpasamudaye appaccakkhakammā, rūpanirodhe appaccakkhakammā, rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...” Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… vedanānirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ...” Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… saññānirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe…. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสัญญา ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสัญญา ...ฯลฯ... Sāvatthinidānaṃ[Pg.223]. Saṅkhāresu kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe…. Catupaññāsamaṃ. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสังขารทั้งหลาย ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสังขาร ...ฯลฯ... สูตรที่ 54 55. Viññāṇaappaccakkhakammasuttaṃ ๕๕. วิญญาณอัปปัจจักขกัมมสูตร 661. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Viññāṇe kho, vaccha, appaccakkhakammā, viññāṇasamudaye appaccakkhakammā, viññāṇanirodhe appaccakkhakammā, viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Pañcapaññāsamaṃ. ๖๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในความดับวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็มิใช่ จักไม่เป็นอีกก็มิใช่’ บ้าง วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง” สูตรที่ 55 Vacchagottasaṃyuttaṃ samattaṃ. วัจฉโคตตสังยุต จบ Tassuddānaṃ – หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น คือ Aññāṇā adassanā ceva, anabhisamayā ananubodhā; Appaṭivedhā asallakkhaṇā, anupalakkhaṇena appaccupalakkhaṇā; Asamapekkhaṇā appaccupekkhaṇā, appaccakkhakammanti. ว่าด้วยความไม่รู้ ๑ ความไม่เห็น ๑ ความไม่ตรัสรู้ ๑ ความไม่รู้ตาม ๑ ความไม่แทงตลอด ๑ ความไม่กำหนดหมาย ๑ ความไม่พิจารณาเห็น ๑ ความไม่พิจารณาเห็นพร้อม ๑ ความไม่พิจารณา ๑ ความไม่พิจารณาพร้อม ๑ และความไม่ประจักษ์แจ้ง ๑ 13. Jhānasaṃyuttaṃ ๑๓. ฌานสังยุต 1. Samādhimūlakasamāpattisuttaṃ ๑. สมาธิมูลกสมาปัตติสูตร 662. Sāvatthinidānaṃ[Pg.224]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ samāpattikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ samāpattikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ samāpattikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Paṭhamaṃ. ๖๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๑ 2. Samādhimūlakaṭhitisuttaṃ ๒. สมาธิมูลกฐิติสูตร 663. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā [Pg.225] sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Dutiyaṃ. ๖๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๒ 3. Samādhimūlakavuṭṭhānasuttaṃ ๓. สมาธิมูลกวุฏฐานสูตร 664. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Tatiyaṃ. ๖๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค ...ฯลฯ... ยอดเยี่ยมกว่า ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๓ 4. Samādhimūlakakallitasuttaṃ ๔. สมาธิมูลกกัลลิตสูตร 665. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ kallitakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Catutthaṃ. ๖๖๕. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล 5. Samādhimūlakaārammaṇasuttaṃ ๕. สมาธิมูลกอารัมมณสูตร 666. Sāvatthinidānaṃ[Pg.226]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Pañcamaṃ. ๖๖๖. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล 6. Samādhimūlakagocarasuttaṃ ๖. สมาธิมูลกโคจรส สูตร 667. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ gocarakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Chaṭṭhaṃ. ๖๖๗. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล 7. Samādhimūlakaabhinīhārasuttaṃ ๗. สมาธิมูลกอภินีหารสูตร 668. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha [Pg.227] pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Sattamaṃ. ๖๖๘. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล 8. Samādhimūlakasakkaccakārīsuttaṃ ๘. สมาธิมูลกสักกัจจการีสูตร 669. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ sakkaccakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Aṭṭhamaṃ. ๖๖๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล 9. Samādhimūlakasātaccakārīsuttaṃ ๙. สมาธิมูลกสาตัจจการีสูตร 670. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Navamaṃ. ๖๗๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น 10. Samādhimūlakasappāyakārīsuttaṃ ๑๐. สมาธิมูลกสัปปายการีสูตร 671. Sāvatthinidānaṃ[Pg.228]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Dasamaṃ. (Samādhimūlakaṃ.) ๖๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น (จบสมาธิมูลกะ) 11. Samāpattimūlakaṭhitisuttaṃ ๑๑. สมาปัตติมูลกฐิติสูตร 672. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Ekādasamaṃ. ๖๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น 12. Samāpattimūlakavuṭṭhānasuttaṃ ๑๒. สมาปัตติมูลกวุฏฐานสูตร 673. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca [Pg.229] samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī …pe… pavaro cā’’ti. Dvādasamaṃ. ๖๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น 13. Samāpattimūlakakallitasuttaṃ ๑๓. สมาปัตติมูลกกัลลิตสูตร 674. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Terasamaṃ. ๖๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น 14. Samāpattimūlakaārammaṇasuttaṃ ๑๔. สมาปัตติมูลกอารัมมณสูตร 675. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Cuddasamaṃ. ๖๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น 15. Samāpattimūlakagocarasuttaṃ ๑๕. สมาปัตติมูลกโคจรสสูตร 676. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo [Pg.230] ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Pannarasamaṃ. ๖๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๕. 16. Samāpattimūlakaabhinīhārasuttaṃ ๑๖. สมาปัตติมูลกอภินีหารสูตร 677. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Soḷasamaṃ. ๖๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๖. 17. Samāpattimūlakasakkaccasuttaṃ ๑๗. สมาปัตติมูลกสักกัจจสูตร 678. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Sattarasamaṃ. ๖๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๗. 18. Samāpattimūlakasātaccasuttaṃ ๑๘. สมาปัตติมูลกสาตัจจสูตร 679. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Aṭṭhārasamaṃ. ๖๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๘. 19. Samāpattimūlakasappāyakārīsuttaṃ ๑๙. สมาปัตติมูลกสัปปายการีสูตร 680. Sāvatthinidānaṃ[Pg.231]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Ekūnavīsatimaṃ. (Samāpattimūlakaṃ.) ๖๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดาของเหล่านั้น หัวเนยใสท่านเรียกว่าเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน. จบสูตรที่ ๑๙. (จบสมาปัตติมูลกะ) 20-27. Ṭhitimūlakavuṭṭhānasuttādiaṭṭhakaṃ ฐิติมูลกวุฏฐานสุตตาทิอัฏฐกะ ที่ ๒๐-๒๗ 681-688. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na ca samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Vīsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva sattavīsatimā ṭhitimūlakasappāyakārīsuttā aṭṭha suttāni pūretabbāni. Ṭhitimūlakaṃ.) ๖๘๑-๖๘๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานนั้น... เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๒๐. (พึงเติม ๘ สูตรให้เต็มจนถึงฐิติมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๒๗ เหมือนมูลกะก่อนๆ. จบฐิติมูลกะ) 28-34. Vuṭṭhānamūlakakallitasuttādisattakaṃ วุฏฐานมูลกกัลลิตสุตตาทิสัตตกะ ที่ ๒๘-๓๔ 689-695. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na [Pg.232] samādhismiṃ kallitakusalo… samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo… neva samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo… samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca hoti samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Aṭṭhavīsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva catuttiṃsatimā vuṭṭhānamūlakasappāyakārīsuttā satta suttāni pūretabbāni. Vuṭṭhānamūlakaṃ.) ๖๘๙-๖๙๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ๑. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๒๘. (พึงเติม ๗ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงวุฏฐานมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๓๔. วุฏฐานมูลกะ จบ) 35-40. Kallitamūlakaārammaṇasuttādichakkaṃ ๓๕-๔๐. กัลลิตมูลกะอารัมมณสูตรเป็นต้น ๖ สูตร 696-701. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo… samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo… neva samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo… samādhismiṃ kallitakusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Pañcatiṃsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva cattālīsamā kallitamūlakasappāyakārīsuttā cha suttāni pūretabbāni. Kallitamūlakaṃ.) ๖๙๖-๗๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๓๕. (พึงเติม ๖ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงกัลลิตมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๐. กัลลิตมูลกะ จบ) 41-45. Ārammaṇamūlakagocarasuttādipañcakaṃ ๔๑-๔๕. อารัมมณมูลกโคจรสสูตรเป็นต้น ๕ สูตร 702-706. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo… samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo… neva samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo… samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Ekacattālīsamaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva pañcacattālīsamā ārammaṇamūlakasappāyakārīsuttā pañca suttāni pūretabbāni. Ārammaṇamūlakaṃ.) ๗๐๒-๗๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และฉลาดในโคจรแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๔๑. (พึงเติม ๕ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงอารัมมณมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๕. อารัมมณมูลกะ จบ) 46-49. Gocaramūlakaabhinīhārasuttādicatukkaṃ ๔๖-๔๙. โคจรมูลกอภินีหารสูตรเป็นต้น ๔ สูตร 707. Sāvatthinidānaṃ… ‘‘samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo… samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti[Pg.233], na samādhismiṃ gocarakusalo… neva samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo… samādhismiṃ gocarakusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca… seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo ca hoti samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Chacattālīsamaṃ. ๗๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ... ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น บัณฑิตกล่าวเปรียงว่าเลิศที่สุด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้...ฯลฯ... ฉันนั้นเหมือนกัน. สูตรที่ ๔๖. 708. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī…pe…. Vitthāretabbaṃ. Sattacattālīsamaṃ. ๗๐๘. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ...ฯลฯ... พึงให้พิสดาร. สูตรที่ ๔๗. 709. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī…pe…. Aṭṭhacattālīsamaṃ. ๗๐๙. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๘. 710. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Ekūnapaññāsamaṃ. (Gocaramūlakaṃ.) ๗๑๐. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๙. (โคจรมูลกะ จบ) 50-52. Abhinīhāramūlakasakkaccasuttāditikaṃ ๕๐-๕๒. อภินีหารมูลกสักกัจจสูตรเป็นต้น ๓ สูตร 711. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī… samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo… neva samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī… samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Paññāsamaṃ. ๗๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และกระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๐. 712. Samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī…pe…. Ekapaññāsamaṃ. ๗๑๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๑. 713. Samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Dvepaññāsamaṃ. (Abhinīhāramūlakaṃ.) ๗๑๓. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๒. (อภินีหารมูลกะ จบ) 53-54. Sakkaccamūlakasātaccakārīsuttādidukaṃ ๕๓-๕๔. สักกัจจมูลกสาตัจจการีสูตรเป็นต้น ๒ สูตร 714. Sāvatthinidānaṃ [Pg.234]… ‘‘samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī… samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī … neva samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī… samādhismiṃ sakkaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Tepaññāsamaṃ. ๗๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำติดต่อในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๔. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และกระทำติดต่อในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๓. 715. Samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Catupaññāsamaṃ. ๗๑๕. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๔. 55. Sātaccamūlakasappāyakārīsuttaṃ ๕๕. สาตัจจมูลกสัปปายการีสูตร 716. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Pañcapaññāsamaṃ. (Yathā pañcapaññāsaṃ veyyākaraṇāni honti tathā vitthāretabbāni.) ๗๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวก อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่เป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และไม่เป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บัณฑิตกล่าวว่าเปรียงเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล สูตรที่ ๕๕ (พึงขยายความไวยากรณ์ ๕๕ สูตรให้พิสดาร ฉันใด ก็ฉันนั้น) Jhānasaṃyuttaṃ samattaṃ. ฌานสังยุต จบ Tassuddānaṃ – อุทานประจำฌานสังยุตนั้น คือ Samādhi [Pg.235] samāpatti ṭhiti ca, vuṭṭhānaṃ kallitārammaṇena ca; Gocarā abhinīhāro sakkacca, sātacca athopi sappāyanti. สมาธิสูตร สมาปัตติสูตร ฐิติสูตร วุฏฐานสูตร กัลลิตสูตร อารัมมณสูตร โคจรสมาธิสูตร อภินีหารสูตร สักกัจจสูตร สาตัจจสูตร และสัปปายสูตร Khandhavaggo tatiyo. ขันธวรรคที่ ๓ จบ Tassuddānaṃ – อุทานประจำขันธวรรคนั้น คือ Khandha rādhasaṃyuttañca, diṭṭhiokkanta uppādā; Kilesa sāriputtā ca, nāgā supaṇṇa gandhabbā; Valāha vacchajhānanti, khandhavaggamhi terasāti. ขันธสังยุต ราธสังยุต ทิฏฐิสังยุต โอกกันตสังยุต อุปปาทสังยุต กิเลสสังยุต สารีปุตตสังยุต นาคสังยุต สุปัณณสังยุต คันธัพพสังยุต วลาหกสังยุต วัจฉโคตตสังยุต และฌานสังยุต รวม ๑๓ สังยุตในขันธวรรคนี้ Khandhavaggasaṃyuttapāḷi niṭṭhitā. ขันธวรรคสังยุตปาฬิ จบ
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi