Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

သံယုတ္တနိကာယော

สังยุตตนิกาย

ခန္ဓဝဂ္ဂေါ

ขันธวรรค

၁. ခန္ဓသံယုတ္တံ

๑. ขันธสังยุต

၁. နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ

๑. นกุลปิตวรรค

၁. နကုလပိတုသုတ္တံ

๑. นกุลปิตาสูตร

၁. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဘဂ္ဂေသု ဝိဟရတိ သုသုမာရဂိရေ ဘေသကဠာဝနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ เขตสสุงสุมารคิรนคร แคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง นกุลปิตาคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘အဟမသ္မိ, ဘန္တေ, ဇိဏ္ဏော ဝုဍ္ဎော မဟလ္လကော အဒ္ဓဂတော ဝယောအနုပ္ပတ္တော အာတုရကာယော အဘိက္ခဏာတင်္ကော. အနိစ္စဒဿာဝီ ခေါ ပနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော မနောဘာဝနီယာနဉ္စ ဘိက္ခူနံ. ဩဝဒတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; အနုသာသတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; ယံ မမဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด

‘‘ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ, ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ! အာတုရော ဟာယံ, ဂဟပတိ, ကာယော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓေါ. ယော ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ကာယံ ပရိဟရန္တော မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနေယျ, ကိမညတြ ဗာလျာ? တသ္မာတိဟ တေ, [Pg.2] ဂဟပတိ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ‘အာတုရကာယဿ မေ သတော စိတ္တံ အနာတုရံ ဘဝိဿတီ’တိ. ဧဝဉှိ တေ, ဂဟပတိ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ.

คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ

အထ ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ နကုလပိတရံ ဂဟပတိံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, ဂဟပတိ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. အလတ္ထ နော အဇ္ဇ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သဝနာယာ’’တိ?

ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะนกุลปิตาคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วดังนี้ว่า ‘คหบดี อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก สีหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคแล้วหรือ’

‘‘ကထဉှိ နော သိယာ, ဘန္တေ! ဣဒါနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ ဓမ္မိယာ ကထာယ အမတေန အဘိသိတ္တော’’တိ. ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဂဟပတိ, ဘဂဝတာ ဓမ္မိယာ ကထာယ အမတေန အဘိသိတ္တော’’တိ? ‘‘ဣဓာဟံ, ဘန္တေ, ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစံ – ‘အဟမသ္မိ, ဘန္တေ, ဇိဏ္ဏော ဝုဍ္ဎော မဟလ္လကော အဒ္ဓဂတော ဝယောအနုပ္ပတ္တော အာတုရကာယော အဘိက္ခဏာတင်္ကော. အနိစ္စဒဿာဝီ ခေါ ပနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော မနောဘာဝနီယာနဉ္စ ဘိက္ခူနံ. ဩဝဒတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; အနုသာသတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; ယံ မမဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’’တိ.

ท่านผู้เจริญ ไฉนจะไม่ได้เล่า ท่านผู้เจริญ เมื่อกี้นี้เอง ข้าพเจ้าได้รับการประพรมด้วยอมฤตคือธรรมิกถาจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ท่านพระสารีบุตรถามว่า ‘คหบดี พระผู้มีพระภาคทรงประพรมท่านด้วยอมฤตคือธรรมิกถาอย่างไร’ นกุลปิตาคหบดีตอบว่า ‘ท่านผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด’

‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ, မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ, ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ! အာတုရော ဟာယံ, ဂဟပတိ, ကာယော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓေါ. ယော ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ကာယံ ပရိဟရန္တော မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနေယျ, ကိမညတြ ဗာလျာ? တသ္မာတိဟ တေ ဂဟပတိ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – အာတုရကာယဿ မေ သတော စိတ္တံ အနာတုရံ ဘဝိဿတီတိ. ဧဝဉှိ တေ, ဂဟပတိ, သိက္ခိတဗ္ဗ’န္တိ. ဧဝံ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ ဓမ္မိယာ ကထာယ အမတေန အဘိသိတ္တော’’တိ.

ท่านผู้เจริญ เมื่อข้าพเจ้ากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะข้าพเจ้าดังนี้ว่า ‘คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ’ ท่านผู้เจริญ อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคทรงประพรมข้าพเจ้าด้วยอมฤตคือธรรมิกถา

‘‘န ဟိ ပန တံ, ဂဟပတိ, ပဋိဘာသိ ဘဂဝန္တံ ဥတ္တရိံ ပဋိပုစ္ဆိတုံ – ‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ အာတုရစိတ္တော စ, ကိတ္တာဝတာ စ ပန အာတုရကာယော ဟိ ခေါ ဟောတိ နော စ အာတုရစိတ္တော’’’တိ[Pg.3]? ‘‘ဒူရတောပိ ခေါ မယံ, ဘန္တေ, အာဂစ္ဆေယျာမ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထမညာတုံ. သာဓု ဝတာယသ္မန္တံယေဝ သာရိပုတ္တံ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ.

คหบดี ก็ท่านมิได้มีปฏิภาณที่จะทูลถามพระผู้มีพระภาคให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างไรหนอแล ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย และอย่างไรชื่อว่ามีกายกระสับกระส่าย แต่จิตไม่กระสับกระส่าย’ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลายพึงมาจากที่ไกลเพื่อทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตรได้อยู่ ดีละ ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเถิด

‘‘တေန ဟိ, ဂဟပတိ, သုဏာဟိ, သာဓုကံ မနသိ ကရောဟိ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ပစ္စဿောသိ. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧတဒဝေါစ –

คหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว นกุลปิตาคหบดีรับคำท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ, အာတုရစိတ္တော စ? ဣဓ, ဂဟပတိ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

คหบดี อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย คหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သညာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ သညံ, သညာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ သညာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ သညာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘ဝိညာဏံ [Pg.4] အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ အာတုရစိတ္တော စ.

ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วยและมีจิตป่วยด้วย

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော ဟိ ခေါ ဟောတိ နော စ အာတုရစိတ္တော? ဣဓ, ဂဟပတိ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

คฤหบดี ก็อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย คฤหบดี อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

‘‘န ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, န ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

‘‘န သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သညာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ သညံ, န သညာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ သညာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ သညာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ย่อมไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือไม่ตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

``န သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, န သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ย่อมไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา

‘‘န [Pg.5] ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော ဟောတိ နော စ အာတုရစိတ္တော’’တိ.

ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย

ဣဒမဝေါစ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော. အတ္တမနော နကုလပိတာ ဂဟပတိ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီတိ. ပဌမံ.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว นกุลปิตาคฤหบดีมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล นกุลปิตุสูตรที่ ๑ จบ

၂. ဒေဝဒဟသုတ္တံ

๒. เทวทหสูตรที่ ๒

၂. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သက္ကေသု ဝိဟရတိ ဒေဝဒဟံ နာမ သကျာနံ နိဂမော. အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ပစ္ဆာဘူမဂမိကာ ဘိက္ခူ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဣစ္ဆာမ မယံ, ဘန္တေ, ပစ္ဆာဘူမံ ဇနပဒံ ဂန္တုံ, ပစ္ဆာဘူမေ ဇနပဒေ နိဝါသံ ကပ္ပေတု’’န္တိ.

๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของเหล่าศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากผู้จะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นพอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาจะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะจำพรรษาในปัจฉาภูมชนบท พระเจ้าข้า

‘‘အပလောကိတော ပန ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တော’’တိ? ‘‘န ခေါ နော, ဘန္တေ, အပလောကိတော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော’’တိ. ‘‘အပလောကေထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တံ. သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတော, ဘိက္ခူနံ အနုဂ္ဂါဟကော သဗြဟ္မစာရီန’’န္တိ. ‘‘ဧဝံ ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ.

พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้บอกลาสารีบุตรแล้วหรือ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายยังไม่ได้บอกลาท่านพระสารีบุตรเลย พระเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปบอกลาสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต เป็นผู้คอยอนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า

တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဘဂဝတော အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ ဧဠဂလာဂုမ္ဗေ နိသိန္နော ဟောတိ. အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဣစ္ဆာမ မယံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ပစ္ဆာဘူမံ ဇနပဒံ ဂန္တုံ, ပစ္ဆာဘူမေ ဇနပဒေ နိဝါသံ ကပ္ပေတုံ. အပလောကိတော နော သတ္ထာ’’တိ.

สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ณ ซุ้มเอฬคฬาแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร พวกกระผมปรารถนาจะไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะสำเร็จการอยู่ในปัจฉาภูมชนบท พระศาสดาของพวกกระผม พวกกระผมทูลลาแล้ว”

‘‘သန္တိ [Pg.6] ဟာဝုသော, နာနာဝေရဇ္ဇဂတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာပိ ဂဟပတိပဏ္ဍိတာပိ သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံဝါဒီ ပနာယသ္မန္တာနံ သတ္ထာ ကိမက္ခာယီတိ, ကစ္စိ ဝေါ အာယသ္မန္တာနံ ဓမ္မာ သုဿုတာ သုဂ္ဂဟိတာ သုမနသိကတာ သူပဓာရိတာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ပညာယ, ယထာ ဗျာကရမာနာ အာယသ္မန္တော ဝုတ္တဝါဒိနော စေဝ ဘဂဝတော အဿထ, န စ ဘဂဝန္တံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခေယျာထ, ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျာထ, န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆေယျာ’’’တိ?

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์ก็มี บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีก็มี บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ธรรมทั้งหลายอันท่านผู้มีอายุทั้งหลายฟังดีแล้วหรือ รับไว้ดีแล้วหรือ ทำไว้ในใจดีแล้วหรือ ทรงจำไว้ดีแล้วหรือ แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาหรือ อย่างไรหนอแล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอยู่ พึงเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วย ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริงด้วย พึงตอบธรรมสมควรแก่ธรรมด้วย และวาทะที่ถูกเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งของผู้กล่าวตาม จะไม่พึงถึงฐานะอันน่าตำหนิด้วย”

‘‘ဒူရတောပိ ခေါ မယံ, အာဝုသော, အာဂစ္ဆေယျာမ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထမညာတုံ. သာဓု ဝတာယသ္မန္တံယေဝ သာရိပုတ္တံ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ. ‘‘တေန ဟာဝုသော, သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ပစ္စဿောသုံ. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧတဒဝေါစ –

“ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมพึงมาจากที่ไกลทีเดียว เพื่อจะทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตร. ขอประทานโอกาส เนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเถิด”. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี เราจักกล่าว”. ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘သန္တိ ဟာဝုသော, နာနာဝေရဇ္ဇဂတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ …ပေ… သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံဝါဒီ ပနာယသ္မန္တာနံ သတ္ထာ ကိမက္ခာယီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ ခေါ နော, အာဝုသော, သတ္ထာ’’’တိ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี... บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระศาสดาของพวกเราตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะ’”

‘‘ဧဝံ ဗျာကတေပိ ခေါ, အာဝုသော, အဿုယေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ…ပေ… သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိသ္မိံ ပနာယသ္မန္တာနံ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ရူပေ ခေါ, အာဝုသော, ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’’’တိ.

‘‘ဧဝံ ဗျာကတေပိ ခေါ, အာဝုသော, အဿုယေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ…ပေ… သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံ ပနာယသ္မန္တာနံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ရူပေ ခေါ, အာဝုသော[Pg.7], အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု အဝိဂတရာဂဿ…ပေ… အဝိဂတတဏှဿ တေသံ သင်္ခါရာနံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝိညာဏေ အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဣဒံ ခေါ နော, အာဝုသော, အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’’’တိ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอย่างนี้แล้ว บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์... บัณฑิตที่เป็นสมณะ ก็พึงเป็นผู้ไต่ถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปทีเดียว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นโทษอะไรเล่า จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ... ยังไม่ปราศจากตัณหาในสังขารทั้งหลาย. ในวิญญาณ เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในวิญญาณ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาของพวกเราทรงเห็นโทษนี้แล จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’”

‘‘ဧဝံ ဗျာကတေပိ ခေါ, အာဝုသော, အဿုယေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာပိ ဂဟပတိပဏ္ဍိတာပိ သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံ ပနာယသ္မန္တာနံ အာနိသံသံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ရူပေ ခေါ, အာဝုသော, ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တေသံ သင်္ခါရာနံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝိညာဏေ ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဣဒံ ခေါ နော, အာဝုသော, အာနိသံသံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’’’တိ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ถึงแม้เมื่อเรากล่าวแก้อย่างนี้ ก็ยังมีผู้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์บ้าง บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์บ้าง บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีบ้าง บัณฑิตที่เป็นสมณะบ้าง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะว่ามนุษย์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้ไตร่ตรองว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์อะไร จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกท่านถูกถามอย่างนี้ พึงกล่าวแก้อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในวิญญาณ สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาของเราทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์นี้แล จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’

‘‘အကုသလေ စာဝုသော, ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ သုခေါ ဝိဟာရော အဘဝိဿ အဝိဃာတော အနုပါယာသော အပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, နယိဒံ ဘဂဝါ အကုသလာနံ [Pg.8] ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝဏ္ဏေယျ. ယသ္မာ စ ခေါ, အာဝုသော, အကုသလေ ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခော ဝိဟာရော သဝိဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, တသ္မာ ဘဂဝါ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝဏ္ဏေတိ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมทั้งหลาย

‘‘ကုသလေ စာဝုသော, ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခော ဝိဟာရော အဘဝိဿ သဝိဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, နယိဒံ ဘဂဝါ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေယျ. ယသ္မာ စ ခေါ, အာဝုသော, ကုသလေ ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ သုခေါ ဝိဟာရော အဝိဃာတော အနုပါယာသော အပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, တသ္မာ ဘဂဝါ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေတီ’’တိ.

ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย

ဣဒမဝေါစာယသ္မာ သာရိပုတ္တော. အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုန္တိ. ဒုတိယံ.

ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล จบสูตรที่ ๒

၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တံ

๓. หาลิททิกานิสูตร

၃. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော အဝန္တီသု ဝိဟရတိ ကုရရဃရေ ပပါတေ ပဗ္ဗတေ. အထ ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ ယေနာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ မဟာကစ္စာနံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ အာယသ္မန္တံ မဟာကစ္စာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝုတ္တမိဒံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေ မာဂဏ္ဍိယပဉှေ –

๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ในแคว้นอวันตี ที่ภูเขาชื่อปปาตะ ใกล้เมืองกุรรฆระ ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อหาลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง คฤหบดีหาลิททิกานิผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า

‘‘ဩကံ ပဟာယ အနိကေတသာရီ,ဂါမေ အကုဗ္ဗံ မုနိ သန္ထဝါနိ ;

ကာမေဟိ ရိတ္တော အပုရက္ခရာနော,ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကယိရာ’’တိ.

พระมุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ไม่กระทำความสนิทสนมในบ้าน เป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่หวังผลในภายหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำโต้เถียงกับชนได้อย่างไร’

‘‘ဣမဿ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ကထံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ?

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ’

‘‘ရူပဓာတု [Pg.9] ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. ရူပဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာဓာတု ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. ဝေဒနာဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သညာဓာတု ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. သညာဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သင်္ခါရဓာတု ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. သင်္ခါရဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဩကသာရီ ဟောတိ.

ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในรูปธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สัญญาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสัญญาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สังขารธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสังขารธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အနောကသာရီ ဟောတိ? ရူပဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ တေ တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ တထာဂတော ‘အနောကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သညာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သင်္ခါရဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… ဝိညာဏဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ တေ တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ တထာဂတော ‘အနောကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အနောကသာရီ ဟောတိ.

ดูก่อนคฤหบดี อย่างไรเล่า เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิต ในรูปธาตุเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...ในวิญญาณธาตุ ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิตเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, နိကေတသာရီ ဟောတိ? ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, ‘နိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဒနိမိတ္တ…ပေ… ဂန္ဓနိမိတ္တ… ရသနိမိတ္တ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗနိမိတ္တ… ဓမ္မနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, ‘နိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, နိကေတသာရီ ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (นิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ... บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือสัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အနိကေတသာရီ ဟောတိ? ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ တထာဂတော ‘အနိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဒနိမိတ္တ… ဂန္ဓနိမိတ္တ… ရသနိမိတ္တ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗနိမိတ္တ… ဓမ္မနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ [Pg.10] တထာဂတော ‘အနိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အနိကေတသာရီ ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (อนิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ... สัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นอนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ဂါမေ သန္ထဝဇာတော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ဂိဟီဟိ သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ သဟနန္ဒီ သဟသောကီ, သုခိတေသု သုခိတော, ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အတ္တနာ တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဂါမေ သန္ထဝဇာတော ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ มีความยินดีร่วมกัน มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ဂါမေ န သန္ထဝဇာတော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဘိက္ခု ဂိဟီဟိ အသံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ န သဟနန္ဒီ န သဟသောကီ န သုခိတေသု သုခိတော န ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု န အတ္တနာ တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဂါမေ န သန္ထဝဇာတော ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ ไม่มีความยินดีร่วมกัน ไม่มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็ไม่เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็ไม่เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ไม่ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ အရိတ္တော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ကာမေသု အဝိဂတရာဂေါ ဟောတိ အဝိဂတဆန္ဒော အဝိဂတပေမော အဝိဂတပိပါသော အဝိဂတပရိဠာဟော အဝိဂတတဏှော. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ အရိတ္တော ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายยังไม่ไปปราศ มีฉันทะยังไม่ไปปราศ มีความรักยังไม่ไปปราศ มีความกระหายยังไม่ไปปราศ มีความเร่าร้อนยังไม่ไปปราศ มีตัณหายังไม่ไปปราศ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ ရိတ္တော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ကာမေသု ဝိဂတရာဂေါ ဟောတိ ဝိဂတဆန္ဒော ဝိဂတပေမော ဝိဂတပိပါသော ဝိဂတပရိဠာဟော ဝိဂတတဏှော. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ ရိတ္တော ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายไปปราศแล้ว มีฉันทะไปปราศแล้ว มีความรักไปปราศแล้ว มีความกระหายไปปราศแล้ว มีความเร่าร้อนไปปราศแล้ว มีตัณหาไปปราศแล้ว ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ပုရက္ခရာနော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ဧဝံရူပေါ သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝေဒနော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသညော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသင်္ခါရော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝိညာဏော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါန’န္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ပုရက္ခရာနော ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အပုရက္ခရာနော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘ဧဝံရူပေါ သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝေဒနော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသညော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသင်္ခါရော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝိညာဏော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါန’န္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အပုရက္ခရာနော ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ[Pg.11], ဂဟပတိ, ကထံ ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ဧဝရူပိံ ကထံ ကတ္တာ ဟောတိ – ‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသိ; အဟံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာမိ. ကိံ တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနိဿသိ? မိစ္ဆာပဋိပန္နော တွမသိ; အဟမသ္မိ သမ္မာပဋိပန္နော. ပုရေ ဝစနီယံ ပစ္ဆာ အဝစ; ပစ္ဆာ ဝစနီယံ ပုရေ အဝစ. သဟိတံ မေ, အသဟိတံ တေ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တံ. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ; စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ. နိဂ္ဂဟိတောသိ; နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီ’တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကထံ ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้, เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้. ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร? ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด, เราเป็นผู้ปฏิบัติถูก. คำที่ควรพูดก่อน ท่านพูดทีหลัง, คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านพูดก่อน. คำพูดของเรามีสาระ, คำพูดของท่านไม่มีสาระ. สิ่งที่ท่านเจนจบมากลับตาลปัตรไปแล้ว. เรายกวาทะของท่านขึ้นแล้ว, ท่านจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องวาทะเถิด. ท่านถูกข่มแล้ว, ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဘိက္ခု န ဧဝရူပိံ ကထံ ကတ္တာ ဟောတိ – ‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသိ…ပေ… နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီ’တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ.

“ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้...ฯลฯ... ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล”

‘‘ဣတိ ခေါ, ဂဟပတိ, ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေ မာဂဏ္ဍိယပဉှေ –

“ดูก่อนคฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล คำใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า –”

‘‘ဩကံ ပဟာယ အနိကေတသာရီ,ဂါမေ အကုဗ္ဗံ မုနိသန္ထဝါနိ;

ကာမေဟိ ရိတ္တော အပုရက္ခရာနော,ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကယိရာ’’တိ.

“มุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ ไม่ทำความเชยชิดในหมู่บ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มีหวังในเบื้องหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่นได้อย่างไร ดังนี้”

‘‘ဣမဿ ခေါ, ဂဟပတိ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တတိယံ.

“ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล. จบสูตรที่ ๓”

၄. ဒုတိယဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တံ

๔. ทุติยหาลิททิกานิสูตรที่ ๔

၄. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော အဝန္တီသု ဝိဟရတိ ကုရရဃရေ ပပါတေ ပဗ္ဗတေ. အထ ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ ယေနာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ အာယသ္မန္တံ မဟာကစ္စာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝုတ္တမိဒံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သက္ကပဉှေ – ‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တာ, တေ အစ္စန္တနိဋ္ဌာ အစ္စန္တယောဂက္ခေမိနော အစ္စန္တဗြဟ္မစာရိနော အစ္စန္တပရိယောသာနာ သေဋ္ဌာ ဒေဝမနုဿာန’’’န္တိ.

๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ ณ ภูเขาชื่อปปาตะ ที่เมืองกุรรฆระ ในแคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททิกานิคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในสักกปัญหาว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใด หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว ถึงความเกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ดังนี้”

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอแล”

‘‘ရူပဓာတုယာ [Pg.12] ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေသံ ခယာ ဝိရာဂါ နိရောဓာ စာဂါ ပဋိနိဿဂ္ဂါ စိတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ.

คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในรูปธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว

‘‘ဝေဒနာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သညာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သင်္ခါရဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… ဝိညာဏဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေသံ ခယာ ဝိရာဂါ နိရောဓာ စာဂါ ပဋိနိဿဂ္ဂါ စိတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ.

คฤหบดี ความพอใจ...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในวิญญาณธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว

‘‘ဣတိ ခေါ, ဂဟပတိ, ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သက္ကပဉှေ – ‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တာ တေ အစ္စန္တနိဋ္ဌာ အစ္စန္တယောဂက္ခေမိနော အစ္စန္တဗြဟ္မစာရိနော အစ္စန္တပရိယောသာနာ သေဋ္ဌာ ဒေဝမနုဿာန’’’န္တိ.

คฤหบดี เพราะเหตุนั้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสักกปัญหสูตรว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่เทพและมนุษย์’ ดังนี้

‘‘ဣမဿ ခေါ, ဂဟပတိ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. စတုတ္ထံ.

คฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้แล จบ สูตรที่ ๔

၅. သမာဓိသုတ္တံ

๕. สมาธิสูตร

၅. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ. ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝေထ; သမာဟိတော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ကိဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ? ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝေဒနာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သညာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သင်္ခါရာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ’’.

๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ก็ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอะไร คือรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ’

‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ သမုဒယော, ကော ဝေဒနာယ သမုဒယော, ကော သညာယ သမုဒယော, ကော သင်္ခါရာနံ သမုဒယော, ကော ဝိညာဏဿ သမုဒယော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความเกิดแห่งรูป อะไรเป็นความเกิดแห่งเวทนา อะไรเป็นความเกิดแห่งสัญญา อะไรเป็นความเกิดแห่งสังขาร อะไรเป็นความเกิดแห่งวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมหมกมุ่นผูกพันอยู่

‘‘ကိဉ္စ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ? ရူပံ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ရူပံ အဘိနန္ဒတော အဘိဝဒတော အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ. ယာ ရူပေ နန္ဒီ တဒုပါဒါနံ. တဿုပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ; ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ; ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ သမ္ဘဝန္တိ. ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ.

ภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในรูป นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘ဝေဒနံ [Pg.13] အဘိနန္ဒတိ…ပေ… သညံ အဘိနန္ဒတိ… သင်္ခါရေ အဘိနန္ဒတိ… ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒတော အဘိဝဒတော အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ. ယာ ဝိညာဏေ နန္ဒီ တဒုပါဒါနံ. တဿုပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ; ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ; ဇာတိပစ္စယာ…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ.

ภิกษุเพลิดเพลินเวทนา...ฯลฯ...เพลิดเพลินสัญญา...เพลิดเพลินสังขาร...เพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘အယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ သမုဒယော; အယံ ဝေဒနာယ သမုဒယော; အယံ သညာယ သမုဒယော; အယံ သင်္ခါရာနံ သမုဒယော; အယံ ဝိညာဏဿ သမုဒယော.

ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดแห่งรูป นี้เป็นความเกิดแห่งเวทนา นี้เป็นความเกิดแห่งสัญญา นี้เป็นความเกิดแห่งสังขาร นี้เป็นความเกิดแห่งวิญญาณ

‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော, ကော ဝေဒနာယ… ကော သညာယ… ကော သင်္ခါရာနံ… ကော ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော?

ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความดับแห่งรูป อะไรเป็นความดับแห่งเวทนา...อะไรเป็นความดับแห่งสัญญา...อะไรเป็นความดับแห่งสังขาร...อะไรเป็นความดับแห่งวิญญาณ

ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่เพลิดเพลิน ย่อมไม่กล่าวถึง ย่อมไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่

‘‘ကိဉ္စ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ? ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ရူပံ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ယာ ရူပေ နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော; ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ.

ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิใดในรูป นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘ဝေဒနံ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝေဒနံ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာ တိဋ္ဌတော ယာ ဝေဒနာယ နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော; ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ.

ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา นันทิใดในเวทนา นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘သညံ နာဘိနန္ဒတိ…ပေ… သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ သင်္ခါရေ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ယာ သင်္ခါရေသု နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော; ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ.

ภิกษุไม่เพลิดเพลินสัญญา...ฯลฯ...ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร นันทิใดในสังขาร นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝိညာဏံ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ယာ ဝိညာဏေ နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ.

ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

‘‘အယံ[Pg.14], ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ သညာယ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ သင်္ခါရာနံ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ပဉ္စမံ.

ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความดับแห่งรูป นี้เป็นความดับแห่งเวทนา นี้เป็นความดับแห่งสัญญา นี้เป็นความดับแห่งสังขาร นี้เป็นความดับแห่งวิญญาณ จบ สูตรที่ ๕

၆. ပဋိသလ္လာဏသုတ္တံ

๖. ปฏิสัลลาณสูตร

၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဋိသလ္လာဏေ, ဘိက္ခဝေ, ယောဂမာပဇ္ဇထ. ပဋိသလ္လီဏော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ကိဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ? ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝေဒနာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သညာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သင်္ခါရာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ’’…ပေ… (ယထာ ပဌမသုတ္တေ တထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော.) ဆဋ္ဌံ.

๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัด. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นอยู่ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง. ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง? คือย่อมรู้ความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในปฐมสูตร) จบสูตรที่ ๖

၇. ဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တံ

๗. อุปาทาปริตัสสนสูตร

၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပါဒါပရိတဿနဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အနုပါဒါအပရိတဿနဉ္စ. တံ သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ, ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งเพราะความยึดมั่น และความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'อย่างนั้น พระเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น.

‘‘ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ.

ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น.

‘‘သညံ [Pg.15] အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ.

ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร. สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น.

‘‘ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ.

ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล.

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါအပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น.

‘‘န ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, န ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ[Pg.16]. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ.

ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น.

‘‘န သညံ…ပေ… န သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, န သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ.

ไม่ตามเห็นสัญญา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร ไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว

‘‘န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ…ပေ… တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါ အပရိတဿနံ ဟောတီ’’တိ. သတ္တမံ.

ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ...ฯลฯ... วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

၈. ဒုတိယဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တံ

๘. ทุติยอุปาทาปริตัสสนสูตร

၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပါဒါပရိတဿနဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အနုပါဒါအပရိတဿနဉ္စ. တံ သုဏာထ…ပေ… ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနံ ဧတံ မမ…ပေ… သညံ ဧတံ မမ… သင်္ခါရေ ဧတံ မမ… ဝိညာဏံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ.

๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น และความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါအပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ [Pg.17] ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနံ နေတံ မမ… သညံ နေတံ မမ… သင်္ခါရေ နေတံ မမ… ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါအပရိတဿနာ ဟောတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ รูปนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้

၉. ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ္တံ

๙. กาลัตตยานิจจสูตร

၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ…ပေ… သညာ အနိစ္စာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ အတီတာနာဂတာ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတေသု သင်္ခါရေသု အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတေ သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နာနံ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝိညာဏံ အနိစ္စံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ. နဝမံ.

๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงสังขารที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในสังขารที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับสังขารที่เป็นปัจจุบัน วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน

၁၀. ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ္တံ

๑๐. กาลัตตยทุกขสูตร

၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝေဒနာ ဒုက္ခာ… သညာ ဒုက္ခာ… သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ. ဒသမံ.

๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สัญญาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สังขารเป็นทุกข์...ฯลฯ... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน

၁၁. ကာလတ္တယအနတ္တသုတ္တံ

๑๑. กาลัตตยานัตตสูตร

၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.18]. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ အနတ္တာ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ. ဧကာဒသမံ.

๑๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน” สูตรที่ ๑๑

နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ ပဌမော.

นกุลปิตุวรรคที่ ๑ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

နကုလပိတာ ဒေဝဒဟာ, ဒွေပိ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ စ;

သမာဓိပဋိသလ္လာဏာ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဒုဝေ;

အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ, ဝဂ္ဂေါ တေန ပဝုစ္စတိ.

นกุลปิตุสูตร เทวทหสูตร หาลิททิกานิสูตร ๒ สูตร สมาธิสูตร ปฏิสัลลานสูตร อุปาทาปริตัสสนาสูตร ๒ สูตร อตีตานาคตปัจจุปันนสูตร ๓ สูตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วรรค

၂. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ

๒. อนิจจวรรค

၁. အနိစ္စသုတ္တံ

๑. อนิจจสูตร

၁၂. ဧဝံ မေ သုတံ – သာဝတ္ထိယံ. တတြ ခေါ…ပေ… ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ, သညာ အနိစ္စာ, သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

๑๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ที่กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้นแล... “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๑

၂. ဒုက္ခသုတ္တံ

๒. ทุกขสูตร

၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ, ဝေဒနာ ဒုက္ခာ, သညာ ဒုက္ခာ, သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๑๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๒

၃. အနတ္တသုတ္တံ

๓. อนัตตสูตร

၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.19]. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ, ဝေဒနာ အနတ္တာ, သညာ အနတ္တာ, သင်္ခါရာ အနတ္တာ, ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ.

๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๓

၄. ယဒနိစ္စသုတ္တံ

๔. ยทนิจจสูตร

၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သညာ အနိစ္စာ…ပေ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๔

၅. ယံဒုက္ခသုတ္တံ

๕. ยันทุကขสูตร

၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ ဒုက္ခာ… သညာ ဒုက္ခာ… သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๕

၆. ယဒနတ္တာသုတ္တံ

๖. ยทนัตตาสูตร

၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ. ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ အနတ္တာ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ[Pg.20]. ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๖

၇. သဟေတုအနိစ္စသုတ္တံ

๗. สเหตุอนิจจสูตร

၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယောပိ ဟေတု, ယောပိ ပစ္စယော ရူပဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ကုတော နိစ္စံ ဘဝိဿတိ! ဝေဒနာ အနိစ္စာ. ယောပိ ဟေတု, ယောပိ ပစ္စယော ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ကုတော နိစ္စာ ဘဝိဿတိ! သညာ အနိစ္စာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ ကုတော နိစ္စာ ဘဝိဿန္တိ! ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ကုတော နိစ္စံ ဘဝိဿတိ! ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ.

๑๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร เวทนาไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสังขาร ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย สังขารที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร วิญญาณไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๗

၈. သဟေတုဒုက္ခသုတ္တံ

๘. สเหตุทุกขสูตร

၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ရူပဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ ဒုက္ခော. ဒုက္ခသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ကုတော သုခံ ဘဝိဿတိ! ဝေဒနာ ဒုက္ခာ… သညာ ဒုက္ခာ… သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ ဒုက္ခော. ဒုက္ခသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ကုတော သုခံ ဘဝိဿတိ! ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๘

၉. သဟေတုအနတ္တသုတ္တံ

๙. สเหตุกอนัตตสูตร

၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ရူပဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနတ္တာ. အနတ္တသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ကုတော အတ္တာ ဘဝိဿတိ! ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ အနတ္တာ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနတ္တာ. အနတ္တသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ကုတော အတ္တာ ဘဝိဿတိ! ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ.

๒๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๙

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တံ

๑๐. อานันทสูตร

၂၁. သာဝတ္ထိယံ [Pg.21]… အာရာမေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘နိရောဓော နိရောဓော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမေသာနံ ခေါ, ဘန္တေ, ဓမ္မာနံ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, အာနန္ဒ, အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ. တဿ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ ဝိရာဂဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာ. တဿာ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. သညာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ ဝိရာဂဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာ. တေသံ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ. တဿ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒသမံ.

๒๑. ณ กรุงสาวัตถี... ในอาราม. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘นิโรธ นิโรธ’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความดับแห่งธรรมะเหล่าไหนหนอ เรียกว่า ‘นิโรธ’ พระเจ้าข้า?’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ รูปแล ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งรูปนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. เวทนาไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งเวทนานั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งสังขารเหล่านั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. วิญญาณไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งวิญญาณนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. อานนท์ ความดับแห่งธรรมะเหล่านี้แล เรียกว่า ‘นิโรธ’. สูตรที่ ๑๐

အနိစ္စဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော.

อนิจจวรรคที่ ๒ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, ယဒနိစ္စာပရေ တယော;

ဟေတုနာပိ တယော ဝုတ္တာ, အာနန္ဒေန စ တေ ဒသာတိ.

อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร, ยทนิจจสูตรอีก ๓ สูตร, สูตรที่กล่าวด้วยเหตุอีก ๓ สูตร, และอานันทสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

၃. ဘာရဝဂ္ဂေါ

๓. ภารวรรค

၁. ဘာရသုတ္တံ

๑. ภารสูตร

၂၂. သာဝတ္ထိယံ … တတြ ခေါ … ‘‘ဘာရဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ဘာရဟာရဉ္စ ဘာရာဒါနဉ္စ ဘာရနိက္ခေပနဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရော? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ တိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော; အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရော’’.

๒๒. ณ กรุงสาวัตถี... ณ ที่นั้นแล... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ (ของหนัก) ผู้แบกภาระ การถือเอาภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า อุปาทานขันธ์ ๕. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภาระ.

‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရဟာရော[Pg.22]? ပုဂ္ဂလော တိဿ ဝစနီယံ. ယွာယံ အာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော; အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရဟာရော.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้แบกภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า บุคคล. คือ ท่านผู้มีอายุโน้น ซึ่งมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ผู้แบกภาระ.

‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရာဒါနံ? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒီရာဂသဟဂတာ တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ, သေယျထိဒံ – ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရာဒါနံ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การถือเอาภาระเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การถือเอาภาระ.

‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရနိက္ခေပနံ? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော စာဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ မုတ္တိ အနာလယော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရနိက္ခေပန’’န္တိ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การวางภาระเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือเพราะความคลายกำหนัดแห่งตัณหานั้นแหละ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การวางภาระ.

ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว. พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำอื่นอีกดังนี้ว่า

‘‘ဘာရာ ဟဝေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဘာရဟာရော စ ပုဂ္ဂလော;

ဘာရာဒါနံ ဒုခံ လောကေ, ဘာရနိက္ခေပနံ သုခံ.

ขันธ์ ๕ เป็นภาระโดยแท้ และบุคคลเป็นผู้แบกภาระ, การถือเอาภาระเป็นทุกข์ในโลก, การวางภาระเป็นสุข.

‘‘နိက္ခိပိတွာ ဂရုံ ဘာရံ, အညံ ဘာရံ အနာဒိယ;

သမူလံ တဏှမဗ္ဗုယှ, နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတော’’တိ. ပဌမံ;

บุคคลวางภาระอันหนักลงแล้ว ไม่ถือเอาภาระอื่น, ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว, เป็นผู้หมดความอยาก ดับสนิทแล้ว. สูตรที่ ๑

၂. ပရိညသုတ္တံ

๒. ปริญญาสูตร

၂၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပရိညေယျေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ပရိညဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝေဒနာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သညာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သင်္ခါရာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝိညာဏံ ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ? ယော, ဘိက္ခဝေ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ’’တိ. ဒုတိယံ.

๒๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้และปริญญา (ความกำหนดรู้) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. สูตรที่ ๒

၃. အဘိဇာနသုတ္တံ

๓. อภิชานสูตร

၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; ဝေဒနံ အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; သညံ အနဘိဇာနံ… သင်္ခါရေ အနဘိဇာနံ [Pg.23] အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; ဝိညာဏံ အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ. ရူပဉ္စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဘိဇာနံ ပရိဇာနံ ဝိရာဇယံ ပဇဟံ ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; ဝေဒနံ အဘိဇာနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အဘိဇာနံ ပရိဇာနံ ဝိရာဇယံ ပဇဟံ ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာ’’တိ. တတိယံ.

๒๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละรูป ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละเวทนา ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง... ไม่ละสัญญา...; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละสังขารทั้งหลาย ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละวิญญาณ ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละรูป ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้รู้ยิ่ง... ละเวทนา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสัญญา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสังขารทั้งหลาย...; ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละวิญญาณ ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. สูตรที่ ๓

၄. ဆန္ဒရာဂသုတ္တံ

๔. ฉันทราคสูตร

၂၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ယော ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ ဝေဒနာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ယော သညာယ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ သညာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ယော သင်္ခါရေသု ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. စတုတ္ထံ.

๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในเวทนา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสัญญา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสังขารทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา.

၅. အဿာဒသုတ္တံ

๕. อัสสาทสูตร

၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပုဗ္ဗေဝ မေ, ဘိက္ခဝေ, သမ္ဗောဓာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော ဧတဒဟောသိ – ‘ကော နု ခေါ ရူပဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော ဝေဒနာယ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော သညာယ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော သင်္ခါရာနံ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏ’န္တိ? တဿ မယှံ, ဘိက္ခဝေ, ဧတဒဟောသိ – ‘ယံ ခေါ ရူပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ရူပဿ အဿာဒေါ. ယံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ. ယော ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏံ. ယံ ဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ[Pg.24], အယံ ဝေဒနာယ အဿာဒေါ. ယံ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အယံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝေါ. ယော ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ. ယံ သညံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ…ပေ… ယံ သင်္ခါရေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ သင်္ခါရာနံ အဿာဒေါ. ယံ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အယံ သင်္ခါရာနံ အာဒီနဝေါ. ယော သင်္ခါရေသု ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ. ယံ ဝိညာဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ. ယံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အယံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ’’’.

๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘อะไรหนอเป็นอัสสาทะ (ความน่าพอใจ) อะไรเป็นอาทีนวะ (โทษ) อะไรเป็นนิสสรณะ (ทางออก) แห่งรูป อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งเวทนา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสัญญา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสังขารทั้งหลาย อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งวิญญาณ’. ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งรูป. การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งรูป. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งรูป. สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งเวทนา. การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งเวทนา. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา. สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น...ฯลฯ... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งสังขาร. การที่สังขารไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งสังขาร. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งสังขาร. สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งวิญญาณ. การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งวิญญาณ. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งวิญญาณ’.

‘‘ယာဝကီဝဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဧဝံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ, နေဝ တာဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ သဗြဟ္မကေ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ. ယတော စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဧဝံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ အဗ္ဘညာသိံ; အထာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ သဗြဟ္မကေ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ – ‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တိ ; အယမန္တိမာ ဇာတိ; နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’’တိ. ပဉ္စမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง ตลอดเวลานั้น เรายังไม่ยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. ภิกษุทั้งหลาย แต่เมื่อใด เราได้รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น เราจึงยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. อนึ่ง ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’.

၆. ဒုတိယအဿာဒသုတ္တံ

๖. ทุติยอัสสาทสูตร

၂၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာဒပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ရူပဿ အဿာဒေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ရူပဿ အဿာဒေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ရူပဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ရူပဿ အာဒီနဝေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ရူပဿ အာဒီနဝေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ရူပဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿရဏပရိယေသနံ အစရိံ. ယံ ရူပဿ နိဿရဏံ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ရူပဿ နိဿရဏံ ပညာယ မေ တံ သုဒိဋ္ဌံ. ဝေဒနာယာဟံ, ဘိက္ခဝေ… သညာယာဟံ, ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရာနာဟံ[Pg.25], ဘိက္ခဝေ… ဝိညာဏဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာဒပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ဝိညာဏဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ဝိညာဏဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿရဏပရိယေသနံ အစရိံ. ယံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ ပညာယ မေ တံ သုဒိဋ္ဌံ. ယာဝကီဝဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ…ပေ… အဗ္ဘညာသိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ – ‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တိ ; အယမန္တိမာ ဇာတိ; နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งรูปนั้นแล้ว คุณแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งรูปนั้นแล้ว โทษแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหา...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสังขาร... ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งวิญญาณนั้นแล้ว คุณแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งวิญญาณนั้นแล้ว โทษแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้... (ตราบนั้นเรายังไม่ยืนยัน)... เรารู้ยิ่งแล้ว และญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้

၇. တတိယအဿာဒသုတ္တံ

๗. ตติยอัสสาทสูตร

၂၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အဿာဒေါ အဘဝိဿ နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ရူပဿ အဿာဒေါ, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အာဒီနဝေါ အဘဝိဿ နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ရူပဿ အာဒီနဝေါ, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ နိဿရဏံ အဘဝိဿ နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မာ နိဿရေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ရူပဿ နိဿရဏံ, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မာ နိဿရန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာယ…ပေ… နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, သညာယ… နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ သင်္ခါရေဟိ နိဿရေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ, တသ္မာ သတ္တာ သင်္ခါရေဟိ နိဿရန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မာ နိဿရေယျုံ[Pg.26]. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မာ နိဿရန္တိ.

๒๘. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในรูป ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากรูปได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากรูปได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้า...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากวิญญาณได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากวิญญาณได้

‘‘ယာဝကီဝဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညံသု ; နေဝ တာဝ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သဒေဝကာ လောကာ သမာရကာ သဗြဟ္မကာ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ နိဿဋာ ဝိသံယုတ္တာ ဝိပ္ပမုတ္တာ ဝိမရိယာဒီကတေန စေတသာ ဝိဟရိံသု. ယတော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ အဗ္ဘညံသု; အထ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သဒေဝကာ လောကာ သမာရကာ သဗြဟ္မကာ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ နိဿဋာ ဝိသံယုတ္တာ ဝိပ္ပမုတ္တာ ဝိမရိယာဒီကတေန စေတသာ ဝိဟရန္တိ’’. သတ္တမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตราบนั้น สัตว์ทั้งหลายยังไม่ชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ไม่พราก ไม่หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ แต่เมื่อใด ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายรู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ พรากออก หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่

၈. အဘိနန္ဒနသုတ္တံ

๘. อภินันทนสูตร

၂၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော အဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ အဘိနန္ဒတိ, အပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ယော ဝေဒနံ အဘိနန္ဒတိ… ယော သညံ အဘိနန္ဒတိ… ယော သင်္ခါရေ အဘိနန္ဒတိ… ယော ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော အဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ အဘိနန္ဒတိ, အပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော နာဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ နာဘိနန္ဒတိ, ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ယော ဝေဒနံ နာဘိနန္ဒတိ… ယော သညံ နာဘိနန္ဒတိ… ယော သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ… ယော ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော နာဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ နာဘိနန္ဒတိ, ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๒๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดเพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดเพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดเพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ส่วนผู้ใดไม่เพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว ผู้ใดไม่เพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว

၉. ဥပ္ပာဒသုတ္တံ

๙. อุปปาทสูตร

၃၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ ရောဂါနံ ဌိတိ ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော ဝေဒနာယ…ပေ… ယော သညာယ…ပေ… ယော သင်္ခါရာနံ…ပေ… ယော ဝိညာဏဿ [Pg.27] ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ ရောဂါနံ ဌိတိ ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော ရောဂါနံ ဝူပသမော ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော ဝေဒနာယ …ပေ… ယော သညာယ… ယော သင်္ခါရာနံ… ယော ဝိညာဏဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော ရောဂါနံ ဝူပသမော ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. နဝမံ.

๓๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ความเกิดขึ้น...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ ความดับ...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ จบสูตรที่ ๙

၁၀. အဃမူလသုတ္တံ

๑๐. อฆมูลสูตร

၃၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အဃဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အဃမူလဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမဉ္စ ဘိက္ခဝေ အဃံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အဃံ, ဝေဒနာ အဃံ, သညာ အဃံ, သင်္ခါရာ အဃံ, ဝိညာဏံ အဃံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဃံ. ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အဃမူလံ? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒီရာဂသဟဂတာ တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ; သေယျထိဒံ – ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဃမူလ’’န္တိ. ဒသမံ.

๓๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอฆะ (ทุกข์) และอฆมูล (เหตุแห่งทุกข์) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอฆะ เวทนาเป็นอฆะ สัญญาเป็นอฆะ สังขารเป็นอฆะ วิญญาณเป็นอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆมูล ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆมูล จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. ပဘင်္ဂုသုတ္တံ

๑๑. ปภังคุสูตร

၃၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဘင်္ဂုဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အပ္ပဘင်္ဂုဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပဘင်္ဂု, ကိံ အပ္ပဘင်္ဂု? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပဘင်္ဂု. ယော တဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂု. ဝေဒနာ ပဘင်္ဂု. ယော တဿာ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂု. သညာ ပဘင်္ဂု… သင်္ခါရာ ပဘင်္ဂု. ယော တေသံ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂု. ဝိညာဏံ ပဘင်္ဂု. ယော တဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂူ’’တိ. ဧကာဒသမံ.

๓๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสิ่งทีแตกสลายและสิ่งที่ไม่แตกสลายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าคือสิ่งที่แตกสลาย อะไรคือสิ่งที่ไม่แตกสลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย เวทนาเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งเวทนานั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย สัญญาเป็นสิ่งที่แตกสลาย... สังขารทั้งหลายเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งสังขารเหล่านั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย วิญญาณเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย จบสูตรที่ ๑๑

ဘာရဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ภารวรรคที่ ๓ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อเรื่องในวรรคนั้น คือ

ဘာရံ ပရိညံ အဘိဇာနံ, ဆန္ဒရာဂံ စတုတ္ထကံ;

အဿာဒါ စ တယော ဝုတ္တာ, အဘိနန္ဒနမဋ္ဌမံ;

ဥပ္ပာဒံ အဃမူလဉ္စ, ဧကာဒသမော ပဘင်္ဂူတိ.

ภารสูตร ปริญญาสูตร อภิชานสูตร ฉันทราคสูตรเป็นที่ ๔ อัสสาทสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้ อภินันทนสูตรเป็นที่ ๘ อุปปาทสูตร อฆมูลสูตร และปภังคุสูตรเป็นที่ ๑๑

၄. နတုမှာကံဝဂ္ဂေါ

๔. นตุมหากวรรค

၁. နတုမှာကံသုတ္တံ

๑. นตุมหากสูตร

၃၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.28]. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ဝေဒနာ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. သာ ဝေါ ပဟီနာ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. သညာ န တုမှာကံ… သင်္ခါရာ န တုမှာကံ, တေ ပဇဟထ. တေ ဝေါ ပဟီနာ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿန္တိ. ဝိညာဏံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ’’.

๓๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสังขารเหล่านั้นเสีย สังขารเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ဣမသ္မိံ ဇေတဝနေ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ တံ ဇနော ဟရေယျ ဝါ ဍဟေယျ ဝါ ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရေယျ. အပိ နု တုမှာကံ ဧဝမဿ – ‘အမှေ ဇနော ဟရတိ ဝါ ဍဟတိ ဝါ ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရောတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိဿ ဟေတု’’? ‘‘န ဟိ နော ဧတံ, ဘန္တေ, အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ဝေဒနာ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. သာ ဝေါ ပဟီနာ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. သညာ န တုမှာကံ… သင်္ခါရာ န တုမှာကံ… ဝိညာဏံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိ. ပဌမံ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า หญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ ในพระเชตวันนี้ ชนพึงขนไป หรือเผาเสีย หรือทำตามปัจจัย เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ชนขนเราไป หรือเผาเรา หรือทำเราตามปัจจัย’ บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะสิ่งนั้นไม่ใช่อัตตาหรือของเนื่องด้วยอัตตาของข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๑

၂. ဒုတိယနတုမှာကံသုတ္တံ

๒. ทุติยนตุมหากสูตร

၃၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ဝေဒနာ န တုမှာကံ… သညာ န တုမှာကံ… သင်္ခါရာ န တုမှာကံ… ဝိညာဏံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๓๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๒

၃. အညတရဘိက္ခုသုတ္တံ

๓. อัญญตรภิกขุสูตร

၃၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ [Pg.29] နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု; ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော, အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ, တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ; ယံ နာနုသေတိ, န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ.

๓๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ บุคคลย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น บุคคลย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมไม่ถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ စေ, ဘန္တေ, အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. သညံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. သင်္ခါရေ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝိညာဏံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘန္တေ, နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ… သညံ စေ… သင်္ခါရေ စေ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในเวทนา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสัญญา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสังขารทั้งหลาย บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ… သညံ စေ… သင်္ခါရေ စေ… ဝိညာဏံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ… သညံ စေ… သင်္ခါရေ စေ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန, ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด”

အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป

အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော နစိရဿေဝ – ယဿတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ သမ္မဒေဝ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇန္တိ တဒနုတ္တရံ – ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိ. ‘‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ အဗ္ဘညာသိ. အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. တတိယံ.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นหลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๓

၄. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တံ

๔. ทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ [Pg.30] သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ယံ နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ.

๓๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ စေ, ဘန္တေ, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ အနုသေတိ… သညံ စေ အနုသေတိ… သင်္ခါရေ စေ အနုသေတိ… ဝိညာဏံ စေ အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘန္တေ, နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ နာနုသေတိ… သညံ စေ နာနုသေတိ… သင်္ခါရေ စေ နာနုသေတိ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ, ဘိက္ခု… သညံ စေ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရေ စေ, ဘိက္ခု… ဝိညာဏံ စေ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ နာနုသေတိ… သညံ စေ နာနုသေတိ… သင်္ခါရေ စေ နာနုသေတိ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. စတုတ္ထံ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ...ในเวทนา...ดูก่อนภิกษุ...ในสัญญา...ดูก่อนภิกษุ...ในสังขารทั้งหลาย...ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด...ฯลฯ...และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๔

၅. အာနန္ဒသုတ္တံ

๕. อานันทสูตร

၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๓๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิง เป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า

‘‘သစေ [Pg.31] တံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ကိန္တိ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ? ‘‘သစေ မံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျံ – ‘ရူပဿ ခေါ, အာဝုသော, ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျ’’န္တိ.

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘သာဓု သာဓု, အာနန္ဒ! ရူပဿ ခေါ, အာနန္ဒ, ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

“ดีละ ดีละ อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” จบสูตรที่ ๕

၆. ဒုတိယအာနန္ဒသုတ္တံ

๖. ทุติยอานันทสูตรที่ ๖

၃၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๓๘. สาวัตถีนิทาน. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระอานนท์ผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งว่า

‘‘သစေ တံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ကိန္တိ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ? ‘‘သစေ မံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ[Pg.32], ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျံ – ‘ယံ ခေါ, အာဝုသော, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယာ ဝေဒနာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ; တဿာ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ; တေသံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယံ ဝိညာဏံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ’’’.

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว เวทนาใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว’

‘‘ယံ ခေါ, အာဝုသော, ရူပံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယာ ဝေဒနာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ; တဿာ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယာ သညာ…ပေ… ယေ သင်္ခါရာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ; တေသံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယံ ဝိညာဏံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ.

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ สัญญาใด... สังขารเหล่าใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ

‘‘ယံ ခေါ, အာဝုသော, ရူပံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ယာ ဝေဒနာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ…ပေ… ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ; တေသံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ယံ ဝိညာဏံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျ’’န္တိ.

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ เวทนาใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ วิญญาณใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘သာဓု[Pg.33], သာဓု, အာနန္ဒ! ယံ ခေါ, အာနန္ဒ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယာ ဝေဒနာ … ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ… ယံ ဝိညာဏံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ.

“ดีละ ดีละ อานนท์! อานนท์ รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว”

‘‘ယံ ခေါ, အာနန္ဒ, ရူပံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယာ ဝေဒနာ… ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ… ယံ ဝိညာဏံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ.

“อานนท์ รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่จักปรากฏ เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่จักปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่จักปรากฏ”

‘‘ယံ ခေါ, အာနန္ဒ, ရူပံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ယာ ဝေဒနာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ… ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ… ယံ ဝိညာဏံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

“อานนท์ รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้ พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” ฉัฏฐะ.

၇. အနုဓမ္မသုတ္တံ

๗. อนุธัมมสูตร

၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, သညာ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ. ယော ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော, ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ, သော ရူပံ ပရိဇာနံ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ[Pg.34], ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. သတ္တမံ.

๓๙. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสัญญาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลายอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” สัตตมะ.

၈. ဒုတိယအနုဓမ္မသုတ္တံ

๘. ทุติยานุธัมมสูตร

၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๔๐. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” อัฏฐมะ.

၉. တတိယအနုဓမ္မသုတ္တံ

๙. ตติยานุธัมมสูตร

၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ ဒုက္ခာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. နဝမံ.

๔๑. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” นวมะ.

၁၀. စတုတ္ထအနုဓမ္မသုတ္တံ

๑๐. จตุตถานุธัมมสูตร

၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ယော ရူပေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရန္တော…ပေ… ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ, သော ရူပံ ပရိဇာနံ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. ဒသမံ.

๔๒. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่ ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่...เป... ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” ทสมะ.

နတုမှာကံဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

นตุมหากวรรคที่ ๔

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุททานของวรรคนั้น คือ

နတုမှာကေန ဒွေ ဝုတ္တာ, ဘိက္ခူဟိ အပရေ ဒုဝေ;

အာနန္ဒေန စ ဒွေ ဝုတ္တာ, အနုဓမ္မေဟိ ဒွေ ဒုကာတိ.

ท่านกล่าวไว้ ๒ สูตรด้วยนตุมหากสูตร, อีก ๒ สูตรด้วยภิกขุสูตร, และ ๒ สูตรด้วยอานันทสูตร, ๒ หมวด ๒ สูตรด้วยอนุธัมมสูตร

၅. အတ္တဒီပဝဂ္ဂေါ

๕. อัตตทีปวรรค

၁. အတ္တဒီပသုတ္တံ

๑. อัตตทีปสูตร

၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.35]. ‘‘အတ္တဒီပါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ အတ္တသရဏာ အနညသရဏာ, ဓမ္မဒီပါ ဓမ္မသရဏာ အနညသရဏာ. အတ္တဒီပါနံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရတံ အတ္တသရဏာနံ အနညသရဏာနံ, ဓမ္မဒီပါနံ ဓမ္မသရဏာနံ အနညသရဏာနံ ယောနိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ. ကိံဇာတိကာ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ, ကိံပဟောတိကာ’’တိ?

๔๓. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ พึงพิจารณาโดยแยบคายว่า โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุเกิด”

‘‘ကိံဇာတိကာ စ, ဘိက္ခဝေ, သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ, ကိံပဟောတိကာ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ, အညထာ စ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ, အညထာ စ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ, အညထာ စ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ.

ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะรูปแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะเวทนาแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะวิญญาณแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา

‘‘ရူပဿ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ ရူပံ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာယ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ ဝေဒနာ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ [Pg.36] သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတိ. သညာယ… သင်္ခါရာနံ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ သင်္ခါရာ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏဿ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ ဝိညာဏံ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပဌမံ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของรูปเท่านั้นแล้ว เห็นรูปทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของเวทนาเท่านั้นแล้ว เห็นเวทนาทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ของสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของสังขารทั้งหลายเท่านั้นแล้ว เห็นสังขารทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของวิญญาณเท่านั้นแล้ว เห็นวิญญาณทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑

၂. ပဋိပဒါသုတ္တံ

๒. ปฏิปทาสูตร

၄၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သက္ကာယသမုဒယဂါမိနိဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိပဒံ ဒေသေဿာမိ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ. တံ သုဏာထ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ‘သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ. ဣတိ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝုစ္စတိ ‘ဒုက္ခသမုဒယဂါမိနီ သမနုပဿနာ’တိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’.

๔๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทาทั้งสองนั้น ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้

‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော, န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ[Pg.37]; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. န ဝေဒနံ အတ္တတော… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ‘သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ. ဣတိ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝုစ္စတိ ‘ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ သမနုပဿနာ’တိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’တိ. ဒုတိယံ.

ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ดังนี้แล สูตรที่ ๒

၃. အနိစ္စသုတ္တံ

๓. อนิจจสูตร

၄၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော စိတ္တံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော စိတ္တံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ရူပဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ဝိမုတ္တံ ဟောတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ, ဝေဒနာဓာတုယာ…ပေ… သညာဓာတုယာ… သင်္ခါရဓာတုယာ… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ဝိမုတ္တံ ဟောတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ.

๔๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูปธาตุ ในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในวิญญาณธาตุ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๓

၄. ဒုတိယအနိစ္စသုတ္တံ

๔. ทุติยอนิจจสูตร

၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ အနိစ္စာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’.

๔๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง... สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ဧဝမေတံ [Pg.38] ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိယော န ဟောန္တိ. ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌီနံ အသတိ, အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိယော န ဟောန္တိ. အပရန္တာနုဒိဋ္ဌီနံ အသတိ, ထာမသော ပရာမာသော န ဟောတိ. ထာမသေ ပရာမာသေ အသတိ ရူပသ္မိံ… ဝေဒနာယ … သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏသ္မိံ စိတ္တံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ.

“เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตไม่มี ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตไม่มี การยึดมั่นอย่างแรงกล้าย่อมไม่มี เมื่อการยึดมั่นอย่างแรงกล้าไม่มี จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๔

၅. သမနုပဿနာသုတ္တံ

๕. สมนุปัสสนาสูตร

၄၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနေကဝိဟိတံ အတ္တာနံ သမနုပဿမာနာ သမနုပဿန္တိ, သဗ္ဗေတေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ သမနုပဿန္တိ, ဧတေသံ ဝါ အညတရံ. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ’’.

๔๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาโดยประการต่างๆ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ๕ อย่าง อะไรบ้าง? คือ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในศาสนานี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ”

‘‘ဣတိ အယဉ္စေဝ သမနုပဿနာ ‘အသ္မီ’တိ စဿ အဝိဂတံ ဟောတိ. ‘အသ္မီ’တိ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, အဝိဂတေ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ အဝက္ကန္တိ ဟောတိ – စက္ခုန္ဒြိယဿ သောတိန္ဒြိယဿ ဃာနိန္ဒြိယဿ ဇိဝှိန္ဒြိယဿ ကာယိန္ဒြိယဿ. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မနော, အတ္ထိ ဓမ္မာ, အတ္ထိ အဝိဇ္ဇာဓာတု. အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ‘အသ္မီ’တိပိဿ ဟောတိ; ‘အယမဟမသ္မီ’တိပိဿ ဟောတိ; ‘ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘န ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘ရူပီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘အရူပီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘သညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘အသညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘နေဝသညီနာသညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ’’.

“ด้วยเหตุนี้ การพิจารณาเห็นอย่างนี้ และความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ของเขานั้นยังละไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อยังละความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ไม่ได้ ความหยั่งลงแห่งอินทรีย์ ๕ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ย่อมมี ภิกษุทั้งหลาย มโนมีอยู่ ธรรมารมณ์มีอยู่ อวิชชาธาตุมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เพราะถูกผัสสะที่เกิดจากอวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับจึงเกิดเวทนา และเกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’ บ้าง ‘เราจักไม่มี’ บ้าง ‘เราจักมีรูป’ บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง”

‘‘တိဋ္ဌန္တေဝ [Pg.39] ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တတ္ထေဝ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. အထေတ္ထ သုတဝတော အရိယသာဝကဿ အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတိ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါ ‘အသ္မီ’တိပိဿ န ဟောတိ; ‘အယမဟမသ္မီ’တိပိဿ န ဟောတိ; ‘ဘဝိဿ’န္တိ… ‘န ဘဝိဿ’န္တိ… ရူပီ… အရူပီ … သညီ… အသညီ… ‘နေဝသညီနာသညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ န ဟောတီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

“ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่เหมือนเดิม แต่ในอินทรีย์ ๕ นั้น อวิชชาของอริยสาวกผู้ได้สดับย่อมถูกละไป วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา อริยสาวกนั้นจึงไม่เกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’... ‘เราจักไม่มี’... มีรูป... ไม่มีรูป... มีสัญญา... ไม่มีสัญญา... ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง จบสูตรที่ ๕

၆. ခန္ဓသုတ္တံ

๖. ขันธสูตร

၄၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ခန္ဓေ ဒေသေဿာမိ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကာ ဝါ သုခုမာ ဝါ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော. ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’.

๔๘. นิทานวัตถุตั้งขึ้นที่เมืองสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด... นี้เรียกว่า สังขารขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕

‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ? ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝံ ဥပါဒါနိယံ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ သညာ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ သညုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ…ပေ… သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝံ ဥပါဒါနိယံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า รูปูปาทานขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า เวทนูปาทานขันธ์. สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สัญญูปาทานขันธ์. สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สังขารูปาทานขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕. จบ สูตรที่ ๖

၇. သောဏသုတ္တံ

๗. โสณสูตร

၄၉. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထ ခေါ သောဏော ဂဟပတိပုတ္တော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ [Pg.40] …ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ သောဏံ ဂဟပတိပုတ္တံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้นแล โสณะคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณะคหบดีบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနိစ္စေန ရူပေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? အနိစ္စာယ ဝေဒနာယ ဒုက္ခာယ ဝိပရိဏာမဓမ္မာယ ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? အနိစ္စာယ သညာယ… အနိစ္စေဟိ သင်္ခါရေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဝိပရိဏာမဓမ္မေဟိ ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? အနိစ္စေန ဝိညာဏေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ?

โสณะ สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง?

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနိစ္စေန ရူပေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ ဒဿနာ? အနိစ္စာယ ဝေဒနာယ… အနိစ္စာယ သညာယ… အနိစ္စေဟိ သင်္ခါရေဟိ… အနိစ္စေန ဝိညာဏေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ ဒဿနာ?

โสณะ ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็น... เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง... เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง?

‘‘တံ ကိံ မညသိ, သောဏ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ နိစ္စာ ဝါ အနိစ္စာ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စာ, ဘန္တေ’’… ‘‘သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสณะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘တသ္မာတိဟ[Pg.41], သောဏ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

โสณะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ဧဝံ ပဿံ, သောဏ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ.

“โสณะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

၈. ဒုတိယသောဏသုတ္တံ

๘. ทุติยโสณสูตร

၅၀. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထ ခေါ သောဏော ဂဟပတိပုတ္တော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ သောဏံ ဂဟပတိပုတ္တံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล โสณคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณคหบดีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ရူပံ နပ္ပဇာနန္တိ, ရူပသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ; ဝေဒနံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝေဒနာသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝေဒနာနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ; သညံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… သင်္ခါရေ နပ္ပဇာနန္တိ, သင်္ခါရသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, သင်္ခါရနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ; ဝိညာဏံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ. န မေ တေ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု ဝါ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု ဝါ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ, န စ ပန တေ အာယသ္မန္တော သာမညတ္ထံ ဝါ ဗြဟ္မညတ္ထံ ဝါ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တိ.

“โสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งสัญญา...เป... ไม่รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เราไม่นับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็มิได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่

‘‘ယေ [Pg.42] စ ခေါ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ရူပံ ပဇာနန္တိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနန္တိ; ဝေဒနံ ပဇာနန္တိ…ပေ… သညံ ပဇာနန္တိ… သင်္ခါရေ ပဇာနန္တိ… ဝိညာဏံ ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏသမုဒယံ ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓံ ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနန္တိ. တေ စ ခေါ မေ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု စေဝ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု စ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ, တေ စ ပနာယသ္မန္တော သာမညတ္ထဉ္စ ဗြဟ္မညတ္ထဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

“ส่วนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งเวทนา...เป... รู้ชัดซึ่งสัญญา... รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย... รู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เรานับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ดังนี้”

၉. နန္ဒိက္ခယသုတ္တံ

๙. นันทิกขยสูตร

၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အနိစ္စညေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ရူပံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အနိစ္စညေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝေဒနံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အနိစ္စေယေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သညံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ…ပေ… အနိစ္စေယေဝ ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သင်္ခါရေ အနိစ္စာတိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အနိစ္စညေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. နဝမံ.

๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นรูปอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นเวทนาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสัญญาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นวิญญาณอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ดังนี้”

၁၀. ဒုတိယနန္ဒိက္ခယသုတ္တံ

๑๐. ทุติยนันทิกขยสูตร

၅၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, ရူပါနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော, ရူပါနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနံ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, ဝေဒနာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. ဝေဒနံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ [Pg.43] ကရောန္တော, ဝေဒနာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. သညံ ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရေ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, သင်္ခါရာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. သင်္ခါရေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော, သင်္ခါရာနိစ္စတံ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, ဝိညာဏာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော, ဝိညာဏာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒသမံ.

๕๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในรูป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย ... สัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลายตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในวิญญาณ. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑๐.

အတ္တဒီပဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော.

อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ.

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

အတ္တဒီပါ ပဋိပဒါ, ဒွေ စ ဟောန္တိ အနိစ္စတာ;

သမနုပဿနာ ခန္ဓာ, ဒွေ သောဏာ ဒွေ နန္ဒိက္ခယေန စာတိ.

อัตตทีปสูตร ปฏิปทาสูตร ๒ สูตร อนิจจตาสูตร ๒ สูตร สมนุปัสสนาสูตร ขันธสูตร โสณสูตร ๒ สูตร และนันทิกขยสูตร ๒ สูตร.

မူလပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

มูลปัณณาสก์ จบ.

တဿ မူလပဏ္ဏာသကဿ ဝဂ္ဂုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรคของมูลปัณณาสก์นั้น คือ

နကုလပိတာ အနိစ္စော စ, ဘာရော နတုမှာကေန စ;

အတ္တဒီပေန ပညာသော, ပဌမော တေန ပဝုစ္စတီတိ.

นกุลปิตวรรค อนิจจวรรค ภารวรรค นตุมหากวรรค และอัตตทีปวรรค รวมเป็นปัณณาสก์แรก.

၆. ဥပယဝဂ္ဂေါ

๖. อุปยวรรค

၁. ဥပယသုတ္တံ

๑. อุปยสูตร

၅၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပယော, ဘိက္ခဝေ, အဝိမုတ္တော, အနုပယော ဝိမုတ္တော. ရူပုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, ရူပါရမ္မဏံ ရူပပ္ပတိဋ္ဌံ [Pg.44] နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ဝေဒနုပယံ ဝါ…ပေ… သညုပယံ ဝါ…ပေ… သင်္ခါရုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, သင်္ခါရာရမ္မဏံ သင်္ခါရပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ’’.

๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้เข้าไปยึดมั่น ย่อมไม่หลุดพ้น, ผู้ไม่เข้าไปยึดมั่น ย่อมหลุดพ้น. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้. ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งเวทนา ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้.

‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘အဟမညတြ ရူပါ အညတြ ဝေဒနာယ အညတြ သညာယ အညတြ သင်္ခါရေဟိ ဝိညာဏဿ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ စုတိံ ဝါ ဥပပတ္တိံ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ ဝါ ဝိရူဠှိံ ဝါ ဝေပုလ္လံ ဝါ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม หรือความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้.

‘‘ရူပဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ… သညာဓာတုယာ စေ ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရဓာတုယာ စေ ဘိက္ခဝေ… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အဝိရူဠှံ အနဘိသင်္ခစ္စဝိမုတ္တံ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้แล้ว ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง จึงหลุดพ้น. เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดีพร้อม เพราะยินดีพร้อมจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน. เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑.

၂. ဗီဇသုတ္တံ

๒. พีชสูตร

၅၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဗီဇဇာတာနိ. ကတမာနိ ပဉ္စ? မူလဗီဇံ, ခန္ဓဗီဇံ, အဂ္ဂဗီဇံ, ဖလုဗီဇံ, ဗီဇဗီဇညေဝ ပဉ္စမံ. ဣမာနိ စဿု, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ အခဏ္ဍာနိ အပူတိကာနိ အဝါတာတပဟတာနိ သာရာဒါနိ သုခသယိတာနိ, ပထဝီ စ နာဿ, အာပေါ စ နာဿ; အပိ နုမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျု’’န္တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣမာနိ စဿု, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ အခဏ္ဍာနိ…ပေ… သုခသယိတာနိ, ပထဝီ စ အဿ, အာပေါ စ အဿ; အပိ နုမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျု’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတု, ဧဝံ စတဿော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အာပေါဓာတု, ဧဝံ နန္ဒိရာဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ, ဧဝံ ဝိညာဏံ သာဟာရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’.

๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้. ๕ อย่างอะไรบ้าง? คือ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากยอด พืชเกิดจากข้อ และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ ๕. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้ดี แต่ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ... เก็บไว้ดี และมีดิน มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ได้ พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณฐิติ ๔ อย่าง เหมือนปฐวีธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นนันทิราคะ เหมือนอาโปธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณพร้อมทั้งอาหาร เหมือนพืชพันธุ์ ๕ อย่าง.

‘‘ရူပုပယံ[Pg.45], ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, ရူပါရမ္မဏံ ရူပပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ဝေဒနုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ…ပေ… သညုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ…ပေ… သင်္ခါရုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, သင်္ခါရာရမ္မဏံ သင်္ခါရပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในเวทนา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสัญญา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ นอกจากรูป นอกจากเวทนา นอกจากสัญญา นอกจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้

‘‘ရူပဓာတုယာ စေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ စေ… သညာဓာတုယာ စေ… သင်္ခါရဓာတုယာ စေ… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အဝိရူဠှံ အနဘိသင်္ခစ္စဝိမုတ္တံ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในรูปธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี เมื่อราคะในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในวิญญาณธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดี เพราะยินดีจึงไม่กระสับกระส่าย เมื่อไม่กระสับกระส่าย ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ สูตรที่ ๒

၃. ဥဒါနသုတ္တံ

๓. อุทานสูตร

၅၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ – ‘‘‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ – ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယထာ ကထံ ပန, ဘန္တေ, ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ – ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ?

๕๕. สาวัตถีนิทาน. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้อย่างไร พระเจ้าข้า’

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ.

ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ...ฯลฯ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ.

‘‘သော [Pg.46] အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စံ ဝေဒနံ ‘အနိစ္စာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စံ သညံ ‘အနိစ္စာ သညာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စေ သင်္ခါရေ ‘အနိစ္စာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยงว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’

‘‘ဒုက္ခံ ရူပံ ‘ဒုက္ခံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, ဒုက္ခံ ဝေဒနံ… ဒုက္ခံ သညံ… ဒုက္ခေ သင်္ခါရေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ ‘ဒုက္ခံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’

‘‘အနတ္တံ ရူပံ ‘အနတ္တာ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တံ ဝေဒနံ ‘အနတ္တာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တံ သညံ ‘အနတ္တာ သညာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တေ သင်္ခါရေ ‘အနတ္တာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တံ ဝိညာဏံ ‘အနတ္တာ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นอนัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่เป็นอนัตตาว่า ‘สัญญาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นอนัตตาว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’

‘‘သင်္ခတံ ရူပံ ‘သင်္ခတံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, သင်္ခတံ ဝေဒနံ… သင်္ခတံ သညံ… သင်္ခတေ သင်္ခါရေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ရူပံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာ ဝိဘဝိဿတိ… သညာ ဝိဘဝိဿတိ… သင်္ခါရာ ဝိဘဝိဿန္တိ… ဝိညာဏံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนาจักเสื่อมไป... สัญญาจักเสื่อมไป... สังขารทั้งหลายจักเสื่อมไป... เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’

‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခု, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ.

ส่วนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา

‘‘သော အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝေဒနံ… အနိစ္စံ သညံ… အနိစ္စေ သင်္ခါရေ… အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ ရူပံ…ပေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ… အနတ္တံ ရူပံ…ပေ… အနတ္တံ ဝိညာဏံ… သင်္ခတံ ရူပံ…ပေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ရူပံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยง... ซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์... ซึ่งรูปที่เป็นอนัตตา...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตา... ซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’

‘‘သော [Pg.47] ရူပဿ ဝိဘဝါ, ဝေဒနာယ ဝိဘဝါ, သညာ ဝိဘဝါ, သင်္ခါရာနံ ဝိဘဝါ, ဝိညာဏဿ ဝိဘဝါ, ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ – ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ.

ภิกษุนั้น เพราะความไม่มีแห่งรูป เพราะความไม่มีแห่งเวทนา เพราะความไม่มีแห่งสัญญา เพราะความไม่มีแห่งสังขารทั้งหลาย เพราะความไม่มีแห่งวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ เป็นอย่างนี้แล ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้”

‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အတသိတာယေ ဌာနေ တာသံ အာပဇ္ဇတိ. တာသော ဟေသော ဘိက္ခု အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ย่อมถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นความสะดุ้งของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’”

‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခု, အရိယသာဝကော အတသိတာယေ ဌာနေ န တာသံ အာပဇ္ဇတိ. န ဟေသော, ဘိက္ခု, တာသော သုတဝတော အရိယသာဝကဿ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ရူပုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, ရူပါရမ္မဏံ ရူပပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ဝေဒနုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု… သညုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, သင်္ခါရာရမ္မဏံ သင်္ခါရပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ.

“ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ดูก่อนภิกษุ ย่อมไม่ถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้ไม่เป็นความสะดุ้งของอริยสาวกผู้ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยเวทนา... หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยสัญญา... หรือดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้

‘‘ယော ဘိက္ခု ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘အဟမညတြ ရူပါ, အညတြ ဝေဒနာယ, အညတြ သညာယ, အညတြ သင်္ခါရေဟိ ဝိညာဏဿ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ စုတိံ ဝါ ဥပပတ္တိံ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ ဝါ ဝိရူဠှိံ ဝါ ဝေပုလ္လံ ဝါ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ.

“ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้

‘‘ရူပဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော… သညာဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော… သင်္ခါရဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အဝိရူဠှံ အနဘိသင်္ခါရဉ္စ ဝိမုတ္တံ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ [Pg.48] ပဇာနာတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ. တတိယံ.

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งนั้น ไม่งอกงาม ปราศจากเครื่องปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงสันโดษ เพราะสันโดษจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” สูตรที่ ๓ จบ

၄. ဥပါဒါနပရိပဝတ္တသုတ္တံ

๔. อุปาทานปริปวัตตสูตร

၅၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယာဝကီဝဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ စတုပရိဝဋ္ဋံ ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ, နေဝ တာဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ သဗြဟ္မကေ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ. ယတော စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ စတုပရိဝဋ္ဋံ ယထာဘူတံ အဗ္ဘညာသိံ, အထာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ’’.

๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ เราก็ยังไม่ยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใดเรารู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ แล้ว เมื่อนั้นเราจึงยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์”

‘‘ကထဉ္စ စတုပရိဝဋ္ဋံ? ရူပံ အဗ္ဘညာသိံ, ရူပသမုဒယံ အဗ္ဘညာသိံ, ရူပနိရောဓံ အဗ္ဘညာသိံ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဗ္ဘညာသိံ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အဗ္ဘညာသိံ, ဝိညာဏသမုဒယံ အဗ္ဘညာသိံ, ဝိညာဏနိရောဓံ အဗ္ဘညာသိံ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဗ္ဘညာသိံ.

“ปริวัฏ ๔ เป็นอย่างไร คือ เรารู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป เรารู้ชัดซึ่งเวทนา... ซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขาร... เรารู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ

‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ? စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ. အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော; အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ရူပနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอย่างไร คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปมีเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ…ပေ… ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ, ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้...รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น เนื่องจากความเบื่อหน่าย ความคลายกำหนัด ความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นผู้สมบูรณ์แล้ว สำหรับผู้ที่สมบูรณ์แล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติ (ภพใหม่) ย่อมไม่มี”

‘‘ကတမာ [Pg.49] စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာကာယာ – စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, သောတသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, ဃာနသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, ဇိဝှာသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, ကာယသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ. ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเวทนา ๖ ประการนี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ…ပေ… ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သညာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, သညာကာယာ – ရူပသညာ, သဒ္ဒသညာ, ဂန္ဓသညာ, ရသသညာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ, ဓမ္မသညာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သညာ. ဖဿသမုဒယာ သညာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သညာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သညာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

ภิกษุทั้งหลาย สัญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองสัญญา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, စေတနာကာယာ – ရူပသဉ္စေတနာ, သဒ္ဒသဉ္စေတနာ, ဂန္ဓသဉ္စေတနာ, ရသသဉ္စေတနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာ, ဓမ္မသဉ္စေတနာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ. ဖဿသမုဒယာ သင်္ခါရသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเจตนา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขารทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါရေ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ [Pg.50] ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါရေ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏကာယာ – စက္ခုဝိညာဏံ, သောတဝိညာဏံ, ဃာနဝိညာဏံ, ဇိဝှာဝိညာဏံ, ကာယဝိညာဏံ, မနောဝိညာဏံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ. နာမရူပသမုဒယာ ဝိညာဏသမုဒယော; နာမရူပနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ ประการนี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယာ’’တိ. စတုတ္ထံ.

ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี

၅. သတ္တဋ္ဌာနသုတ္တံ

๕. สัตตัฏฐานสูตร

၅၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သတ္တဋ္ဌာနကုသလော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတိ. ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတ္တဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ရူပံ ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ [Pg.51] ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ; ရူပဿ အဿာဒံ ပဇာနာတိ, ရူပဿ အာဒီနဝံ ပဇာနာတိ, ရူပဿ နိဿရဏံ ပဇာနာတိ; ဝေဒနံ ပဇာနာတိ … သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ; ဝိညာဏဿ အဿာဒံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏဿ အာဒီနဝံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ ပဇာနာတိ.

๕๗. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่าเป็นผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งคุณแห่งรูป รู้ชัดซึ่งโทษแห่งรูป รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ

‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ? စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ, စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ. အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော; အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ရူပနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็รูปเป็นไฉน? มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ารูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป”

‘‘ယံ ရူပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ရူပဿ အဿာဒေါ. ယံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ. ယော ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏံ.

“สุข โสมนัสใด อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากรูป”

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ရူပဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้”

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ရူပဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น เพราะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้จบสิ้นแล้ว ชนเหล่าใดจบสิ้นแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာကာယာ – စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ. ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนากาย ๖ เหล่านี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา”

‘‘ယံ [Pg.52] ဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ဝေဒနာယ အဿာဒေါ. ယာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ – အယံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝေါ. ယော ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ.

“สุข โสมนัสใด อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเวทนา เวทนาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากเวทนา”

‘‘ယေ ဟိ, ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ဝေဒနာယ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ အဘိညာယ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้”

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัญญาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, စေတနာကာယာ – ရူပသဉ္စေတနာ, သဒ္ဒသဉ္စေတနာ, ဂန္ဓသဉ္စေတနာ, ရသသဉ္စေတနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာ, ဓမ္မသဉ္စေတနာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ. ဖဿသမုဒယာ သင်္ခါရသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจตนากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขาร ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร”

‘‘ယံ သင်္ခါရေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ သင်္ခါရာနံ အဿာဒေါ. ယေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ – အယံ သင်္ခါရာနံ အာဒီနဝေါ. ယော သင်္ခါရေသု ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ.

“สุข โสมนัสใด อาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของสังขาร สังขารเหล่าใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของสังขาร การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากสังขาร”

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါရေ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ…ပေ… သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ [Pg.53] ပဋိပန္နာ တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้...ฯลฯ...เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี”

ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ

‘‘ယံ ဝိညာဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ. ယံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ.

สุขโสมนัสที่อาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณได้ นี้เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ

‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ဝိညာဏဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ.

ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้

‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ဝိညာဏဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတ္တဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติซึ่งชนผู้จบกิจแล้วเหล่านั้นย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยอาการอย่างนี้แล

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဓာတုသော ဥပပရိက္ခတိ, အာယတနသော ဥပပရိက္ခတိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသော ဥပပရိက္ခတိ[Pg.54]. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဟောတိ. သတ္တဋ္ဌာနကုသလော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ, ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ‘ဥတ္တမပုရိသော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นอายตนะ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นปฏิจจสมุปบาท ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ด้วยอาการอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่า ผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด

၆. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသုတ္တံ

๖. สัมมาสัมพุทธสูตร

၅၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ဘိက္ခုပိ, ဘိက္ခဝေ, ပညာဝိမုတ္တော ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ.

๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ဘိက္ခုပိ, ဘိက္ခဝေ, ပညာဝိမုတ္တော ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါ…ပေ… ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับเวทนา ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา ฯลฯ จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ဘိက္ခုပိ, ဘိက္ခဝေ, ပညာဝိမုတ္တော ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับสัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต

‘‘တတြ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ကော ဝိသေသော, ကော အဓိပ္ပယာသော, ကိံ နာနာကရဏံ, တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပညာဝိမုတ္တေန ဘိက္ခုနာ’’တိ? ‘‘ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. သာဓု ဝတ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော. ဘဂဝတော သုတွာ ဘိက္ခူ ဓာရေဿန္တီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

ภิกษุทั้งหลาย ในระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตนั้น อะไรเป็นความพิเศษ อะไรเป็นความมุ่งหมาย อะไรเป็นความแตกต่างกันเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ, အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ မဂ္ဂညူ, မဂ္ဂဝိဒူ, မဂ္ဂကောဝိဒေါ; မဂ္ဂါနုဂါ စ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာသမန္နာဂတာ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိသေသော, အယံ အဓိပ္ပယာသော, ဣဒံ နာနာကရဏံ တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပညာဝိမုတ္တေန ဘိက္ခုနာ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เป็นที่รู้จักให้เป็นที่รู้จัก เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค เป็นผู้เข้าใจมรรค เป็นผู้ฉลาดในมรรค ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์ในภายหลัง ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความพิเศษ นี้เป็นความมุ่งหมาย นี้เป็นความแตกต่างกัน ระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต

၇. အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ

๗. อนัตตลักขณสูตร

၅၉. ဧကံ [Pg.55] သမယံ ဘဂဝါ ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရတိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ. ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๕๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ. ရူပဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ရူပေ – ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အနတ္တာ, တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ရူပေ – ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย' ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย'

‘‘ဝေဒနာ အနတ္တာ. ဝေဒနာ စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ဝေဒနာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ဝေဒနာယ – ‘ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝေဒနာ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ အနတ္တာ, တသ္မာ ဝေဒနာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ဝေဒနာယ – ‘ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝေဒနာ မာ အဟောသီ’’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นอนัตตา ก็ถ้าเวทนานี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว เวทนานี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่เวทนาเป็นอนัตตา ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’

‘‘သညာ အနတ္တာ…ပေ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ. သင်္ခါရာ စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿံသု, နယိဒံ သင်္ခါရာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျုံ, လဗ္ဘေထ စ သင်္ခါရေသု – ‘ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ ဟောန္တု, ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ မာ အဟေသု’န္တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ အနတ္တာ, တသ္မာ သင်္ခါရာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တန္တိ, န စ လဗ္ဘတိ သင်္ခါရေသု – ‘ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ ဟောန္တု, ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ မာ အဟေသု’’’န္တိ.

สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าสังขารเหล่านี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว สังขารเหล่านี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สังขารเป็นอนัตตา ฉะนั้น สังขารจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’

‘‘ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ဝိညာဏံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ဝိညာဏေ – ‘ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ အနတ္တာ, တသ္မာ ဝိညာဏံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ဝိညာဏေ – ‘ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ မာ အဟောသီ’’’တိ.

วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าวิญญาณนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว วิญญาณนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นอนัตตา ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တာ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗာ ဝေဒနာ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ เวทนาทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ယာ ကာစိ သညာ…ပေ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယေ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ สังขารทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’

ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. အတ္တမနာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုံ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์มีใจยินดี เพลิดเพลินภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

ဣမသ္မိဉ္စ ပန ဝေယျာကရဏသ္မိံ ဘညမာနေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ ဘိက္ခူနံ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသူတိ. သတ္တမံ.

ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุปัญจวัคคีย์พ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดังนี้แล

၈. မဟာလိသုတ္တံ

๘. มหาลิสูตร

၆၀. ဧဝံ [Pg.57] မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ. အထ ခေါ မဟာလိ လိစ္ဆဝိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ …ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ မဟာလိ လိစ္ဆဝိ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ –

๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี ครั้งนั้นแล มหาลิลิจฉวีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘ပူရဏော, ဘန္တေ, ကဿပေါ ဧဝမာဟ – ‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ; အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’တိ. ဣဓ, ဘဂဝါ ကိမာဟာ’’တိ?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร

‘‘အတ္ထိ, မဟာလိ, ဟေတု အတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. အတ္ထိ, မဟာလိ, ဟေတု, အတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ; သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ.

มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัย มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์มีเหตุ มีปัจจัย

‘‘ကတမော ပန, ဘန္တေ, ဟေတု ကတမော ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; ကထံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တီ’’တိ?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัยอย่างไร

‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယံ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; ဧဝံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘ဝေဒနာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခာ အဘဝိဿ ဒုက္ခာနုပတိတာ ဒုက္ခာဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ဝေဒနာယ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ဝေဒနာ သုခါ သုခါနုပတိတာ သုခါဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ဝေဒနာယ သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယမ္ပိ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในเวทนา ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่เวทนาเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในเวทนา เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘သညာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ…ပေ… သင်္ခါရာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခာ အဘဝိဿံသု ဒုက္ခာနုပတိတာ ဒုက္ခာဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ [Pg.58] သင်္ခါရေသု သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, သင်္ခါရာ သုခါ သုခါနုပတိတာ သုခါဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ သင်္ခါရေသု သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယမ္ပိ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ.

“ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ဝိညာဏံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယမ္ပိ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တီ’’တိ.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘ကတမော ပန, ဘန္တေ, ဟေတု ကတမော ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ; ကထံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ? ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခံ အဘဝိဿ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ; နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇန္တိ; ဝိရာဂါ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. အယံ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. ဧဝံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร เพราะมีเหตุมีปัจจัย” “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย”

‘‘ဝေဒနာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခါ အဘဝိဿ…ပေ… သညာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ…ပေ… သင်္ခါရာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခါ အဘဝိဿံသု…ပေ… ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခံ အဘဝိဿ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ; နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇန္တိ; ဝိရာဂါ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. အယံ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

“ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ดังนี้แล สูตรที่ ๘

၉. အာဒိတ္တသုတ္တံ

๙. อาทิตตสูตร

၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တံ, ဝေဒနာ အာဒိတ္တာ, သညာ အာဒိတ္တာ, သင်္ခါရာ အာဒိတ္တာ, ဝိညာဏံ အာဒိတ္တံ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ… ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ [Pg.59] နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ.

๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อน เวทนาเป็นของร้อน สัญญาเป็นของร้อน สังขารเป็นของร้อน วิญญาณเป็นของร้อน ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป แม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขารทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” สูตรที่ ๙

၁၀. နိရုတ္တိပထသုတ္တံ

๑๐. นิรุตติปถสูตร

၆၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, နိရုတ္တိပထာ အဓိဝစနပထာ ပညတ္တိပထာ အသင်္ကိဏ္ဏာ အသင်္ကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ, န သင်္ကီယန္တိ, န သင်္ကီယိဿန္တိ, အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟိ. ကတမေ တယော? ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ.

๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติปถะ (ทางแห่งคำพูด) อธิวจนปถะ (ทางแห่งชื่อ) ปัญญัตติปถะ (ทางแห่งบัญญัติ) ๓ อย่างนี้ ที่ไม่เคยระคนกัน ไม่ระคนกันอยู่ จักไม่ระคนกัน อันสมณพราหมณ์ผู้รู้มิได้คัดค้าน ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติรูปนั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับรูปนั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี”

‘‘ယာ ဝေဒနာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ ‘အဟောသီ’တိ တဿာ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿာ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿာ ပညတ္တိ; န တဿာ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿာ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ.

“เวทนาใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติเวทนานั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับเวทนานั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี”

‘‘ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ ‘အဟေသု’န္တိ တေသံ သင်္ခါ, ‘အဟေသု’န္တိ တေသံ သမညာ, ‘အဟေသု’န္တိ တေသံ ပညတ္တိ; န တေသံ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တေသံ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿန္တီ’’’တိ.

“สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติสังขารเหล่านั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับสังขารเหล่านั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี”

‘‘ယံ ဝိညာဏံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ.

วิญญาณใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သမညာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย รูปใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘ယာ ဝေဒနာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿာ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿာ သမညာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿာ ပညတ္တိ; န တဿာ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿာ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’’’တိ.

เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ, ‘ဘဝိဿန္တီ’တိ တေသံ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿန္တီ’တိ တေသံ သမညာ, ‘ဘဝိဿန္တီ’တိ တေသံ ပညတ္တိ; န တေသံ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တေသံ သင်္ခါ ‘အဟေသု’’’န္တိ.

สัญญาใด... สังขารเหล่าใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘ယံ [Pg.60] ဝိညာဏံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သမညာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’’’တိ.

วิญญาณใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’

‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘ယာ ဝေဒနာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿာ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿာ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿာ ပညတ္တိ; န တဿာ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’တိ, န တဿာ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ.

เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ, ‘အတ္ထီ’တိ တေသံ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တေသံ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တေသံ ပညတ္တိ; န တေသံ သင်္ခါ ‘အဟေသု’န္တိ, န တေသံ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿန္တီ’’’တိ.

สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘ယံ ဝိညာဏံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ.

วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’

‘‘ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တယော နိရုတ္တိပထာ အဓိဝစနပထာ ပညတ္တိပထာ အသင်္ကိဏ္ဏာ အသင်္ကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ, န သင်္ကီယန္တိ, န သင်္ကီယိဿန္တိ, အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟိ. ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, အဟေသုံ ဥက္ကလာ ဝဿဘညာ အဟေတုကဝါဒါ အကိရိယဝါဒါ နတ္ထိကဝါဒါ, တေပိမေ တယော နိရုတ္တိပထေ အဓိဝစနပထေ ပညတ္တိပထေ န ဂရဟိတဗ္ဗံ နပ္ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗံ အမညိံသု. တံ ကိဿ ဟေတု? နိန္ဒာဃဋ္ဋနဗျာရောသဥပါရမ္ဘဘယာ’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย แนวทาง ๓ ประการ คือ แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติเหล่านี้ ไม่สับสนปะปนกัน ไม่เคยสับสนปะปนกันในกาลก่อน ไม่สับสนปะปนกันอยู่ในปัจจุบัน และจักไม่สับสนปะปนกันในกาลต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้รู้ไม่คัดค้าน ภิกษุทั้งหลาย แม้ชนชาวอุกกลชนบท ชื่อว่า วัสสะและภัญญะ ซึ่งเป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังเห็นว่า แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติ ๓ ประการนี้ ไม่ควรติเตียน ไม่ควรคัดค้าน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกลัวการถูกนินทา การกระทบกระทั่ง การเบียดเบียน และการว่าร้าย

ဥပယဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော.

อุปยวรรคที่ ๖

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้

ဥပယော ဗီဇံ ဥဒါနံ, ဥပါဒါနပရိဝတ္တံ;

သတ္တဋ္ဌာနဉ္စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ပဉ္စမဟာလိ အာဒိတ္တာ.ဝဂ္ဂေါ နိရုတ္တိပထေန စာတိ.

ว่าด้วยอุปายสูตร พีชสูตร อุททานสูตร อุปาทานปริวัตตสูตร สัตตัฏฐานสูตร สัมพุทธสูตร ปัญจสูตร มหาลิสูตร อาทิตตสูตร และนิรุตติปถสูตร รวมเป็น ๑ วรรค

၇. အရဟန္တဝဂ္ဂေါ

๗. อรหันตวรรค

၁. ဥပါဒိယမာနသုတ္တံ

๑. อุปาทิยมานสูตร

၆၃. ဧဝံ [Pg.61] မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ဥပါဒိယမာနော ခေါ, ဘိက္ခု, ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ.

๖๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยสังเขป ที่ข้าพระองค์ได้สดับธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่เถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เมื่อยึดมั่น ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป’ ภิกษุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว’

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. သညံ… သင်္ခါရေ … ဝိညာဏံ ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้อย่างไร ภิกษุกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยสังเขปอย่างนี้

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ.

ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้ถูกต้องดีแล้ว ภิกษุ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปอย่างนี้เถิด

အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော နစိရဿေဝ – ယဿတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ သမ္မဒေဝ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇန္တိ တဒနုတ္တရံ – ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ‘‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ [Pg.62] ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ အဗ္ဘညာသိ. အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ပဌမံ.

ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป ต่อมา ภิกษุรูปนั้นหลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๑

၂. မညမာနသုတ္တံ

๒. มัญญมานสูตร

၆၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘မညမာနော ခေါ, ဘိက္ခု, ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ.

๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมาย ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ဒုတိယံ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๒

၃. အဘိနန္ဒမာနသုတ္တံ

๓. อภินันทมานสูตร

၆၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန…ပေ… ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘အဘိနန္ဒမာနော ခေါ, ဘိက္ခု, ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ.

๖๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลิน ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต”

‘‘ယထာ [Pg.63] ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ … ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. တတိယံ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๓

၄. အနိစ္စသုတ္တံ

๔. อนิจจสูตร

၆၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနိစ္စံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ; အညာတံ သုဂတာ’’တိ.

๖๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အနိစ္စံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနိစ္စံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ခေါ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. စတုတ္ထံ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ รูปไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนาไม่เที่ยง...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๔

၅. ဒုက္ခသုတ္တံ

๕. ทุกขสูตร

၆၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.64]. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဒုက္ခံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ; အညာတံ သုဂတာ’’တိ.

๖๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, ဒုက္ခံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ ဘိက္ခု, ဒုက္ခံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ပဉ္စမံ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๕

၆. အနတ္တသုတ္တံ

๖. อนัตตสูตร

၆၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တာ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ.

๖๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တာ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တာ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော[Pg.65]. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ဆဋ္ဌံ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๖

၇. အနတ္တနိယသုတ္တံ

๗. อนัตตนิยสูตร

၆၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တနိယံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ.

๖๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တနိယံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တနိယံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တနိယံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တနိယံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. သတ္တမံ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๗

၈. ရဇနီယသဏ္ဌိတသုတ္တံ

๘. รชนิยสัณฐิตสูตร

၇၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ…ပေ… ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ.

๗๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว...ฯลฯ...พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว”

‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร”

‘‘သာဓု [Pg.66] သာဓု ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. အဋ္ဌမံ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร เป็นการดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล ฯลฯ ก็แล ภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๘”

၉. ရာဓသုတ္တံ

๙. ราธสูตร

၇၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော, ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ရာဓ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ရာဓ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပနာယသ္မာ ရာဓော အရဟတံ အဟောသီတိ. နဝမံ.

๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๙

၁၀. သုရာဓသုတ္တံ

๑๐. สุราธสูตร

၇၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သုရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ, ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, သုရာဓ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ [Pg.67] သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, သုရာဓ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ, ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ…ပေ… အညတရော စ ပနာယသ္မာ သုရာဓော အရဟတံ အဟောသီတိ. ဒသမံ.

๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสุราธะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนสุราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนสุราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระสุราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๑๐

အရဟန္တဝဂ္ဂေါ သတ္တမော.

อรหันตวรรคที่ ๗

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้

ဥပါဒိယမညမာနာ, အထာဘိနန္ဒမာနော စ;

အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ စ, အနတ္တနီယံ ရဇနီယသဏ္ဌိတံ;

ရာဓသုရာဓေန တေ ဒသာတိ.

อุปาทิยสูตร มัญญมานสูตร อภินันทมานสูตร อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร อนัตตนิยสูตร รชนิยสัณฐิตสูตร ราธสูตร และสุราธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

၈. ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂေါ

๘. ขัชชนียวรรค

၁. အဿာဒသုတ္တံ

๑. อัสสาทสูตร

၇၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အဿုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာ … သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๑

၂. သမုဒယသုတ္တံ

๒. สมุทยสูตร

၇၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အဿုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ [Pg.68] နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๒

၃. ဒုတိယသမုဒယသုတ္တံ

๓. ทุติยสมุทยสูตร

၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ.

๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๓

၄. အရဟန္တသုတ္တံ

๔. อรหันตสูตร

၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’.

๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’”

‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ… ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတိ. ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာဝါသာ, ယာဝတာ ဘဝဂ္ဂံ, ဧတေ အဂ္ဂါ, ဧတေ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ ယဒိဒံ အရဟန္တော’’တိ.

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสมีประมาณเท่าใด ภวัคคพรหมมีประมาณเท่าใด พระอรหันต์ทั้งหลายบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนั้น”

ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘သုခိနော ဝတ အရဟန္တော, တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ;

အသ္မိမာနော သမုစ္ဆိန္နော, မောဟဇာလံ ပဒါလိတံ.

“พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ เพราะท่านไม่มีตัณหา ท่านถอนอัสมิมานะได้เด็ดขาดแล้ว ทำลายข่ายคือโมหะได้แล้ว

‘‘အနေဇံ [Pg.69] တေ အနုပ္ပတ္တာ, စိတ္တံ တေသံ အနာဝိလံ;

လောကေ အနုပလိတ္တာ တေ, ဗြဟ္မဘူတာ အနာသဝါ.

ท่านเหล่านั้นบรรลุถึงธรรมที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านไม่ขุ่นมัว ท่านเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสฉาบทาในโลก เป็นผู้ประเสริฐ ไม่มีอาสวะ

‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပရိညာယ, သတ္တ သဒ္ဓမ္မဂေါစရာ;

ပသံသိယာ သပ္ပုရိသာ, ပုတ္တာ ဗုဒ္ဓဿ ဩရသာ.

ท่านกำหนดรู้ขันธ์ ๕ มีสัทธรรม ๗ ประการเป็นโคจร เป็นสัตบุรุษที่น่าสรรเสริญ เป็นโอรสผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า

‘‘သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, တီသု သိက္ခာသု သိက္ခိတာ;

အနုဝိစရန္တိ မဟာဝီရာ, ပဟီနဘယဘေရဝါ.

ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ ศึกษาดีแล้วในสิกขา ๓ ละภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวได้แล้ว ย่อมเที่ยวไป

‘‘ဒသဟင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နာ, မဟာနာဂါ သမာဟိတာ;

ဧတေ ခေါ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ.

ท่านผู้เป็นมหานาค สมบูรณ์ด้วยองค์ ๑๐ มีจิตตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นแลเป็นผู้ประเสริฐในโลก ท่านไม่มีตัณหา

‘‘အသေခဉာဏမုပ္ပန္နံ, အန္တိမောယံ သမုဿယော;

ယော သာရော ဗြဟ္မစရိယဿ, တသ္မိံ အပရပစ္စယာ.

อเสขญาณเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย ท่านไม่ต้องอาศัยผู้อื่นในสาระแห่งพรหมจรรย์นั้น

‘‘ဝိဓာသု န ဝိကမ္ပန္တိ, ဝိပ္ပမုတ္တာ ပုနဗ္ဘဝါ;

ဒန္တဘူမိမနုပ္ပတ္တာ, တေ လောကေ ဝိဇိတာဝိနော.

ท่านไม่หวั่นไหวในมานะประเภทต่างๆ หลุดพ้นแล้วจากภพใหม่ บรรลุถึงภูมิที่ฝึกตนแล้ว ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีชัยชนะในโลก

‘‘ဥဒ္ဓံ တိရိယံ အပါစီနံ, နန္ဒီ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ;

နဒန္တိ တေ သီဟနာဒံ, ဗုဒ္ဓါ လောကေ အနုတ္တရာ’’တိ. စတုတ္ထံ;

ท่านไม่มีความเพลิดเพลินในภพเบื้องบน ท่ามกลาง และเบื้องต่ำ ท่านบันลือสีหนาทว่า ‘พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยมในโลก’” จบสูตรที่ ๔

၅. ဒုတိယအရဟန္တသုတ္တံ

๕. ทุติยอรหันตสูตร

၇၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ…ပေ… ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’.

๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้”

၆. သီဟသုတ္တံ

๖. สีหสูตร

၇၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.70]. ‘‘သီဟော, ဘိက္ခဝေ, မိဂရာဇာ သာယနှသမယံ အာသယာ နိက္ခမတိ; အာသယာ နိက္ခမိတွာ ဝိဇမ္ဘတိ; ဝိဇမ္ဘိတွာ သမန္တာ စတုဒ္ဒိသာ အနုဝိလောကေတိ; သမန္တာ စတုဒ္ဒိသာ အနုဝိလောကေတွာ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒတိ; တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ သီဟဿ မိဂရညော နဒတော သဒ္ဒံ သုဏန္တိ; ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ; ဗိလံ ဗိလာသယာ ပဝိသန္တိ; ဒကံ ဒကာသယာ ပဝိသန္တိ; ဝနံ ဝနာသယာ ပဝိသန္တိ; အာကာသံ ပက္ခိနော ဘဇန္တိ. ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ရညော နာဂါ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု, ဒဠှေဟိ ဝရတ္တေဟိ ဗဒ္ဓါ, တေပိ တာနိ ဗန္ဓနာနိ သဉ္ဆိန္ဒိတွာ သမ္ပဒါလေတွာ ဘီတာ မုတ္တကရီသံ စဇမာနာ, ယေန ဝါ တေန ဝါ ပလာယန္တိ. ဧဝံ မဟိဒ္ဓိကော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သီဟော မိဂရာဇာ တိရစ္ဆာနဂတာနံ ပါဏာနံ, ဧဝံ မဟေသက္ခော, ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’.

๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่า ในเวลาเย็นย่อมออกจากที่อาศัย ครั้นออกจากที่อาศัยแล้วย่อมบิดกาย ครั้นบิดกายแล้วย่อมเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ ครั้นเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ แล้วย่อมบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้วย่อมออกไปหาเหยื่อ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่าใดก็ตามได้ฟังเสียงของพญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่าคำรามอยู่ โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัว สัตว์ที่อาศัยรูย่อมเข้ารู สัตว์ที่อาศัยน้ำย่อมลงน้ำ สัตว์ที่อาศัยป่าย่อมเข้าป่า แม้นกก็บินขึ้นสู่อากาศ ภิกษุทั้งหลาย แม้ช้างหลวงของพระราชาที่เขาผูกไว้ในคามนิคมและราชธานีด้วยเชือกหนังอันเหนียวแน่น ช้างเหล่านั้นก็ยังทำลายเครื่องผูกเหล่านั้นให้ขาดสะบั้นไป ถ่ายอุจจาระปัสสาวะราดด้วยความกลัว วิ่งหนีไปทางโน้นทางนี้ ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่ามีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในหมู่สัตว์เดรัจฉาน”

‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒါ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော သုဂတော လောကဝိဒူ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ. သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ – ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ. ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ – ‘အနိစ္စာဝ ကိရ, ဘော, မယံ သမာနာ နိစ္စမှာတိ အမညိမှ. အဒ္ဓုဝါဝ ကိရ, ဘော, မယံ သမာနာ ဓုဝမှာတိ အမညိမှ. အသဿတာဝ ကိရ, ဘော, မယံ သမာနာ သဿတမှာတိ အမညိမှ. မယမ္ပိ ကိရ, ဘော, အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ အသဿတာ သက္ကာယပရိယာပန္နာ’တိ. ဧဝံ မဟိဒ္ဓိကော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော သဒေဝကဿ လောကဿ, ဧဝံ မဟေသက္ခော, ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ…ပေ… ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

“ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีพระภาค อุบัติขึ้นในโลก พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมว่า ‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’ ภิกษุทั้งหลาย แม้เทวดาเหล่าใดซึ่งมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานสูงๆ สิ้นกาลนาน เทวดาเหล่านั้นได้ฟังธรรมเทศนาของตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเราผู้ไม่เที่ยงแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าเที่ยง พวกเราผู้ไม่ยั่งยืนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่ายั่งยืน พวกเราผู้ไม่แน่นอนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าแน่นอน ได้ยินว่า แม้พวกเราก็เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน นับเนื่องอยู่ในสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ...ฯลฯ... พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า

‘‘ယဒါ ဗုဒ္ဓေါ အဘိညာယ, ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တယိ;

သဒေဝကဿ လောကဿ, သတ္ထာ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော.

ในกาลใด พระพุทธเจ้าผู้เป็นศาสดาของโลกพร้อมทั้งเทวดา ไม่มีบุคคลเปรียบ ทรงรู้ยิ่งแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว

‘‘သက္ကာယဉ္စ [Pg.71] နိရောဓဉ္စ, သက္ကာယဿ စ သမ္ဘဝံ;

အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ.

(ทรงรู้ยิ่ง) ซึ่งสักกายะด้วย ความดับแห่งสักกายะด้วย เหตุเกิดแห่งสักกายะด้วย และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ด้วย

‘‘ယေပိ ဒီဃာယုကာ ဒေဝါ, ဝဏ္ဏဝန္တော ယသဿိနော;

ဘီတာ သန္တာသမာပါဒုံ, သီဟဿေဝိတရေ မိဂါ.

แม้เทวดาเหล่าใดผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มียศ ก็กลัวแล้ว ถึงความสะดุ้ง เหมือนหมู่เนื้อเหล่าอื่นกลัวราชสีห์ ฉะนั้น

အဝီတိဝတ္တာ သက္ကာယံ, အနိစ္စာ ကိရ ဘော မယံ;

သုတွာ အရဟတော ဝါကျံ, ဝိပ္ပမုတ္တဿ တာဒိနော’’တိ. ဆဋ္ဌံ;

เพราะได้สดับพระดำรัสของพระอรหันต์ผู้พ้นวิเศษแล้ว ผู้คงที่ (จึงคิดว่า) 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเรายังก้าวล่วงสักกายะไม่ได้เลยหนอ เป็นผู้ไม่เที่ยงหนอ' ดังนี้แล จบสูตรที่ ๖

၇. ခဇ္ဇနီယသုတ္တံ

๗. ขัชชนียสูตร

၇၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရမာနာ အနုဿရန္တိ သဗ္ဗေတေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနုဿရန္တိ ဧတေသံ ဝါ အညတရံ. ကတမေ ပဉ္စ? ‘ဧဝံရူပေါ အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ – ဣတိ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေ, အနုဿရမာနော ရူပံယေဝ အနုဿရတိ. ‘ဧဝံဝေဒနော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ – ဣတိ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေ, အနုဿရမာနော ဝေဒနံယေဝ အနုဿရတိ. ‘ဧဝံသညော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ… ‘ဧဝံသင်္ခါရော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ… ‘ဧဝံဝိညာဏော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ – ဣတိ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေ, အနုဿရမာနော ဝိညာဏမေဝ အနုဿရတိ’’.

๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ ย่อมระลึกถึงอยู่ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์ใดขันธ์หนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น. ๕ ประการเป็นไฉน? เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีรูปอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงรูปนั่นเทียว. เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีเวทนาอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงเวทนานั่นเทียว. 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสัญญาอย่างนี้'... 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสังขารอย่างนี้'... เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีวิญญาณอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงวิญญาณนั่นเทียว.

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ဝဒေထ? ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေန ရုပ္ပတိ? သီတေနပိ ရုပ္ပတိ, ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတိ, ဇိဃစ္ဆာယပိ ရုပ္ပတိ, ပိပါသာယပိ ရုပ္ပတိ, ဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿေနပိ ရုပ္ပတိ. ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่ารูปเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'. มันย่อมสลายไปเพราะอะไร? ย่อมสลายไปแม้เพราะความเย็น ย่อมสลายไปแม้เพราะความร้อน ย่อมสลายไปแม้เพราะความหิว ย่อมสลายไปแม้เพราะความกระหาย ย่อมสลายไปแม้เพราะสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'.

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနံ ဝဒေထ? ဝေဒယတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝေဒနာ’တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ဝေဒယတိ? သုခမ္ပိ ဝေဒယတိ, ဒုက္ခမ္ပိ ဝေဒယတိ, အဒုက္ခမသုခမ္ပိ ဝေဒယတိ. ဝေဒယတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝေဒနာ’တိ ဝုစ္စတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าเวทนาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'. มันย่อมเสวยอารมณ์อะไร? ย่อมเสวยแม้สุข ย่อมเสวยแม้ทุกข์ ย่อมเสวยแม้อทุกขมสุข. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'.

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သညံ ဝဒေထ? သဉ္ဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သညာ’တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သဉ္ဇာနာတိ? နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, ပီတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, လောဟိတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, ဩဒါတမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ. သဉ္ဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သညာ’တိ ဝုစ္စတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสัญญาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'. มันย่อมจำได้หมายรู้อะไร? ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเขียว ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเหลือง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีแดง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีขาว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'.

‘‘ကိဉ္စ[Pg.72], ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရေ ဝဒေထ? သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သင်္ခါရာ’တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ? ရူပံ ရူပတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, ဝေဒနံ ဝေဒနတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, သညံ သညတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, သင်္ခါရေ သင်္ခါရတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, ဝိညာဏံ ဝိညာဏတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ. သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သင်္ခါရာ’တိ ဝုစ္စတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสังขารเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'. มันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งอะไร? ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือรูปเพื่อความเป็นรูป ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือเวทนาเพื่อความเป็นเวทนา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสัญญาเพื่อความเป็นสัญญา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสังขารเพื่อความเป็นสังขาร ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือวิญญาณเพื่อความเป็นวิญญาณ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'.

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ဝဒေထ? ဝိဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝိညာဏ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ဝိဇာနာတိ? အမ္ဗိလမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, တိတ္တကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, ကဋုကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, မဓုရမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, ခါရိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, အခါရိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, လောဏိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, အလောဏိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ. ဝိဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝိညာဏ’န္တိ ဝုစ္စတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าวิญญาณเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'. มันย่อมรู้แจ้งอะไร? ย่อมรู้แจ้งแม้รสเปรี้ยว ย่อมรู้แจ้งแม้รสขม ย่อมรู้แจ้งแม้รสเผ็ด ย่อมรู้แจ้งแม้รสหวาน ย่อมรู้แจ้งแม้รสขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่ขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสเค็ม ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่เค็ม. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'.

‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ ရူပေန ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ရူပေန ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ရူပေန ခဇ္ဇာမိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတံ ရူပံ အဘိနန္ဒေယျံ, အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ရူပေန ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ရူပေန ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในขันธ์ ๕ นั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ เราถูกรูปเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกรูปเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินรูปในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกรูปเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน.

‘‘‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇာမိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတံ ဝေဒနံ အဘိနန္ဒေယျံ; အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတာယ ဝေဒနာယ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝေဒနံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ.

'บัดนี้ เราถูกเวทนาเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกเวทนาเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินเวทนาในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกเวทนาเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในเวทนาอดีต ไม่เพลิดเพลินเวทนาในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนาที่เป็นปัจจุบัน.

‘‘‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ သညာယ ခဇ္ဇာမိ…ပေ… အဟံ ခေါ ဧတရဟိ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေဟိ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇာမီတိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတေ သင်္ခါရေ အဘိနန္ဒေယျံ[Pg.73]; အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေဟိ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတေသု သင်္ခါရေသု အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတေ သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နာနံ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ.

'บัดนี้ เราถูกสัญญาเคี้ยวกินอยู่...ฯลฯ... บัดนี้ เราถูกสังขารเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกสังขารเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินสังขารในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกสังขารเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในสังขารอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารที่เป็นปัจจุบัน.

‘‘‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ ဝိညာဏေန ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝိညာဏေန ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ဝိညာဏေန ခဇ္ဇာမိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတံ ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒေယျံ; အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝိညာဏေန ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ဝိညာဏေန ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ.

‘บัดนี้ เราถูกวิญญาณเคี้ยวกินอยู่ แม้ในกาลอดีต เราก็ถูกวิญญาณเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่ ก็ถ้าเราพึงเพลิดเพลินวิญญาณในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกวิญญาณเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่’ บุคคลนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’”

‘‘အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ; ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ; ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ; ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ. ကိဉ္စ အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ? ရူပံ အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ; ဝေဒနံ [Pg.74]… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ. ကိဉ္စ ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ? ရူပံ ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ. ကိဉ္စ ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ? ရူပံ ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ. ကိဉ္စ ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ? ရူပံ ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ.

“ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกย่อมรื้อถอน ไม่พอกพูน ย่อมละ ไม่ยึดมั่น ย่อมกระจาย ไม่รวบรวม ย่อมดับ ไม่ให้ลุกโพลง อริยสาวกย่อมรื้อถอนอะไร ไม่พอกพูนอะไร ย่อมรื้อถอนรูป ไม่พอกพูนรูป ย่อมรื้อถอนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่พอกพูนวิญญาณ อริยสาวกย่อมละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร ย่อมละรูป ไม่ยึดมั่นรูป ย่อมละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ อริยสาวกย่อมกระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร ย่อมกระจายรูป ไม่รวบรวมรูป ย่อมกระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ อริยสาวกย่อมดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร ย่อมดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป ย่อมดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

‘‘အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ, အပစိနိတွာ ဌိတော နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ, ပဇဟိတွာ ဌိတော နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ, ဝိသိနေတွာ ဌိတော နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ. ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ? အပစိနိတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ; အပစိနိတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ. အပစိနိတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ? ပဇဟိတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ; ပဇဟိတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ. ပဇဟိတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ? ဝိသိနေတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ; ဝိသိနေတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ. ဝိသိနေတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ? ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ; ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ. ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ဧဝံဝိမုတ္တစိတ္တံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုံ သဣန္ဒာ ဒေဝါ သဗြဟ္မကာ သပဇာပတိကာ အာရကာဝ နမဿန္တိ –

“ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุไม่พอกพูน ไม่รื้อถอน แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่ละ ไม่ยึดมั่น แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจาย ไม่รวบรวม แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับ ไม่ให้ลุกโพลง แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนอะไร ไม่รื้อถอนอะไร แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนรูป ไม่รื้อถอนรูป แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่พอกพูนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รื้อถอนวิญญาณ แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละรูป ไม่ยึดมั่นรูป แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่ละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายรูป ไม่รวบรวมรูป แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และพระประชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ แม้จากที่ไกลว่า”

‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ;

ယဿ တေ နာဘိဇာနာမ, ယမ္ပိ နိဿာယ ဈာယသီ’’တိ. သတ္တမံ;

“ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งอยู่” ขัชชนิยสูตรที่ ๗ จบ

၈. ပိဏ္ဍောလျသုတ္တံ

๘. ปิณโฑลยสูตร

၈၀. ဧကံ [Pg.75] သမယံ ဘဂဝါ သက္ကေသု ဝိဟရတိ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ နိဂြောဓာရာမေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပကရဏေ ဘိက္ခုသံဃံ ပဏာမေတွာ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ကပိလဝတ္ထုံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ယေန မဟာဝနံ တေနုပသင်္ကမိ ဒိဝါဝိဟာရာယ. မဟာဝနံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ဗေလုဝလဋ္ဌိကာယ မူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ.

๘๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุสงฆ์กลับไปด้วยเหตุบางอย่าง แล้วทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเวลาเช้า ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพักกลางวัน เสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว ประทับนั่งพักกลางวัน ณ โคนต้นมะตูมหนุ่ม

အထ ခေါ ဘဂဝတော ရဟောဂတဿ ပဋိသလ္လီနဿ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘မယာ ခေါ ဘိက္ခုသံဃော ပဗာဠှော. သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ. တေသံ မမံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဝစ္ဆဿ တရုဏဿ မာတရံ အပဿန္တဿ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ တေသံ မမံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဗီဇာနံ တရုဏာနံ ဥဒကံ အလဘန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ…ပေ… တေသံ မမံ အလဘန္တာနံ ဒဿနာယ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. ယံနူနာဟံ ယထေဝ မယာ ပုဗ္ဗေ ဘိက္ခုသံဃော အနုဂ္ဂဟိတော, ဧဝမေဝ ဧတရဟိ အနုဂ္ဂဏှေယျံ ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าที่ลับ ประทับพักผ่อนอยู่ ได้ทรงเกิดความปริวิตกแห่งพระทัยอย่างนี้ว่า “ภิกษุสงฆ์เราให้กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้...ฯลฯ... ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ทางที่ดี เราพึงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เราเคยอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อน”

အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဘဂဝတော စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ – သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော သမိဉ္ဇိတံ ဝါ ဗာဟံ ပသာရေယျ ပသာရိတံ ဝါ ဗာဟံ သမိဉ္ဇေယျ ဧဝမေဝ – ဗြဟ္မလောကေ အန္တရဟိတော ဘဂဝတော ပုရတော ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧဝမေတံ, ဘဂဝါ; ဧဝမေတံ, သုဂတ! ဘဂဝတော, ဘန္တေ, ဘိက္ခုသံဃော ပဗာဠှော. သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ. တေသံ ဘဂဝန္တံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဝစ္ဆဿ တရုဏဿ မာတရံ အပဿန္တဿ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ [Pg.76] အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ တေသံ ဘဂဝန္တံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဗီဇာနံ တရုဏာနံ ဥဒကံ အလဘန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ, တေသံ ဘဂဝန္တံ အလဘန္တာနံ ဒဿနာယ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. အဘိနန္ဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃံ; အဘိဝဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃံ. ယထေဝ ဘဂဝတာ ပုဗ္ဗေ ဘိက္ခုသံဃော အနုဂ္ဂဟိတော, ဧဝမေဝ ဧတရဟိ အနုဂ္ဂဏှာတု ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ.

ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหม ทรงทราบความปริวิตกในพระทัยของพระผู้มีพระภาคด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ดุจบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคทรงให้ภิกษุสงฆ์กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงโปรดปรานภิกษุสงฆ์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงปราศรัยกับภิกษุสงฆ์เถิด ขอพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เคยทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อนเถิด”

အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန. အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ တတ္ထေဝန္တရဓာယိ.

พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

အထ ခေါ ဘဂဝါ သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေန နိဂြောဓာရာမော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ တထာရူပံ ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါသိ ယထာ တေ ဘိက္ခူ (ဧကဒွီဟိကာယ သာရဇ္ဇမာနရူပါ ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမေယျုံ. တေပိ ဘိက္ခူ ) ဧကဒွီဟိကာယ သာရဇ္ဇမာနရူပါ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နေ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ทรงบันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ภิกษุเหล่านั้น (มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า พึงเข้ามาหาเราเถิด แม้ภิกษุเหล่านั้น) มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ดังนี้ว่า

‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျံ. အဘိသာပေါယံ, ဘိက္ခဝေ, လောကသ္မိံ ပိဏ္ဍောလော ဝိစရသိ ပတ္တပါဏီတိ. တဉ္စ ခေါ ဧတံ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တာ ဥပေန္တိ အတ္ထဝသိကာ, အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ; နေဝ ရာဇာဘိနီတာ, န စောရာဘိနီတာ, န ဣဏဋ္ဋာ, န ဘယဋ္ဋာ, န အာဇီဝိကာပကတာ; အပိ စ ခေါ ဩတိဏ္ဏာမှ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ ဒုက္ခောတိဏ္ဏာ ဒုက္ခပရေတာ အပ္ပေဝ နာမ ဣမဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ အန္တကိရိယာ ပညာယေထာတိ.

“ภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารนี้ เป็นการเลี้ยงชีพชั้นต่ำที่สุด ภิกษุทั้งหลาย คำสาปแช่งในโลกว่า ‘เจ้าคนขอทาน ถือบาตรเที่ยวไป’ นี้มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย แต่กุลบุตรทั้งหลายผู้มุ่งประโยชน์ อาศัยอำนาจประโยชน์ เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ มิใช่ถูกพระราชาบังคับมา มิใช่ถูกโจรบังคับมา มิใช่เป็นหนี้ มิใช่เพราะความกลัว มิใช่เพราะหมดทางเลี้ยงชีพ แต่เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ถูกครอบงำแล้วโดยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’

‘‘ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတော စာယံ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တော. သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလု ကာမေသု တိဗ္ဗသာရာဂေါ ဗျာပန္နစိတ္တော ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပော မုဋ္ဌဿတိ အသမ္ပဇာနော အသမာဟိတော ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော ပါကတိန္ဒြိယော. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ[Pg.77], ဆဝါလာတံ ဥဘတောပဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထဂတံ, နေဝ ဂါမေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရတိ, နာရညေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရတိ. တထူပမာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဒါမိ ဂိဟိဘောဂါ စ ပရိဟီနော, သာမညတ္ထဉ္စ န ပရိပူရေတိ.

“ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรนี้บวชอย่างนี้แล้ว แต่กลับเป็นผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจที่ถูกประทุษร้ายแล้ว มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนท่อนไม้เผาผีที่ไฟติดทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ จะใช้เป็นฟืนในบ้านก็ไม่ได้ จะใช้เป็นฟืนในป่าก็ไม่ได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น คือเสื่อมจากโภคะของคฤหัสถ์ด้วย และไม่ทำประโยชน์แห่งสมณะให้บริบูรณ์ด้วย

‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အကုသလဝိတက္ကာ – ကာမဝိတက္ကော, ဗျာပါဒဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ဣမေ စ ဘိက္ခဝေ, တယော အကုသလဝိတက္ကာ ကွ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ? စတူသု ဝါ သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တဿ ဝိဟရတော အနိမိတ္တံ ဝါ သမာဓိံ ဘာဝယတော. ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အလမေဝ အနိမိတ္တော သမာဓိ ဘာဝေတုံ. အနိမိတ္တော, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိ ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော မဟပ္ဖလော ဟောတိ မဟာနိသံသော.

“ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ไหน? คือในผู้ที่มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ หรือในผู้ที่เจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย ควรอย่างยิ่งที่จะเจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนิมิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก”

‘‘ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိယော – ဘဝဒိဋ္ဌိ စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ စ. တတြ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘အတ္ထိ နု ခေါ တံ ကိဉ္စိ လောကသ္မိံ ယမဟံ ဥပါဒိယမာနော န ဝဇ္ဇဝါ အဿ’န္တိ? သော ဧဝံ ပဇာနာတိ – ‘နတ္ထိ နု ခေါ တံ ကိဉ္စိ လောကသ္မိံ ယမဟံ ဥပါဒိယမာနော န ဝဇ္ဇဝါ အဿံ. အဟဉှိ ရူပညေဝ ဥပါဒိယမာနော ဥပါဒိယေယျံ ဝေဒနညေဝ… သညညေဝ… သင်္ခါရေယေဝ ဝိညာဏညေဝ ဥပါဒိယမာနော ဥပါဒိယေယျံ. တဿ မေ အဿ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ; ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ; ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ သမ္ဘဝေယျုံ. ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော အဿာ’’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิ ๒ อย่างนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ มีอะไรบ้างหนอ ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ ไม่มีอะไรเลย ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ ถ้าเราจะพึงยึดมั่น ก็พึงยึดมั่นรูปนั่นเทียว...เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณนั่นเทียว เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพพึงมีแก่เรานั้น เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติพึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็พึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ พึงมีได้ด้วยประการฉะนี้’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ…ပေ… တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ပဿံ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น...ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’” ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘

၉. ပါလိလေယျသုတ္တံ

๙. ปาลิเลยยสูตร

၈၁. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတာရာမေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ကောသမ္ဗိံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ကောသမ္ဗိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော သာမံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနာမန္တေတွာ [Pg.78] ဥပဋ္ဌာကေ အနပလောကေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဧကော အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကာမိ.

๘๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงโกสัมพี ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงโกสัมพีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม

အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု အစိရပက္ကန္တဿ ဘဂဝတော ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧသာဝုသော, အာနန္ဒ, ဘဂဝါ သာမံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနာမန္တေတွာ ဥပဋ္ဌာကေ အနပလောကေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဧကော အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကန္တော’’တိ. ‘‘ယသ္မိံ, အာဝုသော, သမယေ ဘဂဝါ သာမံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနာမန္တေတွာ ဥပဋ္ဌာကေ အနပလောကေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဧကော အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကမတိ, ဧကောဝ ဘဂဝါ တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရိတုကာမော ဟောတိ; န ဘဂဝါ တသ္မိံ သမယေ ကေနစိ အနုဗန္ဓိတဗ္ဗော ဟောတီ’’တိ.

ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม’ (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะประทับอยู่แต่ผู้เดียว ในสมัยนั้น ใครๆ ไม่ควรติดตามพระผู้มีพระภาคไป’

အထ ခေါ ဘဂဝါ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ယေန ပါလိလေယျကံ တဒဝသရိ. တတြ သုဒံ ဘဂဝါ ပါလိလေယျကေ ဝိဟရတိ ဘဒ္ဒသာလမူလေ. အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘စိရဿုတာ ခေါ နော, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မီ ကထာ; ဣစ္ဆာမ မယံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောတု’’န္တိ.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปโดยลำดับจนถึงป่าปาลิเลยยกะ ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โคนไม้ภัททสาละ ในป่าปาลิเลยยกะ ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยที่น่ายินดี ควรแก่การระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ นานแล้วที่พวกเราไม่ได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค พวกเราปรารถนาจะฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค’

အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ယေန ပါလိလေယျကံ ဘဒ္ဒသာလမူလံ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နေ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝါ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေသိ သမာဒပေသိ သမုတ္တေဇေသိ သမ္ပဟံသေသိ. တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘ကထံ နု ခေါ ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ? အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿ ဘိက္ခုနော စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဝိစယသော ဒေသိတော, ဘိက္ခဝေ, မယာ ဓမ္မော; ဝိစယသော ဒေသိတာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ; ဝိစယသော ဒေသိတာ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ; ဝိစယသော [Pg.79] ဒေသိတာ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ; ဝိစယသော ဒေသိတာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ; ဝိစယသော ဒေသိတာနိ ပဉ္စ ဗလာနိ; ဝိစယသော ဒေသိတာ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ; ဝိစယသော ဒေသိတော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. ဧဝံ ဝိစယသော ဒေသိတော, ဘိက္ခဝေ, မယာ ဓမ္မော. ဧဝံ ဝိစယသော ဒေသိတေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ဓမ္မေ အထ စ ပနိဓေကစ္စဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘ကထံ နု ခေါ ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’’တိ?

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยภิกษุเหล่านั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ณ โคนไม้ภัททสาละ ป่าปาลิเลยยกะ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมิกถา ก็โดยสมัยนั้นแล ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่งอย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปริวิตกแห่งจิตของภิกษุรูปนั้นด้วยพระทัยของพระองค์ แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัย สติปัฏฐาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย สัมมัปปธาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อิทธิบาท ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อินทรีย์ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย พละ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย โพชฌงค์ ๗ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อริยมรรคมีองค์ ๘ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ก็แหละ ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุบางรูปในศาสนานี้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’’

‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ? ဣဓ ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သောပိ ဖဿော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปได้โดยฉับพลัน ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ… သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ[Pg.80], သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ… သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป แต่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, န အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေ ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ … သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော…ပေ… အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้... อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไป

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ, န အတ္တနိ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ ဝေဒနာဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ အတ္တနိ ဝေဒနံ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ ဝေဒနာယ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ သညံ… အပိ စ ခေါ သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ သင်္ခါရဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ အတ္တနိ သင်္ခါရေ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ သင်္ခါရေသု အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ ဝိညာဏဝန္တံ အတ္တာနံ, အပိ စ ခေါ အတ္တနိ ဝိညာဏံ, အပိ စ ခေါ ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော…ပေ… ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေ ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ… သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော [Pg.81]… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป แต่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา... พิจารณาเห็นสัญญา... พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร... พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ... มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သဿတဒိဋ္ဌိ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော…ပေ… ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นสัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัสสตทิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနံ … န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ; နာပိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. အပိ စ ခေါ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘နော စဿံ နော စ မေ သိယာ နာဘဝိဿံ န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော…ပေ… ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ.

เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุจเฉททิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ

‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, နာပိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ; နာပိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘နော စဿံ နော စ မေ သိယာ နာဘဝိဿံ န မေ ဘဝိဿတီ’တိ; အပိ စ ခေါ ကင်္ခီ ဟောတိ ဝိစိကိစ္ဆီ အနိဋ္ဌင်္ဂတော သဒ္ဓမ္မေ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, ကင်္ခိတာ ဝိစိကိစ္ဆိတာ အနိဋ္ဌင်္ဂတတာ သဒ္ဓမ္မေ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော [Pg.82] ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သောပိ ဖဿော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ. နဝမံ.

เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ได้พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ แต่เขากลับเป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเล ไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัย ความลังเล ความไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมนั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ จบสูตรที่ ๙

၁၀. ပုဏ္ဏမသုတ္တံ

๑๐. ปุณณมสูตร

၈၂. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဘဂဝါ တဒဟုပေါသထေ ပန္နရသေ ပုဏ္ဏာယ ပုဏ္ဏမာယ ရတ္တိယာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော အဇ္ဈောကာသေ နိသိန္နော ဟောတိ.

๘๒. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา เขตกรุงสาวัตถี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในราตรีที่เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เพ็ญเดือนเต็ม

အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပုစ္ဆေယျာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသံ, သစေ မေ ဘဂဝါ ဩကာသံ ကရောတိ ပဉှဿ ဝေယျာကရဏာယာ’’တိ? ‘‘တေန ဟိ တွံ, ဘိက္ခု, သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပဋိဿုတွာ သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဣမေ နု ခေါ, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော’’တိ.

ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคจะโปรดประทานโอกาสเพื่อการพยากรณ์ปัญหา ข้าพระองค์พึงทูลถามปัญหาสักเล็กน้อย’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด’ ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนั่งบนอาสนะของตน ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ใช่หรือไม่ พระเจ้าข้า’

‘‘ဣမေ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ; သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ –

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ... วิญญาณูปาทานขันธ์’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’ แล้วชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า

‘‘ဣမေ ခေါ ပန, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ကိံမူလကာ’’တိ? ‘‘ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဆန္ဒမူလကာ’’တိ…ပေ… တညေဝ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဥဒါဟု အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနန္တိ? ‘‘န ခေါ, ဘိက္ခု, တညေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနံ, အပိ စ ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ တံ တတ္ထ ဥပါဒါန’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ –

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นมูล’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีฉันทะเป็นมูล’...ฯลฯ... ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานนั้นเองคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น หรือว่าอุปาทานมีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานนั้นเองไม่ใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น และอุปาทานก็ไม่มีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕ แต่ฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า

‘‘သိယာ [Pg.83] ပန, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာ’’တိ? ‘‘သိယာ, ဘိက္ခူ’’တိ ဘဂဝါ အဝေါစ – ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ဧဝံရူပေါ သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝေဒနော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသညော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသင်္ခါရော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝိညာဏော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါန’န္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, သိယာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာ’’တိ? ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ –

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ ด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า

‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ခန္ဓာနံ ခန္ဓာဓိဝစန’’န္တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခု, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ … ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘိက္ခု, ခန္ဓာနံ ခန္ဓာဓိဝစန’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ดูก่อนภิกษุ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่านี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု ကော ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော သညာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိ? ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ဘိက္ခု, မဟာဘူတာ ဟေတု, စတ္တာရော မဟာဘူတာ ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော သညာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. ဖဿော ဟေတု, ဖဿော ပစ္စယော သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. နာမရူပံ ဟေတု, နာမရူပံ ပစ္စယော ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ นามรูปเป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ… အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ [Pg.84] ဝါ အတ္တာနံ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือพิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือพิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ; န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ไม่พิจารณาเห็นเวทนา... ไม่พิจารณาเห็นสัญญา... ไม่พิจารณาเห็นสังขาร... ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า

‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ရူပဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ; ကော ဝေဒနာယ… ကော သညာယ… ကော သင်္ခါရာနံ… ကော ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏ’’န္တိ? ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ရူပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ရူပဿ အဿာဒေါ. ယံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ. ယော ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏံ. ယံ ဝေဒနံ ပဋိစ္စ… ယံ သညံ ပဋိစ္စ… ယေ သင်္ခါရေ ပဋိစ္စ… ယံ ဝိညာဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ. ယံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏ’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นคุณของรูป อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นคุณของเวทนา... อะไรเป็นคุณของสัญญา... อะไรเป็นคุณของสังขาร... อะไรเป็นคุณของวิญญาณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า

‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော, ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခု, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ [Pg.85] ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘ဣတိ ကိရ ဘော ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; အနတ္တကတာနိ ကမ္မာနိ ကထမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီ’’တိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿ ဘိက္ခုနော စေတသာ စေတော ပရိဝိတက္ကမညာယ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ –

สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเกิดความวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความวิตกแห่งใจของภิกษุนั้นด้วยพระทัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า

‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဇ္ဇတိ ယံ ဣဓေကစ္စော မောဃပုရိသော အဝိဒွါ အဝိဇ္ဇာဂတော တဏှာဓိပတေယျေန စေတသာ သတ္ထုသာသနံ အတိဓာဝိတဗ္ဗံ မညေယျ. ဣတိ ကိရ, ဘော, ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. အနတ္တကတာနိ ကမ္မာနိ ကထမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီတိ? ပဋိပုစ္ဆာဝိနီတာ ခေါ မေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, တတြ တတြ တေသု တေသု ဓမ္မေသု.

“ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่จะมีได้เป็นอย่างนี้ คือ โมฆบุรุษบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ไม่มีความรู้ ถูกอวิชชาครอบงำ มีใจถูกตัณหาครอบงำ พึงสำคัญคำสอนของพระศาสดาว่าควรล่วงเลยไปได้ ด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร’ ภิกษุทั้งหลาย เราแนะนำเธอทั้งหลายด้วยการสอบถามในธรรมนั้นๆ ในที่นั้นๆ แล้ว

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

‘‘ဒွေ ခန္ဓာ တညေဝ သိယံ, အဓိဝစနဉ္စ ဟေတုနာ;

သက္ကာယေန ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အဿာဒဝိညာဏကေန စ;

ဧတေ ဒသဝိဓာ ဝုတ္တာ, ဟောတိ ဘိက္ခု ပုစ္ဆာယာ’’တိ. ဒသမံ;

ปุณณมสูตรที่ ๑๐ จบ

ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော.

ขัชชนียวรรคที่ ๘ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

คาถาสรุปความสำหรับวรรคนั้น

အဿာဒေါ [Pg.86] ဒွေ သမုဒယာ, အရဟန္တေဟိ အပရေ ဒွေ;

သီဟော ခဇ္ဇနီ ပိဏ္ဍောလျံ, ပါလိလေယျေန ပုဏ္ဏမာတိ.

อัสสาทสูตร ๒ สูตร สมุทยสูตร ๒ สูตร อรหันตสูตร ๒ สูตร สีหสูตร ขัชชนียสูตร ปิณโฑลยสูตร ปาลิเลยยสูตร และปุณณมสูตร

၉. ထေရဝဂ္ဂေါ

๙. เถรวรรค

၁. အာနန္ဒသုတ္တံ

๑. อานันทสูตร

၈၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. တတြ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, ဘိက္ခဝေ’’တိ. ‘‘အာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ ပစ္စဿောသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဧတဒဝေါစ –

๘๓. ณ พระนครสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “อาวุโส ภิกขเว” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อาวุโส” ท่านพระอานนท์จึงได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘ပုဏ္ဏော နာမ, အာဝုသော, အာယသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တော အမှာကံ နဝကာနံ သတံ ဗဟူပကာရော ဟောတိ. သော အမှေ ဣမိနာ ဩဝါဒေန ဩဝဒတိ – ‘ဥပါဒါယ, အာဝုသော အာနန္ဒ, အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. ကိဉ္စ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ? ရူပံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ’’’.

“อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ว่า ‘อาวุโส อานนท์ เพราะอาศัย (อุปาทาน) จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยอะไร จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’”

‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဣတ္ထီ ဝါ ပုရိသော ဝါ ဒဟရော ယုဝါ မဏ္ဍနကဇာတိကော အာဒါသေ ဝါ ပရိသုဒ္ဓေ ပရိယောဒါတေ အစ္ဆေ ဝါ ဥဒကပတ္တေ သကံ မုခနိမိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခမာနော ဥပါဒါယ ပဿေယျ, နော အနုပါဒါယ; ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ရူပံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ.

“อาวุโส อานนท์ เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษรุ่นหนุ่มสาวที่ชอบแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง หรือในภาชนะน้ำที่ใสสะอาด พึงเห็นได้เพราะอาศัย (กระจกหรือภาชนะน้ำนั้น) ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่พึงเห็น ฉันใด อาวุโส อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ‘ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’’တိ? ‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’. ဝေဒနာ… သညာ … သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’တိ? ‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. ပုဏ္ဏော နာမ အာဝုသော အာယသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တော အမှာကံ နဝကာနံ သတံ ဗဟူပကာရော ဟောတိ. သော အမှေ ဣမိနာ ဩဝါဒေန [Pg.87] ဩဝဒတိ. ဣဒဉ္စ ပန မေ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ မန္တာဏိပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဓမ္မော အဘိသမိတောတိ. ပဌမံ.

“อาวุโส อานนท์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ และเพราะได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร ผมจึงได้รู้แจ้งธรรม” อานันทสูตรที่ ๑ จบ

၂. တိဿသုတ္တံ

๒. ติสสสูตร

၈၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ တိဿော ဘဂဝတော ပိတုစ္ဆာပုတ္တော သမ္ဗဟုလာနံ ဘိက္ခူနံ ဧဝမာရောစေတိ – ‘‘အပိ မေ, အာဝုသော, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယော; ဒိသာပိ မေ န ပက္ခာယန္တိ; ဓမ္မာပိ မံ န ပဋိဘန္တိ; ထိနမိဒ္ဓဉ္စ မေ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ; အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမိ; ဟောတိ စ မေ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ.

๘๔. ณ พระนครสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย”

အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘အာယသ္မာ, ဘန္တေ, တိဿော ဘဂဝတော ပိတုစ္ဆာပုတ္တော သမ္ဗဟုလာနံ ဘိက္ခူနံ ဧဝမာရောစေတိ – ‘အပိ မေ, အာဝုသော, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယော; ဒိသာပိ မေ န ပက္ခာယန္တိ; ဓမ္မာပိ မံ န ပဋိဘန္တိ; ထိနမိဒ္ဓဉ္စ မေ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ; အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမိ; ဟောတိ စ မေ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာ’’’တိ.

ลำดับนั้น ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’”

အထ ခေါ ဘဂဝါ အညတရံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧဟိ တွံ, ဘိက္ခု, မမ ဝစနေန တိဿံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေဟီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ တိဿော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ တိဿံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သတ္ထာ တံ, အာဝုသော တိဿ, အာမန္တေတီ’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ တိဿော တဿ ဘိက္ခုနော ပဋိဿုတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ တိဿံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သစ္စံ ကိရ တွံ, တိဿ, သမ္ဗဟုလာနံ ဘိက္ခူနံ ဧဝမာရောစေသိ – ‘အပိ မေ, အာဝုသော, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယော…ပေ… ဟောတိ စ မေ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာ’’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိံ မညသိ, တိဿ, ရူပေ အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ, တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า “เธอจงมานี่ ภิกษุ เธอจงเรียกติสสภิกษุมาตามคำของเรา” ภิกษุรูปนั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านพระติสสะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระติสสะว่า “ท่านติสสะ พระศาสดาตรัสเรียกท่าน” ท่านพระติสสะรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระติสสะผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า “ติสสะ ได้ยินว่า เธอได้บอกแก่ภิกษุจำนวนมากอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กายของผมประดุจของหนัก ... และผมยังมีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’ จริงหรือ” ท่านพระติสสะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” “ติสสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘သာဓု [Pg.88] သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ရူပေ အဝိဂတရာဂဿ… ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု အဝိဂတရာဂဿ…ပေ… တေသံ သင်္ခါရာနံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... เพราะสังขารเหล่านั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ဝိညာဏေ အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ, တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหา เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ဝိညာဏေ အဝိဂတရာဂဿ. တံ ကိံ မညသိ, တိဿ, ရူပေ ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ, တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ရူပေ ဝိဂတရာဂဿ… ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု ဝိဂတရာဂဿ… ဝိညာဏေ ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... ในวิญญาณ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในวิญญาณ เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ဝိညာဏေ ဝိဂတရာဂဿ. တံ ကိံ မညသိ, တိဿ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ.

“ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น ... ฯลฯ ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ฯลฯ ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

‘‘သေယျထာပိ, တိဿ, ဒွေ ပုရိသာ – ဧကော ပုရိသော အမဂ္ဂကုသလော, ဧကော ပုရိသော မဂ္ဂကုသလော. တမေနံ သော အမဂ္ဂကုသလော ပုရိသော အမုံ မဂ္ဂကုသလံ ပုရိသံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆေယျ. သော ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ဧဟိ, ဘော ပုရိသ, အယံ မဂ္ဂေါ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ ဒွေဓာပထံ, တတ္ထ ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာဟိ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ တိဗ္ဗံ ဝနသဏ္ဍံ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ မဟန္တံ နိန္နံ ပလ္လလံ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ [Pg.89] ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ သောဗ္ဘံ ပပါတံ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ သမံ ဘူမိဘာဂံ ရမဏီယ’’’န္တိ.

“ติสสะ เปรียบเหมือนบุรุษ 2 คน คือ คนหนึ่งไม่ฉลาดในหนทาง อีกคนหนึ่งฉลาดในหนทาง บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทางนั้น พึงถามหนทางกับบุรุษผู้ฉลาดในหนทางโน้น บุรุษนั้นพึงบอกอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ นี่คือหนทาง ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นทางสองแพร่ง ในสองแพร่งนั้น ท่านจงละทางซ้ายเสียแล้วถือเอาทางขวา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นป่าทึบ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นเหวและหน้าผา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’”

‘‘ဥပမာ ခေါ မျာယံ, တိဿ, ကတာ အတ္ထဿ ဝိညာပနာယ. အယံ စေဝေတ္ထ အတ္ထော – ‘ပုရိသော အမဂ္ဂကုသလော’တိ ခေါ, တိဿ, ပုထုဇ္ဇနဿေတံ အဓိဝစနံ. ‘ပုရိသော မဂ္ဂကုသလော’တိ ခေါ, တိဿ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. ‘ဒွေဓာပထော’တိ ခေါ, တိဿ, ဝိစိကိစ္ဆာယေတံ အဓိဝစနံ. ‘ဝါမော မဂ္ဂေါ’တိ ခေါ, တိဿ, အဋ္ဌင်္ဂိကဿေတံ မိစ္ဆာမဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ, သေယျထိဒံ – မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ…ပေ… မိစ္ဆာသမာဓိဿ. ‘ဒက္ခိဏော မဂ္ဂေါ’တိ ခေါ, တိဿ, အရိယဿေတံ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ…ပေ… သမ္မာသမာဓိဿ. ‘တိဗ္ဗော ဝနသဏ္ဍော’တိ ခေါ, တိဿ, အဝိဇ္ဇာယေတံ အဓိဝစနံ. ‘မဟန္တံ နိန္နံ ပလ္လလ’န္တိ ခေါ, တိဿ, ကာမာနမေတံ အဓိဝစနံ. ‘သောဗ္ဘော ပပါတော’တိ ခေါ, တိဿ, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစနံ. ‘သမော ဘူမိဘာဂေါ ရမဏီယော’တိ ခေါ, တိဿ, နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစနံ. အဘိရမ, တိဿ, အဘိရမ, တိဿ! အဟမောဝါဒေန အဟမနုဂ္ဂဟေန အဟမနုသာသနိယာ’’တိ.

“ติสสะ อุปมานี้เราทำเพื่อให้เข้าใจเนื้อความ และนี่คือเนื้อความในอุปมานั้น คำว่า ‘บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกปุถุชน คำว่า ‘บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ คำว่า ‘ทางสองแพร่ง’ เป็นชื่อเรียกวิจิกิจฉา คำว่า ‘ทางซ้าย’ เป็นชื่อเรียกมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ ... มิจฉาสมาธิ คำว่า ‘ทางขวา’ เป็นชื่อเรียกอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ คำว่า ‘ป่าทึบ’ เป็นชื่อเรียกอวิชชา คำว่า ‘ที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่’ เป็นชื่อเรียกกามทั้งหลาย คำว่า ‘เหวและหน้าผา’ เป็นชื่อเรียกความโกรธและความคับแค้นใจ คำว่า ‘ภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’ เป็นชื่อเรียกนิพพาน ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด เราเป็นผู้คอยโอวาท เราเป็นผู้คอยอนุเคราะห์ เราเป็นผู้คอยพร่ำสอน”

ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. အတ္တမနော အာယသ္မာ တိဿော ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီတိ. ဒုတိယံ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระติสสะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล (ติสสสูตรที่ ๒)

၃. ယမကသုတ္တံ

๓. ยมกสูตร

၈၅. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန ယမကဿ နာမ ဘိက္ခုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ.

๘๕. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้

အဿောသုံ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ယမကဿ ကိရ နာမ ဘိက္ခုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ. အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ယေနာယသ္မာ ယမကော [Pg.90] တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ ယမကေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ ယမကံ ဧတဒဝေါစုံ –

ภิกษุหลายรูปได้ฟังมาว่า “ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ดังนี้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า

‘‘သစ္စံ ကိရ တေ, အာဝုသော ယမက, ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘ဧဝံ ခွာဟံ, အာဝုသော, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ – ‘ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ.

“ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’”

‘‘မာ, အာဝုသော ယမက, ဧဝံ အဝစ, မာ ဘဂဝန္တံ အဗ္ဘာစိက္ခိ. န ဟိ သာဓု ဘဂဝတော အဗ္ဘာစိက္ခနံ. န ဟိ ဘဂဝါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဧဝမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ ယမကော တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဝုစ္စမာနော တထေဝ တံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ထာမသာ ပရာမာသာ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတိ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ.

“ท่านยมกะผู้มีอายุ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเลย เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” แม้ท่านยมกะถูกภิกษุเหล่านั้นกล่าวตักเตือนอยู่อย่างนี้ ก็ยังคงยึดมั่น ถือมั่นทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างเหนียวแน่น กล่าวอยู่ว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้

ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခူ နာသက္ခိံသု အာယသ္မန္တံ ယမကံ ဧတသ္မာ ပါပကာ ဒိဋ္ဌိဂတာ ဝိဝေစေတုံ, အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဥဋ္ဌာယာသနာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ယမကဿ နာမ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’တိ. သာဓာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ယေန ယမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ. အဓိဝါသေသိ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တုဏှီဘာဝေန. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ ယမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ ယမကေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ ယမကံ ဧတဒဝေါစ –

เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านยมกะสละทิฏฐิอันลามกนั้นได้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงลุกจากอาสนะ เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้เรียนท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’ ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปหาภิกษุยมกะถึงที่อยู่เถิด” ท่านพระสารีบุตรได้รับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล ในเวลาเย็น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ... (ละ)... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า

‘‘သစ္စံ ကိရ တေ, အာဝုသော ယမက, ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘ဧဝံ [Pg.91] ခွာဟံ, အာဝုသော, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ.

“ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’’. ‘‘ဝေဒနာ နိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เพราะเหตุนั้น... (ละ)... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้... (ละ)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’ … ‘‘ဝေဒနံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’… ‘‘သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...ท่านเห็นเวทนาว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...สัญญา... สังขาร... ท่านเห็นวิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပသ္မိံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘အညတြ ရူပါ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘ဝေဒနာယ… အညတြ ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… အညတြ သညာယ… သင်္ခါရေသု… အညတြ သင်္ခါရေဟိ… ဝိညာဏသ္မိံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘အညတြ ဝိညာဏာ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นตถาคตในรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ในเวทนา... นอกจากเวทนา... (ละ)... ในสัญญา... นอกจากสัญญา... ในสังขาร... นอกจากสังขาร... ท่านเห็นตถาคตในวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ… ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’.

“ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, အယံ သော အရူပီ… အဝေဒနော… အသညီ… အသင်္ခါရော… အဝိညာဏော တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘ဧတ္ထ စ တေ, အာဝုသော ယမက, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သစ္စတော ထေတတော တထာဂတေ အနုပလဗ္ဘိယမာနေ, ကလ္လံ နု တေ တံ ဝေယျာကရဏံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ?

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านย่อมเห็นตถาคตว่า ไม่มีรูป... ไม่มีเวทนา... ไม่มีสัญญา... ไม่มีสังขาร... ไม่มีวิญญาณ ดังนี้หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อท่านไม่ได้ตถาคตโดยสัจจะ โดยความแท้จริงในปัจจุบัน การที่ท่านจะพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้ขีณาสพ เมื่อตายไป ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายไป ย่อมไม่มี’ ดังนี้ ควรอยู่หรือ”

‘‘အဟု ခေါ မေ တံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ပုဗ္ဗေ အဝိဒ္ဒသုနော ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ; ဣဒဉ္စ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ တဉ္စေဝ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ပဟီနံ, ဓမ္မော စ မေ အဘိသမိတော’’တိ.

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เมื่อก่อน ข้าพเจ้ายังไม่รู้ จึงมีทิฏฐิอันลามกนั้น แต่บัดนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนาของท่านพระสารีบุตรแล้ว ทิฏฐิอันลามกนั้น ข้าพเจ้าก็ละได้แล้ว และธรรม ข้าพเจ้าก็ได้รู้แจ้งแล้ว”

‘‘သစေ [Pg.92] တံ, အာဝုသော ယမက, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ယော သော, အာဝုသော ယမက, ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ကိံ ဟောတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာဝုသော ယမက, ကိန္တိ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ? ‘‘သစေ မံ, အာဝုသော, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ယော သော, အာဝုသော ယမက, ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ကိံ ဟောတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျံ – ‘ရူပံ ခေါ, အာဝုသော, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တံ နိရုဒ္ဓံ တဒတ္ထင်္ဂတံ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တံ နိရုဒ္ဓံ တဒတ္ထင်္ဂတ’န္တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျ’’န္တိ.

“ดูก่อนท่านยมกะ ถ้าเขาพึงถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ท่านถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่ท่าน ถ้าเขาพึงถามข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว’ ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้”

‘‘သာဓု သာဓု, အာဝုသော ယမက! တေန ဟာဝုသော, ယမက, ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ ဧတဿေဝ အတ္ထဿ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဉာဏာယ. သေယျထာပိ, အာဝုသော ယမက, ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ; သော စ အာရက္ခသမ္ပန္နော. တဿ ကောစိဒေဝ ပုရိသော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အနတ္ထကာမော အဟိတကာမော အယောဂက္ခေမကာမော ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတုကာမော. တဿ ဧဝမဿ – ‘အယံ ခေါ ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ; သော စ အာရက္ခသမ္ပန္နော; နာယံ သုကရော ပသယှ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတုံ. ယံနူနာဟံ အနုပခဇ္ဇ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ’န္တိ. သော တံ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ဥပဋ္ဌဟေယျံ တံ, ဘန္တေ’တိ. တမေနံ သော ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ ဥပဋ္ဌာပေယျ. သော ဥပဋ္ဌဟေယျ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ ပစ္ဆာနိပါတီ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ပိယဝါဒီ. တဿ သော ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ မိတ္တတောပိ နံ သဒ္ဒဟေယျ ; သုဟဇ္ဇတောပိ နံ သဒ္ဒဟေယျ; တသ္မိဉ္စ ဝိဿာသံ အာပဇ္ဇေယျ. ယဒါ ခေါ, အာဝုသော, တဿ ပုရိသဿ ဧဝမဿ – ‘သံဝိဿတ္ထော ခေါ မျာယံ ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ’တိ, အထ နံ ရဟောဂတံ ဝိဒိတွာ တိဏှေန သတ္ထေန ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ.

“ดีละ ดีละ ท่านยมกะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง เพื่อให้เข้าใจเนื้อความนี้ให้ดียิ่งขึ้น ดูก่อนท่านยมกะ เปรียบเหมือนคหบดีหรือบุตรคหบดี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี บุรุษผู้หนึ่งประสงค์จะปองร้าย ไม่หวังประโยชน์ ไม่หวังความผาสุก ไม่หวังความเกษมจากโยคะ ประสงค์จะปลงชีวิตเขาพึงเกิดขึ้น เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีผู้นี้ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี การที่จะใช้กำลังปลงชีวิตผู้นี้ทำได้ไม่ง่ายเลย ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาแล้วค่อยปลงชีวิต’ เขาจึงเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็ให้เขาคอยรับใช้ เขาจึงคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็จะเชื่อเขาว่าเป็นมิตรบ้าง เชื่อเขาว่าเป็นผู้มีใจดีบ้าง และจะไว้วางใจในเขา ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อใดบุรุษนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีนี้ไว้วางใจเราดีแล้ว’ เมื่อนั้น ครั้นรู้ว่าเขาอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิตเสีย

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ယဒါ ဟိ သော ပုရိသော အမုံ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ အာဟ – ‘ဥပဋ္ဌဟေယျံ တံ, ဘန္တေ’တိ, တဒါပိ သော ဝဓကောဝ. ဝဓကဉ္စ ပန သန္တံ န အညာသိ – ‘ဝဓကော မေ’တိ. ယဒါပိ သော ဥပဋ္ဌဟတိ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ ပစ္ဆာနိပါတီ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ပိယဝါဒီ, တဒါပိ သော ဝဓကောဝ. ဝဓကဉ္စ ပန သန္တံ [Pg.93] န အညာသိ – ‘ဝဓကော မေ’တိ. ယဒါပိ နံ ရဟောဂတံ ဝိဒိတွာ တိဏှေန သတ္ထေန ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ, တဒါပိ သော ဝဓကောဝ. ဝဓကဉ္စ ပန သန္တံ န အညာသိ – ‘ဝဓကော မေ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ’’.

“ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อบุรุษนั้นเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีโน้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ เมื่อเขาคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ และเมื่อเขารู้ว่าคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิต แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’” “อย่างนั้น ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ”

‘‘သော အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝေဒနံ ‘အနိစ္စာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ သညံ ‘အနိစ္စာ သညာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စေ သင်္ခါရေ ‘အနိစ္စာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

“ปุถุชนนั้น ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารอันไม่เที่ยงว่า ‘สังขารไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’

‘‘ဒုက္ခံ ရူပံ ‘ဒုက္ခံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ ဝေဒနံ… ဒုက္ခံ သညံ… ဒုက္ခေ သင်္ခါရေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ ‘ဒုက္ခံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

“ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสังขารอันเป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณอันเป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’

‘‘အနတ္တံ ရူပံ ‘အနတ္တာ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနတ္တံ ဝေဒနံ… အနတ္တံ သညံ… အနတ္တေ သင်္ခါရေ… အနတ္တံ ဝိညာဏံ ‘အနတ္တံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

“ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสัญญาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสังขารอันเป็นอนัตตา... ซึ่งวิญญาณอันเป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’

‘‘သင်္ခတံ ရူပံ ‘သင်္ခတံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သင်္ခတံ ဝေဒနံ… သင်္ခတံ သညံ… သင်္ခတေ သင်္ခါရေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

“ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’

‘‘ဝဓကံ ရူပံ ‘ဝဓကံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝေဒနံ ‘ဝဓကာ ဝေဒနာ’တိ… ဝဓကံ သညံ ‘ဝဓကာ သညာ’တိ… ဝဓကေ သင်္ခါရေ ‘ဝဓကာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝိညာဏံ ‘ဝဓကံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ.

ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘เวทนาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สัญญาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’

‘‘သော ရူပံ ဥပေတိ ဥပါဒိယတိ အဓိဋ္ဌာတိ ‘အတ္တာ မေ’တိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပေတိ ဥပါဒိယတိ အဓိဋ္ဌာတိ ‘အတ္တာ မေ’တိ. တဿိမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဥပေတာ ဥပါဒိန္နာ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ.

ปุถุชนนั้นย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่ปุถุชนนั้นเข้าไปยึดและยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน

‘‘သုတဝါ [Pg.94] စ ခေါ, အာဝုသော, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ. န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနံ.

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ผู้ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย... ผู้ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ

‘‘သော အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝေဒနံ … အနိစ္စံ သညံ… အနိစ္စေ သင်္ခါရေ … အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยง ว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง ว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’

‘‘ဒုက္ခံ ရူပံ ‘ဒုက္ခံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ ဝေဒနံ… ဒုက္ခံ သညံ… ဒုက္ခေ သင်္ခါရေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ ‘ဒုက္ခံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... สัญญาอันเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายอันเป็นทุกข์... วิญญาณอันเป็นทุกข์ ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’

‘‘အနတ္တံ ရူပံ ‘အနတ္တာ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အနတ္တံ ဝေဒနံ… အနတ္တံ သညံ… အနတ္တေ သင်္ခါရေ… အနတ္တံ ဝိညာဏံ ‘အနတ္တာ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตา ว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... สัญญาอันเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายอันเป็นอนัตตา... วิญญาณอันเป็นอนัตตา ว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’

‘‘သင်္ခတံ ရူပံ ‘သင်္ခတံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သင်္ခတံ ဝေဒနံ… သင်္ခတံ သညံ… သင်္ခတေ သင်္ခါရေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ ว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... สัญญาอันเป็นสังขตะ... สังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... วิญญาณอันเป็นสังขตะ ว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’

‘‘ဝဓကံ ရူပံ ‘ဝဓကံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝေဒနံ… ဝဓကံ သညံ… ဝဓကေ သင်္ခါရေ ‘‘ဝဓကာ သင်္ခါရာ’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝိညာဏံ ‘ဝဓကံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’

‘‘သော ရူပံ န ဥပေတိ, န ဥပါဒိယတိ, နာဓိဋ္ဌာတိ – ‘အတ္တာ မေ’တိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ န ဥပေတိ, န ဥပါဒိယတိ, နာဓိဋ္ဌာတိ – ‘အတ္တာ မေ’တိ. တဿိမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနုပေတာ အနုပါဒိန္နာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ‘‘ဧဝမေတံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဟောတိ ယေသံ အာယသ္မန္တာနံ တာဒိသာ သဗြဟ္မစာရိနော အနုကမ္ပကာ အတ္ထကာမာ ဩဝါဒကာ အနုသာသကာ. ဣဒဉ္စ ပန မေ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ. တတိယံ.

อริยสาวกนั้นย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่อริยสาวกนั้นไม่เข้าไปยึดและไม่ยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน” (พระสารีบุตรกล่าวจบแล้ว พระยมกะจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน ผู้คอยอนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ คอยว่ากล่าว คอยพร่ำสอน และเมื่อข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระสารีบุตรแล้ว จิตของข้าพเจ้าก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” (ยมกสูตรที่ ๓ จบ)

၄. အနုရာဓသုတ္တံ

๔. อนุราธสูตร

၈၆. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ အနုရာဓော ဘဂဝတော အဝိဒူရေ [Pg.95] အရညကုဋိကာယံ ဝိဟရတိ. အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ယေန အာယသ္မာ အနုရာဓော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ အနုရာဓေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ယော သော, အာဝုသော အနုရာဓ, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော, တံ တထာဂတော ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ’’တိ?

๘๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี สมัยนั้น ท่านพระอนุราธะอยู่ในกระท่อมในป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น ปริพาชกต่างลัทธิจำนวนมากพากันเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “ท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่”

ဧဝံ ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ အနုရာဓော တေ အညတိတ္ထိယေ ပရိဗ္ဗာဇကေ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယော သော အာဝုသော တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော တံ တထာဂတော အညတြ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘သော စာယံ ဘိက္ခု နဝေါ ဘဝိဿတိ အစိရပဗ္ဗဇိတော, ထေရော ဝါ ပန ဗာလော အဗျတ္တော’’တိ. အထ ခေါ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ နဝဝါဒေန စ ဗာလဝါဒေန စ အပသာဒေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကမိံသု.

เมื่อปริพาชกเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอนุราธะได้กล่าวกับพวกเขาว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่” เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกปริพาชกต่างลัทธิได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “พระภิกษุรูปนี้คงเป็นภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระแต่เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม” ครั้งนั้น พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นตำหนิท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลาแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

အထ ခေါ အာယသ္မတော အနုရာဓဿ အစိရပက္ကန္တေသု တေသု အညတိတ္ထိယေသု ပရိဗ္ဗာဇကေသု ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ခေါ မံ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျုံ. ကထံ ဗျာကရမာနော နု ခွာဟံ တေသံ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဝုတ္တဝါဒီ စေဝ ဘဂဝတော အဿံ, န စ ဘဂဝန္တံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခေယျံ, ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျံ, န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ?

ครั้งนั้น เมื่อพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้เกิดความคิดคำนึงว่า “ถ้าพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นถามปัญหายิ่งขึ้นไปกว่านี้ เราจะตอบอย่างไรหนอ จึงจะเป็นอันกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง และจะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งจักไม่มีถ้อยคำที่ถูกเหตุผลซึ่งเป็นเครื่องคล้อยตามวาทะ จะพึงถึงฐานะอันน่าตำหนิได้”

အထ ခေါ အာယသ္မာ အနုရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ အနုရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဣဓာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော အဝိဒူရေ အရညကုဋိကာယံ ဝိဟရာမိ. အထ ခေါ, ဘန္တေ, သမ္ဗဟုလာ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမိံသု [Pg.96] …ပေ… မံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘ယော သော, အာဝုသော အနုရာဓ, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော တံ တထာဂတော ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ… ဟောတိ စ န စ ဟောတိ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’’တိ?

ครั้งนั้น ท่านพระอนุราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ฯลฯ ท่านพระอนุราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ ข้าพระองค์อยู่ในกุฏิป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์จำนวนมากเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ฯลฯ แล้วได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ ดังนี้หรือ”

ဧဝံ ဝုတ္တာဟံ, ဘန္တေ, တေ အညတိတ္ထိယေ ပရိဗ္ဗာဇကေ ဧတဒဝေါစံ – ‘‘ယော သော, အာဝုသော, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော, တံ တထာဂတော အညတြ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ…ပေ… ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, ဘန္တေ, တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ မံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘သော စာယံ ဘိက္ခု န ဝေါ ဘဝိဿတိ အစိရပဗ္ဗဇိတော ထေရော ဝါ ပန ဗာလော အဗျတ္တော’တိ. အထ ခေါ မံ, ဘန္တေ, တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ နဝဝါဒေန ဗာလဝါဒေန စ အပသာဒေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကမိံသု’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกับปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก ฯลฯ หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงจะเป็นภิกษุใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือถ้าเป็นพระเถระ ก็คงเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้ข่มขี่ข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

‘‘တဿ မယှံ, ဘန္တေ, အစိရပက္ကန္တေသု တေသု အညတိတ္ထိယေသု ပရိဗ္ဗာဇကေသု ဧတဒဟောသိ – ‘သစေ ခေါ မံ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျုံ. ကထံ ဗျာကရမာနော နု ခွာဟံ တေသံ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဝုတ္တဝါဒီ စေဝ ဘဂဝတော အဿံ, န စ ဘဂဝန္တံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခေယျံ, ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျံ, န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆေယျာ’’’တိ?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นจะพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปแก่เรา เราจะพยากรณ์อย่างไรหนอ จึงจะเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่ถูกตามหลักเหตุผลอันใดอันหนึ่ง จะไม่พึงถึงฐานะที่ถูกติเตียนได้’ ดังนี้

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတိ’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ เมื่อเห็นอย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘တံ [Pg.97] ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပသ္မိံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘အညတြ ရူပါ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာယ…ပေ… အညတြ ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… အညတြ သညာယ… သင်္ခါရေသု… အညတြ သင်္ခါရေဟိ… ဝိညာဏသ္မိံ… အညတြ ဝိညာဏာ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตในรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตนอกไปจากรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตในเวทนา... ฯลฯ ...นอกไปจากเวทนา... ฯลฯ ...ในสัญญา... นอกไปจากสัญญา... ในสังขาร... นอกไปจากสังขาร... ในวิญญาณ... นอกไปจากวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပံ… ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นว่า รูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, အယံ သော အရူပီ အဝေဒနော အသညီ အသင်္ခါရော အဝိညာဏော တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตว่า เป็นผู้ไม่มีรูป ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีสังขาร ไม่มีวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า”

‘‘ဧတ္ထ စ တေ, အနုရာဓ, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သစ္စတော ထေတတော တထာဂတေ အနုပလဗ္ဘိယမာနေ ကလ္လံ နု တေ တံ ဝေယျာကရဏံ – ‘ယော သော, အာဝုသော, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော တံ တထာဂတော အညတြ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“อนุราธะ เมื่อเธอค้นหาตถาคตโดยสัจจะ โดยของจริง ในปัจจุบันธรรมนี้ไม่ได้เลย การพยากรณ์ของเธอที่ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก... หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ จะสมควรหรือ” “ไม่สมควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘သာဓု သာဓု, အနုရာဓ! ပုဗ္ဗေ စာဟံ, အနုရာဓ, ဧတရဟိ စ ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ, ဒုက္ခဿ စ နိရောဓ’’န္တိ. စတုတ္ထံ.

“ดีละ ดีละ อนุราธะ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับแห่งทุกข์เท่านั้น” จบ สูตรที่ ๔

၅. ဝက္ကလိသုတ္တံ

๕. วักกลิสูตร

၈၇. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ကုမ္ဘကာရနိဝေသနေ ဝိဟရတိ အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ တုမှေ, အာဝုသော, ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမထ; ဥပသင်္ကမိတွာ မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ – ‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော, သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတီ’တိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေထ – ‘သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ယေန ဝက္ကလိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု; အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ ယေန [Pg.98] ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော, သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတိ; ဧဝဉ္စ ပန ဝဒေတိ – ‘သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ယေန ဝက္ကလိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု; အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’’တိ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန.

๘๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ในบ้านของช่างหม้อ ครั้งนั้นแล ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และกราบทูลมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

အထ ခေါ ဘဂဝါ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ယေနာယသ္မာ ဝက္ကလိ တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ဘဂဝန္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. ဒိသွာန မဉ္စကေ သမဓောသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အလံ, ဝက္ကလိ, မာ တွံ မဉ္စကေ သမဓောသိ. သန္တိမာနိ အာသနာနိ ပညတ္တာနိ; တတ္ထာဟံ နိသီဒိဿာမီ’’တိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကစ္စိ တေ, ဝက္ကလိ, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ပဋိက္ကမန္တိ, နော အဘိက္ကမန္တိ; ပဋိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ, နော အဘိက္ကမော’’တိ? ‘‘န မေ, ဘန္တေ, ခမနီယံ, န ယာပနီယံ; ဗာဠှာ မေ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ အဘိက္ကမန္တိ, နော ပဋိက္ကမန္တိ; အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ, နော ပဋိက္ကမော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ တေ, ဝက္ကလိ, န ကိဉ္စိ ကုက္ကုစ္စံ, န ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘တဂ္ဃ မေ, ဘန္တေ, အနပ္ပကံ ကုက္ကုစ္စံ, အနပ္ပကော ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ ပန တံ, ဝက္ကလိ, အတ္တာ သီလတော န ဥပဝဒတီ’’တိ? ‘‘န ခေါ မံ, ဘန္တေ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတီ’’တိ. ‘‘နော စေ ကိရ တံ, ဝက္ကလိ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတိ; အထ ကိဉ္စ တေ ကုက္ကုစ္စံ ကော စ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘စိရပဋိကာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမိတုကာမော, နတ္ထိ စ မေ ကာယသ္မိံ တာဝတိကာ ဗလမတ္တာ, ယာဝတာဟံ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမေယျ’’န္တိ.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ท่านพระวักกลิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระวักกลิว่า “อย่าเลย วักกลิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระวักกลิว่า “วักกลิ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลงหรือไม่กำเริบขึ้น ความทุเลาปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ” ท่านพระวักกลิกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบยิ่งนัก ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ” “วักกลิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ ข้าพระองค์มีความรำคาญไม่น้อย มีความเดือดร้อนใจไม่น้อย” “วักกลิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “วักกลิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญและความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนามานานแล้ว แต่ในกายของข้าพระองค์ไม่มีกำลังพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนาได้เลย”

‘‘အလံ, ဝက္ကလိ, ကိံ တေ ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန? ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ သော မံ ပဿတိ; ယော မံ ပဿတိ သော ဓမ္မံ ပဿတိ. ဓမ္မဉှိ, ဝက္ကလိ, ပဿန္တော မံ ပဿတိ; မံ ပဿန္တော ဓမ္မံ ပဿတိ.

“อย่าเลย วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายอันเปื่อยเน่านี้ที่เธอเห็นแล้ว วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม วักกลิ เป็นความจริงที่ว่า ผู้เห็นธรรมย่อมเห็นเรา ผู้เห็นเราย่อมเห็นธรรม”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, ဝက္ကလိ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ [Pg.99] နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဧသော မေ အတ္တာတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ.

“วักกลิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”... (เปยยาล)... “นั่นเป็นอัตตาของเรา” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้นแล... (เปยยาล)... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... (เปยยาล)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဣမိနာ ဩဝါဒေန ဩဝဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ယေန ဂိဇ္ဈကူဋော ပဗ္ဗတော တေန ပက္ကာမိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ အစိရပက္ကန္တဿ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ မံ, အာဝုသော, မဉ္စကံ အာရောပေတွာ ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမထ. ကထဉှိ နာမ မာဒိသော အန္တရဃရေ ကာလံ ကတ္တဗ္ဗံ မညေယျာ’’တိ? ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ မဉ္စကံ အာရောပေတွာ ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမိံသု. အထ ခေါ ဘဂဝါ တဉ္စ ရတ္တိံ တဉ္စ ဒိဝါဝသေသံ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟာသိ. အထ ခေါ ဒွေ ဒေဝတာယော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ ကေဝလကပ္ပံ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဩဘာသေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု…ပေ… ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ ဧကာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဝိမောက္ခာယ စေတေတီ’’တိ. အပရာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သော ဟိ နူန, ဘန္တေ, သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီ’’တိ. ဣဒမဝေါစုံ တာ ဒေဝတာယော. ဣဒံ ဝတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ တတ္ထေဝန္တရဓာယိံသု.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงให้โอวาทแก่ท่านพระวักกลิด้วยพระโอวาทนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิได้เรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงยกเราขึ้นบนเตียงแล้ว จงเข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิเถิด คนเช่นเราจะพึงสำคัญว่าควรทำกาละในระหว่างบ้านได้อย่างไร” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิแล้วยกท่านพระวักกลิขึ้นบนเตียง เข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏตลอดราตรีนั้นและวันที่ยังเหลืออยู่ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีผ่านไป เทวดาสององค์มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ส่องสว่างทั่วภูเขาคิชฌกูฏ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... (เปยยาล)... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิน้อมใจไปเพื่อวิโมกข์” เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้นั้นจักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีอย่างแน่นอน” เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วอันตรธานหายไป ณ ที่นั้นเอง

အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဝက္ကလိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမထ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဝက္ကလိံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေထ –

ครั้งนั้นแล ครั้นราตรีนั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงไปยังที่อยู่ของวักกลิภิกษุ ครั้นแล้วจงกล่าวกับวักกลิภิกษุอย่างนี้ว่า –”

‘‘‘သုဏာဝုသော တွံ, ဝက္ကလိ, ဘဂဝတော ဝစနံ ဒွိန္နဉ္စ ဒေဝတာနံ. ဣမံ, အာဝုသော, ရတ္တိံ ဒွေ ဒေဝတာယော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ ကေဝလကပ္ပံ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဩဘာသေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ, အာဝုသော, ဧကာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဝိမောက္ခာယ စေတေတီတိ. အပရာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – သော ဟိ နူန, ဘန္တေ, သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီတိ. ဘဂဝါ စ တံ, အာဝုသော ဝက္ကလိ, ဧဝမာဟ – မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ; မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ! အပါပကံ တေ မရဏံ ဘဝိဿတိ, အပါပိကာ ကာလကိရိယာ’’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ [Pg.100] ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ဝက္ကလိ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘သုဏာဝုသော ဝက္ကလိ, ဘဂဝတော ဝစနံ ဒွိန္နဉ္စ ဒေဝတာန’’န္တိ.

ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวคำนี้กับท่านพระวักกลิว่า ‘ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด’

အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ မံ, အာဝုသော, မဉ္စကာ ဩရောပေထ. ကထဉှိ နာမ မာဒိသော ဥစ္စေ အာသနေ နိသီဒိတွာ တဿ ဘဂဝတော သာသနံ သောတဗ္ဗံ မညေယျာ’’တိ! ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ မဉ္စကာ ဩရောပေသုံ. ‘‘ဣမံ, အာဝုသော, ရတ္တိံ ဒွေ ဒေဝတာယော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ…ပေ… ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ, အာဝုသော, ဧကာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဝိမောက္ခာယ စေတေတီ’တိ. အပရာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘သော ဟိ နူန, ဘန္တေ, သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီ’တိ. ဘဂဝါ စ တံ, အာဝုသော ဝက္ကလိ, ဧဝမာဟ – ‘မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ; မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ! အပါပကံ တေ မရဏံ ဘဝိဿတိ, အပါပိကာ ကာလကိရိယာ’’’တိ. ‘‘တေန ဟာဝုသော, မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ – ‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတီ’တိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေထ – ‘ရူပံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. သညာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမီ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ ပက္ကမိံသု. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ အစိရပက္ကန္တေသု တေသု ဘိက္ခူသု သတ္ထံ အာဟရေသိ.

ครั้งนั้น ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลายมาช่วยกันยกผมลงจากเตียงเถิด คนเช่นผมจะพึงสำคัญว่าควรนั่งบนอาสนะสูงฟังศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้อย่างไร’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วได้ช่วยกันยกท่านพระวักกลิลงจากเตียง (ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวว่า) ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม ... (เป) ... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ (ท่านพระวักกลิกล่าวว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของผมว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนาไม่เที่ยง ... สัญญา ... สังขารไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วก็หลีกไป ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิก็ได้ใช้ศัสตรา

အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော; သော ဘဂဝတော [Pg.101] ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတိ; ဧဝဉ္စ ဝဒေတိ – ‘ရူပံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ … ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမီ’’’တိ.

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’

အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာယာမ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမိဿာမ; ယတ္ထ ဝက္ကလိနာ ကုလပုတ္တေန သတ္ထမာဟရိတ’’န္တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. အထ ခေါ ဘဂဝါ သမ္ဗဟုလေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဒူရတောဝ မဉ္စကေ ဝိဝတ္တက္ခန္ဓံ သေမာနံ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เราจักเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ สถานที่ซึ่งวักกลิกุลบุตรใช้ศัสตรา’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระวักกลินอนพลิกกายอยู่บนเตียงแต่ไกล

တေန ခေါ ပန သမယေန ဓူမာယိတတ္တံ တိမိရာယိတတ္တံ ဂစ္ဆတေဝ ပုရိမံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ပစ္ဆိမံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ဥတ္တရံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ဒက္ခိဏံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ဥဒ္ဓံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ အဓော ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ အနုဒိသံ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ပဿထ နော တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဧတံ ဓူမာယိတတ္တံ တိမိရာယိတတ္တံ ဂစ္ဆတေဝ ပုရိမံ ဒိသံ…ပေ… ဂစ္ဆတိ အနုဒိသ’’န္တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧသော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ ဝက္ကလိဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိညာဏံ သမနွေသတိ – ‘ကတ္ထ ဝက္ကလိဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိညာဏံ ပတိဋ္ဌိတ’န္တိ? အပ္ပတိဋ္ဌိတေန စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏေန ဝက္ကလိ ကုလပုတ္တော ပရိနိဗ္ဗုတော’’တိ. ပဉ္စမံ.

สมัยนั้นแล กลุ่มควันกลุ่มหมอกได้ไปยังทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง และทิศน้อย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นกลุ่มควันกลุ่มหมอกนั่นไปยังทิศตะวันออก ... ไปยังทิศน้อยหรือไม่” ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “เห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นั่นคือมารผู้มีบาป กำลังเที่ยวแสวงหาวิญญาณของวักกลิกุลบุตรว่า ‘วิญญาณของวักกลิกุลบุตรตั้งอยู่ที่ไหน’ ภิกษุทั้งหลาย วักกลิกุลบุตรปรินิพพานแล้วด้วยวิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งอาศัย” สูตรที่ ๕

၆. အဿဇိသုတ္တံ

๖. อัสสชิสูตร

၈၈. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ အဿဇိ ကဿပကာရာမေ ဝိဟရတိ အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. အထ ခေါ အာယသ္မာ အဿဇိ ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ တုမှေ, အာဝုသော, ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမထ; ဥပသင်္ကမိတွာ မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ – ‘အဿဇိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတီ’တိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေထ – ‘သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ [Pg.102] ယေန အဿဇိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော အဿဇိဿ ပဋိဿုတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘အဿဇိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော…ပေ… သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ယေန အဿဇိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန.

๘๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ที่กัสสปการาม ครั้งนั้น ท่านพระอัสสชิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า’” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอัสสชิว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ... ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ

အထ ခေါ ဘဂဝါ သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ အဿဇိ တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အဿဇိ ဘဂဝန္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. ဒိသွာန မဉ္စကေ သမဓောသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အဿဇိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အလံ, အဿဇိ, မာ တွံ မဉ္စကေ သမဓောသိ. သန္တိမာနိ အာသနာနိ ပညတ္တာနိ, တတ္ထာဟံ နိသီဒိဿာမီ’’တိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အဿဇိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကစ္စိ တေ, အဿဇိ, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ…ပေ… ပဋိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော အဘိက္ကမော’’တိ?

ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปหาท่านพระอัสสชิถึงที่อยู่ ท่านพระอัสสชิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อย่าเลย อัสสชิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจะนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อัสสชิ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ... ทุกขเวทนาปรากฏว่าทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ”

‘‘န မေ, ဘန္တေ, ခမနီယံ…ပေ… အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ တေ, အဿဇိ, န ကိဉ္စိ ကုက္ကုစ္စံ န ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘တဂ္ဃ မေ, ဘန္တေ, အနပ္ပကံ ကုက္ကုစ္စံ အနပ္ပကော ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ ပန တံ, အဿဇိ, အတ္တာ သီလတော န ဥပဝဒတီ’’တိ? ‘‘န ခေါ မံ, ဘန္တေ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတီ’’တိ. ‘‘နော စေ ကိရ တံ, အဿဇိ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတိ, အထ ကိဉ္စ တေ ကုက္ကုစ္စံ ကော စ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘ပုဗ္ဗေ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဂေလညေ ပဿမ္ဘေတွာ ပဿမ္ဘေတွာ ကာယသင်္ခါရေ ဝိဟရာမိ, သောဟံ သမာဓိံ နပ္ပဋိလဘာမိ. တဿ မယှံ, ဘန္တေ, တံ သမာဓိံ အပ္ပဋိလဘတော ဧဝံ ဟောတိ – ‘နော စဿာဟံ ပရိဟာယာမီ’’’တိ. ‘‘ယေ တေ, အဿဇိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ သမာဓိသာရကာ သမာဓိသာမညာ တေသံ တံ သမာဓိံ အပ္ပဋိလဘတံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘နော စဿု မယံ ပရိဟာယာမာ’’’တိ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ... ทุกขเวทนาปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย” “อัสสชิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงทีเดียว ข้าพระองค์มีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจไม่น้อยเลย” “อัสสชิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “อัสสชิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ ก็แล้วเธอมีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อนแต่จะป่วย ข้าพระองค์เคยระงับกายสังขารอยู่เนืองๆ แต่บัดนี้ข้าพระองค์ไม่ได้สมาธินั้น เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ข้าพระองค์จึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’” “อัสสชิ สมณพราหมณ์เหล่าใดมีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญผล เมื่อไม่ได้สมาธินั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အဿဇိ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိညာဏံ …ပေ… တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. သော သုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, သာ ‘အနိစ္စာ’တိ ပဇာနာတိ. ‘အနဇ္ဈောသိတာ’တိ [Pg.103] ပဇာနာတိ. ‘အနဘိနန္ဒိတာ’တိ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, သာ ‘အနိစ္စာ’တိ ပဇာနာတိ. ‘အနဇ္ဈောသိတာ’တိ ပဇာနာတိ. ‘အနဘိနန္ဒိတာ’တိ ပဇာနာတိ. အဒုက္ခမသုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, သာ ‘အနိစ္စာ’တိ ပဇာနာတိ…ပေ… ‘အနဘိနန္ဒိတာ’တိ ပဇာနာတိ. သော သုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ; ဒုက္ခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ; အဒုက္ခမသုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ. သော ကာယပရိယန္တိကံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ကာယပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ဇီဝိတပရိယန္တိကံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ဣဓေဝ သဗ္ဗဝေဒယိတာနိ အနဘိနန္ဒိတာနိ သီတီဘဝိဿန္တီ’တိ ပဇာနာတိ.

“อัสสชิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ... รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เบื้องหน้าแต่กายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงอันไม่น่าเพลิดเพลินในโลกนี้แหละ จักเป็นของเย็น’”

‘‘သေယျထာပိ, အဿဇိ, တေလဉ္စ ပဋိစ္စ, ဝဋ္ဋိဉ္စ ပဋိစ္စ, တေလပ္ပဒီပေါ ဈာယေယျ; တဿေဝ တေလဿ စ ဝဋ္ဋိယာ စ ပရိယာဒါနာ အနာဟာရော နိဗ္ဗာယေယျ. ဧဝမေဝ ခေါ, အဿဇိ, ဘိက္ခု ကာယပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ကာယပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ဣဓေဝ သဗ္ဗဝေဒယိတာနိ အနဘိနန္ဒိတာနိ သီတီဘဝိဿန္တီ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

อัสสชิ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ เพราะน้ำมันและไส้นั้นหมดไป ประทีปนั้นไม่มีเชื้อก็จะพึงดับไป ฉันใด อัสสชิ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงในอัตภาพนี้ที่เราไม่เพลิดเพลิน จักเป็นของเย็น’ ดังนี้

၇. ခေမကသုတ္တံ

๗. เขมกสูตร

၈၉. ဧကံ သမယံ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဘိက္ခူ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရန္တိ ဃောသိတာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ ခေမကော ဗဒရိကာရာမေ ဝိဟရတိ အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. အထ ခေါ ထေရာ ဘိက္ခူ သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတာ အာယသ္မန္တံ ဒါသကံ အာမန္တေသုံ – ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ကစ္စိ တေ, အာဝုသော, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ပဋိက္ကမန္တိ နော အဘိက္ကမန္တိ, ပဋိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော အဘိက္ကမော’’’တိ? ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ထေရာ တံ, အာဝုသော [Pg.104] ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘ကစ္စိ တေ, အာဝုသော, ခမနီယံ…ပေ… နော အဘိက္ကမော’’’တိ? ‘‘န မေ, အာဝုသော, ခမနီယံ န ယာပနီယံ…ပေ… အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမော’’တိ.

๘๙. สมัยหนึ่ง พระเถระหลายรูปจำพรรษาอยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเขมกะอาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก อยู่ที่พทริการาม ครั้งนั้นแล พอถึงเวลาเย็น พระเถระทั้งหลายออกจากที่เร้นแล้ว ได้เรียกท่านพระทาสกะมากล่าวว่า ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาย่อมปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ ... ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’

အထ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ခေမကော, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ‘န မေ, အာဝုသော, ခမနီယံ…ပေ… အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမော’’’တိ. ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု အာယသ္မာ ခေမကော ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတီ’’’တိ?

ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’

‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု အာယသ္မာ ခေမကော ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတီ’’တိ? ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမီ’’တိ.

ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’

အထ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ခေမကော, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမီ’’’တိ. ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. နော စေ ကိရာယသ္မာ ခေမကော ဣမေသု [Pg.105] ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတိ. တေနဟာယသ္မာ ခေမကော အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’’တိ.

ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’

‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော…ပေ… ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော; နော စေ ကိရာယသ္မာ ခေမကော ဣမေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတိ, တေနဟာယသ္မာ ခေမကော အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိ. ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမိ, န စမှိ အရဟံ ခီဏာသဝေါ; အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ, ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမီ’’တိ.

ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย แต่ผมก็ยังไม่ใช่พระอรหันตขีณาสพ อาวุโส แต่ทว่า ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี ‘อัสมิ’ (เรามีอยู่) ที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น แต่ก็ไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘นี้คือเรา’

အထ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ…ပေ… ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ခေမကော, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမိ, န စမှိ အရဟံ ခီဏာသဝေါ; အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ, ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမီ’’တိ.

ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย... แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ผมมิได้เห็นสิ่งใดโดยความเป็นตน หรือโดยความเป็นของตนเลย และผมก็ยังมิใช่พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’’

‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, အသ္မီတိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ အသ္မီတိ ဝဒေသိ? ရူပံ အသ္မီတိ ဝဒေသိ, အညတြ ရူပါ အသ္မီတိ ဝဒေသိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အသ္မီတိ ဝဒေသိ, အညတြ ဝိညာဏာ အသ္မီတိ ဝဒေသိ. ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, အသ္မီတိ ဝဒေသိ. ကိမေတံ အသ္မီတိ ဝဒေသီ’’’တိ?

“ท่านทาสกะ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วจงกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’”

‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဧတဒဝေါစ – ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘‘ယမေတံ, အာဝုသော [Pg.106] ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ’’တိ? ‘‘အလံ, အာဝုသော ဒါသက, ကိံ ဣမာယ သန္ဓာဝနိကာယ! အာဟရာဝုသော, ဒဏ္ဍံ; အဟမေဝ ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိဿာမီ’’တိ.

ท่านพระทาสกะรับคำของภิกษุเถระทั้งหลายว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) ‘พอเถิด ท่านทาสกะ จะประโยชน์อะไรด้วยการวิ่งไปวิ่งมานี้ ท่านผู้มีอายุ ท่านจงนำไม้เท้ามาเถิด ผมเองจะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย’

အထ ခေါ အာယသ္မာ ခေမကော ဒဏ္ဍမောလုဗ္ဘ ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ထေရာ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, အာဝုသော, ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ; နပိ အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ; နပိ အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမိ’’.

ครั้งนั้นแล ท่านพระเขมกะใช้ไม้เท้าพยุงกายเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับภิกษุเถระเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกับท่านพระเขมกะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’

‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော, ဥပ္ပလဿ ဝါ ပဒုမဿ ဝါ ပုဏ္ဍရီကဿ ဝါ ဂန္ဓော. ယော နု ခေါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ပတ္တဿ ဂန္ဓော’တိ ဝါ ‘ဝဏ္ဏဿ ဂန္ဓော’တိ ဝါ ‘ကိဉ္ဇက္ခဿ ဂန္ဓော’တိ ဝါ သမ္မာ နု ခေါ သော ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘ယထာ ကထံ, ပနာဝုသော, သမ္မာ ဗျာကရမာနော ဗျာကရေယျာ’’တိ? ‘‘‘ပုပ္ဖဿ ဂန္ဓော’တိ ခေါ, အာဝုသော, သမ္မာ ဗျာကရမာနော ဗျာကရေယျာ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခွာဟံ, အာဝုသော, န ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ, နပိ အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ, နပိ အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမိ’’.

“ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนกลิ่นของดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก ถ้ามีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เป็นกลิ่นของกลีบ’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของสี’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของเกสร’ ผู้นั้นจะกล่าวโดยชอบหรือไม่” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ไม่ชอบ ท่านผู้มีอายุ” (ท่านพระเขมกะถามว่า) “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบอย่างไร” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ท่านผู้มีอายุ เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบว่า ‘เป็นกลิ่นของดอกไม้’” (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ ฉันนั้นเหมือนกัน ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’”

‘‘ကိဉ္စာပိ, အာဝုသော, အရိယသာဝကဿ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပဟီနာနိ ဘဝန္တိ, အထ ခွဿ ဟောတိ – ‘ယော စ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော [Pg.107] အသ္မီတိ မာနော, အသ္မီတိ ဆန္ဒော, အသ္မီတိ အနုသယော အသမူဟတော. သော အပရေန သမယေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿီ ဝိဟရတိ – ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ. တဿိမေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿိနော ဝိဟရတော ယောပိဿ ဟောတိ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော ‘အသ္မီ’တိ, မာနော ‘အသ္မီ’တိ, ဆန္ဒော ‘အသ္မီ’တိ အနုသယော အသမူဟတော, သောပိ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတိ.

“ท่านผู้มีอายุ แม้ว่าอริยสาวกจะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้วก็ตาม แต่มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้น ก็ยังคงมีอยู่ ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้นนั้น ย่อมถึงการถูกถอนขึ้นได้

‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော, ဝတ္ထံ သံကိလိဋ္ဌံ မလဂ္ဂဟိတံ. တမေနံ သာမိကာ ရဇကဿ အနုပဒဇ္ဇုံ. တမေနံ ရဇကော ဦသေ ဝါ ခါရေ ဝါ ဂေါမယေ ဝါ သမ္မဒ္ဒိတွာ အစ္ဆေ ဥဒကေ ဝိက္ခာလေတိ. ကိဉ္စာပိ တံ ဟောတိ ဝတ္ထံ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိယောဒါတံ, အထ ခွဿ ဟောတိ ယေဝ အနုသဟဂတော ဦသဂန္ဓော ဝါ ခါရဂန္ဓော ဝါ ဂေါမယဂန္ဓော ဝါ အသမူဟတော. တမေနံ ရဇကော သာမိကာနံ ဒေတိ. တမေနံ သာမိကာ ဂန္ဓပရိဘာဝိတေ ကရဏ္ဍကေ နိက္ခိပန္တိ. ယောပိဿ ဟောတိ အနုသဟဂတော ဦသဂန္ဓော ဝါ ခါရဂန္ဓော ဝါ ဂေါမယဂန္ဓော ဝါ အသမူဟတော, သောပိ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, ကိဉ္စာပိ အရိယသာဝကဿ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပဟီနာနိ ဘဝန္တိ, အထ ခွဿ ဟောတိ ယေဝ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော ‘အသ္မီ’တိ, မာနော ‘အသ္မီ’တိ, ဆန္ဒော ‘အသ္မီ’တိ အနုသယော အသမူဟတော. သော အပရေန သမယေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿီ ဝိဟရတိ. ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ. တဿ ဣမေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿိနော ဝိဟရတော ယောပိဿ ဟောတိ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော ‘အသ္မီ’တိ, မာနော ‘အသ္မီ’တိ, ဆန္ဒော ‘အသ္မီ’တိ အနုသယော အသမူဟတော, သောပိ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

“ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน มีมลทินจับ เจ้าของพึงมอบผ้านั้นแก่คนซักฟอก คนซักฟอกนั้นพึงขยำผ้านั้นด้วยดินเค็ม หรือด้วยด่าง หรือด้วยโคมัย แล้วซักในน้ำที่ใสสะอาด แม้ผ้านั้นจะเป็นผ้าที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง แต่ก็ยังมีกลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่ คนซักฟอกนั้นพึงมอบผ้านั้นแก่เจ้าของ เจ้าของพึงเก็บผ้านั้นไว้ในหีบที่อบด้วยของหอม กลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป ข้อนี้ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกแม้จะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว แต่ก็ยังคงมีมานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดแห่งรูป อย่างนี้ความดับแห่งรูป อย่างนี้เวทนา... อย่างนี้สัญญา... อย่างนี้สังขาร... อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป”

ဧဝံ ဝုတ္တေ, ထေရာ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘န ခေါ မယံ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဝိဟေသာပေခါ ပုစ္ဆိမှ, အပိ စာယသ္မာ ခေမကော ပဟောသိ တဿ ဘဂဝတော သာသနံ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတုံ ဒေသေတုံ ပညာပေတုံ [Pg.108] ပဋ္ဌပေတုံ ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတုံ. တယိဒံ အာယသ္မတာ ခေမကေန တဿ ဘဂဝတော သာသနံ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတံ ဒေသိတံ ပညာပိတံ ပဋ္ဌပိတံ ဝိဝရိတံ ဝိဘဇိတံ ဥတ္တာနီကတ’’န္တိ.

เมื่อท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระเขมกะดังนี้ว่า “พวกกระผมมิได้ถามท่านพระเขมกะด้วยมุ่งหวังจะเบียดเบียน แต่ท่านพระเขมกะสามารถเพื่อจะแจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งคำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นโดยพิสดารได้ คำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ท่านพระเขมกะได้แจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น โดยพิสดารแล้ว”

ဣဒမဝေါစ အာယသ္မာ ခေမကော. အတ္တမနာ ထေရာ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ခေမကဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုံ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန ဝေယျာကရဏသ္မိံ ဘညမာနေ သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသု, အာယသ္မတော ခေမကဿ စာတိ. သတ္တမံ.

ท่านพระเขมกะได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระเขมกะ ก็แล เมื่อไวยากรณ์นี้อันท่านพระเขมกะกล่าวอยู่ จิตของภิกษุเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗

၈. ဆန္နသုတ္တံ

๘. ฉันนสูตร

၉၀. ဧကံ သမယံ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဘိက္ခူ ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဆန္နော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော အဝါပုရဏံ အာဒါယ ဝိဟာရေန ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဩဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, အနုသာသန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, ကရောန္တု မေ အာယသ္မန္တော ထေရာ ဓမ္မိံ ကထံ, ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’’န္တိ.

๙๐. สมัยหนึ่ง ภิกษุเถระจำนวนมากอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระฉันนะ ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว ถือลูกดาล เที่ยวเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงโอวาทข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงอนุศาสน์ข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงกระทำธรรมีกถาแก่ข้าพเจ้า โดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงเห็นธรรมได้”

ဧဝံ ဝုတ္တေ, ထေရာ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ ဆန္နံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ရူပံ ခေါ, အာဝုသော ဆန္န, အနိစ္စံ; ဝေဒနာ အနိစ္စာ; သညာ အနိစ္စာ; သင်္ခါရာ အနိစ္စာ; ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ရူပံ အနတ္တာ; ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ; သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ.

เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสฉันนะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

အထ ခေါ အာယသ္မတော ဆန္နဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘မယှမ္ပိ ခေါ ဧတံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ရူပံ အနိစ္စံ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’တိ. အထ စ ပန မေ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထေ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေ တဏှာက္ခယေ ဝိရာဂေ နိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ နပ္ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ. ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ – ‘အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာ’တိ? န ခေါ ပနေဝံ ဓမ္မံ ပဿတော ဟောတိ. ကော နု ခေါ မေ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေယျ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’’န္တိ.

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “แม้สำหรับเรา ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกันว่า ‘รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของเราก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในความสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือ นิพพาน ความหวั่นไหวและความยึดมั่นย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่สำหรับผู้เห็นธรรมแล้ว ไม่พึงเป็นเช่นนี้ ใครหนอจะพึงแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้”

အထ ခေါ အာယသ္မတော ဆန္နဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတာရာမေ သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သမ္ဘာဝိတော [Pg.109] စ ဝိညူနံ သဗြဟ္မစာရီနံ, ပဟောတိ စ မေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျံ; အတ္ထိ စ မေ အာယသ္မန္တေ အာနန္ဒေ တာဝတိကာ ဝိဿဋ္ဌိ. ယံနူနာဟံ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမေယျ’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဆန္နော သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ယေန ကောသမ္ဗီ ဃောသိတာရာမော ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ဆန္နော အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစ –

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอานนท์นี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ท่านเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญ และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านพระอานนท์สามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านพระอานนท์ถึงเพียงนั้น ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์เถิด” ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะเก็บงำเสนาสนะแล้ว ถือบาตรและจีวรเดินทางไปยังโฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นแล้วได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระฉันนะได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า

‘‘ဧကမိဒါဟံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, သမယံ ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရာမိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခွာဟံ, အာဝုသော, သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော အဝါပုရဏံ အာဒါယ ဝိဟာရေန ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိံ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစံ – ‘ဩဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, အနုသာသန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, ကရောန္တု မေ အာယသ္မန္တော ထေရာ ဓမ္မိံ ကထံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’န္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ မံ, အာဝုသော, ထေရာ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစုံ – ‘ရူပံ ခေါ, အာဝုသော ဆန္န, အနိစ္စံ; ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; ရူပံ အနတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’’တိ.

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ สมัยหนึ่ง ผมอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านผู้มีอายุ ในเวลาเย็น ผมออกจากที่หลีกเร้น ถือลูกดาลเข้าไปยังวิหารหลังหนึ่งๆ ครั้นแล้วได้กล่าวคำนี้กับพระเถระทั้งหลายว่า ‘ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงโอวาทผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงพร่ำสอนผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด’ เมื่อผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านผู้มีอายุ พระเถระทั้งหลายได้กล่าวคำนี้กับผมว่า ‘ท่านฉันนะผู้มีอายุ รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา...ฯลฯ... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’”

‘‘တဿ မယှံ, အာဝုသော, ဧတဒဟောသိ – ‘မယှမ္ပိ ခေါ ဧတံ ဧဝံ ဟောတိ – ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ, ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’တိ. အထ စ ပန မေ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထေ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေ တဏှာက္ခယေ ဝိရာဂေ နိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ နပ္ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ. ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ – ‘အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာ’တိ? န ခေါ ပနေဝံ ဓမ္မံ ပဿတော ဟောတိ. ကော နု ခေါ မေ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေယျ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျန္တိ!

“ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถึงเราก็มีความรู้อย่างนี้เหมือนกันว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของผมก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือนิพพาน ความสะดุ้งและความยึดมั่นเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นธรรม ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้”

‘‘တဿ မယှံ, အာဝုသော, ဧတဒဟောသိ – ‘အယံ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတရာမေ သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သမ္ဘာဝိတော စ ဝိညူနံ သဗြဟ္မစာရီနံ, ပဟောတိ စ မေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျံ. အတ္ထိ စ မေ အာယသ္မန္တေ အာနန္ဒေ [Pg.110] တာဝတိကာ ဝိဿဋ္ဌိ. ယံနူနာဟံ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမေယျ’န္တိ. ဩဝဒတု မံ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော; အနုသာသတု မံ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော; ကရောတု မေ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဓမ္မိံ ကထံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’’န္တိ.

“ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุนี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้เมืองโกสัมพี ทั้งพระศาสดาก็ทรงสรรเสริญ ทั้งเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านอานนท์ผู้มีอายุสามารถที่จะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านอานนท์ผู้มีอายุถึงเพียงนั้น ทางที่ดี เราพึงเข้าไปหาท่านอานนท์ผู้มีอายุเถิด’ ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงโอวาทผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงพร่ำสอนผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด”

‘‘ဧတ္တကေနပိ မယံ အာယသ္မတော ဆန္နဿ အတ္တမနာ အပိ နာမ တံ အာယသ္မာ ဆန္နော အာဝိ အကာသိ ခီလံ ဆိန္ဒိ. ဩဒဟာဝုသော, ဆန္န, သောတံ; ဘဗ္ဗောသိ ဓမ္မံ ဝိညာတု’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မတော ဆန္နဿ တာဝတကေနေဝ ဥဠာရံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇိ – ‘‘ဘဗ္ဗော ကိရသ္မိ ဓမ္မံ ဝိညာတု’’န္တိ.

“เพียงเท่านี้ พวกเราก็พอใจในท่านฉันนะผู้มีอายุแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุได้ทำให้แจ้ง ได้ตัดตอเสียแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุ จงเงี่ยโสตลงเถิด ท่านเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้” ลำดับนั้น ท่านฉันนะผู้มีอายุได้เกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่งเพียงเท่านั้นว่า “ได้ยินว่า เราเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้”

‘‘သမ္မုခါ မေတံ, အာဝုသော ဆန္န, ဘဂဝတော သုတံ, သမ္မုခါ စ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကစ္စာနဂေါတ္တံ ဘိက္ခုံ ဩဝဒန္တဿ – ဒွယနိဿိတော ခွာယံ, ကစ္စာန, လောကော ယေဘုယျေန အတ္ထိတဉ္စေဝ နတ္ထိတဉ္စ. လောကသမုဒယံ ခေါ, ကစ္စာန, ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယာ လောကေ နတ္ထိတာ, သာ န ဟောတိ. လောကနိရောဓံ ခေါ, ကစ္စာန, ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယာ လောကေ အတ္ထိတာ, သာ န ဟောတိ. ဥပယုပါဒါနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓော ခွာယံ, ကစ္စာန, လောကော ယေဘုယျေန တံ စာယံ ဥပယုပါဒါနံ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယံ န ဥပေတိ န ဥပါဒိယတိ နာဓိဋ္ဌာတိ ‘အတ္တာ မေ’တိ. ဒုက္ခမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈမာနံ နိရုဇ္ဈတီတိ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ. အပရပ္ပစ္စယာ ဉာဏမေဝဿ ဧတ္ထ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ကစ္စာန, သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ. သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယမေကော အန္တော. သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အယံ ဒုတိယော အန္တော. ဧတေ တေ, ကစ္စာန, ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈေန တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ – အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ; သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ. အဝိဇ္ဇာယ တွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတီ’’တိ.

“ท่านฉันนะผู้มีอายุ ข้อนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ ขณะที่ทรงโอวาทท่านพระกัจจานโคตรว่า ‘กัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ ความมี (อัตถิตา) และความไม่มี (นัตถิตา) กัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นความเกิดแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความไม่มีในโลกย่อมไม่มี เมื่อบุคคลเห็นความดับแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความมีในโลกย่อมไม่มี กัจจานะ โลกนี้โดยมากถูกผูกมัดด้วยอุบาย อุปาทาน และอภินิเวส แต่พระอริยสาวกนี้ย่อมไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งไว้ซึ่งอุบายและอุปาทานนั้น อันเป็นอภินิเวสและอนุสัยแห่งจิตว่า ‘อัตตาของเรา’ ทุกข์นั่นแหละเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เมื่อดับ ย่อมดับ ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลง ปัญญาในเรื่องนี้ของท่านย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่น กัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สัมมาทิฏฐิจึงมีได้ กัจจานะ ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดที่หนึ่ง ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดที่สอง กัจจานะ ตถาคตไม่เข้าใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้น ย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ก็เพราะอวิชชานั่นแหละดับไปไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้’”

‘‘ဧဝမေတံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဟောတိ ယေသံ အာယသ္မန္တာနံ တာဒိသာ သဗြဟ္မစာရယော အနုကမ္ပကာ အတ္ထကာမာ ဩဝါဒကာ အနုသာသကာ. ဣဒဉ္စ ပန မေ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဓမ္မော အဘိသမိတော’’တိ. အဋ္ဌမံ.

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายเหล่าใด ที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ เป็นผู้โอวาท เป็นผู้พร่ำสอน และข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านอานนท์ผู้มีอายุแล้ว ก็ได้บรรลุธรรมแล้ว” ฉันนสูตรที่ ๘ จบ

၉. ရာဟုလသုတ္တံ

๙. ราหุลสูตร

၉၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.111]. အထ ခေါ အာယသ္မာ ရာဟုလော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဟုလော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ?

๙๑. เรื่องเกิดขึ้นที่เมืองสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระราหุลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระราหุลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอกจึงจะไม่มี”

‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ရာဟုလ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ … ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ရာဟုလ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ. နဝမံ.

“ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอกย่อมไม่มี” จบสูตรที่ ๙

၁၀. ဒုတိယရာဟုလသုတ္တံ

๑๐. ทุติยราหุลสูตร

၉၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဟုလော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာသမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ရာဟုလ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ဟောတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, ရာဟုလ[Pg.112], ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ. ဒသမံ.

๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราหุลนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” “ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” จบสูตรที่ ๑๐

ထေရဝဂ္ဂေါ နဝမော.

เถรวรรคที่ ๙ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้นมีดังนี้

အာနန္ဒော တိဿော ယမကော, အနုရာဓော စ ဝက္ကလိ;

အဿဇိ ခေမကော ဆန္နော, ရာဟုလာ အပရေ ဒုဝေ.

อานันทสูตร ติสสสูตร ยมกสูตร อนุราธสูตร วักกลิสูตร อัสสชิสูตร เขมกสูตร ฉันนสูตร และราหุลสูตรอีก ๒ สูตร

၁၀. ပုပ္ဖဝဂ္ဂေါ

๑๐. ปุปผวรรค

၁. နဒီသုတ္တံ

๑. นทีสูตร

၉၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, နဒီ ပဗ္ဗတေယျာ ဩဟာရိနီ ဒူရင်္ဂမာ သီဃသောတာ. တဿာ ဥဘောသု တီရေသု ကာသာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ကုသာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ပဗ္ဗဇာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ဗီရဏာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ရုက္ခာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ. တဿာ ပုရိသော သောတေန ဝုယှမာနော ကာသေ စေပိ ဂဏှေယျ, တေ ပလုဇ္ဇေယျုံ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇေယျ. ကုသေ စေပိ ဂဏှေယျ, ပဗ္ဗဇေ စေပိ ဂဏှေယျ, ဗီရဏေ စေပိ ဂဏှေယျ, ရုက္ခေ စေပိ ဂဏှေယျ, တေ ပလုဇ္ဇေယျုံ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇေယျ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ပလုဇ္ဇတိ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ[Pg.113]; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ပလုဇ္ဇတိ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’. ‘‘တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไหลลงจากภูเขา ไหลไปไกล มีกระแสเชี่ยว หากมีหญ้าคาเกิดอยู่ริมฝั่งทั้งสองฟาก หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้ากุศะเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าปล้องเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าแฝกเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีต้นไม้เกิดอยู่... ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ บุรุษผู้ถูกกระแสน้ำพัดไป หากเขาจะยึดหญ้าคา หญ้าคาเหล่านั้นก็จะขาดไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น หากเขาจะยึดหญ้ากุศะ... หากเขาจะยึดหญ้าปล้อง... หากเขาจะยึดหญ้าแฝก... หากเขาจะยึดต้นไม้ ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโค่นไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๑

၂. ပုပ္ဖသုတ္တံ

๒. ปุปผสูตร

၉၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေန ဝိဝဒါမိ, လောကောဝ မယာ ဝိဝဒတိ. န, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဝါဒီ ကေနစိ လောကသ္မိံ ဝိဝဒတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ’’.

๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก แต่โลกวิวาทกับเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมวาทีไม่วิวาทกับใครๆ ในโลก สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่ามี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่ามี”

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, ယမဟံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဣဒံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งใดเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี”

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, ယမဟံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဣဒံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ’’.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ ซึ่งเราก็กล่าวว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย รูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’

‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော, တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ; အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ အဘိသမေတွာ တံ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ.

ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งโลกธรรมนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น

‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော, တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ, အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ အဘိသမေတွာ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ [Pg.114] အဘိသမေတွာ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ.

ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นโลกธรรมในโลก ที่ตถาคตตรัสรู้ รู้ยิ่ง ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งรูปนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น

‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန ဧဝံ အာစိက္ခိယမာနေ ဒေသိယမာနေ ပညပိယမာနေ ပဋ္ဌပိယမာနေ ဝိဝရိယမာနေ ဝိဘဇိယမာနေ ဥတ္တာနီကရိယမာနေ န ဇာနာတိ န ပဿတိ တမဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလံ ပုထုဇ္ဇနံ အန္ဓံ အစက္ခုကံ အဇာနန္တံ အပဿန္တံ ကိန္တိ ကရောမိ! ဝေဒနာ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော…ပေ… သညာ, ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရာ, ဘိက္ခဝေ… ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ အဘိသမေတွာ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอย่างไรกับปุถุชนคนพาลนั้น ผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นได้เล่า ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นโลกธรรมในโลก...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สัญญา... ภิกษุทั้งหลาย สังขาร... ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဥပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ ပုဏ္ဍရီကံ ဝါ ဥဒကေ ဇာတံ ဥဒကေ သံဝဍ္ဎံ ဥဒကာ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌာတိ အနုပလိတ္တံ ဥဒကေန; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော လောကေ ဇာတော လောကေ သံဝဍ္ဎော လောကံ အဘိဘုယျ ဝိဟရတိ အနုပလိတ္တော လောကေနာ’’တိ. ဒုတိယံ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ ตั้งอยู่ แต่น้ำไม่ติด ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก แต่ครอบงำโลกอยู่ โลกไม่ฉาบทา

၃. ဖေဏပိဏ္ဍူပမသုတ္တံ

๓. เฟณปิณฑูปมสูตร

၉၅. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ အယုဇ္ဈာယံ ဝိဟရတိ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တီရေ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ –

๙๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงอโยธยา ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အယံ ဂင်္ဂါ နဒီ မဟန္တံ ဖေဏပိဏ္ဍံ အာဝဟေယျ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဖေဏပိဏ္ဍေ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ[Pg.115], တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ရူပေ သာရော?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคานี้ พึงนำฟองน้ำก้อนใหญ่มา บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำก้อนนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำก้อนนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งรูปนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ รูปนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในรูปจะพึงมีได้อย่างไร

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သရဒသမယေ ထုလ္လဖုသိတကေ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဥဒကေ ဥဒကပုဗ္ဗုဠံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ နိရုဇ္ဈတိ စ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဥဒကပုဗ္ဗုဠေ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယာ ကာစိ ဝေဒနာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာယ သာရော?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยศารทกาล เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกลงมา ฟองน้ำในน้ำย่อมเกิดขึ้นและดับไป บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งเวทนานั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ เวทนานั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในเวทนาจะพึงมีได้อย่างไร

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ဌိတေ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ မရီစိကာ ဖန္ဒတိ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ…ပေ… ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, မရီစိကာယ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယာ ကာစိ သညာ…ပေ….

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู เวลาเที่ยงวัน พยับแดดย่อมเต้นระยิบระยับ บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งพยับแดดนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ พยับแดดนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในพยับแดดจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော သာရတ္ထိကော သာရဂဝေသီ သာရပရိယေသနံ စရမာနော တိဏှံ ကုဌာရိံ အာဒါယ ဝနံ ပဝိသေယျ. သော တတ္ထ ပဿေယျ မဟန္တံ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဥဇုံ နဝံ အကုက္ကုကဇာတံ. တမေနံ မူလေ ဆိန္ဒေယျ; မူလေ ဆေတွာ အဂ္ဂေ ဆိန္ဒေယျ, အဂ္ဂေ ဆေတွာ ပတ္တဝဋ္ဋိံ ဝိနိဗ္ဘုဇေယျ. သော တဿ ပတ္တဝဋ္ဋိံ ဝိနိဗ္ဘုဇန္တော ဖေဂ္ဂုမ္ပိ နာဓိဂစ္ဆေယျ, ကုတော သာရံ! တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ကဒလိက္ခန္ဓေ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ…ပေ… ယေ [Pg.116] ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရေသု သာရော?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น ถือขวานอันคมเข้าไปสู่ป่า เขาพึงเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่านั้น ซึ่งตรง สดใหม่ ยังไม่เกิดแกนแข็ง เขาพึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงตัดที่ปลาย ครั้นตัดที่ปลายแล้ว พึงลอกกาบออก เมื่อเขาลอกกาบนั้นออกอยู่ ก็ไม่พึงได้แม้แต่กระพี้ ไหนเลยจะได้แก่นเล่า บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งต้นกล้วยนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ต้นกล้วยนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในต้นกล้วยจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้นอยู่ สังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในสังขารทั้งหลายจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, မာယာကာရော ဝါ မာယာကာရန္တေဝါသီ ဝါ စတုမဟာပထေ မာယံ ဝိဒံသေယျ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, မာယာယ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏေ သာရော?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักมายากล หรือลูกมือของนักมายากล พึงแสดงกลที่ทางใหญ่สี่แพร่ง บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งกลนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ กลนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในมายากลจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้นอยู่ วิญญาณนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในวิญญาณจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ –

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำอื่นต่อไปอีกว่า

‘‘ဖေဏပိဏ္ဍူပမံ ရူပံ, ဝေဒနာ ဗုဗ္ဗုဠူပမာ ;

မရီစိကူပမာ သညာ, သင်္ခါရာ ကဒလူပမာ;

မာယူပမဉ္စ ဝိညာဏံ, ဒေသိတာဒိစ္စဗန္ဓုနာ.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ได้ทรงแสดงไว้ว่า รูปเปรียบด้วยฟองน้ำ เวทนาเปรียบด้วยฟองคลื่น สัญญาเปรียบด้วยพยับแดด สังขารเปรียบด้วยต้นกล้วย และวิญญาณเปรียบด้วยมายากล

‘‘ယထာ ယထာ နိဇ္ဈာယတိ, ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ;

ရိတ္တကံ တုစ္ဆကံ ဟောတိ, ယော နံ ပဿတိ ယောနိသော.

ผู้ใดพิจารณาโดยแยบคาย ย่อมเพ่งพินิจขันธ์ 5 นั้นโดยประการใดๆ ขันธ์ 5 นั้น ย่อมเป็นของว่าง เป็นของเปล่าแก่ผู้นั้น ผู้เห็นอยู่โดยแยบคายโดยประการนั้นๆ

‘‘ဣမဉ္စ ကာယံ အာရဗ္ဘ, ဘူရိပညေန ဒေသိတံ;

ပဟာနံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ, ရူပံ ပဿထ ဆဍ္ဍိတံ.

พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ทรงปรารภกายนี้ ตรัสสอนไว้ว่า ท่านทั้งหลายจงดูรูปที่ถูกทอดทิ้งแล้ว เพราะการละธรรม 3 อย่าง

‘‘အာယု [Pg.117] ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ, ယဒါ ကာယံ ဇဟန္တိမံ;

အပဝိဒ္ဓေါ တဒါ သေတိ, ပရဘတ္တံ အစေတနံ.

เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป เมื่อนั้น กายนี้อันเขาทอดทิ้งแล้ว ไม่มีเจตนา เป็นภักษาของสัตว์อื่น ย่อมนอนอยู่

‘‘ဧတာဒိသာယံ သန္တာနော, မာယာယံ ဗာလလာပိနီ;

ဝဓကော ဧသ အက္ခာတော, သာရော ဧတ္ထ န ဝိဇ္ဇတိ.

ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้ มายานี้หลอกลวงคนพาล พระพุทธเจ้าตรัสว่า กายนี้เป็นดังเพชฌฆาต สาระในกายนี้ไม่มี

‘‘ဧဝံ ခန္ဓေ အဝေက္ခေယျ, ဘိက္ခု အာရဒ္ဓဝီရိယော;

ဒိဝါ ဝါ ယဒိ ဝါ ရတ္တိံ, သမ္ပဇာနော ပဋိဿတော.

ภิกษุผู้ปรารภความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน

‘‘ဇဟေယျ သဗ္ဗသံယောဂံ, ကရေယျ သရဏတ္တနော;

စရေယျာဒိတ္တသီသောဝ, ပတ္ထယံ အစ္စုတံ ပဒ’’န္တိ. တတိယံ;

พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน พึงประพฤติเหมือนคนมีศีรษะถูกไฟไหม้ ปรารถนาบทอันไม่จุติ

၄. ဂေါမယပိဏ္ဍသုတ္တံ

๔. โคยปิณฑสูตร

၉၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ရူပံ ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ ဝေဒနာ ယာ ဝေဒနာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ သညာ ယာ သညာ…ပေ… အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကေစိ သင်္ခါရာ ယေ သင်္ခါရာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿန္တိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကိဉ္စိ ရူပံ, ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကာစိ ဝေဒနာ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ.

๙๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ไม่มีเลย ภิกษุ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว’

အထ ခေါ ဘဂဝါ ပရိတ္တံ ဂေါမယပိဏ္ဍံ ပါဏိနာ ဂဟေတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧတ္တကောပိ ခေါ, ဘိက္ခု, အတ္တဘာဝပဋိလာဘော နတ္ထိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကော စေပိ, ဘိက္ခု, အတ္တဘာဝပဋိလာဘော အဘဝိဿ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော [Pg.118] အဝိပရိဏာမဓမ္မော, နယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကောပိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘော နတ္ထိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนโคมัยเล็กน้อยด้วยพระหัตถ์ แล้วได้ตรัสกับภิกษุรูปนั้นว่า ‘ภิกษุ การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ ก็ถ้าการได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่พึงปรากฏ และเพราะเหตุที่การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ

‘‘ဘူတပုဗ္ဗာဟံ, ဘိက္ခု, ရာဇာ အဟောသိံ ခတ္တိယော မုဒ္ဓါဝသိတ္တော. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိနဂရသဟဿာနိ အဟေသုံ ကုသာဝတီ ရာဇဓာနိပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိပါသာဒသဟဿာနိ အဟေသုံ ဓမ္မပါသာဒပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိကူဋာဂါရသဟဿာနိ အဟေသုံ မဟာဗျူဟကူဋာဂါရပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိပလ္လင်္ကသဟဿာနိ အဟေသုံ ဒန္တမယာနိ သာရမယာနိ သောဝဏ္ဏမယာနိ ဂေါဏကတ္ထတာနိ ပဋိကတ္ထတာနိ ပဋလိကတ္ထတာနိ ကဒလိမိဂပဝရပစ္စတ္ထရဏာနိ သဥတ္တရစ္ဆဒါနိ ဥဘတောလောဟိတကူပဓာနာနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိနာဂသဟဿာနိ အဟေသုံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇာနိ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နာနိ ဥပေါသထနာဂရာဇပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိအဿသဟဿာနိ အဟေသုံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇာနိ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နာနိ ဝလာဟကအဿရာဇပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိရထသဟဿာနိ အဟေသုံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇာနိ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နာနိ ဝေဇယန္တရထပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိမဏိသဟဿာနိ အဟေသုံ မဏိရတနပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိဣတ္ထိသဟဿာနိ အဟေသုံ သုဘဒ္ဒါဒေဝိပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိခတ္တိယသဟဿာနိ အဟေသုံ အနုယန္တာနိ ပရိဏာယကရတနပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိဓေနုသဟဿာနိ အဟေသုံ ဒုကူလသန္ဒနာနိ ကံသူပဓာရဏာနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိဝတ္ထကောဋိသဟဿာနိ အဟေသုံ ခေါမသုခုမာနိ ကောသေယျသုခုမာနိ ကမ္ဗလသုခုမာနိ [Pg.119] ကပ္ပာသိကသုခုမာနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိထာလိပါကသဟဿာနိ အဟေသုံ; သာယံ ပါတံ ဘတ္တာဘိဟာရော အဘိဟရိယိတ္ထ.

“ดูก่อนภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว เราได้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ดูก่อนภิกษุ เมื่อเรานั้นเป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้มีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข ได้มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข ได้มีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะเรือนยอดเป็นประมุข ได้มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยงา ล้วนแล้วด้วยแก่นไม้ ล้วนแล้วด้วยทอง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอเป็นลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง ได้มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข ได้มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกเป็นประมุข ได้มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข ได้มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีสตรี ๘๔,๐๐๐ คน มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้ตามเสด็จ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีเชือกผูกทำด้วยผ้าทุกุลพัสตร์ มีภาชนะรองน้ำนมทำด้วยสำริด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น”

‘‘တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ နဂရသဟဿာနံ ဧကညေဝ တံ နဂရံ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ – ကုသာဝတီ ရာဇဓာနီ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ပါသာဒသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ပါသာဒေါ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ – ဓမ္မော ပါသာဒေါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ကူဋာဂါရသဟဿာနံ ဧကညေဝ တံ ကူဋာဂါရံ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ – မဟာဗျူဟံ ကူဋာဂါရံ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ပလ္လင်္ကသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ပလ္လင်္ကော ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန ပရိဘုဉ္ဇာမိ – ဒန္တမယော ဝါ သာရမယော ဝါ သောဝဏ္ဏမယော ဝါ ရူပိယမယော ဝါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ နာဂသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော နာဂေါ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဘိရုဟာမိ – ဥပေါသထော နာဂရာဇာ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ အဿသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော အဿော ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဘိရုဟာမိ – ဝလာဟကော အဿရာဇာ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ရထသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ရထော ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဘိရုဟာမိ – ဝေဇယန္တော ရထော. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ဣတ္ထိသဟဿာနံ ဧကာယေဝ သာ ဣတ္ထီ ဟောတိ ယာ မံ တေန သမယေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ – ခတ္တိယာနီ ဝါ ဝေလာမိကာ ဝါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနံ ဧကညေဝ တံ ဝတ္ထယုဂံ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန ပရိဒဟာမိ – ခေါမသုခုမံ ဝါ ကောသေယျသုခုမံ ဝါ ကမ္ဗလသုခုမံ ဝါ ကပ္ပာသိကသုခုမံ ဝါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ထာလိပါကသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ထာလိပါကော ဟောတိ ယတော နာဠိကောဒနပရမံ ဘုဉ္ဇာမိ တဒုပိယဉ္စ သူပေယျံ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခု, သဗ္ဗေ တေ သင်္ခါရာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ. ဧဝံ အနိစ္စာ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ. ဧဝံ အဒ္ဓုဝါ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ. ဧဝံ အနဿာသိကာ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ. ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခု, အလမေဝ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ, အလံ ဝိရဇ္ဇိတုံ, အလံ ဝိမုစ္စိတု’’န္တိ. စတုတ္ထံ.

“ดูก่อนภิกษุ บรรดานคร ๘๔,๐๐๐ แห่งเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในนครแห่งเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในปราสาทหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ มหาพยูหะเรือนยอด บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านั้น เราใช้สอยบัลลังก์เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ที่ทำด้วยงา หรือที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือที่ทำด้วยทอง หรือที่ทำด้วยเงิน บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านั้น เราขี่ช้างเชือกเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านั้น เราขี่ม้าตัวเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ม้าพลาหก บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านั้น เราขี่รถคันเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านั้น สตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยบำรุงเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวฬามิกา บรรดาผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิเหล่านั้น เรานุ่งห่มผ้าคู่เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด หรือผ้าไหมเนื้อละเอียด หรือผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด หรือผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด บรรดาหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านั้น เราบริโภคข้าวที่หุงจากหม้อเดียวเท่านั้น มีข้าวสารทะนานหนึ่งเป็นอย่างยิ่ง กับแกงที่พอเหมาะ ดูก่อนภิกษุ สังขารเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ ข้อนี้เพียงพอแล้วเพื่อจะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง เพียงพอเพื่อจะคลายกำหนัด เพียงพอเพื่อจะหลุดพ้น” จบ

၅. နခသိခါသုတ္တံ

๕. นขสิขาสูตร

၉၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.120]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ရူပံ ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ ဝေဒနာ ယာ ဝေဒနာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ သညာ…ပေ… ကေစိ သင်္ခါရာ, ယေ သင်္ခါရာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿန္တိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကိဉ္စိ ရူပံ, ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကာစိ ဝေဒနာ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ…ပေ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ.

๙๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย ดูก่อนภิกษุ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย”

အထ ခေါ ဘဂဝါ ပရိတ္တံ နခသိခါယံ ပံသုံ အာရောပေတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧတ္တကမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ရူပံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကံ စေပိ, ဘိက္ခု, ရူပံ အဘဝိဿ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကမ္ပိ ရူပံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ’’.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ปลายพระนขาช้อนฝุ่นขึ้นมาเล็กน้อย แล้วตรัสกับภิกษุรูปนั้นดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้ารูปแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่รูปแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘ဧတ္တကာပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝေဒနာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကာ စေပိ, ဘိက္ခု, ဝေဒနာ အဘဝိဿ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကာပိ ဝေဒနာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ.

“ดูก่อนภิกษุ เวทนาที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าเวทนาแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่เวทนาแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘ဧတ္တကာပိ ခေါ, ဘိက္ခု, သညာ နတ္ထိ…ပေ… ဧတ္တကာပိ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿန္တိ. ဧတ္တကာ စေပိ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ အဘဝိဿံသု နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ [Pg.121] အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကာပိ သင်္ခါရာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ.

“ดูก่อนภิกษุ สัญญาแม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี... ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าสังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘ဧတ္တကမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ အဘဝိဿ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကမ္ပိ ဝိညာဏံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ.

“ดูก่อนภิกษุ วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าวิญญาณแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, ဘိက္ခု, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

“ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “เพราะเหตุนั้น... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๕

၆. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ

๖. สุทธิกสูตร

၉၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ရူပံ, ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကိဉ္စိ ရူပံ ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကာစိ ဝေဒနာ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๙๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย” จบสูตรที่ ๖

၇. ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ္တံ

๗. คัททูลพัทธสูตร

၉၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အနမတဂ္ဂေါယံ, ဘိက္ခဝေ, သံသာရော. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ. ဟောတိ သော, ဘိက္ခဝေ, သမယော ယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဥဿုဿတိ ဝိသုဿတိ န [Pg.122] ဘဝတိ; န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ. ဟောတိ သော, ဘိက္ခဝေ, သမယော ယံ သိနေရု ပဗ္ဗတရာဇာ ဍယှတိ ဝိနဿတိ န ဘဝတိ; န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ. ဟောတိ သော, ဘိက္ခဝေ, သမယော ယံ မဟာပထဝီ ဍယှတိ ဝိနဿတိ န ဘဝတိ; န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ’’.

๙๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาสมุทรจะพึงเหือดแห้งไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ขุนเขาพระสุเมรุจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาปฐพีจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย”

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ ဒဠှေ ခီလေ ဝါ ထမ္ဘေ ဝါ ဥပနိဗဒ္ဓေါ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ အနုပရိဓာဝတိ အနုပရိဝတ္တတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. သော ရူပညေဝ အနုပရိဓာဝတိ အနုပရိဝတ္တတိ, ဝေဒနညေဝ…ပေ… သညညေဝ… သင်္ခါရေယေဝ… ဝိညာဏညေဝ အနုပရိဓာဝတိ အနုပရိဝတ္တတိ. သော ရူပံ အနုပရိဓာဝံ အနုပရိဝတ္တံ, ဝေဒနံ…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အနုပရိဓာဝံ အနုပရိဝတ္တံ, န ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, န ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, န ပရိမုစ္စတိ သညာယ, န ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, န ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ. ‘န ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမိ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง สุนัขนั้นย่อมวิ่งวนเวียนหลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า... ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เขาย่อมวิ่งวนเวียนรูปนั่นเอง... เวทนานั่นเอง... สัญญานั่นเอง... สังขารนั่นเอง... วิญญาณนั่นเอง. เขาเมื่อวิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมไม่พ้นไปจากรูป ไม่พ้นไปจากเวทนา ไม่พ้นไปจากสัญญา ไม่พ้นไปจากสังขาร ไม่พ้นไปจากวิญญาณ ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’

‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော, န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. သော ရူပံ နာနုပရိဓာဝတိ နာနုပရိဝတ္တတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နာနုပရိဓာဝတိ နာနုပရိဝတ္တတိ. သော ရူပံ အနနုပရိဓာဝံ အနနုပရိဝတ္တံ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အနနုပရိဓာဝံ အနနုပရိဝတ္တံ; ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ. ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. သတ္တမံ.

“ส่วนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยเจ้า... ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เธอย่อมไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. เธอเมื่อไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมพ้นไปจากรูป ย่อมพ้นไปจากเวทนา ย่อมพ้นไปจากสัญญา ย่อมพ้นไปจากสังขาร ย่อมพ้นไปจากวิญญาณ ย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เธอย่อมพ้นไปจากทุกข์’” ดังนี้. คัททูลสูตรที่ ๗ จบ.

၈. ဒုတိယဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ္တံ

๘. ทุติยคัททูลพัทธสูตร

၁၀၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.123]. ‘‘အနမတဂ္ဂေါယံ, ဘိက္ခဝေ, သံသာရော. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ ဒဠှေ ခီလေ ဝါ ထမ္ဘေ ဝါ ဥပနိဗဒ္ဓေါ. သော ဂစ္ဆတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပဂစ္ဆတိ; တိဋ္ဌတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပတိဋ္ဌတိ; နိသီဒတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပနိသီဒတိ; နိပဇ္ဇတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပနိပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. သော ဂစ္ဆတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပဂစ္ဆတိ; တိဋ္ဌတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပတိဋ္ဌတိ; နိသီဒတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနိသီဒတိ; နိပဇ္ဇတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနိပဇ္ဇတိ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, အဘိက္ခဏံ သကံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေနာ’တိ. စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ; စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ.

๑๐๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง แม้สุนัขนั้นจะเดินไป ก็เดินเข้าไปใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’. แม้เขาจะเดินไป ก็เดินเข้าไปหาอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์.

‘‘ဒိဋ္ဌံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, စရဏံ နာမ စိတ္တ’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စရဏံ နာမ စိတ္တံ စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတံ. တေနပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စရဏေန စိတ္တေန စိတ္တညေဝ စိတ္တတရံ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, အဘိက္ခဏံ သကံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေနာ’တိ. စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ; စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเคยเห็นภาพจิตรกรรมที่เรียกว่า จารณะ หรือไม่” “เคยเห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะแม้นั้น จิตนั่นเองเป็นผู้คิดขึ้น แต่ภิกษุทั้งหลาย จิตนั่นแล วิจิตรกว่าภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะนั้นเสียอีก. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์.

‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ စိတ္တံ. ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ, တေပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတာ, တေဟိပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ပါဏေဟိ စိတ္တညေဝ စိတ္တတရံ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, အဘိက္ခဏံ သကံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေနာ’တိ. စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ; စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ.

“ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่หนึ่ง ที่จะวิจิตรเหมือนหมู่สัตว์เดรัจฉานเลย ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่านั้นวิจิตรได้ก็เพราะจิต แม้กว่าสัตว์เดรัจฉานเหล่านั้น จิตก็ยังวิจิตรยิ่งกว่า ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายในเรื่องนี้พึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ สิ้นกาลนาน’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์”

‘‘သေယျထာပိ[Pg.124], ဘိက္ခဝေ, ရဇကော ဝါ စိတ္တကာရကော ဝါ ရဇနာယ ဝါ လာခါယ ဝါ ဟလိဒ္ဒိယာ ဝါ နီလိယာ ဝါ မဉ္ဇိဋ္ဌာယ ဝါ သုပရိမဋ္ဌေ ဖလကေ ဝါ ဘိတ္တိယာ ဝါ ဒုဿပဋ္ဋေ ဝါ ဣတ္ထိရူပံ ဝါ ပုရိသရူပံ ဝါ အဘိနိမ္မိနေယျ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂိံ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပညေဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တေန္တော အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ, ဝေဒနညေဝ…ပေ… သညညေဝ… သင်္ခါရေ ယေဝ… ဝိညာဏညေဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တေန္တော အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ…ပေ… ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างย้อมหรือจิตรกร เมื่อมีน้ำย้อม ครั่ง ขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงเลือดนก และมีแผ่นกระดาน ฝาผนัง หรือแผ่นผ้าที่เกลี้ยงเกลาดี พึงสร้างรูปสตรีหรือรูปบุรุษให้มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วนได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อสฺสุตวาปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจะให้เกิด ก็ย่อมให้เกิดรูปเท่านั้น เวทนาเท่านั้น... ฯลฯ... สัญญาเท่านั้น... สังขารเท่านั้น... วิญญาณเท่านั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้... ฯลฯ... เห็นอยู่อย่างนี้... ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีกต่อไป” สูตรที่ ๘

၉. ဝါသိဇဋသုတ္တံ

๙. วาสิชฏสูตร

၁၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဇာနတော အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမိ, နော အဇာနတော နော အပဿတော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ကိံ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ? ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ – ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ’’.

๑๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ไม่ได้กล่าวแก่ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อะไร เห็นอะไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ คือ เมื่อรู้เห็นว่า ‘นี้รูป นี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป นี้ความดับไปแห่งรูป นี้เวทนา... นี้สัญญา... นี้สังขาร... นี้วิญญาณ นี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ นี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้”

‘‘ဘာဝနာနုယောဂံ အနနုယုတ္တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ နေဝ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘အဘာဝိတတ္တာ’ တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ အဘာဝိတတ္တာ? အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ, အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သမ္မပ္ပဓာနာနံ, အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ, အဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ, အဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဗလာနံ, အဘာဝိတတ္တာ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ, အဘာဝိတတ္တာ အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ. တာနဿု ကုက္ကုဋိယာ န သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, န သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, န သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော, ဝတ မေ [Pg.125] ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇေယျု’န္တိ, အထ ခေါ အဘဗ္ဗာဝ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ. တံ ကိဿ ဟေတု? တထာ ဟိ ပန, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ; တာနိ ကုက္ကုဋိယာ န သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, န သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, န သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော, ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ နေဝ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘အဘာဝိတတ္တာ’တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ အဘာဝိတတ္တာ? အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ…ပေ… အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี แม้แม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ของเราใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดี’ ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็ไม่สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ภิกษุทั้งหลาย แม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... อริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘ဘာဝိတတ္တာ’တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ ဘာဝိတတ္တာ? ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ, ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သမ္မပ္ပဓာနာနံ, ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ, ဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ, ဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဗလာနံ, ဘာဝိတတ္တာ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ, ဘာဝိတတ္တာ အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะไม่เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะได้เจริญแล้ว’ เพราะได้เจริญอะไร เพราะได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ. တာနဿု ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇေယျု’န္တိ, အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ. တံ ကိဿ ဟေတု? တထာ ဟိ ပန, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ; တာနဿု ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘ဘာဝိတတ္တာ’တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ [Pg.126] ဘာဝိတတ္တာ? ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ…ပေ… ဘာဝိတတ္တာ အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้าง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ทั้งหลายของเราเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีเถิด’ ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีได้เอง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้างเหล่านั้น แม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเถิด’ ถึงกระนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวว่า ‘เพราะได้อบรมแล้ว’ เพราะอบรมอะไร เพราะได้อบรมสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... เพราะได้อบรมอริยมรรคมีองค์ ๘”

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပလဂဏ္ဍဿ ဝါ ပလဂဏ္ဍန္တေဝါသိဿ ဝါ ဝါသိဇဋေ ဒိဿန္တေဝ အင်္ဂုလိပဒါနိ ဒိဿတိ အင်္ဂုဋ္ဌပဒံ. နော စ ခွဿ ဧဝံ ဉာဏံ ဟောတိ – ‘ဧတ္တကံ ဝတ မေ အဇ္ဇ ဝါသိဇဋဿ ခီဏံ, ဧတ္တကံ ဟိယျော, ဧတ္တကံ ပရေ’တိ. အထ ခွဿ ခီဏေ ခီဏန္တွေဝ ဉာဏံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဉာဏံ ဟောတိ – ‘ဧတ္တကံ ဝတ မေ အဇ္ဇ အာသဝါနံ ခီဏံ, ဧတ္တကံ ဟိယျော, ဧတ္တကံ ပရေ’တိ, အထ ခွဿ ခီဏေ ခီဏန္တွေဝ ဉာဏံ ဟောတိ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာမုဒ္ဒိကာယ နာဝါယ ဝေတ္တဗန္ဓနဗဒ္ဓါယ ဝဿမာသာနိ ဥဒကေ ပရိယာဒါယ ဟေမန္တိကေန ထလံ ဥက္ခိတ္တာယ ဝါတာတပပရေတာနိ ဝေတ္တဗန္ဓနာနိ. တာနိ ပါဝုသကေန မေဃေန အဘိပ္ပဝုဋ္ဌာနိ အပ္ပကသိရေနေဝ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ ပူတိကာနိ ဘဝန္တိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ သံယောဇနာနိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ ပူတိကာနိ ဘဝန္တီ’’တိ. နဝမံ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยนิ้วมือและรอยนิ้วหัวแม่มือย่อมปรากฏที่ด้ามขวานของช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ แต่เขาก็ไม่ได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้ด้ามขวานของเราสึกไปเท่านี้ เมื่อวานสึกไปเท่านี้ วันก่อนๆ สึกไปเท่านี้’ แต่เมื่อมันสึกไปแล้ว เขาก็มีความรู้ว่า ‘มันสึกไปแล้ว’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้อาสวะของเราสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้ วันก่อนๆ สิ้นไปเท่านี้’ แต่เมื่ออาสวะสิ้นไปแล้ว เธอก็มีความรู้ว่า ‘สิ้นไปแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือเดินสมุทรที่ผูกด้วยเครื่องผูกคือหวาย ใช้เวลาหลายเดือนในฤดูฝนอยู่ในน้ำ ถูกยกขึ้นบกในฤดูหนาว เครื่องผูกคือหวายถูกลมและแดดแผดเผา เมื่อเครื่องผูกเหล่านั้นถูกฝนในฤดูฝนชะ ก็ย่อมเปื่อยยุ่ยไปโดยง่ายดาย กลายเป็นของผุไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป กลายเป็นของผุไปโดยง่ายดาย ฉันนั้น” นวมสูตรที่ ๙

၁၀. အနိစ္စသညာသုတ္တံ

๑๐. อนิจจสัญญาสูตร

၁၀၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အနိစ္စသညာ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ’’.

๑๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้”

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သရဒသမယေ ကဿကော မဟာနင်္ဂလေန ကသန္တော သဗ္ဗာနိ မူလသန္တာနကာနိ သမ္ပဒါလေန္တော ကသတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยฤดูใบไม้ร่วง ชาวนาเมื่อไถด้วยไถใหญ่ ย่อมไถตัดรากเหง้าทั้งปวงให้ขาดไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပဗ္ဗဇလာယကော ပဗ္ဗဇံ လာယိတွာ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ ဩဓုနာတိ နိဒ္ဓုနာတိ နိစ္ဆောဋေတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง เกี่ยวหญ้าปล้องแล้ว จับที่ปลายแล้ว ย่อมสลัด ย่อมสะบัด ย่อมฟาด ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ[Pg.127], ဘိက္ခဝေ, အမ္ဗပိဏ္ဍိယာ ဝဏ္ဋစ္ဆိန္နာယ ယာနိ တတ္ထ အမ္ဗာနိ ဝဏ္ဋပဋိဗန္ဓာနိ သဗ္ဗာနိ တာနိ တဒနွယာနိ ဘဝန္တိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อพวงมะม่วงถูกตัดขั้วแล้ว มะม่วงเหล่าใดในพวงนั้นที่ยังติดอยู่กับขั้ว มะม่วงเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมติดตามขั้วนั้นไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကူဋာဂါရဿ ယာ ကာစိ ဂေါပါနသိယော သဗ္ဗာ တာ ကူဋင်္ဂမာ ကူဋနိန္နာ ကူဋသမောသရဏာ, ကူဋံ တာသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกลอนทั้งหลายของเรือนยอด ไม่ว่าชนิดใดก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมไปสู่ยอด น้อมไปสู่ยอด ประชุมลงที่ยอด ยอดท่านกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งกลอนเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ မူလဂန္ဓာ ကာဠာနုသာရိဂန္ဓော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากรากอย่างใดอย่างหนึ่ง กลิ่นกฤษณาท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ากลิ่นเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ သာရဂန္ဓာ, လောဟိတစန္ဒနံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากแก่นอย่างใดอย่างหนึ่ง แก่นจันทน์แดงท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ပုပ္ဖဂန္ဓာ, ဝဿိကံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ดอกมะลิท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ကုဋ္ဋရာဇာနော, သဗ္ဗေတေ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ အနုယန္တာ ဘဝန္တိ, ရာဇာ တေသံ စက္ကဝတ္တိ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาพระราชาองค์น้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดล้วนเป็นผู้ติดตามของพระเจ้าจักรพรรดิ พระเจ้าจักรพรรดิ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าพระราชาเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာ ကာစိ တာရကရူပါနံ ပဘာ, သဗ္ဗာ တာ စန္ဒိမပ္ပဘာယ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ, စန္ဒပ္ပဘာ တာသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง รัศมีเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งรัศมีพระจันทร์ รัศมีพระจันทร์ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารัศมีเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သရဒသမယေ ဝိဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ အာဒိစ္စော နတံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနော, သဗ္ဗံ အာကာသဂတံ တမဂတံ အဘိဝိဟစ္စ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတေ စ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยสารทกาล ท้องฟ้าโปร่ง ปราศจากเมฆหมอก ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นสู่ท้องฟ้า กำจัดความมืดในอากาศทั้งหมด ย่อมส่องสว่าง แผดเผา และรุ่งโรจน์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

‘‘ကထံ ဘာဝိတာ စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ကထံ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ? ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ [Pg.128] သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ – ဧဝံ ဘာဝိတာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဧဝံ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတီ’’တိ. ဒသမံ.

ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างไร กระทำให้มากแล้วอย่างไร จึงกำจัดกามราคะทั้งปวงได้...ฯลฯ...จึงถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ คือ (พิจารณาว่า) ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้... สัญญาเป็นดังนี้... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้

ပုပ္ဖဝဂ္ဂေါ ဒသမော.

ปุปผวรรคที่ ๑๐

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

နဒီ ပုပ္ဖဉ္စ ဖေဏဉ္စ, ဂေါမယဉ္စ နခါသိခံ;

သုဒ္ဓိကံ ဒွေ စ ဂဒ္ဒုလာ, ဝါသီဇဋံ အနိစ္စတာတိ.

นทีสูตร ปุปผสูตร เผณสูตร โคมยสูตร นขสิขสูตร สุทธิกสูตร คัททูลสูตร ๒ สูตร วาสิชฏสูตร และอนิจจตาสูตร

မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

มัชฌิมปัณณาสกะ จบ

တဿ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကဿ ဝဂ္ဂုဒ္ဒါနံ –

อุทานวรรคของมัชฌิมปัณณาสกะนั้น คือ

ဥပယော အရဟန္တော စ, ခဇ္ဇနီ ထေရသဝှယံ;

ပုပ္ဖဝဂ္ဂေန ပဏ္ဏာသ, ဒုတိယော တေန ဝုစ္စတီတိ.

อุปายวรรค อรหันตวรรค ขัชชนียวรรค เถรวรรค และปุปผวรรค บัณฑิตกล่าวว่า ปัณณาสกะที่ ๒ มี ๕๐ สูตร ด้วยประการฉะนี้

၁၁. အန္တဝဂ္ဂေါ

๑๑. อันตวรรค

၁. အန္တသုတ္တံ

๑. อันตสูตร

၁၀၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ. ကတမေ စတ္တာရော? သက္ကာယန္တော, သက္ကာယသမုဒယန္တော, သက္ကာယနိရောဓန္တော, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒန္တော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယန္တော? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယန္တော’’.

๑๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย อันตะ (ส่วนสุด) ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ สักกายันตะ (ส่วนสุดคือสักกายะ) สักกายสมุทยันตะ (ส่วนสุดคือเหตุเกิดสักกายะ) สักกายนิโรธันตะ (ส่วนสุดคือความดับสักกายะ) และสักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ (ส่วนสุดคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสักกายะ) ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายันตะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายันตะ

‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယန္တော? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာ တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ, သေယျထိဒံ – ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ. အယံ [Pg.129] ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယန္တော.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายสมุทยันตะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายสมุทยันตะ

‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓန္တော? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော စာဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ မုတ္တိ အနာလယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓန္တော.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธันตะเป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธันตะ

‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒန္တော? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ, သမ္မာသင်္ကပ္ပော, သမ္မာဝါစာ, သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာအာဇီဝေါ, သမ္မာဝါယာမော, သမ္မာသတိ, သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒန္တော. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော အန္တာ’’တိ. ပဌမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ อันตะ ๔ ประการ

၂. ဒုက္ခသုတ္တံ

๒. ทุกขสูตร

၁၀၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဒုက္ခဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ဒုက္ခသမုဒယဉ္စ ဒုက္ခနိရောဓဉ္စ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ. တံ သုဏာထ. ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခသမုဒယော? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ…ပေ… ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခသမုဒယော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓော? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော စာဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ မုတ္တိ အနာလယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓော. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ. ဒုတိယံ.

๑๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์เป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์

၃. သက္ကာယသုတ္တံ

๓. สักกายสูตร

၁၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သက္ကာယဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ သက္ကာယသမုဒယဉ္စ သက္ကာယနိရောဓဉ္စ သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ. တံ သုဏာထ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယော? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယော? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ…ပေ… ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓော? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ[Pg.130], ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓော. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ. တတိယံ.

๑๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสักกายะ เหตุเกิดแห่งสักกายะ ความดับแห่งสักกายะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ความดับแห่งตัณหานั้นแหละ...ฯลฯ...ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะ

၄. ပရိညေယျသုတ္တံ

๔. ปริญเญยยสูตร

၁၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပရိညေယျေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ပရိညဉ္စ ပရိညာတာဝိဉ္စ ပုဂ္ဂလံ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ? ရာဂက္ခယော, ဒေါသက္ခယော, မောဟက္ခယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော? အရဟာတိဿ ဝစနီယံ. ယွာယံ အာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော’’တိ. စတုတ္ထံ.

๑๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นอย่างไร. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นอย่างไร. ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นอย่างไร. พึงกล่าวได้ว่า คือพระอรหันต์. ท่านผู้มีอายุชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า บุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว” จบ.

၅. သမဏသုတ္တံ

๕. สมณสูตร

၁၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… ပဇာနန္တိ, သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๑๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ.

၆. ဒုတိယသမဏသုတ္တံ

๖. ทุติยสมณสูตร

၁၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… ပဇာနန္တိ, သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ.

၇. သောတာပန္နသုတ္တံ

๗. โสตาปันนสูตร

၁၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.131]. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တမံ.

๑๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบ.

၈. အရဟန္တသုတ္တံ

๘. อรหันตสูตร

၁၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ ဝုသိတဝါ ကတကရဏီယော ဩဟိတဘာရော အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော သမ္မဒညာဝိမုတ္တော’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นภวสังโยชน์ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ” จบ.

၉. ဆန္ဒပ္ပဟာနသုတ္တံ

๙. ฉันทัปปหานสูตร

၁၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပေ, ဘိက္ခဝေ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. နဝမံ.

๑๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ.

၁၀. ဒုတိယဆန္ဒပ္ပဟာနသုတ္တံ

๑๐. ทุติยฉันทัปปหานสูตร

၁၁၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပေ, ဘိက္ခဝေ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ…ပေ… ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု ယော ဆန္ဒော…ပေ… ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ [Pg.132] အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. ဒသမံ.

๑๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร เธอทั้งหลายจงละฉันทะ... ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ.

အန္တဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော.

อันตวรรคที่ ๑๑ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรค

အန္တော ဒုက္ခဉ္စ သက္ကာယော, ပရိညေယျာ သမဏာ ဒုဝေ;

သောတာပန္နော အရဟာ စ, ဒုဝေ စ ဆန္ဒပ္ပဟာနာတိ.

อันตสูตร ทุกขสูตร สักกายสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทัปปหานสูตร ๒ สูตร

၁၂. ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂေါ

๑๒. ธรรมกถิกวรรค

၁. အဝိဇ္ဇာသုတ္တံ

๑. อวิชชาสูตร

၁၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝေဒနံ နပ္ပဇာနာတိ… သညံ… သင်္ခါရေ နပ္ပဇာနာတိ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, အဝိဇ္ဇာ. ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ပဌမံ.

๑๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อวิชชาเป็นอย่างไร และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” “ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดรูป ไม่รู้ชัดเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ภิกษุ นี้เรียกว่า อวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” จบ.

၂. ဝိဇ္ဇာသုတ္တံ

๒. วิชชาสูตร

၁၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပံ ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ ပဇာနာတိ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, ဝိဇ္ဇာ. ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๑๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นอย่างไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” (สูตรที่ ๒)

၃. ဓမ္မကထိကသုတ္တံ

๓. ธรรมกถิกสูตร

၁၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.133]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဓမ္မကထိကော ဓမ္မကထိကော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထိကော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝေဒနာယ စေ, ဘိက္ခု…ပေ… သညာယ စေ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရာနံ စေ, ဘိက္ခု… ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ. တတိယံ.

๑๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๓)

၄. ဒုတိယဓမ္မကထိကသုတ္တံ

๔. ทุติยธรรมกถิกสูตร

၁၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဓမ္မကထိကော ဓမ္မကထိကော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထိကော ဟောတိ, ကိတ္တာဝတာ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဟောတိ, ကိတ္တာဝတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝေဒနာယ စေ, ဘိက္ခု…ပေ… သညာယ စေ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရာနံ စေ, ဘိက္ခု… ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ [Pg.134] နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๑๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๔)

၅. ဗန္ဓနသုတ္တံ

๕. พันธนสูตร

၁၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခဝေ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အတီရဒဿီ အပါရဒဿီ, ဗဒ္ဓေါ ဇီယတိ ဗဒ္ဓေါ မီယတိ ဗဒ္ဓေါ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝေဒနာဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အတီရဒဿီ အပါရဒဿီ, ဗဒ္ဓေါ ဇီယတိ ဗဒ္ဓေါ မီယတိ ဗဒ္ဓေါ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ. သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝိညာဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အတီရဒဿီ အပါရဒဿီ, ဗဒ္ဓေါ ဇီယတိ ဗဒ္ဓေါ မီယတိ ဗဒ္ဓေါ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ’’.

๑๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้ว ไม่ได้เห็นพระอริยะ ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรมในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาในรูปบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ... หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือเวทนาผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นสัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า”

‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော န ရူပဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, န သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, တီရဒဿီ, ပါရဒဿီ; ‘ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမိ. န ဝေဒနံ အတ္တတော…ပေ… န သညံ အတ္တတော…ပေ… န သင်္ခါရေ အတ္တတော…ပေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော န ဝိညာဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, န သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, တီရဒဿီ, ပါရဒဿီ, ‘ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

“ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ... ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’ เขาไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’” (สูตรที่ ๕)

၆. ပရိပုစ္ဆိတသုတ္တံ

๖. ปริปุจฉิตสูตร

၁၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ! ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ [Pg.135] ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ! ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ฉัฏฐัง

၇. ဒုတိယပရိပုစ္ဆိတသုတ္တံ

๗. ทุติยปริปุจฉิตสูตร

၁၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု ဘိက္ခဝေ! ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု ဘိက္ခဝေ! ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ…ပေ… ဧဝံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ.

๑๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สัตตมัง

၈. သံယောဇနိယသုတ္တံ

๘. สังโยชนิยสูตร

၁၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သံယောဇနိယေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမီ သံယောဇနဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ, ကတမံ သံယောဇနံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနိယော ဓမ္မော; ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ သံယောဇနံ. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ သံယောဇနိယော ဓမ္မော; ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ သံယောဇနံ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ, ဣဒံ သံယောဇန’’န္တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน สังโยชน์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นสังโยชน์ในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นสังโยชน์ในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เรียกว่า สังโยชน์” อัฏฐมัง

၉. ဥပါဒါနိယသုတ္တံ

๙. อุปาทานิยสูตร

၁၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပါဒါနိယေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ဥပါဒါနဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနိယာ ဓမ္မာ, ကတမံ ဥပါဒါနံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနိယော ဓမ္မော, ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ ဥပါဒါနံ. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဥပါဒါနိယော ဓမ္မော; ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ ဥပါဒါနံ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနိယာ ဓမ္မာ, ဣဒံ ဥပါဒါန’’န္တိ. နဝမံ.

๑๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเป็นไฉน อุปาทานเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นอุปาทานในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นอุปาทานในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า อุปาทาน” นวมัง

၁၀. သီလဝန္တသုတ္တံ

๑๐. สีลวันตสูตร

၁၂၂. ဧကံ [Pg.136] သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧတဒဝေါစ – ‘‘သီလဝတာဝုသော, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သီလဝတာဝုသော, ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. သီလဝတာဝုသော, ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ သီလဝါ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ.

๑๒๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ...ฯเปฯ... ได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ธรรมเหล่าไหนหนอ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้มีศีลเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘သောတာပန္နေန ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သောတာပန္နေနပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သကဒါဂါမိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นโสดาบันพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นโสดาบัน ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นโสดาบันเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘သကဒါဂါမိနာ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သကဒါဂါမိနာပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ သကဒါဂါမီ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นสกทาคามีพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นสกทาคามี ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นสกทาคามีเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้”

‘‘အနာဂါမိနာ [Pg.137] ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘အနာဂါမိနာပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ အနာဂါမီ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุอนาคามีควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุอนาคามีก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุอนาคามีเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้นั้น มีอยู่”

‘‘အရဟတာ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘အရဟတာပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. နတ္ထိ, ခွာဝုသော, အရဟတော ဥတ္တရိ ကရဏီယံ ကတဿ ဝါ ပတိစယော; အပိ စ ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ စေဝ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညာ စာ’’တိ. ဒသမံ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็พระอรหันต์ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้พระอรหันต์ก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นดังฝี โดยความเป็นดังลูกศร โดยความลำบาก โดยความเป็นอาพาธ โดยความเป็นของผู้อื่น โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไป หรือการเพิ่มพูนกิจที่ทำแล้วของพระอรหันต์ไม่มี แต่ว่าธรรมเหล่านี้ที่ท่านเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ” ที่ ๑๐

၁၁. သုတဝန္တသုတ္တံ

๑๑. สุตวันตสูตร

၁၂၃. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧတဒဝေါစ –

๑๒๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘သုတဝတာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သုတဝတာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. သုတဝတာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ – ယံ သုတဝါ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุผู้เป็นสุตวา เมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลได้นั้น มีอยู่”

‘‘သောတာပန္နေန ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သောတာပန္နေနပိ ခေါ အာဝုသော ကောဋ္ဌိက[Pg.138], ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ – ယံ သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သကဒါဂါမိဖလံ…ပေ… အနာဂါမိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ.

“ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุโสดาบันควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุโสดาบันก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุโสดาบันเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล...ฯลฯ...อนาคามิผล...ฯลฯ...อรหัตตผลได้นั้น มีอยู่”

‘‘အရဟတာ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘အရဟတာပိ ခွာဝုသော, ကောဋ္ဌိက, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. နတ္ထိ, ခွာဝုသော, အရဟတော ဥတ္တရိ ကရဏီယံ, ကတဿ ဝါ ပတိစယော; အပိ စ ခေါ ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ စေဝ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညာ စာ’’တိ. ဧကာဒသမံ.

၁၂. ကပ္ပသုတ္တံ

๑๒. กัปปสูตร

၁၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ကပ္ပော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ကပ္ပော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ?

๑๒๔. สาวัตถีนิทาน ครั้งนั้นแล ท่านพระกัปปะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระกัปปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ကပ္ပ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ကပ္ပ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ. ဒွါဒသမံ.

“ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...ฯลฯ...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนกัปปะ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ที่ ๑๒

၁၃. ဒုတိယကပ္ပသုတ္တံ

๑๓. ทุติยกัปปสูตร

၁၂၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.139]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ကပ္ပော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ?

๑๒๕. สาวัตถีนิทาน ท่านพระกัปปะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงวิธา (มานะ ๓ อย่าง) สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก”

‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ကပ္ပ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, ကပ္ပ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ. တေရသမံ.

ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ครั้นเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ครั้นเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนกัปปะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอก ก้าวล่วงมานะ ๓ อย่าง สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี

ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂေါ ဒွါဒသမော.

ธรรมกถิกวรรคที่ ๑๒ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

အဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ ဒွေ ကထိကာ, ဗန္ဓနာ ပရိပုစ္ဆိတာ ဒုဝေ;

သံယောဇနံ ဥပါဒါနံ, သီလံ သုတဝါ ဒွေ စ ကပ္ပေနာတိ.

อวิชชาสูตร ๑ วิชชาสูตร ๑ ธรรมกถิกสูตร ๒ สูตร พันธนสูตร ๑ ปริปุจฉิตสูตร ๑ สัญโญชนสูตร ๑ อุปาทานสูตร ๑ สีลสูตร ๑ สุตวาสูตร ๑ และกัปปสูตร ๒ สูตร

၁၃. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ

๑๓. อวิชชาวรรค

၁. သမုဒယဓမ္မသုတ္တံ

๑. สมุทยธรรมสูตร

၁၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร"

‘‘ဣဓ[Pg.140], ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘ဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘ဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ သညံ…ပေ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าอวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้"

ဧဝံ ဝုတ္တေ, သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'วิชชา วิชชา' ดังนี้ วิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร"

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, သုတဝါ အရိယသာဝကော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘ဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘ဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ သညံ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ပဌမံ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้" จบสูตรที่ ๑

၂. ဒုတိယသမုဒယဓမ္မသုတ္တံ

๒. ทุติยสมุทยธรรมสูตร

၁၂၇. ဧကံ [Pg.141] သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๒๗. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น...ฯลฯ... ครั้นท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า "ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร"

‘‘ဣဓာဝုသော အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ…ပေ… ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ…ပေ… ဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ…ပေ… ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ သညံ…ပေ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ…ပေ… ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

“ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๒

၃. တတိယသမုဒယဓမ္မသုတ္တံ

๓. ตติยสมุทยธรรมสูตร

၁၂၈. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๒๘. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ … သမုဒယဓမ္မံ သညံ…ပေ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ… ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ… သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ… ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ… သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. တတိယံ.

“ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๓

၄. အဿာဒသုတ္တံ

๔. อัสสาทสูตร

၁၂၉. ဗာရာဏသိယံ [Pg.142] ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๒๙. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. စတုတ္ထံ.

“ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๔

၅. ဒုတိယအဿာဒသုတ္တံ

๕. ทุติยอัสสาทสูตร

၁၃၀. ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๓๐. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

“ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๕

၆. သမုဒယသုတ္တံ

๖. สมุทยสูตร

၁၃၁. ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๓๑. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

“ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๖

၇. ဒုတိယသမုဒယသုတ္တံ

๗. ทุติยสมุทยสูตร

၁၃၂. ဗာရာဏသိယံ [Pg.143] ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๓๒. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. သတ္တမံ.

“ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๗

၈. ကောဋ္ဌိကသုတ္တံ

๘. โกฏฐิกสูตร

၁၃၃. ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာယနှသမယံ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๓๓. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรในเวลาเย็น ...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ท่านโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ.

“ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

ဧဝံ ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

‘‘ဣဓာဝုသော သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

“ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

၉. ဒုတိယကောဋ္ဌိကသုတ္တံ

๙. ทุติยโกฏฐิกสูตร

၁၃၄. ဗာရာဏသိယံ [Pg.144] ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๓๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตพระนครพาราณสี...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

“ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

“ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

၁၀. တတိယကောဋ္ဌိကသုတ္တံ

๑๐. ตติยโกฏฐิกสูตร

၁၃၅. တညေဝ နိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ?

๑๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครพาราณสีเช่นกัน ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနံ နပ္ပဇာနာတိ…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နပ္ပဇာနာတိ, ဝိညာဏသမုဒယံ နပ္ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓံ နပ္ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ.

“ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา”

ဧဝံ [Pg.145] ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပံ ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဒသမံ.

เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ท่านพระมหาโกฏฐิกะตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา”

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ တေရသမော.

อวิชชาวรรคที่ ๑๓

တဿုဒ္ဒါနံ –

คาถาสรุปอรรถแห่งวรรคนั้น

သမုဒယဓမ္မေ တီဏိ, အဿာဒေါ အပရေ ဒုဝေ;

သမုဒယေ စ ဒွေ ဝုတ္တာ, ကောဋ္ဌိကေ အပရေ တယောတိ.

ในวรรคนี้มี ๓ สูตร ว่าด้วยธรรมมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา, ๒ สูตรถัดมา ว่าด้วยคุณ, ๒ สูตร ว่าด้วยความเกิดขึ้น, ๓ สูตรถัดมา ว่าด้วยท่านพระโกฏฐิกะ

၁၄. ကုက္ကုဠဝဂ္ဂေါ

๑๔. กุกกุฬวรรค

၁. ကုက္ကုဠသုတ္တံ

๑. กุกกุฬสูตร

၁၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဠံ, ဝေဒနာ ကုက္ကုဠာ, သညာ ကုက္ကုဠာ, သင်္ခါရာ ကုက္ကုဠာ, ဝိညာဏံ ကုက္ကုဠံ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

๑๓๖. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, เวทนาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สัญญาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สังขารเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, วิญญาณเป็นของร้อนดังเถ้ารึง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ. เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด; เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น. เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

၂. အနိစ္စသုတ္တံ

๒. อนิจจสูตร

၁၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ဒုတိယံ.

๑๓๗. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น”

၃. ဒုတိယအနိစ္စသုတ္တံ

๓. ทุติยอนิจจสูตร

၁၃၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.146]. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. တတိယံ.

๑๓๘. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น”

၄. တတိယအနိစ္စသုတ္တံ

๔. ตติยานิจจสูตรที่ ๔

၁၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. စတုတ္ထံ.

๑๓๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง? ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๔

၅. ဒုက္ခသုတ္တံ

๕. ทุกขสูตรที่ ๕

၁၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ပဉ္စမံ.

๑๔๐. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๕

၆. ဒုတိယဒုက္ခသုတ္တံ

๖. ทุติยทุกขสูตรที่ ๖

၁၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๔๑. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๖

၇. တတိယဒုက္ခသုတ္တံ

๗. ตติยทุกขสูตรที่ ๗

၁၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. သတ္တမံ.

๑๔๒. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๗

၈. အနတ္တသုတ္တံ

๘. อนัตตสูตรที่ ๘

၁၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๔๓. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๘

၉. ဒုတိယအနတ္တသုတ္တံ

๙. ทุติยานัตตสูตรที่ ๙

၁၄၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.147]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. နဝမံ.

๑๔๔. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๙

၁၀. တတိယအနတ္တသုတ္တံ

๑๐. ตติยานัตตสูตรที่ ๑๐

၁၄၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ဒသမံ.

๑๔๕. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. နိဗ္ဗိဒါဗဟုလသုတ္တံ

๑๑. นิพพิทาพหุลสูตรที่ ๑๑

၁၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ. ယော ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ; သော ရူပံ ပရိဇာနံ ဝေဒနံ ပရိဇာနံ သညံ ပရိဇာနံ သင်္ခါရေ ပရိဇာနံ ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ; ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. ဧကာဒသမံ.

๑๔๖. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่. พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. กุลบุตรนั้น เมื่อเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่, เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๑

၁၂. အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တံ

๑๒. อนิจจานุปัสสีสูตรที่ ๑๒

၁၄၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. ဒွါဒသမံ.

๑๔๗. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๒

၁၃. ဒုက္ခာနုပဿီသုတ္တံ

๑๓. ทุกขานุปัสสีสูตรที่ ๑๓

၁၄၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.148]. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ ဒုက္ခာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဒုက္ခာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. တေရသမံ.

๑๔๘. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๓

၁၄. အနတ္တာနုပဿီသုတ္တံ

๑๔. อนัตตานุปัสสีสูตรที่ ๑๔

၁၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. (သော ရူပေ) အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရန္တော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ. သော ရူပံ ပရိဇာနံ ဝေဒနံ ပရိဇာနံ သညံ ပရိဇာနံ သင်္ခါရေ ပရိဇာနံ ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ; ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. စုဒ္ဒသမံ.

๑๔๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. เธอนั้น เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่, เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๔

ကုက္ကုဠဝဂ္ဂေါ စုဒ္ဒသမော.

กุกกุฬวรรคที่ ๔ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

ကုက္ကုဠာ တယော အနိစ္စေန, ဒုက္ခေန အပရေ တယော;

အနတ္တေန တယော ဝုတ္တာ, ကုလပုတ္တေန ဒွေ ဒုကာတိ.

กุกกุฬาสูตร ๓ สูตร, อนิจจสูตร, ทุกขสูตรอื่นอีก ๓ สูตร, อนัตตสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้, กุลปุตตสูตร ๒ สูตร และทุกขสูตร ๒ สูตร

၁၅. ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂေါ

๑๕. ทิฏฐิวรรคที่ ๕

၁. အဇ္ဈတ္တသုတ္တံ

๑. อัชฌัตตสูตรที่ ๑

၁၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ ရူပံ ဥပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခံ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ [Pg.149] သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခံ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

๑๕๐. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑

၂. ဧတံမမသုတ္တံ

๒. เอตังมมสูตร

၁၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ …ပေ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿေယျာတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿေယျာတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ..ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๑๕๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒

၃. သောအတ္တာသုတ္တံ

๓. โสอัตตาสูตร

၁၅၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရေသု [Pg.150] …ပေ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ.

๑๕๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. တတိယံ.

“พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓

၄. နောစမေသိယာသုတ္တံ

๔. โนจเมสิยาสูตร

၁၅၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๑๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๔

၅. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ

๕. มิจฉาทิฏฐิสูตร

၁၅၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.151]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝေဒနာယ သတိ… မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ.‘ပဉ္စမံ.

๑๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๕

၆. သက္ကာယဒိဋ္ဌိသုတ္တံ

๖. สักกายทิฏฐิสูตร

၁၅၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๕๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๖

၇. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသုတ္တံ

๗. อัตตานุทิฏฐิสูตร

၁၅၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ[Pg.152]. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ.

๑๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๗

၈. အဘိနိဝေသသုတ္တံ

๘. อภินิเวสสูตร

၁၅၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๕๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘ จบ

၉. ဒုတိယအဘိနိဝေသသုတ္တံ

๙. ทุติยอภินิเวสสูตร

၁၅၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ. ဝေဒနာယ သတိ … သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ.

๑๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙ จบ

၁၀. အာနန္ဒသုတ္တံ

๑๐. อานันทสูตร

၁၅၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.153]. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ.

๑๕๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด”

‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာနန္ဒ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒသမံ.

“อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐ จบ

ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂေါ ပဉ္စဒသမော.

ทิฏฐิวรรคที่ ๑๕ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

အဇ္ဈတ္တိကံ ဧတံမမ, သောအတ္တာ နောစမေသိယာ;

မိစ္ဆာသက္ကာယတ္တာနု ဒွေ, အဘိနိဝေသာ အာနန္ဒေနာတိ.

อัชฌัตติกสูตร เอตัมมมสูตร อัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร มิจฉาทิฏฐิสูตร สักกายทิฏฐิสูตร อัตตานุทิฏฐิสูตร ๒ สูตร อภินิเวสสูตร และอานันทสูตร

ဥပရိပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

อุปริปัณณาสก์ จบ

တဿ ဥပရိပဏ္ဏာသကဿ ဝဂ္ဂုဒ္ဒါနံ –

อุทานวรรคของอุปริปัณณาสก์นั้น คือ

အန္တော ဓမ္မကထိကာ ဝိဇ္ဇာ, ကုက္ကုဠံ ဒိဋ္ဌိပဉ္စမံ;

တတိယော ပဏ္ဏာသကော ဝုတ္တော, နိပါတောတိ ပဝုစ္စတီတိ.

อันตวรรค ธัมมกถิกวรรค อวิชชาวรรค กุกกุฬวรรค และทิฏฐิวรรคเป็นที่ ๕ ปัณณาสก์ที่ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว เรียกอีกอย่างว่า นิบาต

ခန္ဓသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

ขันธสังยุต จบ

၂. ရာဓသံယုတ္တံ

๒. ราธสังยุต

၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ

๑. ปฐมวรรค

၁. မာရသုတ္တံ

๑. มารสูตร

၁၆၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.154]. အထ ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ –

๑๖๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘‘မာရော, မာရော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, မာရော’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, သတိ မာရော ဝါ အဿ မာရေတာ ဝါ ယော ဝါ ပန မီယတိ. တသ္မာတိဟ တွံ, ရာဓ, ရူပံ မာရောတိ ပဿ, မာရေတာတိ ပဿ, မီယတီတိ ပဿ, ရောဂေါတိ ပဿ, ဂဏ္ဍောတိ ပဿ, သလ္လန္တိ ပဿ, အဃန္တိ ပဿ, အဃဘူတန္တိ ပဿ. ယေ နံ ဧဝံ ပဿန္တိ တေ သမ္မာ ပဿန္တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ မာရော ဝါ အဿ မာရေတာ ဝါ ယော ဝါ ပန မီယတိ. တသ္မာတိဟ တွံ, ရာဓ, ဝိညာဏံ မာရောတိ ပဿ, မာရေတာတိ ပဿ, မီယတီတိ ပဿ, ရောဂေါတိ ပဿ, ဂဏ္ဍောတိ ပဿ, သလ္လန္တိ ပဿ, အဃန္တိ ပဿ, အဃဘူတန္တိ ပဿ. ယေ နံ ဧဝံ ပဿန္တိ, တေ သမ္မာ ပဿန္တီ’’တိ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า มาร” “ราธะ เมื่อรูปมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นรูปว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นรูปนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นวิญญาณว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นวิญญาณนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ”

‘‘သမ္မာဒဿနံ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယ’’န္တိ? ‘‘သမ္မာဒဿနံ ခေါ, ရာဓ, နိဗ္ဗိဒတ္ထံ’’. ‘‘နိဗ္ဗိဒါ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယာ’’တိ? ‘‘နိဗ္ဗိဒါ ခေါ, ရာဓ, ဝိရာဂတ္ထာ’’. ‘‘ဝိရာဂေါ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယော’’တိ? ‘‘ဝိရာဂေါ ခေါ, ရာဓ, ဝိမုတ္တတ္ထော’’. ‘‘ဝိမုတ္တိ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယာ’’တိ? ‘‘ဝိမုတ္တိ ခေါ, ရာဓ, နိဗ္ဗာနတ္ထာ’’. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယ’’န္တိ? ‘‘အစ္စယာသိ, ရာဓ, ပဉှံ, နာသက္ခိ ပဉှဿ ပရိယန္တံ ဂဟေတုံ. နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ, ရာဓ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ, နိဗ္ဗာနပရာယနံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ. ပဌမံ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สัมมาทัสสนะมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ สัมมาทัสสนะมีเพื่อความเบื่อหน่าย” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความเบื่อหน่ายมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความเบื่อหน่ายมีเพื่อความคลายกำหนัด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคลายกำหนัดมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความคลายกำหนัดมีเพื่อความหลุดพ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความหลุดพ้นมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความหลุดพ้นมีเพื่อนิพพาน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นิพพานมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ เธอถามปัญหาเกินไปแล้ว ไม่สามารถจะถือเอาที่สุดของปัญหาได้ เพราะพรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” สูตรที่ ๑ จบ

၂. သတ္တသုတ္တံ

๒. สัตตสูตร

၁၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘သတ္တော, သတ္တော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ[Pg.155], သတ္တောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တတြ သတ္တော, တတြ ဝိသတ္တော, တသ္မာ သတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တတြ သတ္တော, တတြ ဝိသတ္တော, တသ္မာ သတ္တောတိ ဝုစ္စတိ’’.

๑๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัตว์’' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในรูป สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ในวิญญาณ สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’'

‘‘သေယျထာပိ, ရာဓ, ကုမာရကာ ဝါ ကုမာရိကာယော ဝါ ပံသွာဂါရကေဟိ ကီဠန္တိ. ယာဝကီဝဉ္စ တေသု ပံသွာဂါရကေသု အဝိဂတရာဂါ ဟောန္တိ အဝိဂတစ္ဆန္ဒာ အဝိဂတပေမာ အဝိဂတပိပါသာ အဝိဂတပရိဠာဟာ အဝိဂတတဏှာ, တာဝ တာနိ ပံသွာဂါရကာနိ အလ္လီယန္တိ ကေဠာယန္တိ ဓနာယန္တိ မမာယန္တိ. ယတော စ ခေါ, ရာဓ, ကုမာရကာ ဝါ ကုမာရိကာယော ဝါ တေသု ပံသွာဂါရကေသု ဝိဂတရာဂါ ဟောန္တိ ဝိဂတစ္ဆန္ဒာ ဝိဂတပေမာ ဝိဂတပိပါသာ ဝိဂတပရိဠာဟာ ဝိဂတတဏှာ, အထ ခေါ တာနိ ပံသွာဂါရကာနိ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝိကိရန္တိ ဝိဓမန္တိ ဝိဒ္ဓံသေန္တိ ဝိကီဠနိယံ ကရောန္တိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ရာဓ, တုမှေပိ ရူပံ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. ဝေဒနံ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. သညံ… သင်္ခါရေ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. ဝိညာဏံ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. တဏှာက္ခယော ဟိ, ရာဓ, နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ဒုတိယံ.

ดูก่อนราธะ เปรียบเหมือนเด็กชายหรือเด็กหญิงพากันเล่นเรือนฝุ่น ตราบใดที่พวกเขายังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น ตราบนั้นพวกเขาก็ยังอาลัย เล่น ยึดถือว่าเป็นทรัพย์สมบัติ ยึดถือว่าเป็นของเรา แต่เมื่อใดที่เด็กชายหรือเด็กหญิงเหล่านั้นปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น เมื่อนั้นพวกเขาก็ใช้มือและเท้ารื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจาย ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราธะ แม้เธอทั้งหลายก็จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งรูป ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งเวทนา...ซึ่งสัญญา...ซึ่งสังขารทั้งหลาย...ซึ่งวิญญาณ ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด ดูก่อนราธะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหานั่นแหละคือนิพพาน

၃. ဘဝနေတ္တိသုတ္တံ

๓. ภวเนตติสูตร

၁၆၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဘဝနေတ္တိနိရောဓော, ဘဝနေတ္တိနိရောဓော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဝနေတ္တိ, ကတမော ဘဝနေတ္တိနိရောဓော’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝနေတ္တိ. တေသံ နိရောဓော ဘဝနေတ္တိနိရောဓော. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု [Pg.156]… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော…ပေ… အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝနေတ္တိ. တေသံ နိရောဓော ဘဝနေတ္တိနိရောဓော’’တိ. တတိယံ.

๑๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรคือเครื่องร้อยรัดแห่งภพ อะไรคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใดในรูป นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความพอใจ...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ในวิญญาณ...ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใด นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ'

၄. ပရိညေယျသုတ္တံ

๔. ปริญเญยยสูตร

၁၆၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အာယသ္မာ ရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

๑๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า

‘‘ပရိညေယျေ စ, ရာဓ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ပရိညဉ္စ ပရိညာတာဝိံ ပုဂ္ဂလဉ္စ. တံ သုဏာဟိ, သာဓုကံ မနသိ ကရောဟိ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝတော ပစ္စဿောသိ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကတမေ စ, ရာဓ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝေဒနာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သညာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သင်္ခါရာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝိညာဏံ ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ရာဓ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ. ကတမာ စ, ရာဓ, ပရိညာ? ယော ခေါ, ရာဓ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, ပရိညာ. ကတမော စ, ရာဓ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော? ‘အရဟာ’တိဿ ဝစနီယံ. ယွာယံ အာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော’’တိ. စတုတ္ထံ.

ดูก่อนราธะ เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว' ท่านพระราธะทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ดูก่อนราธะ รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ เหล่านี้เรียกว่าธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ ปริญญาเป็นไฉน? ดูก่อนราธะ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้เรียกว่าปริญญา ดูก่อนราธะ บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นไฉน? พึงกล่าวได้ว่าคือ ‘พระอรหันต์’ ท่านผู้มีอายุนั้นมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดูก่อนราธะ นี้เรียกว่าบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว'

၅. သမဏသုတ္တံ

๕. สมณสูตร

၁၆၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ; န မေ တေ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု ဝါ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု ဝါ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ, န စ ပန တေ အာယသ္မန္တော သာမညတ္ထံ ဝါ ဗြဟ္မညတ္ထံ ဝါ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တိ. ယေ စ ခေါ ကေစိ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနန္တိ; တေ ခေါ မေ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု စေဝ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု စ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ[Pg.157], တေ စ ပနာယသ္မန္တော သာမညတ္ထဉ္စ ဗြဟ္မညတ္ထဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๑๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า 'ดูก่อนราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เราไม่นับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นก็ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เรานับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่'

၆. ဒုတိယသမဏသုတ္တံ

๖. ทุติยสมณสูตร

၁၆၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๖๕. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้...ฯลฯ...ย่อมอยู่ด้วยการทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึง. สูตรที่ ๖.

၇. သောတာပန္နသုတ္တံ

๗. โสตาปันนสูตร

၁၆၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ရာဓ, အရိယသာဝကော ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တမံ.

๑๖๖. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. สูตรที่ ๗.

၈. အရဟန္တသုတ္တံ

๘. อรหันตสูตร

၁၆၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ရာဓ, ဘိက္ခု ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, အရဟံ ခီဏာသဝေါ ဝုသိတဝါ ကတကရဏီယော ဩဟိတဘာရော အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော သမ္မဒညာဝိမုတ္တော’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๖๗. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เราเรียกภิกษุนี้ว่า เป็นพระอรหันต์ ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ. สูตรที่ ๘.

၉. ဆန္ဒရာဂသုတ္တံ

๙. ฉันทราคสูตร

၁၆၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ဝေဒနာယ ယော [Pg.158] ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ ဝေဒနာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. သညာယ… သင်္ခါရေသု ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ…ပေ… အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. နဝမံ.

๑๖๘. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว...ฯลฯ...มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๙.

၁၀. ဒုတိယဆန္ဒရာဂသုတ္တံ

๑๐. ทุติยฉันทราคสูตร

၁၆၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ဝေဒနာယ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ ဝေဒနာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. သညာယ… သင်္ခါရေသု ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. ဒသမံ.

๑๖๙. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๑๐.

ရာဓသံယုတ္တဿ ပဌမော ဝဂ္ဂေါ.

ราธสังยุต วรรคที่ ๑ จบ.

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรค คือ

မာရော သတ္တော ဘဝနေတ္တိ, ပရိညေယျာ သမဏာ ဒုဝေ;

သောတာပန္နော အရဟာ စ, ဆန္ဒရာဂါပရေ ဒုဝေတိ.

มารสูตร สัตตสูตร ภวเนตติสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทราคสูตรอีก ๒ สูตร

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁. မာရသုတ္တံ

๑. มารสูตร

၁၇၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.159]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘မာရော, မာရော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, မာရော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရော, ဝေဒနာ မာရော, သညာ မာရော, သင်္ခါရာ မာရော, ဝိညာဏံ မာရော. ဧဝံ ပဿံ, ရာဓ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

๑๗๐. ณ กรุงสาวัตถี. ท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ มารคืออะไร พระเจ้าข้า” “ราธะ รูปเป็นมาร เวทนาเป็นมาร สัญญาเป็นมาร สังขารเป็นมาร วิญญาณเป็นมาร ราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๑.

၂. မာရဓမ္မသုတ္တံ

๒. มารธรรมสูตร

၁၇၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘မာရဓမ္မော, မာရဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, မာရဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရဓမ္မော, ဝေဒနာ မာရဓမ္မော, သညာ မာရဓမ္မော, သင်္ခါရာ မာရဓမ္မော, ဝိညာဏံ မာရဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๑๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘มารธรรม มารธรรม’ ดังนี้ มารธรรมเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ดูก่อนราธะ รูปเป็นมารธรรม เวทนาเป็นมารธรรม สัญญาเป็นมารธรรม สังขารเป็นมารธรรม วิญญาณเป็นมารธรรม ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒

၃. အနိစ္စသုတ္တံ

๓. อนิจจสูตร

၁၇၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနိစ္စံ, အနိစ္စ’န္တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမံ နု ခေါ, ဘန္တေ, အနိစ္စ’’န္တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စံ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ, သညာ အနိစ္စာ, သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ.

๑๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งไม่เที่ยง สิ่งไม่เที่ยง’ ดังนี้ สิ่งไม่เที่ยงเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓

၄. အနိစ္စဓမ္မသုတ္တံ

๔. อนิจจธัมมสูตร

၁၇၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနိစ္စဓမ္မော, အနိစ္စဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, အနိစ္စဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စဓမ္မော, ဝေဒနာ အနိစ္စဓမ္မော, သညာ အနိစ္စဓမ္မော, သင်္ခါရာ အနိစ္စဓမ္မော, ဝိညာဏံ အနိစ္စဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๑๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๔

၅. ဒုက္ခသုတ္တံ

๕. ทุกขสูตร

၁၇၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.160]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဒုက္ခံ, ဒုက္ခ’န္တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခံ, ဝေဒနာ ဒုက္ခာ, သညာ ဒုက္ခာ, သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๑๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘ทุกข์ ทุกข์’ ดังนี้ ทุกข์เป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๕

၆. ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တံ

๖. ทุกขธัมมสูตร

၁၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဒုက္ခဓမ္မော, ဒုက္ခဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဒုက္ခဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခဓမ္မော, ဝေဒနာ ဒုက္ခဓမ္မော, သညာ ဒုက္ခဓမ္မော, သင်္ခါရာ ဒုက္ခဓမ္မော, ဝိညာဏံ ဒုက္ခဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๑๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๖

၇. အနတ္တသုတ္တံ

๗. อนัตตสูตร

၁၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနတ္တာ, အနတ္တာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တာ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနတ္တာ, ဝေဒနာ အနတ္တာ, သညာ အနတ္တာ, သင်္ခါရာ အနတ္တာ, ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ.

๑๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘อนัตตา อนัตตา’ ดังนี้ อนัตตาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๗

၈. အနတ္တဓမ္မသုတ္တံ

๘. อนัตตธัมมสูตร

၁၇၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနတ္တဓမ္မော, အနတ္တဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနတ္တဓမ္မော, ဝေဒနာ အနတ္တဓမ္မော, သညာ အနတ္တဓမ္မော, သင်္ခါရာ အနတ္တဓမ္မော, ဝိညာဏံ အနတ္တဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๑๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘

၉.ခယဓမ္မသုတ္တံ

๙. ขยธัมมสูตร

၁၇၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ခယဓမ္မော, ခယဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, ခယဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ခယဓမ္မော, ဝေဒနာ ခယဓမ္မော, သညာ [Pg.161] ခယဓမ္မော, သင်္ခါရာ ခယဓမ္မော, ဝိညာဏံ ခယဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ.

๑๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙

၁၀. ဝယဓမ္မသုတ္တံ

๑๐. วยธัมมสูตร

၁၇၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝယဓမ္မော, ဝယဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝယဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ဝယဓမ္မော, ဝေဒနာ ဝယဓမ္မော, သညာ ဝယဓမ္မော, သင်္ခါရာ ဝယဓမ္မော, ဝိညာဏံ ဝယဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒသမံ.

๑๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐

၁၁. သမုဒယဓမ္မသုတ္တံ

๑๑. สมุทยธัมมสูตร

၁၈၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘သမုဒယဓမ္မော, သမုဒယဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, သမုဒယဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, သမုဒယဓမ္မော, ဝေဒနာ သမုဒယဓမ္မော, သညာ သမုဒယဓမ္မော, သင်္ခါရာ သမုဒယဓမ္မော, ဝိညာဏံ သမုဒယဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဧကာဒသမံ.

๑๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๑

၁၂. နိရောဓဓမ္မသုတ္တံ

๑๒. นิโรธธัมมสูตร

၁၈၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘နိရောဓဓမ္မော, နိရောဓဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, နိရောဓဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော, ဝေဒနာ နိရောဓဓမ္မော, သညာ နိရောဓဓမ္မော, သင်္ခါရာ နိရောဓဓမ္မော, ဝိညာဏံ နိရောဓဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒွါဒသမံ.

๑๘๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๒

ရာဓသံယုတ္တဿ ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

ราธสังยุต วรรคที่ ๒

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำวรรค

မာရော စ မာရဓမ္မော စ, အနိစ္စေန အပရေ ဒုဝေ;

ဒုက္ခေန စ ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အနတ္တေန တထေဝ စ;

ခယဝယသမုဒယံ, နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသာတိ.

มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ สูตรนอกนี้อีก ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนิจจะ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับทุกขะ และ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนัตตะก็เหมือนกัน ขยธรรมสูตร วยธรรมสูตร สมุทยธรรมสูตร และนิโรธธรรมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร

၃. အာယာစနဝဂ္ဂေါ

๓. อายาจนวรรค

၁-၁၁. မာရာဒိသုတ္တဧကာဒသကံ

๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร)

၁၈၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.162]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ.

๑๘๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่”

‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, မာရော? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သညာ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သင်္ခါရာ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝိညာဏံ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

၁၈၃. ယော ခေါ, ရာဓ, မာရဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ….

๑๘๓. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...”

၁၈၄. ယံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စံ…ပေ….

๑๘๔. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...”

၁၈၅. ယော ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စဓမ္မော…ပေ….

๑๘๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...”

၁၈၆. ယံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခံ…ပေ….

๑๘๖. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...”

၁၈၇. ယော ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခဓမ္မော…ပေ….

๑๘๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...”

၁၈၈. ယော ခေါ, ရာဓ, အနတ္တာ…ပေ….

๑๘๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...”

၁၈၉. ယော [Pg.163] ခေါ, ရာဓ, အနတ္တဓမ္မော…ပေ….

๑๘๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตธรรม...ฯลฯ...”

၁၉၀. ယော ခေါ, ရာဓ, ခယဓမ္မော…ပေ….

๑๙๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นขยธรรม...ฯลฯ...”

၁၉၁. ယော ခေါ, ရာဓ, ဝယဓမ္မော…ပေ….

๑๙๑. “ราธะ สิ่งใดเป็นวยธรรม...ฯลฯ...”

၁၉၂. ယော ခေါ, ရာဓ, သမုဒယဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ….

๑๙๒. “ราธะ สิ่งใดเป็นสมุทยธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...”

၁၂. နိရောဓဓမ္မသုတ္တံ

๑๒. นิโรธธรรมสูตร

၁၉၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ.

๑๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่”

‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝေဒနာ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သညာ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သင်္ခါရာ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝိညာဏံ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นนิโรธธรรม รูปเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย...ฯลฯ... เวทนาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

အာယာစနဝဂ္ဂေါ တတိယော.

อายาจนวรรคที่ ๓ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

မာရော စ မာရဓမ္မော စ, အနိစ္စေန အပရေ ဒုဝေ;

ဒုက္ခေန စ ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အနတ္တေန တထေဝ စ;

ခယဝယသမုဒယံ, နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသာတိ.

၄. ဥပနိသိန္နဝဂ္ဂေါ

๔. อุปนิสินนวรรค

၁-၁၁. မာရာဒိသုတ္တဧကာဒသကံ

๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร)

၁၉၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.164]. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, မာရော? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝိညာဏံ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ.

๑๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

၁၉၅. ယော ခေါ, ရာဓ, မာရဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ….

๑๙๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...”

၁၉၆. ယံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စံ…ပေ….

๑๙๖. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...”

၁၉၇. ယော ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စဓမ္မော…ပေ….

๑๙๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...”

၁၉၈. ယံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခံ…ပေ….

๑๙๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...”

၁၉၉. ယော ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခဓမ္မော…ပေ….

๑๙๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...”

၂၀၀. ယော ခေါ, ရာဓ, အနတ္တာ…ပေ….

๒๐๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...”

၂၀၁. ယော ခေါ, ရာဓ, အနတ္တဓမ္မော…ပေ….

๒๐๑. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่ไม่ใช่ตัวตนใดแล ...ฯลฯ...

၂၀၂. ယော ခေါ, ရာဓ, ခယဓမ္မော…ပေ….

๒๐๒. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ...

၂၀၃. ယော ခေါ, ရာဓ, ဝယဓမ္မော…ပေ….

๒๐๓. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ...

၂၀၄. ယော ခေါ, ရာဓ, သမုဒယဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ….

๒๐๔. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ...ฯลฯ...

၁၂. နိရောဓဓမ္မသုတ္တံ

๑๒. นิโรธธัมมสูตร

၂၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော? ရူပံ [Pg.165] ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ…ပေ… သင်္ခါရာ…ပေ… ဝိညာဏံ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ.

๒๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระราธะผู้่นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งว่า ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ดูก่อนราธะ ก็ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาเป็นไฉน ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย

ဥပနိသိန္နဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော.

อุปนิสินนวรรคที่ ๔

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

မာရော စ မာရဓမ္မော စ, အနိစ္စေန အပရေ ဒုဝေ;

ဒုက္ခေန စ ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အနတ္တေန တထေဝ စ;

ခယဝယသမုဒယံ, နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသာတိ.

มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ อนิจจสูตร ๒ สูตร ทุกขสูตร ๒ สูตร อนัตตสูตร ๒ สูตร รวมเป็น ๘ สูตร และขยสูตร วยสูตร สมุทยสูตร นิโรธธัมมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร

ရာဓသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

ราธสังยุต จบ

၃. ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တံ

๓. ทิฏฐิสังยุต

၁. သောတာပတ္တိဝဂ္ဂေါ

๑. โสตาปัตติวรรค

၁. ဝါတသုတ္တံ

๑. วาตสูตร

၂၀၆. ဧကံ [Pg.166] သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ?

๒๐๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น

‘‘ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. သာဓု ဝတ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော. ဘဂဝတော သုတွာ ဘိက္ခူ ဓာရေဿန္တီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนั้น จงแจ่มแจ้งกะพระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้สดับจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘ဝေဒနာ နိစ္စာ ဝါ အနိစ္စာ ဝါ’’တိ… ‘‘သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ [Pg.167] ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခသမုဒယေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခနိရောဓေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ပဌမံ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัย เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า สูตรที่ ๑ จบ

၂. ဧတံမမသုတ္တံ

๒. เอตัมมมสูตร

၂၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ … သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ.

๒๐๗. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘ယတော [Pg.168] ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဒုတိယံ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งละความสงสัยในทุกข์ได้แล้ว... ทั้งละความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ทุติยะ.

၃. သောအတ္တာသုတ္တံ

๓. โสอัตตาสูตร

၂၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ….

๒๐๘. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...”

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ…ပေ… အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ…ပေ… အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. တတိယံ.

၄. နောစမေသိယာသုတ္တံ

๔. โนเจเมสิยาสูตร

၂၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.169]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ….

๒๐๙. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...”

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๔

၅. နတ္ထိဒိန္နသုတ္တံ

๕. นัตถิทินนสูตร

၂၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ, နတ္ထိ ဟုတံ, နတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော; နတ္ထိ အယံ လောကော, နတ္ထိ ပရော လောကော, နတ္ထိ မာတာ, နတ္ထိ ပိတာ, နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ; နတ္ထိ လောကေ [Pg.170] သမဏဗြာဟ္မဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နာ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တိ. စာတုမဟာဘူတိကော အယံ ပုရိသော ယဒါ ကာလင်္ကရောတိ ပထဝီ ပထဝီကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ, အာပေါ အာပေါကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ, တေဇော တေဇောကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ, ဝါယော ဝါယောကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ. အာကာသံ ဣန္ဒြိယာနိ သင်္ကမန္တိ. အာသန္ဒိပဉ္စမာ ပုရိသာ မတံ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တိ. ယာဝ အာဠာဟနာ ပဒါနိ ပညာယန္တိ. ကာပေါတကာနိ အဋ္ဌီနိ ဘဝန္တိ. ဘဿန္တာ အာဟုတိယော. ဒတ္တုပညတ္တံ ယဒိဒံ ဒါနံ. တေသံ တုစ္ဆံ မုသာ ဝိလာပေါ ယေ ကေစိ အတ္ထိကဝါဒံ ဝဒန္တိ. ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ.

๒๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปถูกทาง ปฏิบัติถูกทาง ผู้ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มี. บุรุษนี้ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เมื่อทำกาลกิริยา ธาตุดินย่อมกลับคืนสู่หมู่ดิน ธาตุน้ำย่อมกลับคืนสู่หมู่น้ำ ธาตุไฟย่อมกลับคืนสู่หมู่ไฟ ธาตุลมย่อมกลับคืนสู่หมู่ลม อินทรีย์ทั้งหลายย่อมเลื่อนลอยไปในอากาศ. บุรุษทั้งหลายมีเตียงเป็นที่ ๕ หามคนตายไป. รอยเท้าปรากฏอยู่เพียงแค่ป่าช้า. กระดูกทั้งหลายมีสีเหมือนสีนกพิราบ. การบูชายัญมีเถ้าเป็นที่สุด. ทานนี้เป็นบัญญัติของคนโง่. คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น เป็นคำพูดที่ว่างเปล่า เท็จ เหลวไหล. ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ယေ ကေစိ အတ္ထိကဝါဒံ ဝဒန္တိ; ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ [Pg.171] ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ပဉ္စမံ.

၆. ကရောတောသုတ္တံ

๖. กโรโตสูตร

၂၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ကရောတော ကာရယတော ဆိန္ဒတော ဆေဒါပယတော ပစတော ပါစာပယတော သောစတော သောစာပယတော ကိလမတော ကိလမာပယတော ဖန္ဒတော ဖန္ဒာပယတော ပါဏမတိပါတယတော အဒိန္နံ အာဒိယတော သန္ဓိံ ဆိန္ဒတော နိလ္လောပံ ဟရတော ဧကာဂါရိကံ ကရောတော ပရိပန္ထေ တိဋ္ဌတော ပရဒါရံ ဂစ္ဆတော မုသာ ဘဏတော ကရောတော န ကရီယတိ ပါပံ. ခုရပရိယန္တေန စေပိ စက္ကေန ယော ဣမိဿာ ပထဝိယာ ပါဏေ ဧကမံသခလံ ဧကမံသပုဉ္ဇံ ကရေယျ, နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော. ဒက္ခိဏံ စေပိ ဂင်္ဂါယ တီရံ ဂစ္ဆေယျ; ဟနန္တော ဃာတေန္တော ဆိန္ဒန္တော ဆေဒါပေန္တော ပစန္တော ပါစေန္တော, နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော. ဥတ္တရံ စေပိ ဂင်္ဂါယ တီရံ ဂစ္ဆေယျ; ဒဒန္တော ဒါပေန္တော ယဇန္တော ယဇာပေန္တော, နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပုညံ, နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော. ဒါနေန ဒမေန သံယမေန သစ္စဝဇ္ဇေန နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ. ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ကရောတော ကာရယတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ကရောတော ကာရယတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ.

๒๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน เศร้าโศกเอง ทำให้ผู้อื่นเศร้าโศก ลำบากเอง ทำให้ผู้อื่นลำบาก ดิ้นรนเอง ทำให้ผู้อื่นดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นสะดม ทำโจรกรรมในบ้านหลังเดียว ดักจี้ในทางเปลี่ยว คบชู้ พูดเท็จ บาปย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ทำอยู่ ถึงแม้บุคคลจะพึงใช้จักรมีคมดังมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นกลุ่มเนื้อเดียวกัน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชายัญเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญ บุญที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี เพราะการให้ทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ကရောတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ကရောတော ကာရယတော [Pg.172] …ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ကရောတော ကာရယတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ความสงสัยในทุกข์ เธอก็ละได้ ... แม้ความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” ฉัฏฐะ.

၇. ဟေတုသုတ္တံ

๗. เหตุสูตร

၂၁၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. နတ္ထိ ဗလံ နတ္ထိ ဝီရိယံ နတ္ထိ ပုရိသထာမော နတ္ထိ ပုရိသပရက္ကမော. သဗ္ဗေ သတ္တာ သဗ္ဗေ ပါဏာ သဗ္ဗေ ဘူတာ သဗ္ဗေ ဇီဝါ အဝသာ အဗလာ အဝီရိယာ နိယတိသင်္ဂတိဘာဝပရိဏတာ ဆသွေဝါဘိဇာတီသု သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ.

๒๑๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย กำลังไม่มี ความเพียรไม่มี กำลังของบุรุษไม่มี ความบากบั่นของบุรุษไม่มี สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีลมปราณทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวง ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรเปลี่ยนไปตามความแน่นอน การประสบ และสภาวะ ย่อมเสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

‘‘ယတော [Pg.173] ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ …ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တမံ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า สูตรที่ ๗ จบ

၈. မဟာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ

๘. มหาทิฏฐิสูตร

၂၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ, အနိမ္မိတာ, အနိမ္မာတာ, ဝဉ္ဈာ, ကူဋဋ္ဌာ, ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ; တေ န ဣဉ္ဇန္တိ, န ဝိပရိဏမန္တိ, န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တိ; နာလံ အညမညဿ သုခါယ ဝါ ဒုက္ခာယ ဝါ သုခဒုက္ခာယ ဝါ. ကတမေ သတ္တ? ပထဝီကာယော, အာပေါကာယော, တေဇောကာယော, ဝါယောကာယော, သုခေ, ဒုက္ခေ, ဇီဝေ သတ္တမေ. ဣမေ သတ္တ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ, အနိမ္မိတာ, အနိမ္မာတာ, ဝဉ္ဈာ, ကူဋဋ္ဌာ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ; တေ န ဣဉ္ဇန္တိ, န ဝိပရိဏမန္တိ, န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တိ; နာလံ အညမညဿ သုခါယ ဝါ ဒုက္ခာယ ဝါ သုခဒုက္ခာယ ဝါ. ယောပိ တိဏှေန သတ္ထေန သီသံ ဆိန္ဒတိ, န သောပိ ကဉ္စိ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ; သတ္တန္နံတွေဝ ကာယာနမန္တရေန သတ္ထံ ဝိဝရမနုပဝိသတိ. စုဒ္ဒသ ခေါ ပနိမာနိ ယောနိပမုခသတသဟဿာနိ သဋ္ဌိ စ သတာနိ ဆ စ သတာနိ ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနိ ပဉ္စ စ ကမ္မာနိ, တီဏိ စ ကမ္မာနိ, ကမ္မေ စ အဍ္ဎကမ္မေ စ ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါ, ဒွဋ္ဌန္တရကပ္ပာ, ဆဠာဘိဇာတိယော, အဋ္ဌပုရိသဘူမိယော, ဧကူနပညာသ အာဇီဝကသတေ, ဧကူနပညာသ ပရိဗ္ဗာဇကသတေ, ဧကူနပညာသ နာဂဝါသသတေ, ဝီသေ ဣန္ဒြိယသတေ, တိံသေ နိရယသတေ, ဆတ္တိံသရဇောဓာတုယော, သတ္တ သညီဂဗ္ဘာ, သတ္တ အသညီဂဗ္ဘာ, သတ္တ နိဂဏ္ဌိဂဗ္ဘာ, သတ္တ ဒေဝါ, သတ္တ မာနုသာ, သတ္တ ပေသာစာ, သတ္တ သရာ, သတ္တ ပဝုဋာ, သတ္တ ပပါတာ, သတ္တ စ ပပါတသတာနိ, သတ္တ သုပိနာ, သတ္တ သုပိနသတာနိ, စုလ္လာသီတိ မဟာကပ္ပိနော သတသဟဿာနိ, ယာနိ ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ သန္ဓာဝိတွာ [Pg.174] သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တိ. တတ္ထ နတ္ထိ ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ အပရိပက္ကံ ဝါ ကမ္မံ ပရိပါစေဿာမိ; ပရိပက္ကံ ဝါ ကမ္မံ ဖုဿ ဖုဿ ဗျန္တီကရိဿာမီတိ ဟေဝံ နတ္ထိ ဒေါဏမိတေ သုခဒုက္ခေ ပရိယန္တကတေ သံသာရေ, နတ္ထိ ဟာယနဝဍ္ဎနေ, နတ္ထိ ဥက္ကံသာဝကံသေ. သေယျထာပိ နာမ သုတ္တဂုဠေ ခိတ္တေ နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတိ; ဧဝမေဝ ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ နိဗ္ဗေဌိယမာနာ သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ?

๒๑๓. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ กาย ๗ กอง คืออะไร คือ ปฐวีกาย อาโป กาย เตโชกาย วาโยกาย สุข ทุกข์ และชีวะเป็นที่ ๗ กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ แม้ผู้ใดใช้ศัสตราที่คมกริบตัดศีรษะ ผู้นั้นก็ไม่ชื่อว่าปลงชีวิตใคร เพียงแต่ศัสตราผ่านเข้าไปตามช่องแห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น ก็แล โยนี้ที่เป็นประมุข ๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกึ่งหนึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖ บุรุษภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาคาวาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นิรยะ ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖ สัญญีครรภ์ ๗ อสัญญีครรภ์ ๗ นิครณถีครรภ์ ๗ เทวดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗ ปม ๗ เหว ๗ เหว ๗๐๐ ความฝัน ๗ ความฝัน ๗๐๐ มหากัป ๘,๔๐๐,๐๐๐ ซึ่งคนพาลและบัณฑิตจะต้องแล่นไป ท่องเที่ยวไป แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในสังสารวัฏนั้น ไม่มีการที่เราจะทำกรรมที่ยังไม่แก่กล้าให้แก่กล้า หรือจะทำกรรมที่แก่กล้าแล้วให้สิ้นไป ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้ สุขและทุกข์ตวงไว้แล้วด้วยทะนาน สังสารวัฏมีที่สุดกำหนดไว้แล้ว ไม่มียิ่ง ไม่มีย่อน ไม่มีความเจริญ ไม่มีความเสื่อม เปรียบเหมือนกลุ่มด้ายที่ขว้างไปแล้ว ย่อมคลี่ออกไปจนหมดฉันใด คนพาลและบัณฑิตก็ฉันนั้นเหมือนกัน คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’

ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ အကဋဝိဓာ…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ အကဋဝိဓာ…ပေ… နိဗ္ဗေဌိယမာနာ သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้แล้ว ทราบแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

၉. သဿတဒိဋ္ဌိသုတ္တံ

๙. สัสสตทิฏฐิสูตร

၂၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သဿတော လောကော’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ [Pg.175] သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ.

๒๑๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သဿတော လောကော’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙

၁၀. အသဿတဒိဋ္ဌိသုတ္တံ

๑๐. อสัสสตทิฏฐิสูตร

၂၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အသဿတော လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – အသဿတော လောကောတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အသဿတော လောကော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

๒๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่เที่ยง’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ ...ฯลฯ... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐

၁၁. အန္တဝါသုတ္တံ

๑๑. อันตวาสูตร

၂၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.176]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အန္တဝါ လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဧကာဒသမံ.

๒๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกมีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๑

၁၂. အနန္တဝါသုတ္တံ

๑๒. อนันตวาสูตร

၂၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အနန္တဝါ လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဒွါဒသမံ.

๒๑๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๒

၁၃. တံဇီဝံတံသရီရံသုတ္တံ

๑๓. ตังชีวังตังสะรีรังสูตร

၂၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’’န္တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. တေရသမံ.

๒๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๓

၁၄. အညံဇီဝံအညံသရီရံသုတ္တံ

๑๔. อัญญังชีวังอัญญังสะรีรังสูตร

၂၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’’န္တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. စုဒ္ဒသမံ.

๒๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๔

၁၅. ဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ

๑๕. โหติตถาคตสูตร

၂၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ပန္နရသမံ.

๒๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๕

၁၆. နဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ

๑๖. นโหติตถาคตสูตร

၂၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သောဠသမံ.

๒๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๖

၁၇. ဟောတိစနစဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ

๑๗. โหติจะนะจะโหติตถาคตสูตร

၂၂၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.177]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တရသမံ.

๒๒๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๗

၁၈. နေဝဟောတိနနဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ

๑๘. เนวโหตินะนะโหติตถาคตสูตร

၂၂၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ…ပေ….

๒๒๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ...ฯลฯ...

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัยก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอน มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๘

သောတာပတ္တိဝဂ္ဂေါ.

โสดาปัตติวรรค

အဋ္ဌာရသဝေယျာကရဏံ နိဋ္ဌိတံ.

อัฏฐารสไวยากรณ์ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

ဝါတံ [Pg.178] ဧတံ မမ, သော အတ္တာ နော စ မေ သိယာ;

နတ္ထိ ကရောတော ဟေတု စ, မဟာဒိဋ္ဌေန အဋ္ဌမံ.

วาตสูตร เอตัมมมสูตร โสอัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร นัตถิสูตร กโรโตสูตร เหตุสูตร และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘

သဿတော လောကော စ, အသဿတော စ အန္တဝါ စ;

အနန္တဝါ စ တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ;

အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ စ.

สัสสโตโลกสูตร อสัสสโตโลกสูตร อันตวาสูตร อนันตวาสูตร ตังชีวังตังสรณีรันติสูตร อัญญังชีวังอัญญังสรีรันติสูตร

ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ;

န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ;

နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ.

โหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร นโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร และเนวโหตินนโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร

၂. ဒုတိယဂမနဝဂ္ဂေါ

๒. ทุติยคมนวรรค

၁. ဝါတသုတ္တံ

๑. วาตสูตร

၂၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ, ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ…ပေ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ.

๒๒๔. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ, ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ပဌမံ.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงพึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” จบสูตรที่ ๑

၂၂၅-၂၄၀. (ပုရိမဝဂ္ဂေ ဝိယ အဋ္ဌာရသ ဝေယျာကရဏာနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနီတိ[Pg.179].) သတ္တရသမံ.

๒๒๕-๒๔๐ (พึงขยายไวยากรณ์ ๑๘ ข้อ เหมือนในวรรคก่อน) จบสูตรที่ ๑๗

၁၈. နေဝဟောတိနနဟောတိသုတ္တံ

๑๘. เนวโหตินนโหติสูตร

၂၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ.

๒๔๑. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ … သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ. အဋ္ဌာရသမံ.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” สูตรที่ ๑๘

၁၉. ရူပီအတ္တာသုတ္တံ

๑๙. รูปิอัตตาสูตร

၂၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ.

๒๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’”

‘‘တံ [Pg.180] ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘ဝေဒနာ…ပေ… ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဧကူနဝီသတိမံ.

၂၀. အရူပီအတ္တာသုတ္တံ

๒๐. อรูปิอัตตาสูตร

၂၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? (ပေယျာလော) ဝီသတိမံ.

๒๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาไม่มีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” (เปยยาล) สูตรที่ ๒๐

၂၁. ရူပီစအရူပီစအတ္တာသုတ္တံ

๒๑. รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร

၂၄၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပီ စ အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. ဧကဝီသတိမံ.

๒๔๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “อัตตามีรูปด้วย ไม่มีรูปด้วย หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๑

၂၂. နေဝရူပီနာရူပီအတ္တာသုတ္တံ

๒๒. เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร

၂၄၅. ‘‘နေဝ ရူပီ နာရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. ဗာဝီသတိမံ.

๒๔๕. “อัตตามีรูปก็ไม่ใช่ ไม่มีรูปก็ไม่ใช่ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๒

၂၃. ဧကန္တသုခီသုတ္တံ

๒๓. เอกันตสุขีสูตร

၂၄၆. ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. တေဝီသတိမံ.

๒๔๖. “อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๓

၂၄. ဧကန္တဒုက္ခီသုတ္တံ

๒๔. เอกันตทุกขีสูตร

၂၄၇. ‘‘ဧကန္တဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. စတုဝီသတိမံ.

๒๔๗. “อัตตามีทุกข์โดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๔

၂၅. သုခဒုက္ခီသုတ္တံ

๒๕. สุขทุกขีสูตร

၂၄၈. ‘‘သုခဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. ပဉ္စဝီသတိမံ.

๒๔๘. “อัตตามีทั้งสุขและทุกข์ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๕

၂၆. အဒုက္ခမသုခီသုတ္တံ

๒๖. อทุกขมสุขีสูตร

၂၄၉. ‘‘အဒုက္ခမသုခီ [Pg.181] အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ.

๒๔๙. “อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဆဗ္ဗီသတိမံ.

“ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” สูตรที่ ๒๖

ဒုတိယပေယျာလော.

ทุติยเปยยาล จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำเปยยาลนั้น คือ

ဝါတံ ဧတံ မမ သော, အတ္တာ နော စ မေ သိယာ;

နတ္ထိ ကရောတော ဟေတု စ, မဟာဒိဋ္ဌေန အဋ္ဌမံ.

วาตสูตร, เอตัมมมสูตร, โสอัตตาสูตร, นจเมสิยาสูตร, นัตถิสูตร, กโรโตสูตร, เหตุสูตร, และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘

သဿတော အသဿတော စေဝ, အန္တာနန္တဝါ စ ဝုစ္စတိ;

တံ ဇီဝံ အညံ ဇီဝဉ္စ, တထာဂတေန စတ္တာရော.

สัสสตสูตร, อสัสสตสูตร, อันตวาสูตร, อนันตวาสูตร, ตังชีวสูตร, อัญญังชีวสูตร, และอีก ๔ สูตรเกี่ยวกับตถาคต

ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတိ;

ရူပီ စ အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတိ;

နေဝ ရူပီ နာရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ.

รูปิอัตตาสูตร, อรูปิอัตตาสูตร, รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร, เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร, เอกันตสุขิอัตตาสูตร

ဧကန္တဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ, သုခဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ;

အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာတိ;

ဣမေ ဆဗ္ဗီသတိ သုတ္တာ, ဒုတိယဝါရေန ဒေသိတာ.

อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ๑ อัตตาเป็นสุขและทุกข์ ๑ อัตตาเป็นอทุกขมสุข ๑ อัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีโรค ๑ พระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยวาระที่ ๒

၃. တတိယဂမနဝဂ္ဂေါ

๓. ตติยคมนวรรคที่ ๓

၁. နဝါတသုတ္တံ

๑. นวาตสูตรที่ ๑

၂၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.182]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ….

๒๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ပဌမံ.

“เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๑

၂၅၁-၂၇၄. (ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဝိယ စတုဝီသတိ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ.) ပဉ္စဝီသတိမံ.

สูตรที่ ๒๕๑-๒๗๔ (พึงขยายความ ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) จบสูตรที่ ๒๕

၂၆. အဒုက္ခမသုခီသုတ္တံ

๒๖. อทุกขมสุขีสูตรที่ ๒๖

၂၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ….

๒๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ [Pg.183] …ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’”

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဆဗ္ဗီသတိမံ.

“เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เวทนา ...ฯลฯ... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๒๖

တတိယပေယျာလော.

จบตติยเปยยาล

၄. စတုတ္ထဂမနဝဂ္ဂေါ

๔. จตุตถคมนวรรคที่ ๔

၁. နဝါတသုတ္တံ

๑. นวาตสูตรที่ ๑

၂၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ….

๒๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ [Pg.184]… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่...ฯลฯ...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า”

‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ, ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ.

เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ...ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๑ จบ

၂၇၇-၃၀၀. (ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဝိယ စတုဝီသတိ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ.) ပဉ္စဝီသတိမံ.

(พึงให้เต็ม ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) สูตรที่ ๒๕ จบ

၂၆. အဒုက္ခမသုခီသုတ္တံ

๒๖. อทุกขมสุขีสูตร

၃၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ….

๓๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ...

‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ เมื่อเวทนามีอยู่...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ [Pg.185] ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’.

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า”

‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ, ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๒๖ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

ပုရိမဂမနေ အဋ္ဌာရသ ဝေယျာကရဏာ;

ဒုတိယဂမနေ ဆဗ္ဗီသံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.

ในคమనวรรคหน้า มี ๑๘ เวยยากรณ์ ในทุติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร

တတိယဂမနေ ဆဗ္ဗီသံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ;

စတုတ္ထဂမနေ ဆဗ္ဗီသံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.

ในตติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร ในจตุตถคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร

ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

ทิฏฐิสังยุต จบ

၄. ဩက္ကန္တသံယုတ္တံ

๔. โอกกันตสังยุต

၁. စက္ခုသုတ္တံ

๑. จักขุสูตร

၃၀၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.186]. ‘‘စက္ခုံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; သောတံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; ဃာနံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; ဇိဝှာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ ; ကာယော အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; မနော အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ – အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’’.

๓๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ฆานะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ชิวหาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, มโนไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

‘‘ယဿ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧဝံ ပညာယ မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘ဓမ္မာနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ ပဇာနာတိ ဧဝံ ပဿတိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ပဌမံ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่ผู้ใดอย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า ธัมมานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า โสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๑

၂. ရူပသုတ္တံ

๒. รูปสูตร

၃၀၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; သဒ္ဒါ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဂန္ဓာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ရသာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဓမ္မာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ [Pg.187] ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’’.

๓๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เสียงทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กลิ่นทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, รสทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โผฏฐัพพะทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล

၃. ဝိညာဏသုတ္တံ

๓. วิญญาณสูตร

၃၀၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; သောတဝိညာဏံ… ဃာနဝိညာဏံ… ဇိဝှာဝိညာဏံ… ကာယဝိညာဏံ… မနောဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ. ယော ဘိက္ခဝေ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. တတိယံ.

๓๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... มโนวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใด...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๓

၄. သမ္ဖဿသုတ္တံ

๔. สัมผัสสสูตร

၃၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿော, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သောတသမ္ဖဿော… ဃာနသမ္ဖဿော… ဇိဝှာသမ္ဖဿော… ကာယသမ္ဖဿော… မနောသမ္ဖဿော အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. စတုတ္ထံ.

๓๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตสัมผัส... ฆานสัมผัส... ชิวหาสัมผัส... กายสัมผัส... มโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๔

၅. သမ္ဖဿဇာသုတ္တံ

๕. สัมผัสสชาสูตร

၃၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သောတသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ဃာနသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ဇိဝှာသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ကာယသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ပဉ္စမံ.

๓๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๕

၆. ရူပသညာသုတ္တံ

๖. รูปสัญญาสูตร

၃၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.188]. ‘‘ရူပသညာ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သဒ္ဒသညာ… ဂန္ဓသညာ… ရသသညာ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ… ဓမ္မသညာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๓๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญญา... คันธสัญญา... รสสัญญา... โผฏฐัพพสัญญา... ธรรมสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๖

၇. ရူပသဉ္စေတနာသုတ္တံ

๗. รูปสัญเจตนาสูตร

၃၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပသဉ္စေတနာ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သဒ္ဒသဉ္စေတနာ… ဂန္ဓသဉ္စေတနာ… ရသသဉ္စေတနာ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာ… ဓမ္မသဉ္စေတနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. သတ္တမံ.

๓๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญเจตนา... คันธสัญเจตนา... รสสัญเจตนา... โผฏฐัพพสัญเจตนา... ธรรมสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๗

၈. ရူပတဏှာသုတ္တံ

๘. รูปตัณหาสูตร

၃၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပတဏှာ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သဒ္ဒတဏှာ… ဂန္ဓတဏှာ… ရသတဏှာ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ… ဓမ္မတဏှာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๓๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททตัณหา... คันธตัณหา... รสตัณหา... โผฏฐัพพตัณหา... ธัมมตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๘

၉. ပထဝီဓာတုသုတ္တံ

๙. ปฐวีธาตุสูตร

၃၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပထဝီဓာတု, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; အာပေါဓာတု… တေဇောဓာတု… ဝါယောဓာတု… အာကာသဓာတု… ဝိညာဏဓာတု အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. နဝမံ.

๓๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ปฐวีธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, อาโปธาตุ... เตโชธาตุ... วาโยธาตุ... อากาสธาตุ... วิญญาณธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙

၁၀. ခန္ဓသုတ္တံ

๑๐. ขันธสูตร

၃၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သညာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ[Pg.189]. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’’.

๓๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, วิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล”

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่บุคคลใดอย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า โสดาบัน, มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา, เป็นผู้เที่ยง, มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐

ဩက္ကန္တသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

จบโอกกันตสังยุต

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของสังยุตนั้น คือ

စက္ခု ရူပဉ္စ ဝိညာဏံ, ဖဿော စ ဝေဒနာယ စ;

သညာ စ စေတနာ တဏှာ, ဓာတု ခန္ဓေန တေ ဒသာတိ.

จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร ผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

၅. ဥပ္ပာဒသံယုတ္တံ

๕. อุปปาทสังยุต

၁. စက္ခုသုတ္တံ

๑. จักขุสูตร

၃၁၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.190]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော သောတဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ယော ဃာနဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ… ယော ဇိဝှာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ… ယော ကာယဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ… ယော မနဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော သောတဿ နိရောဓော…ပေ… ယော ဃာနဿ နိရောဓော… ယော ဇိဝှာယ နိရောဓော… ယော ကာယဿ နိရောဓော… ယော မနဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ပဌမံ.

๓๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของจักษุใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของฆานะ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของชิวหา... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของกาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของใจใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของจักษุใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ความดับ...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความดับ... ของฆานะ... ความดับ... ของชิวหา... ความดับ... ของกาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของใจใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๑

၂. ရူပသုတ္တံ

๒. รูปสูตร

၃၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပါနံ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော သဒ္ဒါနံ… ယော ဂန္ဓာနံ… ယော ရသာနံ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာနံ… ယော ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပါနံ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော သဒ္ဒါနံ… ယော ဂန္ဓာနံ… ယော ရသာနံ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာနံ… ယော ဓမ္မာနံ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ဒုတိယံ.

๓๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๒

၃. ဝိညာဏသုတ္တံ

๓. วิญญาณสูตร

၃၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.191]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော မနောဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညာဏဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော မနောဝိညာဏဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. တတိယံ.

๓๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๓

၄. သမ္ဖဿသုတ္တံ

๔. สัมผัสสสูตร

၃၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော မနောသမ္ဖဿဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော မနောသမ္ဖဿဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. စတုတ္ထံ.

๓๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๔

၅. သမ္ဖဿဇသုတ္တံ

๕. สัมผัสสชาสูตร

၃၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ….

๓๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ...

ယော မနောသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ နိရောဓော ဝူပသမော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော မနောသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ပဉ္စမံ.

ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

၆. သညာသုတ္တံ

๖. สัญญา สูตร

၃၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသညာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော ဓမ္မသညာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသညာယ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော ဓမ္မသညာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๓๑๗. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

၇. သဉ္စေတနာသုတ္တံ

๗. สัญเจตนาสูตร

၃၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.192]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသဉ္စေတနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော ဓမ္မသဉ္စေတနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသဉ္စေတနာယ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော ဓမ္မသဉ္စေတနာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. သတ္တမံ.

๓๑๘. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

၈. တဏှာသုတ္တံ

๘. ตัณหาสูตร

၃၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပတဏှာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော ဓမ္မတဏှာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပတဏှာယ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော ဓမ္မတဏှာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๓๑๙. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

၉. ဓာတုသုတ္တံ

๙. ธาตุสูตร

၃၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတုယာ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ; ယော အာပေါဓာတုယာ… ယော တေဇောဓာတုယာ… ယော ဝါယောဓာတုယာ… ယော အာကာသဓာတုယာ… ယော ဝိညာဏဓာတုယာ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတုယာ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော; ယော အာပေါဓာတုယာ နိရောဓော… ယော တေဇောဓာတုယာ နိရောဓော… ယော ဝါယောဓာတုယာ နိရောဓော… ယော အာကာသဓာတုယာ နိရောဓော… ယော ဝိညာဏဓာတုယာ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. နဝမံ.

๓๒๐. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

၁၀. ခန္ဓသုတ္တံ

๑๐. ขันธสูตร

၃၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.193]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော ဝေဒနာယ… ယော သညာယ… ယော သင်္ခါရာနံ… ယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော ဝေဒနာယ… ယော သညာယ… ယော သင်္ခါရာနံ… ယော ဝိညာဏဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ဒသမံ.

๓๒๑. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งรูปใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ

ဥပ္ပာဒသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

อุปปาทสังยุต จบ.

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของสังยุตนั้น คือ

စက္ခု ရူပဉ္စ ဝိညာဏံ, ဖဿော စ ဝေဒနာယ စ;

သညာ စ စေတနာ တဏှာ, ဓာတု ခန္ဓေန တေ ဒသာတိ.

၆. ကိလေသသံယုတ္တံ

๖. กิเลสสังยุต

၁. စက္ခုသုတ္တံ

๑. จักขุสูตร

၃၂၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.194]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော ဃာနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော ဇိဝှာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ပဌမံ.

๓๒๒. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในจักษุใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในโสตะ...ในฆานะ...ในชิวหา...ในกาย...ฉันทราคะในใจใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง

၂. ရူပသုတ္တံ

๒. รูปสูตร

၃၂၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပေသု ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒေသု… ယော ဂန္ဓေသု… ယော ရသေသု… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗေသု… ယော ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဒုတိယံ.

๓๒๓. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในรูปทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในเสียง...ในกลิ่น...ในรส...ในโผฏฐัพพะ...ฉันทราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง

၃. ဝိညာဏသုတ္တံ

๓. วิญญาณสูตร

၃၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတဝိညာဏသ္မိံ… ယော ဃာနဝိညာဏသ္မိံ… ယော ဇိဝှာဝိညာဏသ္မိံ… ယော ကာယဝိညာဏသ္မိံ… ယော မနောဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. တတိယံ.

๓๒๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตวิญญาณ... ในฆานวิญญาณ... ในชิวหาวิญญาณ... ในกายวิญญาณ... ฉันทราคะใดในมโนวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๓.

၄. သမ္ဖဿသုတ္တံ

๔. สัมผัสสสูตร

၃၂၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.195]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော ဃာနသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော ဇိဝှာသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော ကာယသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော မနောသမ္ဖဿသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๓๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตสัมผัส... ในฆานสัมผัส... ในชิวหาสัมผัส... ในกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๔.

၅. သမ္ဖဿဇသုတ္တံ

๕. สัมผัสสชสูตร

၃၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော ဃာနသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော ဇိဝှာသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော ကာယသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော မနောသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๓๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๕.

၆. သညာသုတ္တံ

๖. สัญญาสูตร

၃၂၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသညာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒသညာယ… ယော ဂန္ဓသညာယ… ယော ရသသညာယ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာယ… ယော ဓမ္မသညာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๓๒๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญญา... ในคันธสัญญา... ในรสสัญญา... ในโผฏฐัพพสัญญา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๖.

၇. သဉ္စေတနာသုတ္တံ

๗. สัญเจตนาสูตร

၃၂၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသဉ္စေတနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒသဉ္စေတနာယ… ယော ဂန္ဓသဉ္စေတနာယ… ယော ရသသဉ္စေတနာယ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာယ… ယော ဓမ္မသဉ္စေတနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. သတ္တမံ.

๓๒๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญเจตนา... ในคันธสัญเจตนา... ในรสสัญเจตนา... ในโผฏฐัพพสัญเจตนา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๗.

၈. တဏှာသုတ္တံ

๘. ตัณหาสูตร

၃၂၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.196]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပတဏှာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒတဏှာယ… ယော ဂန္ဓတဏှာယ… ယော ရသတဏှာယ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာယ… ယော ဓမ္မတဏှာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๓๒๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททตัณหา... ในคันธตัณหา... ในรสตัณหา... ในโผฏฐัพพตัณหา... ฉันทราคะใดในธัมมตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๘.

၉. ဓာတုသုတ္တံ

๙. ธาตุสูตร

၃၃၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတုယာ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော အာပေါဓာတုယာ… ယော တေဇောဓာတုယာ… ယော ဝါယောဓာတုယာ… ယော အာကာသဓာတုယာ… ယော ဝိညာဏဓာတုယာ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. နဝမံ.

๓๓๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในปฐวีธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในอาโปธาตุ... ในเตโชธาตุ... ในวาโยธาตุ... ในอากาสธาตุ... ฉันทราคะใดในวิญญาณธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๙.

၁၀. ခန္ဓသုတ္တံ

๑๐. ขันธสูตร

၃၃၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော…ပေ… ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဒသမံ.

๓๓๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต...ฯลฯ... ฉันทราคะใดในวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๑๐.

ကိလေသသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

กิเลสสังยุต จบ.

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำเรื่องของกิเลสสังยุตนั้น คือ

စက္ခု ရူပဉ္စ ဝိညာဏံ, ဖဿော စ ဝေဒနာယ စ;

သညာ စ စေတနာ တဏှာ, ဓာတု ခန္ဓေန တေ ဒသာတိ.

จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร สัมผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

၇. သာရိပုတ္တသံယုတ္တံ

๗. สารีปุตตสังยุต

၁. ဝိဝေကဇသုတ္တံ

๑. วิเวกชสูตร

၃၃၂. ဧကံ [Pg.197] သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ယေန အန္ဓဝနံ တေနုပသင်္ကမိ ဒိဝါဝိဟာရာယ. အန္ဓဝနံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ.

๓๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนุ่งแล้วในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี. ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว จึงเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน. ครั้นเข้าไปสู่ป่าอันธวันแล้ว จึงนั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง.

အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေန ဇေတဝနံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမော တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. ဒိသွာန အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ?

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี. ท่านพระอานนท์ได้เห็นท่านพระสารีบุตรกำลังมาแต่ไกล. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ”

‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ပဌမံ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เราสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๑

၂. အဝိတက္ကသုတ္တံ

๒. อวิตักกสูตร

၃၃၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ?

๓๓๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า ‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’

‘‘ဣဓာဟံ[Pg.198], အာဝုသော, ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ဒုတိယံ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบไปอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๒

၃. ပီတိသုတ္တံ

๓. ปีติสูตร

၃၃၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ?

๓๓๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’

‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ ဥပေက္ခကော စ ဝိဟာသိံ သတော စ သမ္ပဇာနော သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေမိ; ယံ တံ အရိယာ အာစိက္ခန္တိ ‘ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီ’တိ တတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. တတိယံ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เรามีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติจางคลายไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๓

၄. ဥပေက္ခာသုတ္တံ

๔. อุเบกขาสูตร

၃၃၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ?

๓๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’

‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ ပုဗ္ဗေဝ သောမနဿဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာ အဒုက္ခမသုခံ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိံ စတုတ္ထံ [Pg.199] ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. စတုတ္ထံ.

อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๔

၅. အာကာသာနဉ္စာယတနသုတ္တံ

๕. อากาสานัญจายตนสูตร

၃၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ အနန္တော အာကာသောတိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๓๓๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากาสานัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป และเพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากาสานัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๕

၆. ဝိညာဏဉ္စာယတနသုတ္တံ

๖. วิญญาณัญจายตนสูตร

၃၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๓๓๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๖

၇. အာကိဉ္စညာယတနသုတ္တံ

๗. อากิญจัญญายตนสูตร

၃၃၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ, နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ အာကိဉ္စညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. သတ္တမံ.

๓๓๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากิญจัญญายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากิญจัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๗

၈. နေဝသညာနာသညာယတနသုတ္တံ

๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร

၃၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๓๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๘

၉. နိရောဓသမာပတ္တိသုတ္တံ

๙. นิโรธสมาปัตติสูตร

၃၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော…ပေ…. ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော နေဝသညာနာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ [Pg.200] ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. နဝမံ.

๓๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส ในศาสนานี้ เราก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ดูก่อนอาวุโส เรานั้นไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ เพราะท่านพระสารีบุตรถอนอหังการ มมังการ และมานานุสัยได้เด็ดขาดสิ้นเชิงแล้วตลอดกาลนาน ด้วยเหตุนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ สูตรที่ ๙

၁၀. သူစိမုခီသုတ္တံ

๑๐. สุจิมุขีสูตร

၃၄၁. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ရာဇဂဟေ သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ တံ ပိဏ္ဍပါတံ အညတရံ ကုဋ္ဋမူလံ နိဿာယ ပရိဘုဉ္ဇတိ. အထ ခေါ သူစိမုခီ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ –

๓๔๑. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนุ่งสบงครองบาตรและจีวรในเวลาเช้า เข้าไปบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์แล้ว อาศัยโคนกำแพงแห่งหนึ่ง ฉันบิณฑบาตนั้น ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

‘‘ကိံ နု ခေါ, သမဏ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, သမဏ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, သမဏ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, သမဏ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ.

“ท่านสมณะ ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร”

‘‘‘ကိံ နု, သမဏ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ. ‘တေန ဟိ, သမဏ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ. ‘တေန ဟိ, သမဏ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ. ‘တေန ဟိ, သမဏ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ’’.

“ท่านสมณะ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’

‘‘ကထဉ္စရဟိ[Pg.201], သမဏ, ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘အဓောမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ နက္ခတ္တဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘ဥဗ္ဘမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘ဒိသာမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ အင်္ဂဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘ဝိဒိသာမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’’’တိ.

“ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันอาหารอย่างไร” “น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้ก้มหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้เงยหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’

‘‘သော ခွာဟံ, ဘဂိနိ, န ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, န နက္ခတ္တဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, န ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, န အင်္ဂဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ. ဓမ္မေန ဘိက္ခံ ပရိယေသာမိ; ဓမ္မေန ဘိက္ခံ ပရိယေသိတွာ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ.

“น้องหญิง แต่เราไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา เราแสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วจึงฉัน”

အထ ခေါ သူစိမုခီ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ရာဇဂဟေ ရထိယာယ ရထိယံ, သိင်္ဃာဋကေန သိင်္ဃာဋကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာရောစေသိ – ‘‘ဓမ္မိကံ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ အာဟာရံ အာဟာရေန္တိ; အနဝဇ္ဇံ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ အာဟာရံ အာဟာရေန္တိ. ဒေထ သမဏာနံ သကျပုတ္တိယာနံ ပိဏ္ဍ’’န္တိ. ဒသမံ.

ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปยังถนนและทางสามแพร่งในกรุงราชคฤห์แล้ว ประกาศอย่างนี้ว่า ‘พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารโดยธรรม พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ ท่านทั้งหลายจงถวายบิณฑบาตแก่พระสมณศากยบุตรเถิด’ สูตรที่ ๑๐

သာရိပုတ္တသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

สารีปุตตสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานประจำสังยุตนั้น มีดังนี้

ဝိဝေကဇံ အဝိတက္ကံ, ပီတိ ဥပေက္ခာ စတုတ္ထကံ;

အာကာသဉ္စေဝ ဝိညာဏံ, အာကိဉ္စံ နေဝသညိနာ;

နိရောဓော နဝမော ဝုတ္တော, ဒသမံ သူစိမုခီ စာတိ.

วิเวกสูตร อวิตักกสูตร ปีติสูตร อุเบกขาสูตรเป็นที่ ๔ อากาสานัญจายตนสูตร วิญญาณัญจายตนสูตร อากิญจัญญายตนสูตร เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร นิโรธสูตรเป็นที่ ๙ และสุจิมุขีสูตรเป็นที่ ๑๐

၈. နာဂသံယုတ္တံ

๘. นาคสังยุต

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ

๑. สุทธิกสูตร

၃၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.202]. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, နာဂယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ နာဂါ, ဇလာဗုဇာ နာဂါ, သံသေဒဇာ နာဂါ, ဩပပါတိကာ နာဂါ – ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော နာဂယောနိယော’’တိ. ပဌမံ.

๓๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ๑. นาคจำพวกเกิดในไข่ ๒. นาคจำพวกเกิดในครรภ์ ๓. นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ๔. นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๑

၂. ပဏီတတရသုတ္တံ

๒. ปณีตตรสูตร

၃၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, နာဂယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ နာဂါ, ဇလာဗုဇာ နာဂါ, သံသေဒဇာ နာဂါ, ဩပပါတိကာ နာဂါ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇေဟိ နာဂေဟိ ဇလာဗုဇာ စ သံသေဒဇာ စ ဩပပါတိကာ စ နာဂါ ပဏီတတရာ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇေဟိ စ ဇလာဗုဇေဟိ စ နာဂေဟိ သံသေဒဇာ စ ဩပပါတိကာ စ နာဂါ ပဏီတတရာ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇေဟိ စ ဇလာဗုဇေဟိ စ သံသေဒဇေဟိ စ နာဂေဟိ ဩပပါတိကာ နာဂါ ပဏီတတရာ. ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော နာဂယောနိယော’’တိ. ဒုတိယံ.

๓๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ นาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่และนาคจำพวกเกิดในครรภ์ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ และนาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๒

၃. ဥပေါသထသုတ္တံ

๓. อุโปสถสูตร

၃၄၄. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ?

๓๔๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่”

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စာနံ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘မယံ ခေါ ပုဗ္ဗေ ကာယေန ဒွယကာရိနော အဟုမှ, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော. တေ မယံ ကာယေန ဒွယကာရိနော, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော, ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပန္နာ. သစဇ္ဇ မယံ ကာယေန သုစရိတံ စရေယျာမ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရေယျာမ, မနသာ သုစရိတံ စရေယျာမ, ဧဝံ မယံ [Pg.203] ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇေယျာမ. ဟန္ဒ, မယံ ဧတရဟိ ကာယေန သုစရိတံ စရာမ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရာမ, မနသာ သုစရိတံ စရာမာ’တိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. တတိယံ.

“ภิกษุ นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบอุโปสถสูตรที่ ๓

၄. ဒုတိယဥပေါသထသုတ္တံ

๔. ทุติยอุโปสถสูตร

၃၄၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဇလာဗုဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဇလာဗုဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๓๔๕. เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๔

၅. တတိယဥပေါသထသုတ္တံ

๕. ตติยอุโปสถสูตร

၃၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ သံသေဒဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ သံသေဒဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๓๔๖. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๕

၆. စတုတ္ထဥပေါသထသုတ္တံ

๖. จตุตถอุโปสถสูตร

၃၄၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဩပပါတိကာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ?

๓๔๗. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่”

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စာနံ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘မယံ ခေါ ပုဗ္ဗေ ကာယေန ဒွယကာရိနော အဟုမှ, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော. တေ မယံ ကာယေန ဒွယကာရိနော, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော, ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပန္နာ. သစဇ္ဇ မယံ ကာယေန သုစရိတံ စရေယျာမ[Pg.204], ဝါစာယ… မနသာ သုစရိတံ စရေယျာမ, ဧဝံ မယံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇေယျာမ. ဟန္ဒ, မယံ ဧတရဟိ ကာယေန သုစရိတံ စရာမ, ဝါစာယ… မနသာ သုစရိတံ စရာမာ’တိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဩပပါတိကာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

“ภิกษุ นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เป็นโอปปาติกะ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๖

၇. သုတသုတ္တံ

๗. สุตสูตร

၃၄၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?

๓๔๘. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่”

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ ဟောတိ, မနသာ ဒွယကာရီ ဟောတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. သတ္တမံ.

“ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘นาคผู้เกิดจากฟองไข่มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่’ เขาเมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่” จบสูตรที่ ๗

၈. ဒုတိယသုတသုတ္တံ

๘. ทุติยสุตสูตร

၃၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီတိ. အဋ္ဌမံ.

๓๔๙. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์”...ฯลฯ... “ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์” จบสูตรที่ ๘

၉. တတိယသုတသုတ္တံ

๙. ตติยสุตสูตร

၃၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ [Pg.205] ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သံသေဒဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သံသေဒဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီတိ. နဝမံ.

๓๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ' ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ จบสูตรที่ ๙

၁၀. စတုတ္ထသုတသုတ္တံ

๑๐. จตุตถสุตสูตร

၃၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?

๓๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ'

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒသမံ.

ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ จบสูตรที่ ๑๐

၁၁-၂၀. အဏ္ဍဇဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ

วรรคว่าด้วยอัณฑชทานูปการสูตร ๑๐ สูตร (สูตรที่ ๑๑-๒๐)

၃၅၂-၃၆၁. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?

ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ'

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု…ပေ… ဥပပဇ္ဇတီတိ…ပေ… သော ပါနံ ဒေတိ…ပေ… ဝတ္ထံ ဒေတိ…ပေ… ယာနံ ဒေတိ…ပေ… မာလံ ဒေတိ…ပေ… ဂန္ဓံ ဒေတိ…ပေ… ဝိလေပနံ ဒေတိ…ပေ… သေယျံ ဒေတိ…ပေ… အာဝသထံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ [Pg.206] ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဝီသတိမံ.

ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติอัณฑชะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ' เขาย่อมให้ข้าว หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึง...ฯลฯ... เขาย่อมให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ผ้า...ฯลฯ... ให้ยานพาหนะ...ฯลฯ... ให้พวงมาลา...ฯลฯ... ให้ของหอม...ฯลฯ... ให้เครื่องลูบไล้...ฯลฯ... ให้ที่นอน...ฯลฯ... ให้ที่พัก...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ จบสูตรที่ ๒๐

၂၁-၅၀. ဇလာဗုဇာဒိဒါနူပကာရသုတ္တတ္တိံသကံ

วรรคว่าด้วยชลาพุชาทิทานูปการสูตร ๓๐ สูตร (สูตรที่ ๒๑-๕๐)

၃၆၂-၃၉၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ နာဂါနံ…ပေ… သံသေဒဇာနံ နာဂါနံ…ပေ… ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติชลาพุชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติสังเสทชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติโอปปาติกะ'

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ.

ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' เขาย่อมให้ข้าว...ฯลฯ... ให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ

(ဣမိနာ ပေယျာလေန ဒသ ဒသ သုတ္တန္တာ ကာတဗ္ဗာ. ဧဝံ စတူသု ယောနီသု စတ္တာလီသံ ဝေယျာကရဏာ ဟောန္တိ. ပုရိမေဟိ ပန ဒသဟိ သုတ္တန္တေဟိ သဟ ဟောန္တိ ပဏ္ဏာသသုတ္တန္တာတိ.)

(พึงทำพระสูตร ๑๐ สูตร ๑๐ สูตร ด้วยเปยยาลนี้ ด้วยประการฉะนี้ ในโยนิ ๔ จึงมีไวยากรณ์ ๔๐ และเมื่อรวมกับพระสูตร ๑๐ สูตรก่อนหน้า จึงมีพระสูตร ๕๐ สูตร)

နာဂသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

นาคสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานของนาคสังยุตนั้น คือ

သုဒ္ဓိကံ ပဏီတတရံ, စတုရော စ ဥပေါသထာ;

တဿ သုတံ စတုရော စ, ဒါနူပကာရာ စ တာလီသံ;

ပဏ္ဏာသ ပိဏ္ဍတော သုတ္တာ, နာဂမှိ သုပ္ပကာသိတာတိ.

สุทธิกสูตร ปณีตตรสูตร ๔ สูตร อุโปสถสูตร ๔ สูตร ตัสสสุตสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร รวมเป็น ๕๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในนาคสังยุต

၉. သုပဏ္ဏသံယုတ္တံ

๙. สุปัณณสังยุต

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ

๑. สุทธิกสูตร

၃၉၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.207]. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သုပဏ္ဏယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ, ဇလာဗုဇာ သုပဏ္ဏာ, သံသေဒဇာ သုပဏ္ဏာ, ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ – ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော’’တိ. ပဌမံ.

๓๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ครุฑชาติอัณฑชะ ครุฑชาติชลาพุชะ ครุฑชาติสังเสทชะ และครุฑชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๑

၂. ဟရန္တိသုတ္တံ

๒. หรันติสูตร

၃၉၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သုပဏ္ဏယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ…ပေ… ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေဝ နာဂေ ဟရန္တိ, န ဇလာဗုဇေ, န သံသေဒဇေ, န ဩပပါတိကေ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ဇလာဗုဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေ စ ဇလာဗုဇေ စ နာဂေ ဟရန္တိ, န သံသေဒဇေ, န ဩပပါတိကေ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, သံသေဒဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေ စ ဇလာဗုဇေ စ သံသေဒဇေ စ နာဂေ ဟရန္တိ, န ဩပပါတိကေ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေ စ ဇလာဗုဇေ စ သံသေဒဇေ စ ဩပပါတိကေ စ နာဂေ ဟရန္တိ. ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော’’တိ. ဒုတိယံ.

๓๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑ ๔ อย่างนั้น ครุฑชาติอัณฑชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะได้เท่านั้น แต่จับนาคชาติชลาพุชะ สังเสทชะ หรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติชลาพุชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะและชลาพุชะได้ แต่จับนาคชาติสังเสทชะหรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติสังเสทชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ และสังเสทชะได้ แต่จับนาคชาติโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติโอปปาติกะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ สังเสทชะ และโอปปาติกะได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๒

၃. ဒွယကာရီသုတ္တံ

๓. ทวยการีสูตร

၃၉၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော[Pg.208], ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. တတိယံ.

๓๙๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๓

၄-၆. ဒုတိယာဒိဒွယကာရီသုတ္တတ္တိကံ

ทุติยาทิทวยการีสุตตติกะ ที่ ๔-๖ (ว่าด้วยผู้ทำกรรม ๒ อย่าง สูตรที่ ๒ เป็นต้น ๓ สูตร)

၃၉၅-၃၉၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… သံသေဒဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๖

၇-၁၆. အဏ္ဍဇဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ

อัณฑชทานูปการสุตตทสกะ ที่ ๗-๑๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในไข่ ๑๐ สูตร)

၃၉၈-၄၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ… ဝတ္ထံ ဒေတိ… ယာနံ ဒေတိ… မာလံ ဒေတိ… ဂန္ဓံ ဒေတိ… ဝိလေပနံ ဒေတိ… သေယျံ ဒေတိ… အာဝသထံ ဒေတိ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. သောဠသမံ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ผ้า ... ยาน ... พวงมาลัย ... ของหอม ... เครื่องลูบไล้ ... ที่นอน ... ที่พัก ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๑๖

၁၇-၄၆. ဇလာဗုဇာဒိဒါနူပကာရသုတ္တတိံသကံ

ชลาพุชาทิทานูปการสุตตตึสกะ ที่ ๑๗-๔๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในครรภ์เป็นต้น ๓๐ สูตร)

၄၀၈-၄၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.209]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… သံသေဒဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဆစတ္တာလီသမံ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๔๖

(ဧဝံ ပိဏ္ဍကေန ဆစတ္တာလီသံ သုတ္တန္တာ ဟောန္တိ.)

(รวมเป็น ๔๖ สูตร ด้วยประการฉะนี้)

သုပဏ္ဏသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

สุปัณณสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำเรื่องของสุปัณณสังยุตนั้น

သုဒ္ဓိကံ ဟရန္တိ စေဝ, ဒွယကာရီ စ စတုရော;

ဒါနူပကာရာ တာလီသံ, သုပဏ္ဏေ သုပ္ပကာသိတာတိ.

สุทธิกสูตร ๑ หรันติสูตร ๑ ทวยการีสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในสุปัณณสังยุต

၁၀. ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တံ

๑๐. คันธัพพกายสังยุต

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ

๑. สุทธิกสูตร

၄၃၈. ဧကံ [Pg.210] သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ …ပေ… ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကေ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝေ ဒေသေဿာမိ. တံ သုဏာထ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာ ဒေဝါ? သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာ ဒေဝါ’’တိ. ပဌမံ.

๔๓๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ... ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกคนธรรพ์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกคนธรรพ์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกระพี้หอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีเปลือกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีสะเก็ดหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีใบหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีดอกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีผลหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรสหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกคนธรรพ์’

၂. သုစရိတသုတ္တံ

๒. สุจริตสูตร

၄၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๔๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกคนธรรพ์มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’

၃. မူလဂန္ဓဒါတာသုတ္တံ

๓. มูลคันธทาตาสูตร

၄၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ[Pg.211]? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ဒါတာ ဟောတိ မူလဂန္ဓာနံ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု…ပေ… ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. တတိယံ.

๔๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรากไม้ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ ...ฯลฯ... ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’

၄-၁၂. သာရဂန္ဓာဒိဒါတာသုတ္တနဝကံ

สารคันธาทิทาตาสูตรนวกะ (สูตรที่ ๔-๑๒)

၄၄၁-၄၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ဒါတာ ဟောတိ သာရဂန္ဓာနံ…ပေ… သော ဒါတာ ဟောတိ ဖေဂ္ဂုဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ တစဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ပပဋိကဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ပတ္တဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ပုပ္ဖဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ဖလဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ရသဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ဂန္ဓဂန္ဓာနံ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ [Pg.212] ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွါဒသမံ.

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือแก่นไม้ ...ฯลฯ... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือกระพี้ไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือเปลือกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือสะเก็ดไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือใบไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือดอกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือผลไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรส... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือของหอม หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’

၁၃-၂၂. မူလဂန္ဓဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ

มูลคันธทานูปการสูตรทสกะ (สูตรที่ ๑๓-๒๒)

၄၅၀-၄၅၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ… ဝတ္ထံ ဒေတိ… ယာနံ ဒေတိ… မာလံ ဒေတိ… ဂန္ဓံ ဒေတိ… ဝိလေပနံ ဒေတိ… သေယျံ ဒေတိ… အာဝသထံ ဒေတိ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဗာဝီသတိမံ.

๔๕๐-๔๕๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” สูตรที่ ๒๒

၂၃-၁၁၂. သာရဂန္ဓာဒိဒါနူပကာရသုတ္တနဝုတိကံ

๒๓-๑๑๒. สารคันธาทิทานูปการสูตร ๙๐ สูตร

၄၆၀-၅၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ … ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ… ဝတ္ထံ ဒေတိ… ယာနံ ဒေတိ… မာလံ ဒေတိ… ဂန္ဓံ ဒေတိ… ဝိလေပနံ [Pg.213] ဒေတိ… သေယျံ ဒေတိ… အာဝသထံ ဒေတိ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွါဒသသတိမံ.

๔๖๐-๕๔๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม...เป... ต้นไม้มีกระพี้หอม... ต้นไม้มีเปลือกหอม... ต้นไม้มีสะเก็ดหอม... ต้นไม้มีใบหอม... ต้นไม้มีดอกหอม... ต้นไม้มีผลหอม... ต้นไม้มียางหอม... เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” สูตรที่ ๑๑๒

(ဧဝံ ပိဏ္ဍကေန ဧကသတဉ္စ ဒွါဒသ စ သုတ္တန္တာ ဟောန္တိ.)

(เมื่อรวมกันแล้ว มีพระสูตร ๑๑๒ สูตร ด้วยประการฉะนี้)

ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

คันธัพพกายสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

คาถาอุทานสำหรับสังยุตนั้น มีดังนี้

သုဒ္ဓိကဉ္စ သုစရိတံ, ဒါတာ ဟိ အပရေ ဒသ;

ဒါနူပကာရာ သတဓာ, ဂန္ဓဗ္ဗေ သုပ္ပကာသိတာတိ.

สุทธิกสูตร ๑ สุจริตสูตร ๑ อีก ๑๐ สูตรว่าด้วยทายก และทานูปการสูตร ๑๐๐ สูตร พระองค์ทรงประกาศไว้ดีแล้วในคันธัพพสังยุต

၁၁. ဝလာဟကသံယုတ္တံ

๑๑. วลาหกสังยุต

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ

๑. สุทธิกสูตร

၅၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.214]. ‘‘ဝလာဟကကာယိကေ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝေ ဒေသေဿာမိ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝလာဟကကာယိကာ ဒေဝါ? သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သီတဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ ဥဏှဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ အဗ္ဘဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ ဝါတဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ ဝဿဝလာဟကာ ဒေဝါ – ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ‘ဝလာဟကကာယိကာ ဒေဝါ’’’တိ. ပဌမံ.

๕๕๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกวลาหกแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น. ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกวลาหกเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย มีเทวดาเมฆเย็น มีเทวดาเมฆร้อน มีเทวดาเมฆ มีเทวดาเมฆลม มีเทวดาเมฆฝน. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๑

၂. သုစရိတသုတ္တံ

๒. สุจริตสูตร

၅၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဝလာဟကကာယိကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒုတိယံ.

๕๕๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกวลาหก มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๒

၃-၁၂. သီတဝလာဟကဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ

๓-๑๒. สีตวลาหกทานูปการสูตร ๑๐ สูตร

၅၅၂-၅၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘သီတဝလာဟကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ [Pg.215] ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွါဒသမံ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อสีตวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๑๒

၁၃-၅၂. ဥဏှဝလာဟကဒါနူပကာရသုတ္တစာလီသကံ

อุณหวลาหกทานูปการสุตตจาลีสกะ

၅၆၂-၆၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဥဏှဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… အဗ္ဘဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဝါတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဝဿဝလာဟကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွေပညာသမံ.

เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่ออุณหวลาหกะ...ฯลฯ...อัพภวลาหกะ...ฯลฯ...วาตวลาหกะ...ฯลฯ...วัสสวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๕๒

၅၃. သီတဝလာဟကသုတ္တံ

๕๓. สีตวลาหกสูตร

၆၀၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ သီတံ ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, သီတဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ သီတံ ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ သီတံ ဟောတီ’’တိ. တေပညာသမံ.

๖๐๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อสีตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงหนาว ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” จบ สูตรที่ ๕๓

၅၄. ဥဏှဝလာဟကသုတ္တံ

๕๔. อุณหวลาหกสูตร

၆၀၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.216]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဥဏှံ ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, ဥဏှဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ ဥဏှံ ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဥဏှံ ဟောတီ’’တိ. စတုပညာသမံ.

๖๐๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออุณหวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงร้อน ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” จบ สูตรที่ ๕๔

၅၅. အဗ္ဘဝလာဟကသုတ္တံ

๕๕. อัพภวลาหกสูตร

၆၀၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ အဗ္ဘံ ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, အဗ္ဘဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ အဗ္ဘံ ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ အဗ္ဘံ ဟောတီ’’တိ. ပဉ္စပညာသမံ.

๖๐๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออัพภวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีเมฆ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” จบ สูตรที่ ๕๕

၅၆. ဝါတဝလာဟကသုတ္တံ

๕๖. วาตวลาหกสูตร

၆၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဝါတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, ဝါတဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ ဝါတော ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဝါတော ဟောတီ’’တိ. ဆပ္ပညာသမံ.

๖๐๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวาตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีลม ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” จบ สูตรที่ ๕๖

၅၇. ဝဿဝလာဟကသုတ္တံ

๕๗. วัสสวลาหกสูตร

၆၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, ဝဿဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ [Pg.217] ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ ဒေဝေါ ဝဿတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ. သတ္တပညာသမံ.

๖๐๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวัสสวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น ฝนจึงตก ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” จบ สูตรที่ ๕๗

သတ္တပညာသသုတ္တန္တံ နိဋ္ဌိတံ.

สัตตปัญญาสสุตตันตะ จบ

ဝလာဟကသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

วลาหกสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น

သုဒ္ဓိကံ သုစရိတဉ္စ ဒါနူပကာရပညာသံ;

သီတံ ဥဏှဉ္စ အဗ္ဘဉ္စ ဝါတဝဿဝလာဟကာတိ.

สุทธิกสูตร สุจริตสูตร ทานูปการสูตร ๕๐ สูตร, สีตสูตร อุณหสูตร อัพภสูตร วาตสูตร และวัสสวลาหกสูตร

၁၂. ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တံ

๑๒. วัจฉโคตตสังยุต

၁. ရူပအညာဏသုတ္တံ

๑. รูปอัญญาณสูตร

၆၀၇. ဧကံ [Pg.218] သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, ရူပသမုဒယေ အညာဏာ, ရူပနိရောဓေ အညာဏာ, ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ပဌမံ.

๖๐๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่าง’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในรูป ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ในความดับแห่งรูป ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๑

၂. ဝေဒနာအညာဏသုတ္တံ

๒. เวทนาอัญญาณสูตร

၆၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, ဝေဒနာသမုဒယေ အညာဏာ, ဝေဒနာနိရောဓေ အညာဏာ, ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိယာ [Pg.219] ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ဒုတိယံ.

๖๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในเวทนา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ในความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๒

၃. သညာအညာဏသုတ္တံ

๓. สัญญาอัญญาณสูตร

၆၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, သညာသမုဒယေ အညာဏာ, သညာနိရောဓေ အညာဏာ, သညာနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. တတိယံ.

๖๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสัญญา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสัญญา ไม่รู้ในความดับแห่งสัญญา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสัญญา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๓

၄. သင်္ခါရအညာဏသုတ္တံ

๔. สังขารอัญญาณสูตร

၆၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, သင်္ခါရသမုဒယေ အညာဏာ, သင်္ခါရနိရောဓေ အညာဏာ, သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ [Pg.220] ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๖๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๔

၅. ဝိညာဏအညာဏသုတ္တံ

๕. วิญญาณอัญญาณสูตร

၆၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ …ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, ဝိညာဏသမုဒယေ အညာဏာ, ဝိညာဏနိရောဓေ အညာဏာ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๖๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “วัจฉะ เพราะไม่รู้ในวิญญาณ ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างจึงเกิดขึ้นในโลก วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” สูตรที่ ๕

၆-၁၀. ရူပအဒဿနာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๖-๑๐. รูปาทัสสนาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၁၂-၆၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အဒဿနာ…ပေ… ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အဒဿနာ…ပေ… ဝေဒနာယ … သညာယ … သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အဒဿနာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အဒဿနာ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အဒဿနာ…ပေ…. ဒသမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เห็นรูป ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นวิญญาณ ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๐

၁၁-၁၅. ရူပအနဘိသမယာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๑๑-๑๕. รูปานภิสมยาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่รู้แจ้งรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၁၇-၆၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.221]. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ… ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အနဘိသမယာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งรูป ... เพราะไม่รู้แจ้งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งเวทนา ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสัญญา ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสังขาร ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ…. ပန္နရသမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๕

၁၆-၂၀. ရူပအနနုဗောဓာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๑๖-๒๐. รูปานนุโพธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่ตรัสรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၂၂-၆၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော…ပေ… ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနနုဗောဓာ…ပေ… ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အနနုဗောဓာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้รูป ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้เวทนา ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สัญญา ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สังขาร ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ အနနုဗောဓာ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အနနုဗောဓာ. ဝီသတိမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้วิญญาณ ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ” สูตรที่ ๒๐

၂၁-၂၅. ရူပအပ္ပဋိဝေဓာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๒๑-๒๕. รูปัปปฏิเวธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่แทงตลอดรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၂၇-၆၃၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော…ပေ…. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပဋိဝေဓာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပဋိဝေဓာ…ပေ…. ပဉ္စဝီသတိမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (วัจฉโคตตปริพาชกทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดรูป ... วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดวิญญาณ ...” สูตรที่ ๒๕

၂၆-၃၀. ရူပအသလ္လက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๒๖-๓๐. รูปาสัลลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กำหนดรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၃၂-၆၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသလ္လက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသလ္လက္ခဏာ…ပေ…. တိံသတိမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้รูป ... วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้วิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๐

၃၁-၃၅. ရူပအနုပလက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๓๑-๓๕. รูปานุปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၃၇-၆၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.222]. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနုပလက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနုပလက္ခဏာ…ပေ…. ပဉ္စတိံသတိမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นวิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๕

၃၆-၄၀. ရူပအပ္ပစ္စုပလက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๓๖-๔๐. รูปัปปัจจุปปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၄၂-၆၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပလက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပလက္ခဏာ…ပေ…. စတ္တာလီသမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๐

၄၁-၄၅. ရူပအသမပေက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๔๑-๔๕. รูปาสมเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၄၇-၆၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသမပေက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသမပေက္ခဏာ…ပေ…. ပဉ္စစတ္တာလီသမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๕

၄၆-၅၀. ရူပအပ္ပစ္စုပေက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ

๔๖-๕๐. รูปัปปัจจุปเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร)

၆၅၂-၆၅၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပေက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပေက္ခဏာ…ပေ…. ပညာသမံ.

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๕๐

၅၁-၅၄. ရူပအပ္ပစ္စက္ခကမ္မာဒိသုတ္တစတုက္ကံ

๕๑-๕๔. รูปัปปัจจักขกัมมาทิสุตตจตุกกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูปเป็นต้น ๔ สูตร)

၆၅၇-၆၆၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ရူပသမုဒယေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ရူပနိရောဓေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ… ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ….

ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ...”

သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ… သညာနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ….

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสัญญา ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสัญญา ...ฯลฯ...

သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.223]. သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ… သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ…. စတုပညာသမံ.

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสังขารทั้งหลาย ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสังขาร ...ฯลฯ... สูตรที่ 54

၅၅. ဝိညာဏအပ္ပစ္စက္ခကမ္မသုတ္တံ

๕๕. วิญญาณอัปปัจจักขกัมมสูตร

၆၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ဝိညာဏသမုဒယေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ဝိညာဏနိရောဓေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ပဉ္စပညာသမံ.

๖๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในความดับวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็มิใช่ จักไม่เป็นอีกก็มิใช่’ บ้าง วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง” สูตรที่ 55

ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

วัจฉโคตตสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น คือ

အညာဏာ အဒဿနာ စေဝ, အနဘိသမယာ အနနုဗောဓာ;

အပ္ပဋိဝေဓာ အသလ္လက္ခဏာ, အနုပလက္ခဏေန အပ္ပစ္စုပလက္ခဏာ;

အသမပေက္ခဏာ အပ္ပစ္စုပေက္ခဏာ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မန္တိ.

ว่าด้วยความไม่รู้ ๑ ความไม่เห็น ๑ ความไม่ตรัสรู้ ๑ ความไม่รู้ตาม ๑ ความไม่แทงตลอด ๑ ความไม่กำหนดหมาย ๑ ความไม่พิจารณาเห็น ๑ ความไม่พิจารณาเห็นพร้อม ๑ ความไม่พิจารณา ๑ ความไม่พิจารณาพร้อม ๑ และความไม่ประจักษ์แจ้ง ๑

၁၃. ဈာနသံယုတ္တံ

๑๓. ฌานสังยุต

၁. သမာဓိမူလကသမာပတ္တိသုတ္တံ

๑. สมาธิมูลกสมาปัตติสูตร

၆၆၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.224]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ပဌမံ.

๖๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๑

၂. သမာဓိမူလကဌိတိသုတ္တံ

๒. สมาธิมูลกฐิติสูตร

၆၆၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ [Pg.225] သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဒုတိယံ.

๖๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๒

၃. သမာဓိမူလကဝုဋ္ဌာနသုတ္တံ

๓. สมาธิมูลกวุฏฐานสูตร

၆၆၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. တတိယံ.

๖๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค ...ฯลฯ... ยอดเยี่ยมกว่า ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๓

၄. သမာဓိမူလကကလ္လိတသုတ္တံ

๔. สมาธิมูลกกัลลิตสูตร

၆၆၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. စတုတ္ထံ.

๖๖๕. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

၅. သမာဓိမူလကအာရမ္မဏသုတ္တံ

๕. สมาธิมูลกอารัมมณสูตร

၆၆၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.226]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ပဉ္စမံ.

๖๖๖. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

၆. သမာဓိမူလကဂေါစရသုတ္တံ

๖. สมาธิมูลกโคจรส สูตร

၆၆၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဆဋ္ဌံ.

๖๖๗. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

၇. သမာဓိမူလကအဘိနီဟာရသုတ္တံ

๗. สมาธิมูลกอภินีหารสูตร

၆၆၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ [Pg.227] ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. သတ္တမံ.

๖๖๘. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

၈. သမာဓိမူလကသက္ကစ္စကာရီသုတ္တံ

๘. สมาธิมูลกสักกัจจการีสูตร

၆၆၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. အဋ္ဌမံ.

๖๖๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล

၉. သမာဓိမူလကသာတစ္စကာရီသုတ္တံ

๙. สมาธิมูลกสาตัจจการีสูตร

၆၇၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. နဝမံ.

๖๗๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

၁၀. သမာဓိမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တံ

๑๐. สมาธิมูลกสัปปายการีสูตร

၆၇၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.228]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဒသမံ. (သမာဓိမူလကံ.)

๖๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น (จบสมาธิมูลกะ)

၁၁. သမာပတ္တိမူလကဌိတိသုတ္တံ

๑๑. สมาปัตติมูลกฐิติสูตร

၆၇၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဧကာဒသမံ.

๖๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

၁၂. သမာပတ္တိမူလကဝုဋ္ဌာနသုတ္တံ

๑๒. สมาปัตติมูลกวุฏฐานสูตร

၆၇၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ [Pg.229] သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ …ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဒွါဒသမံ.

๖๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

၁၃. သမာပတ္တိမူလကကလ္လိတသုတ္တံ

๑๓. สมาปัตติมูลกกัลลิตสูตร

၆၇၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. တေရသမံ.

๖๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

၁၄. သမာပတ္တိမူလကအာရမ္မဏသုတ္တံ

๑๔. สมาปัตติมูลกอารัมมณสูตร

၆၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. စုဒ္ဒသမံ.

๖๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น

၁၅. သမာပတ္တိမူလကဂေါစရသုတ္တံ

๑๕. สมาปัตติมูลกโคจรสสูตร

၆၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော [Pg.230] စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ပန္နရသမံ.

๖๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๕.

၁၆. သမာပတ္တိမူလကအဘိနီဟာရသုတ္တံ

๑๖. สมาปัตติมูลกอภินีหารสูตร

၆၇၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. သောဠသမံ.

๖๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๖.

၁၇. သမာပတ္တိမူလကသက္ကစ္စသုတ္တံ

๑๗. สมาปัตติมูลกสักกัจจสูตร

၆၇၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. သတ္တရသမံ.

๖๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๗.

၁၈. သမာပတ္တိမူလကသာတစ္စသုတ္တံ

๑๘. สมาปัตติมูลกสาตัจจสูตร

၆၇၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. အဋ္ဌာရသမံ.

๖๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๘.

၁၉. သမာပတ္တိမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တံ

๑๙. สมาปัตติมูลกสัปปายการีสูตร

၆၈၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.231]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဧကူနဝီသတိမံ. (သမာပတ္တိမူလကံ.)

๖๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดาของเหล่านั้น หัวเนยใสท่านเรียกว่าเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน. จบสูตรที่ ๑๙. (จบสมาปัตติมูลกะ)

၂၀-၂၇. ဌိတိမူလကဝုဋ္ဌာနသုတ္တာဒိအဋ္ဌကံ

ฐิติมูลกวุฏฐานสุตตาทิอัฏฐกะ ที่ ๒๐-๒๗

၆၈၁-၆၈၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဝီသတိမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ သတ္တဝီသတိမာ ဌိတိမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ အဋ္ဌ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. ဌိတိမူလကံ.)

๖๘๑-๖๘๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานนั้น... เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๒๐. (พึงเติม ๘ สูตรให้เต็มจนถึงฐิติมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๒๗ เหมือนมูลกะก่อนๆ. จบฐิติมูลกะ)

၂၈-၃၄. ဝုဋ္ဌာနမူလကကလ္လိတသုတ္တာဒိသတ္တကံ

วุฏฐานมูลกกัลลิตสุตตาทิสัตตกะ ที่ ๒๘-๓๔

၆၈၉-၆၉၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န [Pg.232] သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. အဋ္ဌဝီသတိမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ စတုတ္တိံသတိမာ ဝုဋ္ဌာနမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ သတ္တ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. ဝုဋ္ဌာနမူလကံ.)

๖๘๙-๖๙๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ๑. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๒๘. (พึงเติม ๗ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงวุฏฐานมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๓๔. วุฏฐานมูลกะ จบ)

၃၅-၄၀. ကလ္လိတမူလကအာရမ္မဏသုတ္တာဒိဆက္ကံ

๓๕-๔๐. กัลลิตมูลกะอารัมมณสูตรเป็นต้น ๖ สูตร

၆၉၆-၇၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ … ‘‘သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော… သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ပဉ္စတိံသတိမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ စတ္တာလီသမာ ကလ္လိတမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ ဆ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. ကလ္လိတမူလကံ.)

๖๙๖-๗๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๓๕. (พึงเติม ๖ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงกัลลิตมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๐. กัลลิตมูลกะ จบ)

၄၁-၄၅. အာရမ္မဏမူလကဂေါစရသုတ္တာဒိပဉ္စကံ

๔๑-๔๕. อารัมมณมูลกโคจรสสูตรเป็นต้น ๕ สูตร

၇၀၂-၇၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ … ‘‘သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဧကစတ္တာလီသမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ ပဉ္စစတ္တာလီသမာ အာရမ္မဏမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ ပဉ္စ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. အာရမ္မဏမူလကံ.)

๗๐๒-๗๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และฉลาดในโคจรแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๔๑. (พึงเติม ๕ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงอารัมมณมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๕. อารัมมณมูลกะ จบ)

၄၆-၄၉. ဂေါစရမူလကအဘိနီဟာရသုတ္တာဒိစတုက္ကံ

๔๖-๔๙. โคจรมูลกอภินีหารสูตรเป็นต้น ๔ สูตร

၇၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ… ‘‘သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ[Pg.233], န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ… သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဆစတ္တာလီသမံ.

๗๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ... ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น บัณฑิตกล่าวเปรียงว่าเลิศที่สุด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้...ฯลฯ... ฉันนั้นเหมือนกัน. สูตรที่ ๔๖.

၇၀၈. သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ…ပေ…. ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. သတ္တစတ္တာလီသမံ.

๗๐๘. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ...ฯลฯ... พึงให้พิสดาร. สูตรที่ ๔๗.

၇၀၉. သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ…ပေ…. အဋ္ဌစတ္တာလီသမံ.

๗๐๙. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๘.

၇၁၀. သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ…ပေ…. ဧကူနပညာသမံ. (ဂေါစရမူလကံ.)

๗๑๐. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๙. (โคจรมูลกะ จบ)

၅၀-၅၂. အဘိနီဟာရမူလကသက္ကစ္စသုတ္တာဒိတိကံ

๕๐-๕๒. อภินีหารมูลกสักกัจจสูตรเป็นต้น ๓ สูตร

၇၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ … ‘‘သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ပညာသမံ.

๗๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และกระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๐.

၇၁၂. သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ…ပေ…. ဧကပညာသမံ.

๗๑๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๑.

၇၁၃. သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ…ပေ…. ဒွေပညာသမံ. (အဘိနီဟာရမူလကံ.)

๗๑๓. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๒. (อภินีหารมูลกะ จบ)

၅၃-၅၄. သက္ကစ္စမူလကသာတစ္စကာရီသုတ္တာဒိဒုကံ

๕๓-๕๔. สักกัจจมูลกสาตัจจการีสูตรเป็นต้น ๒ สูตร

၇၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ [Pg.234]… ‘‘သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ … နေဝ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. တေပညာသမံ.

๗๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำติดต่อในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๔. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และกระทำติดต่อในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๓.

၇၁၅. သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ…ပေ…. စတုပညာသမံ.

๗๑๕. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๔.

၅၅. သာတစ္စမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တံ

๕๕. สาตัจจมูลกสัปปายการีสูตร

၇၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုန္တိ. ပဉ္စပညာသမံ. (ယထာ ပဉ္စပညာသံ ဝေယျာကရဏာနိ ဟောန္တိ တထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.)

๗๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวก อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่เป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และไม่เป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บัณฑิตกล่าวว่าเปรียงเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล สูตรที่ ๕๕ (พึงขยายความไวยากรณ์ ๕๕ สูตรให้พิสดาร ฉันใด ก็ฉันนั้น)

ဈာနသံယုတ္တံ သမတ္တံ.

ฌานสังยุต จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานประจำฌานสังยุตนั้น คือ

သမာဓိ [Pg.235] သမာပတ္တိ ဌိတိ စ, ဝုဋ္ဌာနံ ကလ္လိတာရမ္မဏေန စ;

ဂေါစရာ အဘိနီဟာရော သက္ကစ္စ, သာတစ္စ အထောပိ သပ္ပာယန္တိ.

สมาธิสูตร สมาปัตติสูตร ฐิติสูตร วุฏฐานสูตร กัลลิตสูตร อารัมมณสูตร โคจรสมาธิสูตร อภินีหารสูตร สักกัจจสูตร สาตัจจสูตร และสัปปายสูตร

ခန္ဓဝဂ္ဂေါ တတိယော.

ขันธวรรคที่ ๓ จบ

တဿုဒ္ဒါနံ –

อุทานประจำขันธวรรคนั้น คือ

ခန္ဓ ရာဓသံယုတ္တဉ္စ, ဒိဋ္ဌိဩက္ကန္တ ဥပ္ပာဒါ;

ကိလေသ သာရိပုတ္တာ စ, နာဂါ သုပဏ္ဏ ဂန္ဓဗ္ဗာ;

ဝလာဟ ဝစ္ဆဈာနန္တိ, ခန္ဓဝဂ္ဂမှိ တေရသာတိ.

ขันธสังยุต ราธสังยุต ทิฏฐิสังยุต โอกกันตสังยุต อุปปาทสังยุต กิเลสสังยุต สารีปุตตสังยุต นาคสังยุต สุปัณณสังยุต คันธัพพสังยุต วลาหกสังยุต วัจฉโคตตสังยุต และฌานสังยุต รวม ๑๓ สังยุตในขันธวรรคนี้

ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ္တပါဠိ နိဋ္ဌိတာ.

ขันธวรรคสังยุตปาฬิ จบ

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น သံယုတ္တနိကာယော สังยุตตนิกาย ခန္ဓဝဂ္ဂေါ ขันธวรรค ၁. ခန္ဓသံယုတ္တံ ๑. ขันธสังยุต ၁. နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ ๑. นกุลปิตวรรค ၁. နကုလပိတုသုတ္တံ ๑. นกุลปิตาสูตร ၁. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဘဂ္ဂေသု ဝိဟရတိ သုသုမာရဂိရေ ဘေသကဠာဝနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน อันเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ เขตสสุงสุมารคิรนคร แคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง นกุลปิตาคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘အဟမသ္မိ, ဘန္တေ, ဇိဏ္ဏော ဝုဍ္ဎော မဟလ္လကော အဒ္ဓဂတော ဝယောအနုပ္ပတ္တော အာတုရကာယော အဘိက္ခဏာတင်္ကော. အနိစ္စဒဿာဝီ ခေါ ပနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော မနောဘာဝနီယာနဉ္စ ဘိက္ခူနံ. ဩဝဒတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; အနုသာသတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; ယံ မမဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’တိ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด ‘‘ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ, ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ! အာတုရော ဟာယံ, ဂဟပတိ, ကာယော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓေါ. ယော ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ကာယံ ပရိဟရန္တော မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနေယျ, ကိမညတြ ဗာလျာ? တသ္မာတိဟ တေ, [Pg.2] ဂဟပတိ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ‘အာတုရကာယဿ မေ သတော စိတ္တံ အနာတုရံ ဘဝိဿတီ’တိ. ဧဝဉှိ တေ, ဂဟပတိ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ အထ ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ နကုလပိတရံ ဂဟပတိံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, ဂဟပတိ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. အလတ္ထ နော အဇ္ဇ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သဝနာယာ’’တိ? ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะนกุลปิตาคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วดังนี้ว่า ‘คหบดี อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก สีหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคแล้วหรือ’ ‘‘ကထဉှိ နော သိယာ, ဘန္တေ! ဣဒါနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ ဓမ္မိယာ ကထာယ အမတေန အဘိသိတ္တော’’တိ. ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဂဟပတိ, ဘဂဝတာ ဓမ္မိယာ ကထာယ အမတေန အဘိသိတ္တော’’တိ? ‘‘ဣဓာဟံ, ဘန္တေ, ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစံ – ‘အဟမသ္မိ, ဘန္တေ, ဇိဏ္ဏော ဝုဍ္ဎော မဟလ္လကော အဒ္ဓဂတော ဝယောအနုပ္ပတ္တော အာတုရကာယော အဘိက္ခဏာတင်္ကော. အနိစ္စဒဿာဝီ ခေါ ပနာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော မနောဘာဝနီယာနဉ္စ ဘိက္ခူနံ. ဩဝဒတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; အနုသာသတု မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ; ယံ မမဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာ’’’တိ. ท่านผู้เจริญ ไฉนจะไม่ได้เล่า ท่านผู้เจริญ เมื่อกี้นี้เอง ข้าพเจ้าได้รับการประพรมด้วยอมฤตคือธรรมิกถาจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ท่านพระสารีบุตรถามว่า ‘คหบดี พระผู้มีพระภาคทรงประพรมท่านด้วยอมฤตคือธรรมิกถาอย่างไร’ นกุลปิตาคหบดีตอบว่า ‘ท่านผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้านั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว มีกายกระสับกระส่าย มีความเจ็บไข้เนืองๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคและภิกษุทั้งหลายผู้เจริญใจอยู่เป็นนิตย์ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงโอวาทสั่งสอนข้าพระองค์ โอวาทนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ข้าพระองค์ตลอดกาลนานเถิด’ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ, မံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ, ဧဝမေတံ, ဂဟပတိ! အာတုရော ဟာယံ, ဂဟပတိ, ကာယော အဏ္ဍဘူတော ပရိယောနဒ္ဓေါ. ယော ဟိ, ဂဟပတိ, ဣမံ ကာယံ ပရိဟရန္တော မုဟုတ္တမ္ပိ အာရောဂျံ ပဋိဇာနေယျ, ကိမညတြ ဗာလျာ? တသ္မာတိဟ တေ ဂဟပတိ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – အာတုရကာယဿ မေ သတော စိတ္တံ အနာတုရံ ဘဝိဿတီတိ. ဧဝဉှိ တေ, ဂဟပတိ, သိက္ခိတဗ္ဗ’န္တိ. ဧဝံ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ ဓမ္မိယာ ကထာယ အမတေန အဘိသိတ္တော’’တိ. ท่านผู้เจริญ เมื่อข้าพเจ้ากราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะข้าพเจ้าดังนี้ว่า ‘คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี ข้อนี้เป็นอย่างนั้น คหบดี กายนี้กระสับกระส่าย เปรียบดังฟองไข่ ถูกสิ่งที่ไม่ทนทานหุ้มห่อไว้ คหบดี ผู้ใดบริหารกายนี้อยู่ พึงรับรองความไม่มีโรคได้แม้เพียงครู่เดียว ผู้นั้นจะมีความเป็นอะไรอื่นนอกจากความเป็นพาลเล่า คหบดี เพราะเหตุนั้น ท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเรามีกายกระสับกระส่ายอยู่ จิตของเราจักไม่กระสับกระส่าย’ คหบดี ท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ’ ท่านผู้เจริญ อย่างนี้แล พระผู้มีพระภาคทรงประพรมข้าพเจ้าด้วยอมฤตคือธรรมิกถา ‘‘န ဟိ ပန တံ, ဂဟပတိ, ပဋိဘာသိ ဘဂဝန္တံ ဥတ္တရိံ ပဋိပုစ္ဆိတုံ – ‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ အာတုရစိတ္တော စ, ကိတ္တာဝတာ စ ပန အာတုရကာယော ဟိ ခေါ ဟောတိ နော စ အာတုရစိတ္တော’’’တိ[Pg.3]? ‘‘ဒူရတောပိ ခေါ မယံ, ဘန္တေ, အာဂစ္ဆေယျာမ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထမညာတုံ. သာဓု ဝတာယသ္မန္တံယေဝ သာရိပုတ္တံ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ. คหบดี ก็ท่านมิได้มีปฏิภาณที่จะทูลถามพระผู้มีพระภาคให้ยิ่งขึ้นไปว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อย่างไรหนอแล ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย และอย่างไรชื่อว่ามีกายกระสับกระส่าย แต่จิตไม่กระสับกระส่าย’ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทั้งหลายพึงมาจากที่ไกลเพื่อทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตรได้อยู่ ดีละ ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเถิด ‘‘တေန ဟိ, ဂဟပတိ, သုဏာဟိ, သာဓုကံ မနသိ ကရောဟိ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ နကုလပိတာ ဂဟပတိ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ပစ္စဿောသိ. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧတဒဝေါစ – คหบดี ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว นกุลปิตาคหบดีรับคำท่านพระสารีบุตรว่า ‘ขอรับ ท่านผู้เจริญ’ ท่านพระสารีบุตรจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ, အာတုရစိတ္တော စ? ဣဓ, ဂဟပတိ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. คหบดี อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายกระสับกระส่ายด้วย มีจิตกระสับกระส่ายด้วย คหบดี ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นรูป รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เขายึดมั่นอยู่ว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขายึดมั่นอยู่อย่างนั้นว่า ‘เราเป็นเวทนา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သညာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ သညံ, သညာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ သညာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ သညာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘ဝိညာဏံ [Pg.4] အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော စေဝ ဟောတိ အာတုရစိတ္တော စ. ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาย่อมถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วยและมีจิตป่วยด้วย ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော ဟိ ခေါ ဟောတိ နော စ အာတုရစိတ္တော? ဣဓ, ဂဟပတိ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ရူပံ, မမ ရူပ’န္တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. คฤหบดี ก็อย่างไรเล่า ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย คฤหบดี อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘รูปเป็นเรา รูปเป็นของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ‘‘န ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, န ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝေဒနာ, မမ ဝေဒနာ’တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘เวทนาเป็นเรา เวทนาเป็นของเรา’ เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ‘‘န သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သညာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ သညံ, န သညာယ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သညာ, မမ သညာ’တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, သာ သညာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ သညာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ย่อมไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสัญญา หรือไม่ตามเห็นสัญญาในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสัญญา เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สัญญาเป็นเรา สัญญาเป็นของเรา’ สัญญานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสัญญาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ``န သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, န သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ သင်္ခါရာ, မမ သင်္ခါရာ’တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ย่อมไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘สังขารเป็นเรา สังขารเป็นของเรา’ สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา ‘‘န [Pg.5] ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ န ပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယီ ဟောတိ. တဿ ‘အဟံ ဝိညာဏံ, မမ ဝိညာဏ’န္တိ အပရိယုဋ္ဌဋ္ဌာယိနော, တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အာတုရကာယော ဟောတိ နော စ အာတုရစိတ္တော’’တိ. ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ เขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ เมื่อเขาไม่ถูกทิฏฐิครอบงำอยู่ว่า ‘วิญญาณเป็นเรา วิญญาณเป็นของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่เขา คฤหบดี อย่างนี้แล ชื่อว่ามีกายป่วย แต่ไม่มีจิตป่วย ဣဒမဝေါစ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော. အတ္တမနော နကုလပိတာ ဂဟပတိ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီတိ. ပဌမံ. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว นกุลปิตาคฤหบดีมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล นกุลปิตุสูตรที่ ๑ จบ ၂. ဒေဝဒဟသုတ္တံ ๒. เทวทหสูตรที่ ๒ ၂. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သက္ကေသု ဝိဟရတိ ဒေဝဒဟံ နာမ သကျာနံ နိဂမော. အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ပစ္ဆာဘူမဂမိကာ ဘိက္ခူ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဣစ္ဆာမ မယံ, ဘန္တေ, ပစ္ဆာဘူမံ ဇနပဒံ ဂန္တုံ, ပစ္ဆာဘူမေ ဇနပဒေ နိဝါသံ ကပ္ပေတု’’န္တိ. ๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของเหล่าศากยะชื่อเทวทหะ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากผู้จะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นพอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายปรารถนาจะเดินทางไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะจำพรรษาในปัจฉาภูมชนบท พระเจ้าข้า ‘‘အပလောကိတော ပန ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တော’’တိ? ‘‘န ခေါ နော, ဘန္တေ, အပလောကိတော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော’’တိ. ‘‘အပလောကေထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တံ. သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ပဏ္ဍိတော, ဘိက္ခူနံ အနုဂ္ဂါဟကော သဗြဟ္မစာရီန’’န္တိ. ‘‘ဧဝံ ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอได้บอกลาสารีบุตรแล้วหรือ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายยังไม่ได้บอกลาท่านพระสารีบุตรเลย พระเจ้าข้า ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปบอกลาสารีบุตรเถิด ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต เป็นผู้คอยอนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဘဂဝတော အဝိဒူရေ အညတရသ္မိံ ဧဠဂလာဂုမ္ဗေ နိသိန္နော ဟောတိ. အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဣစ္ဆာမ မယံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ပစ္ဆာဘူမံ ဇနပဒံ ဂန္တုံ, ပစ္ဆာဘူမေ ဇနပဒေ နိဝါသံ ကပ္ပေတုံ. အပလောကိတော နော သတ္ထာ’’တိ. สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนั่งอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ณ ซุ้มเอฬคฬาแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร พวกกระผมปรารถนาจะไปยังปัจฉาภูมชนบท ปรารถนาจะสำเร็จการอยู่ในปัจฉาภูมชนบท พระศาสดาของพวกกระผม พวกกระผมทูลลาแล้ว” ‘‘သန္တိ [Pg.6] ဟာဝုသော, နာနာဝေရဇ္ဇဂတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာပိ ဂဟပတိပဏ္ဍိတာပိ သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံဝါဒီ ပနာယသ္မန္တာနံ သတ္ထာ ကိမက္ခာယီတိ, ကစ္စိ ဝေါ အာယသ္မန္တာနံ ဓမ္မာ သုဿုတာ သုဂ္ဂဟိတာ သုမနသိကတာ သူပဓာရိတာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ပညာယ, ယထာ ဗျာကရမာနာ အာယသ္မန္တော ဝုတ္တဝါဒိနော စေဝ ဘဂဝတော အဿထ, န စ ဘဂဝန္တံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခေယျာထ, ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျာထ, န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆေယျာ’’’တိ? “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์ก็มี บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีก็มี บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ธรรมทั้งหลายอันท่านผู้มีอายุทั้งหลายฟังดีแล้วหรือ รับไว้ดีแล้วหรือ ทำไว้ในใจดีแล้วหรือ ทรงจำไว้ดีแล้วหรือ แทงตลอดดีแล้วด้วยปัญญาหรือ อย่างไรหนอแล ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอยู่ พึงเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วย ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริงด้วย พึงตอบธรรมสมควรแก่ธรรมด้วย และวาทะที่ถูกเหตุผลอย่างใดอย่างหนึ่งของผู้กล่าวตาม จะไม่พึงถึงฐานะอันน่าตำหนิด้วย” ‘‘ဒူရတောပိ ခေါ မယံ, အာဝုသော, အာဂစ္ဆေယျာမ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ သန္တိကေ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထမညာတုံ. သာဓု ဝတာယသ္မန္တံယေဝ သာရိပုတ္တံ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော’’တိ. ‘‘တေန ဟာဝုသော, သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ပစ္စဿောသုံ. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဧတဒဝေါစ – “ท่านผู้มีอายุ พวกกระผมพึงมาจากที่ไกลทีเดียว เพื่อจะทราบเนื้อความแห่งภาษิตนี้ในสำนักของท่านพระสารีบุตร. ขอประทานโอกาส เนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งกะท่านพระสารีบุตรเท่านั้นเถิด”. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงทำไว้ในใจให้ดี เราจักกล่าว”. ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘သန္တိ ဟာဝုသော, နာနာဝေရဇ္ဇဂတံ ဘိက္ခုံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ …ပေ… သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံဝါဒီ ပနာယသ္မန္တာနံ သတ္ထာ ကိမက္ခာယီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ ခေါ နော, အာဝုသော, သတ္ထာ’’’တိ. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ก็มี... บัณฑิตที่เป็นสมณะก็มี ที่เป็นผู้ไต่ถามปัญหากะภิกษุผู้ไปยังแว่นแคว้นต่าง ๆ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายมีวาทะอย่างไร ตรัสบอกอย่างไร’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระศาสดาของพวกเราตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะ’” ‘‘ဧဝံ ဗျာကတေပိ ခေါ, အာဝုသော, အဿုယေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ…ပေ… သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိသ္မိံ ပနာယသ္မန္တာနံ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ရူပေ ခေါ, အာဝုသော, ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’’’တိ. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอย่างนี้แล้ว บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์... บัณฑิตที่เป็นสมณะ ก็พึงเป็นผู้ไต่ถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปทีเดียว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในอะไรเล่า’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ พระศาสดาตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... พระศาสดาตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’” ‘‘ဧဝံ ဗျာကတေပိ ခေါ, အာဝုသော, အဿုယေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ…ပေ… သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံ ပနာယသ္မန္တာနံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ရူပေ ခေါ, အာဝုသော[Pg.7], အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု အဝိဂတရာဂဿ…ပေ… အဝိဂတတဏှဿ တေသံ သင်္ခါရာနံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝိညာဏေ အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဣဒံ ခေါ နော, အာဝုသော, အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’’’တိ. “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อตอบอย่างนี้แล้ว บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์... บัณฑิตที่เป็นสมณะ ก็พึงเป็นผู้ไต่ถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปทีเดียว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บัณฑิตทั้งหลายเป็นผู้ชอบไต่สวนว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นโทษอะไรเล่า จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านทั้งหลายพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ... ยังไม่ปราศจากตัณหาในสังขารทั้งหลาย. ในวิญญาณ เพราะความแปรปรวนและความเป็นอย่างอื่นของวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในวิญญาณ. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระศาสดาของพวกเราทรงเห็นโทษนี้แล จึงตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ตรัสบอกการกำจัดฉันทราคะในวิญญาณ’” ‘‘ဧဝံ ဗျာကတေပိ ခေါ, အာဝုသော, အဿုယေဝ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတာရော – ခတ္တိယပဏ္ဍိတာပိ ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာပိ ဂဟပတိပဏ္ဍိတာပိ သမဏပဏ္ဍိတာပိ. ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ – ‘ကိံ ပနာယသ္မန္တာနံ အာနိသံသံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌာ တုမှေ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျာထ – ‘ရူပေ ခေါ, အာဝုသော, ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တေသံ သင်္ခါရာနံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝိညာဏေ ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဣဒံ ခေါ နော, အာဝုသော, အာနိသံသံ ဒိသွာ ရူပေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဆန္ဒရာဂဝိနယက္ခာယီ သတ္ထာ’’’တိ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ถึงแม้เมื่อเรากล่าวแก้อย่างนี้ ก็ยังมีผู้ถามปัญหายิ่งขึ้นไปอีก คือ บัณฑิตที่เป็นกษัตริย์บ้าง บัณฑิตที่เป็นพราหมณ์บ้าง บัณฑิตที่เป็นคฤหบดีบ้าง บัณฑิตที่เป็นสมณะบ้าง ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เพราะว่ามนุษย์ผู้เป็นบัณฑิตย่อมเป็นผู้ไตร่ตรองว่า ‘พระศาสดาของท่านทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์อะไร จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’ ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อพวกท่านถูกถามอย่างนี้ พึงกล่าวแก้อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งรูปนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งสังขารเหล่านั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ในวิญญาณ สำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เพราะความแปรปรวนและความเป็นโดยประการอื่นแห่งวิญญาณนั้น โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้น ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระศาสดาของเราทั้งหลายทรงเห็นอานิสงส์นี้แล จึงตรัสสอนเรื่องการกำจัดฉันทราคะในรูป ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ’ ‘‘အကုသလေ စာဝုသော, ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ သုခေါ ဝိဟာရော အဘဝိဿ အဝိဃာတော အနုပါယာသော အပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, နယိဒံ ဘဂဝါ အကုသလာနံ [Pg.8] ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝဏ္ဏေယျ. ယသ္မာ စ ခေါ, အာဝုသော, အကုသလေ ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခော ဝိဟာရော သဝိဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, တသ္မာ ဘဂဝါ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဝဏ္ဏေတိ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงอกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการละอกุศลธรรมทั้งหลาย ‘‘ကုသလေ စာဝုသော, ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ ဒုက္ခော ဝိဟာရော အဘဝိဿ သဝိဃာတော သဥပါယာသော သပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဒုဂ္ဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, နယိဒံ ဘဂဝါ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေယျ. ယသ္မာ စ ခေါ, အာဝုသော, ကုသလေ ဓမ္မေ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတော ဒိဋ္ဌေ စေဝ ဓမ္မေ သုခေါ ဝိဟာရော အဝိဃာတော အနုပါယာသော အပရိဠာဟော, ကာယဿ စ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိ ပါဋိကင်္ခါ, တသ္မာ ဘဂဝါ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒံ ဝဏ္ဏေတီ’’တိ. ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ก็ถ้าว่า เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ พึงมีการอยู่เป็นทุกข์ มีความลำบาก มีความคับแค้น มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังทุคติได้แล้วไซร้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่พึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมเหล่านั้น แต่เพราะเหตุที่ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เมื่อบุคคลเข้าถึงกุศลธรรมอยู่ ในปัจจุบันธรรมนี้ มีการอยู่เป็นสุข ไม่มีความลำบาก ไม่มีความคับแค้น ไม่มีความเร่าร้อน และเบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป พึงหวังสุคติได้ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงสรรเสริญการเข้าถึงกุศลธรรมทั้งหลาย ဣဒမဝေါစာယသ္မာ သာရိပုတ္တော. အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုန္တိ. ဒုတိယံ. ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล จบสูตรที่ ๒ ၃. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တံ ๓. หาลิททิกานิสูตร ၃. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော အဝန္တီသု ဝိဟရတိ ကုရရဃရေ ပပါတေ ပဗ္ဗတေ. အထ ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ ယေနာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ မဟာကစ္စာနံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ အာယသ္မန္တံ မဟာကစ္စာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝုတ္တမိဒံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေ မာဂဏ္ဍိယပဉှေ – ๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ในแคว้นอวันตี ที่ภูเขาชื่อปปาตะ ใกล้เมืองกุรรฆระ ครั้งนั้นแล คฤหบดีชื่อหาลิททิกานิเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระมหากัจจานะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง คฤหบดีหาลิททิกานิผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า ‘‘ဩကံ ပဟာယ အနိကေတသာရီ,ဂါမေ အကုဗ္ဗံ မုနိ သန္ထဝါနိ ; ကာမေဟိ ရိတ္တော အပုရက္ခရာနော,ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကယိရာ’’တိ. พระมุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ไม่กระทำความสนิทสนมในบ้าน เป็นผู้ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่หวังผลในภายหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำโต้เถียงกับชนได้อย่างไร’ ‘‘ဣမဿ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ကထံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ’ ‘‘ရူပဓာတု [Pg.9] ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. ရူပဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာဓာတု ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. ဝေဒနာဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သညာဓာတု ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. သညာဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သင်္ခါရဓာတု ခေါ, ဂဟပတိ, ဝိညာဏဿ ဩကော. သင်္ခါရဓာတုရာဂဝိနိဗန္ဓဉ္စ ပန ဝိညာဏံ ‘ဩကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဩကသာရီ ဟောတိ. ดูก่อนคฤหบดี รูปธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในรูปธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี เวทนาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในเวทนาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สัญญาธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสัญญาธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี สังขารธาตุเป็นที่อาศัยของวิญญาณ ส่วนวิญญาณที่ถูกผูกพันด้วยราคะในสังขารธาตุ เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้มีความอาลัยในที่อยู่ ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အနောကသာရီ ဟောတိ? ရူပဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ တေ တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ တထာဂတော ‘အနောကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သညာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သင်္ခါရဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… ဝိညာဏဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ တေ တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ တထာဂတော ‘အနောကသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အနောကသာရီ ဟောတိ. ดูก่อนคฤหบดี อย่างไรเล่า เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิต ในรูปธาตุเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...ในวิญญาณธาตุ ฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน อันเป็นที่ตั้งมั่น เป็นความยึดมั่น และเป็นอนุสัยแห่งจิตเหล่าใด ตถาคตละสิ่งเหล่านั้นได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว ทำให้ไม่มีภพ มีอันไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น ตถาคตจึงเรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ดูก่อนคฤหบดี อย่างนี้แล เรียกว่า ผู้ไม่มีความอาลัยในที่อยู่ ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, နိကေတသာရီ ဟောတိ? ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, ‘နိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဒနိမိတ္တ…ပေ… ဂန္ဓနိမိတ္တ… ရသနိမိတ္တ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗနိမိတ္တ… ဓမ္မနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, ‘နိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, နိကေတသာရီ ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (นิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ... บุคคลผู้ถูกกิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือสัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต เราเรียกว่า ‘นิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အနိကေတသာရီ ဟောတိ? ရူပနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ တထာဂတော ‘အနိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. သဒ္ဒနိမိတ္တ… ဂန္ဓနိမိတ္တ… ရသနိမိတ္တ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗနိမိတ္တ… ဓမ္မနိမိတ္တနိကေတဝိသာရဝိနိဗန္ဓာ ခေါ, ဂဟပတိ, တထာဂတဿ ပဟီနာ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. တသ္မာ [Pg.10] တထာဂတော ‘အနိကေတသာရီ’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အနိကေတသာရီ ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ (อนิเกตสารี) เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี กิเลสเครื่องผูกพันอันซ่านไปในที่อาศัยคือรูปนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ... สัททนิมิต... คันธนิมิต... รสนิมิต... โผฏฐัพพนิมิต... ธรรมนิมิต อันตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ถึงความไม่มีแล้ว มีอันไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ตถาคตเราจึงเรียกว่า ‘อนิเกตสารี’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นอนิเกตสารี เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ဂါမေ သန္ထဝဇာတော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ဂိဟီဟိ သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ သဟနန္ဒီ သဟသောကီ, သုခိတေသု သုခိတော, ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု အတ္တနာ တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဂါမေ သန္ထဝဇာတော ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ มีความยินดีร่วมกัน มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ဂါမေ န သန္ထဝဇာတော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဘိက္ခု ဂိဟီဟိ အသံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ န သဟနန္ဒီ န သဟသောကီ န သုခိတေသု သုခိတော န ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခိတော, ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္စကရဏီယေသု န အတ္တနာ တေသု ယောဂံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ဂါမေ န သန္ထဝဇာတော ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์อยู่ ไม่มีความยินดีร่วมกัน ไม่มีความเศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็ไม่เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็ไม่เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจการเกิดขึ้น ก็ไม่ประกอบตนเข้าไปในกิจการเหล่านั้นด้วยตนเอง ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความเชยชิดในหมู่บ้าน เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ အရိတ္တော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ကာမေသု အဝိဂတရာဂေါ ဟောတိ အဝိဂတဆန္ဒော အဝိဂတပေမော အဝိဂတပိပါသော အဝိဂတပရိဠာဟော အဝိဂတတဏှော. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ အရိတ္တော ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายยังไม่ไปปราศ มีฉันทะยังไม่ไปปราศ มีความรักยังไม่ไปปราศ มีความกระหายยังไม่ไปปราศ มีความเร่าร้อนยังไม่ไปปราศ มีตัณหายังไม่ไปปราศ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่ว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ ရိတ္တော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ကာမေသု ဝိဂတရာဂေါ ဟောတိ ဝိဂတဆန္ဒော ဝိဂတပေမော ဝိဂတပိပါသော ဝိဂတပရိဠာဟော ဝိဂတတဏှော. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကာမေဟိ ရိတ္တော ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้มีราคะในกามทั้งหลายไปปราศแล้ว มีฉันทะไปปราศแล้ว มีความรักไปปราศแล้ว มีความกระหายไปปราศแล้ว มีความเร่าร้อนไปปราศแล้ว มีตัณหาไปปราศแล้ว ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าว่างจากกาม เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ပုရက္ခရာနော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ဧဝံရူပေါ သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝေဒနော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသညော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသင်္ခါရော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝိညာဏော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါန’န္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ပုရက္ခရာနော ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่ามีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, အပုရက္ခရာနော ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘ဧဝံရူပေါ သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝေဒနော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသညော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသင်္ခါရော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝိညာဏော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါန’န္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, အပုရက္ခရာနော ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้, ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าไม่มีความหวังในเบื้องหน้า เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ[Pg.11], ဂဟပတိ, ကထံ ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဧကစ္စော ဧဝရူပိံ ကထံ ကတ္တာ ဟောတိ – ‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသိ; အဟံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာမိ. ကိံ တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနိဿသိ? မိစ္ဆာပဋိပန္နော တွမသိ; အဟမသ္မိ သမ္မာပဋိပန္နော. ပုရေ ဝစနီယံ ပစ္ဆာ အဝစ; ပစ္ဆာ ဝစနီယံ ပုရေ အဝစ. သဟိတံ မေ, အသဟိတံ တေ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တံ. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ; စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ. နိဂ္ဂဟိတောသိ; နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီ’တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကထံ ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้, เรารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้. ท่านจักรู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร? ท่านเป็นผู้ปฏิบัติผิด, เราเป็นผู้ปฏิบัติถูก. คำที่ควรพูดก่อน ท่านพูดทีหลัง, คำที่ควรพูดทีหลัง ท่านพูดก่อน. คำพูดของเรามีสาระ, คำพูดของท่านไม่มีสาระ. สิ่งที่ท่านเจนจบมากลับตาลปัตรไปแล้ว. เรายกวาทะของท่านขึ้นแล้ว, ท่านจงเที่ยวไปเพื่อเปลื้องวาทะเถิด. ท่านถูกข่มแล้ว, ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ကထဉ္စ, ဂဟပတိ, ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ? ဣဓ, ဂဟပတိ, ဘိက္ခု န ဧဝရူပိံ ကထံ ကတ္တာ ဟောတိ – ‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသိ…ပေ… နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီ’တိ. ဧဝံ ခေါ, ဂဟပတိ, ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကတ္တာ ဟောတိ. “ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างไร? ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้กล่าวถ้อยคำเห็นปานนี้ว่า ‘ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้...ฯลฯ... ถ้าสามารถก็จงแก้เถิด’ ดูก่อนคฤหบดี บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่กล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่น เป็นอย่างนี้แล” ‘‘ဣတိ ခေါ, ဂဟပတိ, ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ အဋ္ဌကဝဂ္ဂိယေ မာဂဏ္ဍိယပဉှေ – “ดูก่อนคฤหบดี เพราะเหตุนั้นแล คำใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในมาคัณฑิยปัญหา ในอัฏฐกวรรคว่า –” ‘‘ဩကံ ပဟာယ အနိကေတသာရီ,ဂါမေ အကုဗ္ဗံ မုနိသန္ထဝါနိ; ကာမေဟိ ရိတ္တော အပုရက္ခရာနော,ကထံ န ဝိဂ္ဂယှ ဇနေန ကယိရာ’’တိ. “มุนีละที่อาศัยแล้ว ไม่มีตัณหาเป็นที่อาศัยในอารมณ์ ไม่ทำความเชยชิดในหมู่บ้าน ว่างจากกามทั้งหลาย ไม่มีหวังในเบื้องหน้า จะพึงกล่าวถ้อยคำแก่งแย่งกับคนอื่นได้อย่างไร ดังนี้” ‘‘ဣမဿ ခေါ, ဂဟပတိ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တတိယံ. “ดูก่อนคฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล. จบสูตรที่ ๓” ၄. ဒုတိယဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ္တံ ๔. ทุติยหาลิททิกานิสูตรที่ ๔ ၄. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော အဝန္တီသု ဝိဟရတိ ကုရရဃရေ ပပါတေ ပဗ္ဗတေ. အထ ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ ယေနာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ ဂဟပတိ အာယသ္မန္တံ မဟာကစ္စာနံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝုတ္တမိဒံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သက္ကပဉှေ – ‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တာ, တေ အစ္စန္တနိဋ္ဌာ အစ္စန္တယောဂက္ခေမိနော အစ္စန္တဗြဟ္မစာရိနော အစ္စန္တပရိယောသာနာ သေဋ္ဌာ ဒေဝမနုဿာန’’’န္တိ. ๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ ณ ภูเขาชื่อปปาตะ ที่เมืองกุรรฆระ ในแคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททิกานิคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระมหากัจจานะว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในสักกปัญหาว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใด หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้น ชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว ถึงความเกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุดโดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ดังนี้” ‘‘ဣမဿ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ကထံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ? “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เนื้อความแห่งคำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอแล” ‘‘ရူပဓာတုယာ [Pg.12] ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေသံ ခယာ ဝိရာဂါ နိရောဓာ စာဂါ ပဋိနိဿဂ္ဂါ စိတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในรูปธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ‘‘ဝေဒနာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သညာဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… သင်္ခါရဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ… ဝိညာဏဓာတုယာ ခေါ, ဂဟပတိ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေသံ ခယာ ဝိရာဂါ နိရောဓာ စာဂါ ပဋိနိဿဂ္ဂါ စိတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. คฤหบดี ความพอใจ...ในเวทนาธาตุ...ในสัญญาธาตุ...ในสังขารธาตุ...คฤหบดี ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน และความยึดมั่นด้วยทิฏฐิอันเป็นที่ตั้งมั่นแห่งจิตในวิญญาณธาตุใดมีอยู่ เพราะความสิ้นไป ความคลายกำหนัด ความดับ ความสละ และความสลัดทิ้งซึ่งสิ่งเหล่านั้น จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ‘‘ဣတိ ခေါ, ဂဟပတိ, ယံ တံ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ သက္ကပဉှေ – ‘ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တာ တေ အစ္စန္တနိဋ္ဌာ အစ္စန္တယောဂက္ခေမိနော အစ္စန္တဗြဟ္မစာရိနော အစ္စန္တပရိယောသာနာ သေဋ္ဌာ ဒေဝမနုဿာန’’’န္တိ. คฤหบดี เพราะเหตุนั้น คำที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสักกปัญหสูตรว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะสิ้นตัณหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าถึงที่สุดโดยส่วนเดียว เกษมจากโยคะโดยส่วนเดียว ประพฤติพรหมจรรย์โดยส่วนเดียว มีที่สุดโดยส่วนเดียว เป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่เทพและมนุษย์’ ดังนี้ ‘‘ဣမဿ ခေါ, ဂဟပတိ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. စတုတ္ထံ. คฤหบดี ท่านพึงเห็นเนื้อความแห่งภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้แล จบ สูตรที่ ๔ ၅. သမာဓိသုတ္တံ ๕. สมาธิสูตร ၅. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ. ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သမာဓိံ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝေထ; သမာဟိတော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ကိဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ? ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝေဒနာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သညာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သင်္ခါရာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ’’. ๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ก็ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอะไร คือรู้ชัดความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ’ ‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ သမုဒယော, ကော ဝေဒနာယ သမုဒယော, ကော သညာယ သမုဒယော, ကော သင်္ခါရာနံ သမုဒယော, ကော ဝိညာဏဿ သမုဒယော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความเกิดแห่งรูป อะไรเป็นความเกิดแห่งเวทนา อะไรเป็นความเกิดแห่งสัญญา อะไรเป็นความเกิดแห่งสังขาร อะไรเป็นความเกิดแห่งวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมหมกมุ่นผูกพันอยู่ ‘‘ကိဉ္စ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ? ရူပံ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ရူပံ အဘိနန္ဒတော အဘိဝဒတော အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ. ယာ ရူပေ နန္ဒီ တဒုပါဒါနံ. တဿုပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ; ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ; ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ သမ္ဘဝန္တိ. ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ. ภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในรูป นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘ဝေဒနံ [Pg.13] အဘိနန္ဒတိ…ပေ… သညံ အဘိနန္ဒတိ… သင်္ခါရေ အဘိနန္ဒတိ… ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒတော အဘိဝဒတော အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီ. ယာ ဝိညာဏေ နန္ဒီ တဒုပါဒါနံ. တဿုပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ; ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ; ဇာတိပစ္စယာ…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ. ภิกษุเพลิดเพลินเวทนา...ฯลฯ...เพลิดเพลินสัญญา...เพลิดเพลินสังขาร...เพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวถึง หมกมุ่นผูกพันอยู่วิญญาณ นันทิย่อมเกิดขึ้น นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นคืออุปาทาน เพราะอุปาทานของภิกษุนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘အယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ သမုဒယော; အယံ ဝေဒနာယ သမုဒယော; အယံ သညာယ သမုဒယော; အယံ သင်္ခါရာနံ သမုဒယော; အယံ ဝိညာဏဿ သမုဒယော. ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความเกิดแห่งรูป นี้เป็นความเกิดแห่งเวทนา นี้เป็นความเกิดแห่งสัญญา นี้เป็นความเกิดแห่งสังขาร นี้เป็นความเกิดแห่งวิญญาณ ‘‘ကော စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော, ကော ဝေဒနာယ… ကော သညာယ… ကော သင်္ခါရာနံ… ကော ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော? ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นความดับแห่งรูป อะไรเป็นความดับแห่งเวทนา...อะไรเป็นความดับแห่งสัญญา...อะไรเป็นความดับแห่งสังขาร...อะไรเป็นความดับแห่งวิญญาณ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่เพลิดเพลิน ย่อมไม่กล่าวถึง ย่อมไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ ‘‘ကိဉ္စ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ? ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ရူပံ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ယာ ရူပေ နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော; ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ. ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งอะไร คือไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งรูป นันทิใดในรูป นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘ဝေဒနံ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝေဒနံ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာ တိဋ္ဌတော ယာ ဝေဒနာယ နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော; ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ. ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งเวทนา นันทิใดในเวทนา นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘သညံ နာဘိနန္ဒတိ…ပေ… သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ သင်္ခါရေ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ယာ သင်္ခါရေသု နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော; ဥပါဒါနနိရောဓာ ဘဝနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ. ภิกษุไม่เพลิดเพลินสัญญา...ฯลฯ...ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งสังขาร นันทิใดในสังขาร นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ နာဘိဝဒတိ နာဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ. တဿ ဝိညာဏံ အနဘိနန္ဒတော အနဘိဝဒတော အနဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတော ယာ ဝိညာဏေ နန္ဒီ သာ နိရုဇ္ဈတိ. တဿ နန္ဒီနိရောဓာ ဥပါဒါနနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတိ. ภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่หมกมุ่นผูกพันอยู่ซึ่งวิญญาณ นันทิใดในวิญญาณ นันทินั้นย่อมดับไป เพราะนันทิของภิกษุนั้นดับ อุปาทานจึงดับ...ฯลฯ...ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ‘‘အယံ[Pg.14], ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ ဝေဒနာယ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ သညာယ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ သင်္ခါရာနံ အတ္ထင်္ဂမော, အယံ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ပဉ္စမံ. ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความดับแห่งรูป นี้เป็นความดับแห่งเวทนา นี้เป็นความดับแห่งสัญญา นี้เป็นความดับแห่งสังขาร นี้เป็นความดับแห่งวิญญาณ จบ สูตรที่ ๕ ၆. ပဋိသလ္လာဏသုတ္တံ ๖. ปฏิสัลลาณสูตร ၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဋိသလ္လာဏေ, ဘိက္ခဝေ, ယောဂမာပဇ္ဇထ. ပဋိသလ္လီဏော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ကိဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ? ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝေဒနာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သညာယ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, သင်္ခါရာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ, ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ’’…ပေ… (ယထာ ပဌမသုတ္တေ တထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗော.) ဆဋ္ဌံ. ๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัด. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นอยู่ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง. ย่อมรู้อะไรตามความเป็นจริง? คือย่อมรู้ความเกิดและความดับแห่งรูป ความเกิดและความดับแห่งเวทนา ความเกิดและความดับแห่งสัญญา ความเกิดและความดับแห่งสังขาร ความเกิดและความดับแห่งวิญญาณ... (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในปฐมสูตร) จบสูตรที่ ๖ ၇. ဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တံ ๗. อุปาทาปริตัสสนสูตร ၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပါဒါပရိတဿနဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အနုပါဒါအပရိတဿနဉ္စ. တံ သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ, ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งเพราะความยึดมั่น และความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า 'อย่างนั้น พระเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ. ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ‘‘ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ. ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือตามเห็นเวทนาในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ‘‘သညံ [Pg.15] အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ. ย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร หรือตามเห็นสังขารในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในสังขาร. สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะสังขารแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของสังขาร ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ‘‘ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော ပရိယာဒါနာ ဥတ္တာသဝါ စ ဟောတိ ဝိဃာတဝါ စ အပေက္ခဝါ စ ဥပါဒါယ စ ပရိတဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ. ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะวิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาจึงเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณเกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของวิญญาณ ย่อมครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตถูกครอบงำ เขาย่อมเป็นผู้หวาดสะดุ้ง มีความลำบาก มีความห่วงใย และย่อมสะดุ้งเพราะความยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะความยึดมั่นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล. ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါအပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န ရူပဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป. รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะรูปแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของรูป ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น. ‘‘န ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, န ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န ဝေဒနာဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ[Pg.16]. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ. ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีเวทนา ไม่ตามเห็นเวทนาในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในเวทนา. เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป. เพราะเวทนาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณของเขาก็ไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา. ความสะดุ้งและธรรมที่เกิดขึ้น อันเกิดจากการที่วิญญาณไม่เกิดขึ้นคล้อยตามความแปรปรวนของเวทนา ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่. เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาย่อมไม่เป็นผู้หวาดสะดุ้ง ไม่มีความลำบาก ไม่มีความห่วงใย และย่อมไม่สะดุ้งเพราะความไม่ยึดมั่น. ‘‘န သညံ…ပေ… န သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သင်္ခါရဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ သင်္ခါရေ, န သင်္ခါရေသု ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တေ သင်္ခါရာ ဝိပရိဏမန္တိ အညထာ ဟောန္တိ. တဿ သင်္ခါရဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န သင်္ခါရဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ. ไม่ตามเห็นสัญญา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีสังขาร ไม่ตามเห็นสังขารในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในสังขาร สังขารเหล่านั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะสังขารแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของสังขาร ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว ‘‘န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ…ပေ… တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ န ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိ ဝိညာဏံ ဟောတိ. တဿ န ဝိညာဏဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တိဇာ ပရိတဿနာ ဓမ္မသမုပ္ပာဒါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တိ. စေတသော အပရိယာဒါနာ န စေဝုတ္တာသဝါ ဟောတိ န စ ဝိဃာတဝါ န စ အပေက္ခဝါ, အနုပါဒါယ စ န ပရိတဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါ အပရိတဿနံ ဟောတီ’’တိ. သတ္တမံ. ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ...ฯลฯ... วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่เป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ความสะดุ้งกลัวและธรรมสมุปบาทที่เกิดเพราะวิญญาณเป็นไปตามความแปรผันของวิญญาณ ย่อมไม่ครอบงำจิตของเขาตั้งอยู่ได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ เขาจึงไม่หวาดสะดุ้ง ไม่ลำบากใจ ไม่ห่วงใย และเมื่อไม่ยึดมั่นก็ไม่สะดุ้งกลัว ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ၈. ဒုတိယဥပါဒါပရိတဿနာသုတ္တံ ๘. ทุติยอุปาทาปริตัสสนสูตร ၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပါဒါပရိတဿနဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အနုပါဒါအပရိတဿနဉ္စ. တံ သုဏာထ…ပေ… ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနံ ဧတံ မမ…ပေ… သညံ ဧတံ မမ… သင်္ခါရေ ဧတံ မမ… ဝိညာဏံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဟောတိ. ๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น และความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ รูปนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้นแก่เขา ภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งกลัวเพราะยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါအပရိတဿနာ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ [Pg.17] ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနံ နေတံ မမ… သညံ နေတံ မမ… သင်္ခါရေ နေတံ မမ… ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ အညထာ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ နုပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနုပါဒါအပရိတဿနာ ဟောတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่นเป็นอย่างไร คือ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ รูปนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ท่านตามเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสัญญาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นสังขารว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา’...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ วิญญาณนั้นของท่านย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงไม่เกิดขึ้นแก่ท่าน ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งกลัวเพราะไม่ยึดมั่น ย่อมมีได้ด้วยประการอย่างนี้ ၉. ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ္တံ ๙. กาลัตตยานิจจสูตร ၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ…ပေ… သညာ အနိစ္စာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ အတီတာနာဂတာ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတေသု သင်္ခါရေသု အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတေ သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နာနံ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝိညာဏံ အနိစ္စံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ. နဝမံ. ๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงสังขารที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในสังขารที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับสังขารที่เป็นปัจจุบัน วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน ၁၀. ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ္တံ ๑๐. กาลัตตยทุกขสูตร ၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝေဒနာ ဒုက္ခာ… သညာ ဒုက္ခာ… သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ. ဒသမံ. ๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สัญญาเป็นทุกข์...ฯลฯ... สังขารเป็นทุกข์...ฯลฯ... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน ၁၁. ကာလတ္တယအနတ္တသုတ္တံ ๑๑. กาลัตตยานัตตสูตร ၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.18]. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ အနတ္တာ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ အတီတာနာဂတံ; ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ! ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိ. ဧကာဒသမံ. ๑๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงรูปที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในรูปที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ห่วงใยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน” สูตรที่ ๑๑ နကုလပိတုဝဂ္ဂေါ ပဌမော. นกุลปิตุวรรคที่ ๑ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ နကုလပိတာ ဒေဝဒဟာ, ဒွေပိ ဟာလိဒ္ဒိကာနိ စ; သမာဓိပဋိသလ္လာဏာ, ဥပါဒါပရိတဿနာ ဒုဝေ; အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ, ဝဂ္ဂေါ တေန ပဝုစ္စတိ. นกุลปิตุสูตร เทวทหสูตร หาลิททิกานิสูตร ๒ สูตร สมาธิสูตร ปฏิสัลลานสูตร อุปาทาปริตัสสนาสูตร ๒ สูตร อตีตานาคตปัจจุปันนสูตร ๓ สูตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วรรค ၂. အနိစ္စဝဂ္ဂေါ ๒. อนิจจวรรค ၁. အနိစ္စသုတ္တံ ๑. อนิจจสูตร ၁၂. ဧဝံ မေ သုတံ – သာဝတ္ထိယံ. တတြ ခေါ…ပေ… ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ, သညာ အနိစ္စာ, သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ๑๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ที่กรุงสาวัตถี. ณ ที่นั้นแล... “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๑ ၂. ဒုက္ခသုတ္တံ ๒. ทุกขสูตร ၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ, ဝေဒနာ ဒုက္ခာ, သညာ ဒုက္ခာ, သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๑๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๒ ၃. အနတ္တသုတ္တံ ๓. อนัตตสูตร ၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.19]. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ, ဝေဒနာ အနတ္တာ, သညာ အနတ္တာ, သင်္ခါရာ အနတ္တာ, ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ. ๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๓ ၄. ယဒနိစ္စသုတ္တံ ๔. ยทนิจจสูตร ၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သညာ အနိစ္စာ…ပေ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ สัญญาไม่เที่ยง...ฯลฯ... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๔ ၅. ယံဒုက္ခသုတ္တံ ๕. ยันทุကขสูตร ၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ ဒုက္ခာ… သညာ ဒုက္ခာ… သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๕ ၆. ယဒနတ္တာသုတ္တံ ๖. ยทนัตตาสูตร ၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ. ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ အနတ္တာ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ[Pg.20]. ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้น อริยสาวกพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๖ ၇. သဟေတုအနိစ္စသုတ္တံ ๗. สเหตุอนิจจสูตร ၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယောပိ ဟေတု, ယောပိ ပစ္စယော ရူပဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ကုတော နိစ္စံ ဘဝိဿတိ! ဝေဒနာ အနိစ္စာ. ယောပိ ဟေတု, ယောပိ ပစ္စယော ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ ကုတော နိစ္စာ ဘဝိဿတိ! သညာ အနိစ္စာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော သင်္ခါရာနံ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ ကုတော နိစ္စာ ဘဝိဿန္တိ! ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနိစ္စော. အနိစ္စသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ကုတော နိစ္စံ ဘဝိဿတိ! ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ. ๑๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร เวทนาไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งเวทนา ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสังขาร ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย สังขารที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร วิญญาณไม่เที่ยง แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ ก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ” สูตรที่ ๗ ၈. သဟေတုဒုက္ခသုတ္တံ ๘. สเหตุทุกขสูตร ၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ရူပဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ ဒုက္ခော. ဒုက္ခသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ကုတော သုခံ ဘဝိဿတိ! ဝေဒနာ ဒုက္ခာ… သညာ ဒုက္ခာ… သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ ဒုက္ခော. ဒုက္ခသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ကုတော သုခံ ဘဝိဿတိ! ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นทุกข์ แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. เวทนาเป็นทุกข์... สัญญาเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายเป็นทุกข์... วิญญาณเป็นทุกข์. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๘ ၉. သဟေတုအနတ္တသုတ္တံ ๙. สเหตุกอนัตตสูตร ၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ရူပဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနတ္တာ. အနတ္တသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ကုတော အတ္တာ ဘဝိဿတိ! ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ အနတ္တာ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ယောပိ ဟေတု ယောပိ ပစ္စယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒါယ, သောပိ အနတ္တာ. အနတ္တသမ္ဘူတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ကုတော အတ္တာ ဘဝိဿတိ! ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ. ๒๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูป แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย รูปที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา... วิญญาณเป็นอนัตตา. แม้เหตุปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ แม้เหตุปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่เกิดจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๙ ၁၀. အာနန္ဒသုတ္တံ ๑๐. อานันทสูตร ၂၁. သာဝတ္ထိယံ [Pg.21]… အာရာမေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘နိရောဓော နိရောဓော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမေသာနံ ခေါ, ဘန္တေ, ဓမ္မာနံ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, အာနန္ဒ, အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ. တဿ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ ဝိရာဂဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာ. တဿာ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. သညာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ ခယဓမ္မာ ဝယဓမ္မာ ဝိရာဂဓမ္မာ နိရောဓဓမ္မာ. တေသံ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ ခယဓမ္မံ ဝယဓမ္မံ ဝိရာဂဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ. တဿ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ နိရောဓော ‘နိရောဓော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒသမံ. ๒๑. ณ กรุงสาวัตถี... ในอาราม. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘นิโรธ นิโรธ’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความดับแห่งธรรมะเหล่าไหนหนอ เรียกว่า ‘นิโรธ’ พระเจ้าข้า?’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ รูปแล ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งรูปนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. เวทนาไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งเวทนานั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งสังขารเหล่านั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. วิญญาณไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา. ความดับแห่งวิญญาณนั้น เรียกว่า ‘นิโรธ’. อานนท์ ความดับแห่งธรรมะเหล่านี้แล เรียกว่า ‘นิโรธ’. สูตรที่ ๑๐ အနိစ္စဝဂ္ဂေါ ဒုတိယော. อนิจจวรรคที่ ๒ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, ယဒနိစ္စာပရေ တယော; ဟေတုနာပိ တယော ဝုတ္တာ, အာနန္ဒေန စ တေ ဒသာတိ. อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร, ยทนิจจสูตรอีก ๓ สูตร, สูตรที่กล่าวด้วยเหตุอีก ๓ สูตร, และอานันทสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ၃. ဘာရဝဂ္ဂေါ ๓. ภารวรรค ၁. ဘာရသုတ္တံ ๑. ภารสูตร ၂၂. သာဝတ္ထိယံ … တတြ ခေါ … ‘‘ဘာရဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ဘာရဟာရဉ္စ ဘာရာဒါနဉ္စ ဘာရနိက္ခေပနဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရော? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ တိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော; အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရော’’. ๒๒. ณ กรุงสาวัตถี... ณ ที่นั้นแล... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงภาระ (ของหนัก) ผู้แบกภาระ การถือเอาภาระ และการวางภาระแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า อุปาทานขันธ์ ๕. ๕ ประการเป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภาระ. ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရဟာရော[Pg.22]? ပုဂ္ဂလော တိဿ ဝစနီယံ. ယွာယံ အာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော; အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရဟာရော. ภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้แบกภาระเป็นไฉน? พึงกล่าวว่า บุคคล. คือ ท่านผู้มีอายุโน้น ซึ่งมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ผู้แบกภาระ. ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရာဒါနံ? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒီရာဂသဟဂတာ တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ, သေယျထိဒံ – ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရာဒါနံ. ภิกษุทั้งหลาย ก็การถือเอาภาระเป็นไฉน? คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การถือเอาภาระ. ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရနိက္ခေပနံ? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော စာဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ မုတ္တိ အနာလယော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘာရနိက္ခေပန’’န္တိ. ภิกษุทั้งหลาย ก็การวางภาระเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือเพราะความคลายกำหนัดแห่งตัณหานั้นแหละ ความสละ ความสละคืน ความปล่อย ความไม่อาลัย. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า การวางภาระ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ – พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว. พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำอื่นอีกดังนี้ว่า ‘‘ဘာရာ ဟဝေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဘာရဟာရော စ ပုဂ္ဂလော; ဘာရာဒါနံ ဒုခံ လောကေ, ဘာရနိက္ခေပနံ သုခံ. ขันธ์ ๕ เป็นภาระโดยแท้ และบุคคลเป็นผู้แบกภาระ, การถือเอาภาระเป็นทุกข์ในโลก, การวางภาระเป็นสุข. ‘‘နိက္ခိပိတွာ ဂရုံ ဘာရံ, အညံ ဘာရံ အနာဒိယ; သမူလံ တဏှမဗ္ဗုယှ, နိစ္ဆာတော ပရိနိဗ္ဗုတော’’တိ. ပဌမံ; บุคคลวางภาระอันหนักลงแล้ว ไม่ถือเอาภาระอื่น, ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากแล้ว, เป็นผู้หมดความอยาก ดับสนิทแล้ว. สูตรที่ ๑ ၂. ပရိညသုတ္တံ ๒. ปริญญาสูตร ၂၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပရိညေယျေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ပရိညဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝေဒနာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သညာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သင်္ခါရာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝိညာဏံ ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ? ယော, ဘိက္ခဝေ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ’’တိ. ဒုတိယံ. ๒๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้และปริญญา (ความกำหนดรู้) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้, วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. สูตรที่ ๒ ၃. အဘိဇာနသုတ္တံ ๓. อภิชานสูตร ၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; ဝေဒနံ အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; သညံ အနဘိဇာနံ… သင်္ခါရေ အနဘိဇာနံ [Pg.23] အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; ဝိညာဏံ အနဘိဇာနံ အပရိဇာနံ အဝိရာဇယံ အပ္ပဇဟံ အဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ. ရူပဉ္စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဘိဇာနံ ပရိဇာနံ ဝိရာဇယံ ပဇဟံ ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယ; ဝေဒနံ အဘိဇာနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အဘိဇာနံ ပရိဇာနံ ဝိရာဇယံ ပဇဟံ ဘဗ္ဗော ဒုက္ခက္ခယာယာ’’တိ. တတိယံ. ๒๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละรูป ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละเวทนา ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง... ไม่ละสัญญา...; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละสังขารทั้งหลาย ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละวิญญาณ ไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. ส่วนภิกษุทั้งหลาย ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละรูป ควรเพื่อความสิ้นทุกข์; ผู้รู้ยิ่ง... ละเวทนา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสัญญา...; ผู้รู้ยิ่ง... ละสังขารทั้งหลาย...; ผู้รู้ยิ่ง กำหนดรู้ คลายกำหนัด ละวิญญาณ ควรเพื่อความสิ้นทุกข์. สูตรที่ ๓ ၄. ဆန္ဒရာဂသုတ္တံ ๔. ฉันทราคสูตร ၂၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ယော ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ ဝေဒနာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ယော သညာယ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ သညာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ယော သင်္ခါရေသု ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. စတုတ္ထံ. ๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในเวทนา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสัญญา เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในสังขารทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ฉันทราคะใดในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทราคะนั้นเสีย เมื่อเป็นเช่นนี้ วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา. ၅. အဿာဒသုတ္တံ ๕. อัสสาทสูตร ၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပုဗ္ဗေဝ မေ, ဘိက္ခဝေ, သမ္ဗောဓာ အနဘိသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဗောဓိသတ္တဿေဝ သတော ဧတဒဟောသိ – ‘ကော နု ခေါ ရူပဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော ဝေဒနာယ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော သညာယ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော သင်္ခါရာနံ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ? ကော ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏ’န္တိ? တဿ မယှံ, ဘိက္ခဝေ, ဧတဒဟောသိ – ‘ယံ ခေါ ရူပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ရူပဿ အဿာဒေါ. ယံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ. ယော ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏံ. ယံ ဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ[Pg.24], အယံ ဝေဒနာယ အဿာဒေါ. ယံ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အယံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝေါ. ယော ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ. ယံ သညံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ…ပေ… ယံ သင်္ခါရေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ သင်္ခါရာနံ အဿာဒေါ. ယံ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ, အယံ သင်္ခါရာနံ အာဒီနဝေါ. ယော သင်္ခါရေသု ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ. ယံ ဝိညာဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ. ယံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အယံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ, ဣဒံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ’’’. ๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘อะไรหนอเป็นอัสสาทะ (ความน่าพอใจ) อะไรเป็นอาทีนวะ (โทษ) อะไรเป็นนิสสรณะ (ทางออก) แห่งรูป อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งเวทนา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสัญญา อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งสังขารทั้งหลาย อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนวะ อะไรเป็นนิสสรณะ แห่งวิญญาณ’. ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นว่า ‘สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งรูป. การที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งรูป. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งรูป. สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งเวทนา. การที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งเวทนา. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา. สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น...ฯลฯ... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งสังขาร. การที่สังขารไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งสังขาร. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งสังขาร. สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งวิญญาณ. การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนวะแห่งวิญญาณ. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งวิญญาณ’. ‘‘ယာဝကီဝဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဧဝံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ, နေဝ တာဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ သဗြဟ္မကေ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ. ယတော စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ ဧဝံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ အဗ္ဘညာသိံ; အထာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ သဗြဟ္မကေ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ – ‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တိ ; အယမန္တိမာ ဇာတိ; နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’’တိ. ပဉ္စမံ. ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง ตลอดเวลานั้น เรายังไม่ยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. ภิกษุทั้งหลาย แต่เมื่อใด เราได้รู้ชัดซึ่งอัสสาทะโดยความเป็นอัสสาทะ ซึ่งอาทีนวะโดยความเป็นอาทีนวะ และซึ่งนิสสรณะโดยความเป็นนิสสรณะ แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตามความเป็นจริง เมื่อนั้น เราจึงยืนยันว่าได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์. อนึ่ง ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’. ၆. ဒုတိယအဿာဒသုတ္တံ ๖. ทุติยอัสสาทสูตร ၂၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာဒပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ရူပဿ အဿာဒေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ရူပဿ အဿာဒေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ရူပဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ရူပဿ အာဒီနဝေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ရူပဿ အာဒီနဝေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ရူပဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿရဏပရိယေသနံ အစရိံ. ယံ ရူပဿ နိဿရဏံ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ရူပဿ နိဿရဏံ ပညာယ မေ တံ သုဒိဋ္ဌံ. ဝေဒနာယာဟံ, ဘိက္ခဝေ… သညာယာဟံ, ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရာနာဟံ[Pg.25], ဘိက္ခဝေ… ဝိညာဏဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဿာဒပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ဝိညာဏဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒီနဝပရိယေသနံ အစရိံ. ယော ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ ပညာယ မေ သော သုဒိဋ္ဌော. ဝိညာဏဿာဟံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿရဏပရိယေသနံ အစရိံ. ယံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ တဒဇ္ဈဂမံ. ယာဝတာ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ ပညာယ မေ တံ သုဒိဋ္ဌံ. ယာဝကီဝဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ…ပေ… အဗ္ဘညာသိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ – ‘အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တိ ; အယမန္တိမာ ဇာတိ; နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๒๗. ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งรูปนั้นแล้ว คุณแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งรูปแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งรูปนั้นแล้ว โทษแห่งรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหา...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสังขาร... ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุคุณแห่งวิญญาณนั้นแล้ว คุณแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาโทษแห่งวิญญาณแล้ว ได้บรรลุโทษแห่งวิญญาณนั้นแล้ว โทษแห่งวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณแล้ว ได้บรรลุอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาโดยชอบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้... (ตราบนั้นเรายังไม่ยืนยัน)... เรารู้ยิ่งแล้ว และญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้ ၇. တတိယအဿာဒသုတ္တံ ๗. ตติยอัสสาทสูตร ၂၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အဿာဒေါ အဘဝိဿ နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ရူပဿ အဿာဒေါ, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ အာဒီနဝေါ အဘဝိဿ နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ရူပဿ အာဒီနဝေါ, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ နိဿရဏံ အဘဝိဿ နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မာ နိဿရေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ရူပဿ နိဿရဏံ, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မာ နိဿရန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာယ…ပေ… နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, သညာယ… နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ သင်္ခါရေဟိ နိဿရေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ, တသ္မာ သတ္တာ သင်္ခါရေဟိ နိဿရန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ. နော စေဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ အဘဝိဿ, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မာ နိဿရေယျုံ[Pg.26]. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မာ နိဿရန္တိ. ๒๘. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในรูป ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากรูปได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากรูปได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้า...แห่งเวทนา... ภิกษุทั้งหลาย...แห่งสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากสังขารทั้งหลายมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากสังขารทั้งหลายได้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่คุณแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าโทษแห่งวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ก็เพราะเหตุที่โทษแห่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณจักไม่ได้มีแล้ว สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่พึงสลัดออกจากวิญญาณได้ ก็เพราะเหตุที่อุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากวิญญาณได้ ‘‘ယာဝကီဝဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညံသု ; နေဝ တာဝ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သဒေဝကာ လောကာ သမာရကာ သဗြဟ္မကာ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ နိဿဋာ ဝိသံယုတ္တာ ဝိပ္ပမုတ္တာ ဝိမရိယာဒီကတေန စေတသာ ဝိဟရိံသု. ယတော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အဿာဒတော အာဒီနဝဉ္စ အာဒီနဝတော နိဿရဏဉ္စ နိဿရဏတော ယထာဘူတံ အဗ္ဘညံသု; အထ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သဒေဝကာ လောကာ သမာရကာ သဗြဟ္မကာ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ နိဿဋာ ဝိသံယုတ္တာ ဝိပ္ပမုတ္တာ ဝိမရိယာဒီကတေန စေတသာ ဝိဟရန္တိ’’. သတ္တမံ. ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ ตราบนั้น สัตว์ทั้งหลายยังไม่ชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ไม่พราก ไม่หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ แต่เมื่อใด ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายรู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ เมื่อนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าหลุดพ้นไปจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ พรากออก หลุดพ้น มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ ၈. အဘိနန္ဒနသုတ္တံ ๘. อภินันทนสูตร ၂၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော အဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ အဘိနန္ဒတိ, အပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ယော ဝေဒနံ အဘိနန္ဒတိ… ယော သညံ အဘိနန္ဒတိ… ယော သင်္ခါရေ အဘိနန္ဒတိ… ယော ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော အဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ အဘိနန္ဒတိ, အပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော နာဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ နာဘိနန္ဒတိ, ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ယော ဝေဒနံ နာဘိနန္ဒတိ… ယော သညံ နာဘိနန္ဒတိ… ယော သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ… ယော ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ, ဒုက္ခံ သော နာဘိနန္ဒတိ. ယော ဒုက္ခံ နာဘိနန္ဒတိ, ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๒๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดเพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดเพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดเพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นยังไม่พ้นไปจากทุกข์ ส่วนผู้ใดไม่เพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว ผู้ใดไม่เพลิดเพลินเวทนา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสัญญา... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินสังขาร... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินวิญญาณ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์แล้ว ၉. ဥပ္ပာဒသုတ္တံ ๙. อุปปาทสูตร ၃၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ ရောဂါနံ ဌိတိ ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော ဝေဒနာယ…ပေ… ယော သညာယ…ပေ… ယော သင်္ခါရာနံ…ပေ… ယော ဝိညာဏဿ [Pg.27] ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ ရောဂါနံ ဌိတိ ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော ရောဂါနံ ဝူပသမော ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော ဝေဒနာယ …ပေ… ယော သညာယ… ယော သင်္ခါရာနံ… ယော ဝိညာဏဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော ရောဂါနံ ဝူပသမော ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. နဝမံ. ๓๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ความเกิดขึ้น...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี่คือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ ความดับ...แห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณใด นี่คือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ จบสูตรที่ ๙ ၁၀. အဃမူလသုတ္တံ ๑๐. อฆมูลสูตร ၃၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အဃဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အဃမူလဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမဉ္စ ဘိက္ခဝေ အဃံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အဃံ, ဝေဒနာ အဃံ, သညာ အဃံ, သင်္ခါရာ အဃံ, ဝိညာဏံ အဃံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဃံ. ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အဃမူလံ? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒီရာဂသဟဂတာ တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ; သေယျထိဒံ – ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဃမူလ’’န္တိ. ဒသမံ. ๓๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอฆะ (ทุกข์) และอฆมูล (เหตุแห่งทุกข์) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอฆะ เวทนาเป็นอฆะ สัญญาเป็นอฆะ สังขารเป็นอฆะ วิญญาณเป็นอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าอฆมูล ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอฆมูล จบสูตรที่ ๑๐ ၁၁. ပဘင်္ဂုသုတ္တံ ๑๑. ปภังคุสูตร ၃၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဘင်္ဂုဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အပ္ပဘင်္ဂုဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ပဘင်္ဂု, ကိံ အပ္ပဘင်္ဂု? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပဘင်္ဂု. ယော တဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂု. ဝေဒနာ ပဘင်္ဂု. ယော တဿာ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂု. သညာ ပဘင်္ဂု… သင်္ခါရာ ပဘင်္ဂု. ယော တေသံ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂု. ဝိညာဏံ ပဘင်္ဂု. ယော တဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဣဒံ အပ္ပဘင်္ဂူ’’တိ. ဧကာဒသမံ. ๓๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสิ่งทีแตกสลายและสิ่งที่ไม่แตกสลายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าคือสิ่งที่แตกสลาย อะไรคือสิ่งที่ไม่แตกสลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย เวทนาเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งเวทนานั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย สัญญาเป็นสิ่งที่แตกสลาย... สังขารทั้งหลายเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งสังขารเหล่านั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย วิญญาณเป็นสิ่งที่แตกสลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งวิญญาณนั้นใด นี้คือสิ่งที่ไม่แตกสลาย จบสูตรที่ ๑๑ ဘာရဝဂ္ဂေါ တတိယော. ภารวรรคที่ ๓ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อเรื่องในวรรคนั้น คือ ဘာရံ ပရိညံ အဘိဇာနံ, ဆန္ဒရာဂံ စတုတ္ထကံ; အဿာဒါ စ တယော ဝုတ္တာ, အဘိနန္ဒနမဋ္ဌမံ; ဥပ္ပာဒံ အဃမူလဉ္စ, ဧကာဒသမော ပဘင်္ဂူတိ. ภารสูตร ปริญญาสูตร อภิชานสูตร ฉันทราคสูตรเป็นที่ ๔ อัสสาทสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้ อภินันทนสูตรเป็นที่ ๘ อุปปาทสูตร อฆมูลสูตร และปภังคุสูตรเป็นที่ ๑๑ ၄. နတုမှာကံဝဂ္ဂေါ ๔. นตุมหากวรรค ၁. နတုမှာကံသုတ္တံ ๑. นตุมหากสูตร ၃၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.28]. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ဝေဒနာ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. သာ ဝေါ ပဟီနာ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. သညာ န တုမှာကံ… သင်္ခါရာ န တုမှာကံ, တေ ပဇဟထ. တေ ဝေါ ပဟီနာ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿန္တိ. ဝိညာဏံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ’’. ๓๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสังขารเหล่านั้นเสีย สังขารเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ဣမသ္မိံ ဇေတဝနေ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ တံ ဇနော ဟရေယျ ဝါ ဍဟေယျ ဝါ ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရေယျ. အပိ နု တုမှာကံ ဧဝမဿ – ‘အမှေ ဇနော ဟရတိ ဝါ ဍဟတိ ဝါ ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရောတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိဿ ဟေတု’’? ‘‘န ဟိ နော ဧတံ, ဘန္တေ, အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ဝေဒနာ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. သာ ဝေါ ပဟီနာ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. သညာ န တုမှာကံ… သင်္ခါရာ န တုမှာကံ… ဝိညာဏံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိ. ပဌမံ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า หญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ ในพระเชตวันนี้ ชนพึงขนไป หรือเผาเสีย หรือทำตามปัจจัย เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ชนขนเราไป หรือเผาเรา หรือทำเราตามปัจจัย’ บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะสิ่งนั้นไม่ใช่อัตตาหรือของเนื่องด้วยอัตตาของข้าพระองค์ทั้งหลาย” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๑ ၂. ဒုတိယနတုမှာကံသုတ္တံ ๒. ทุติยนตุมหากสูตร ၃၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ဝေဒနာ န တုမှာကံ… သညာ န တုမှာကံ… သင်္ခါရာ န တုမှာကံ… ဝိညာဏံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, န တုမှာကံ တံ ပဇဟထ. တံ ဝေါ ပဟီနံ ဟိတာယ သုခါယ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๓๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสีย วิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จบสูตรที่ ๒ ၃. အညတရဘိက္ခုသုတ္တံ ๓. อัญญตรภิกขุสูตร ၃၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ [Pg.29] နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု; ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော, အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ, တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ; ယံ နာနုသေတိ, န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ. ๓๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ บุคคลย่อมนอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น บุคคลย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสิ่งใด เขาย่อมไม่ถึงซึ่งการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบชัดแล้ว” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ စေ, ဘန္တေ, အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. သညံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. သင်္ခါရေ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝိညာဏံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘန္တေ, နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ… သညံ စေ… သင်္ခါရေ စေ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. “ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในเวทนา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสัญญา บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในสังขารทั้งหลาย บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ… သညံ စေ… သင်္ခါရေ စေ… ဝိညာဏံ စေ အနုသေတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ… သညံ စေ… သင်္ခါရေ စေ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန, ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยอนุสัยกิเลสนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด” အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော နစိရဿေဝ – ယဿတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ သမ္မဒေဝ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇန္တိ တဒနုတ္တရံ – ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိ. ‘‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ အဗ္ဘညာသိ. အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. တတိယံ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นหลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๓ ၄. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တံ ๔. ทุติยอัญญตรภิกขุสูตร ၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ [Pg.30] သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ယံ နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ. ๓๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสนอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น สิ่งใดที่อนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องอยู่ สิ่งนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงแล้ว” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ စေ, ဘန္တေ, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ အနုသေတိ… သညံ စေ အနုသေတိ… သင်္ခါရေ စေ အနုသေတိ… ဝိညာဏံ စေ အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘန္တေ, နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ နာနုသေတိ… သညံ စေ နာနုသေတိ… သင်္ခါရေ စေ နာနုသေတိ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. “ดูก่อนภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ, ဘိက္ခု… သညံ စေ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရေ စေ, ဘိက္ခု… ဝိညာဏံ စေ, ဘိက္ခု, အနုသေတိ တံ အနုမီယတိ; ယံ အနုမီယတိ တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ရူပံ စေ, ဘိက္ခု, နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ စေ နာနုသေတိ… သညံ စေ နာနုသေတိ… သင်္ခါရေ စေ နာနုသေတိ… ဝိညာဏံ စေ နာနုသေတိ န တံ အနုမီယတိ; ယံ နာနုမီယတိ န တေန သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. စတုတ္ထံ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อได้โดยพิสดารดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ...ในเวทนา...ดูก่อนภิกษุ...ในสัญญา...ดูก่อนภิกษุ...ในสังขารทั้งหลาย...ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสนอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในรูป รูปนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ถ้า...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ถ้าอนุสัยกิเลสไม่นอนเนื่องในวิญญาณ วิญญาณนั้นย่อมไม่ถูกอนุมานได้ สิ่งใดย่อมไม่ถูกอนุมานได้ บุคคลย่อมไม่ถึงการนับด้วยสิ่งนั้น ดูก่อนภิกษุ เธอพึงทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้เถิด...ฯลฯ...และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๔ ၅. အာနန္ဒသုတ္တံ ๕. อานันทสูตร ၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๓๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิง เป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า ‘‘သစေ [Pg.31] တံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ကိန္တိ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ? ‘‘သစေ မံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျံ – ‘ရူပဿ ခေါ, အာဝုသော, ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျ’’န္တိ. “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า” ‘‘သာဓု သာဓု, အာနန္ဒ! ရူပဿ ခေါ, အာနန္ဒ, ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ. ပဉ္စမံ. “ดีละ ดีละ อานนท์ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งรูปแล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” จบสูตรที่ ๕ ၆. ဒုတိယအာနန္ဒသုတ္တံ ๖. ทุติยอานันทสูตรที่ ๖ ၃၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๓๘. สาวัตถีนิทาน. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระอานนท์ผู้นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งว่า ‘‘သစေ တံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ကိန္တိ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ? ‘‘သစေ မံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ကတမေသံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ[Pg.32], ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ? ကတမေသံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျံ – ‘ယံ ခေါ, အာဝုသော, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယာ ဝေဒနာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ; တဿာ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ; တေသံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယံ ဝိညာဏံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ’’’. “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเขาพึงถามเธออย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ดูก่อนอานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าเขาพึงถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าไหน ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว เวทนาใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ได้ปรากฏแล้ว ความเสื่อมไป ได้ปรากฏแล้ว ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ได้ปรากฏแล้ว’ ‘‘ယံ ခေါ, အာဝုသော, ရူပံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယာ ဝေဒနာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ; တဿာ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတာယ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယာ သညာ…ပေ… ယေ သင်္ခါရာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ; တေသံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယံ ဝိညာဏံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนานั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งเวทนาที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ สัญญาใด... สังขารเหล่าใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล จักปรากฏ ความเสื่อมไป จักปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ จักปรากฏ ‘‘ယံ ခေါ, အာဝုသော, ရူပံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ယာ ဝေဒနာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ…ပေ… ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ; တေသံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ယံ ဝိညာဏံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာဝုသော, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, ဘန္တေ, ဧဝံ ဗျာကရေယျ’’န္တိ. “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ เวทนาใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเหล่านั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งสังขารที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ วิญญาณใด เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้น ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แล ย่อมปรากฏ ความเสื่อมไป ย่อมปรากฏ ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ พระเจ้าข้า” ‘‘သာဓု[Pg.33], သာဓု, အာနန္ဒ! ယံ ခေါ, အာနန္ဒ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ယာ ဝေဒနာ … ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ… ယံ ဝိညာဏံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိတ္ထ, ဝယော ပညာယိတ္ထ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိတ္ထ. “ดีละ ดีละ อานนท์! อานนท์ รูปใดแล เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด เป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลปรากฏแล้ว ความเสื่อมไปปรากฏแล้ว ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ปรากฏแล้ว” ‘‘ယံ ခေါ, အာနန္ဒ, ရူပံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ယာ ဝေဒနာ… ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ… ယံ ဝိညာဏံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယိဿတိ, ဝယော ပညာယိဿတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယိဿတိ. “อานนท์ รูปใดแล ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่จักปรากฏ เวทนาใด... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่จักปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลจักปรากฏ ความเสื่อมไปจักปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่จักปรากฏ” ‘‘ယံ ခေါ, အာနန္ဒ, ရူပံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ယာ ဝေဒနာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ… ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ… ယံ ဝိညာဏံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ; တဿ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတိ. ဣမေသံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ပညာယတိ, ဝယော ပညာယတိ, ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီတိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာနန္ဒ, ဧဝံ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. “อานนท์ รูปใดแล เกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งรูปนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งรูปที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว... สัญญาใด... สังขารเหล่าใด... วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณนั้นย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งวิญญาณที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่านี้แลย่อมปรากฏ ความเสื่อมไปย่อมปรากฏ ความเป็นอย่างอื่นแห่งธรรมที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ อานนท์ เธอถูกถามอย่างนี้ พึงพยากรณ์อย่างนี้เถิด” ฉัฏฐะ. ၇. အနုဓမ္မသုတ္တံ ๗. อนุธัมมสูตร ၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, သညာ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ, ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ. ယော ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော, ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ, သော ရူပံ ပရိဇာနံ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ[Pg.34], ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. သတ္တမံ. ๓๙. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสัญญาอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลายอยู่ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” สัตตมะ. ၈. ဒုတိယအနုဓမ္မသုတ္တံ ๘. ทุติยานุธัมมสูตร ၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๔๐. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” อัฏฐมะ. ၉. တတိယအနုဓမ္မသုတ္တံ ๙. ตติยานุธัมมสูตร ၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ ဒုက္ခာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. နဝမံ. ๔๑. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่...เป... เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” นวมะ. ၁၀. စတုတ္ထအနုဓမ္မသုတ္တံ ๑๐. จตุตถานุธัมมสูตร ၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော အယမနုဓမ္မော ဟောတိ ယံ ရူပေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ယော ရူပေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရန္တော…ပေ… ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ, သော ရူပံ ပရိဇာနံ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမီ’’တိ. ဒသမံ. ๔๒. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นอนุธรรมของภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่ ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในวิญญาณอยู่ ภิกษุใดเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่...เป... ย่อมกำหนดรู้รูป ย่อมกำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา ย่อมหลุดพ้นจากสังขารทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์” ทสมะ. နတုမှာကံဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော. นตุมหากวรรคที่ ๔ တဿုဒ္ဒါနံ – อุททานของวรรคนั้น คือ နတုမှာကေန ဒွေ ဝုတ္တာ, ဘိက္ခူဟိ အပရေ ဒုဝေ; အာနန္ဒေန စ ဒွေ ဝုတ္တာ, အနုဓမ္မေဟိ ဒွေ ဒုကာတိ. ท่านกล่าวไว้ ๒ สูตรด้วยนตุมหากสูตร, อีก ๒ สูตรด้วยภิกขุสูตร, และ ๒ สูตรด้วยอานันทสูตร, ๒ หมวด ๒ สูตรด้วยอนุธัมมสูตร ၅. အတ္တဒီပဝဂ္ဂေါ ๕. อัตตทีปวรรค ၁. အတ္တဒီပသုတ္တံ ๑. อัตตทีปสูตร ၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.35]. ‘‘အတ္တဒီပါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ အတ္တသရဏာ အနညသရဏာ, ဓမ္မဒီပါ ဓမ္မသရဏာ အနညသရဏာ. အတ္တဒီပါနံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရတံ အတ္တသရဏာနံ အနညသရဏာနံ, ဓမ္မဒီပါနံ ဓမ္မသရဏာနံ အနညသရဏာနံ ယောနိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗာ. ကိံဇာတိကာ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ, ကိံပဟောတိကာ’’တိ? ๔๓. สาวัตถีนิทาน. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเธอทั้งหลายมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ พึงพิจารณาโดยแยบคายว่า โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุเกิด” ‘‘ကိံဇာတိကာ စ, ဘိက္ခဝေ, သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ, ကိံပဟောတိကာ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ဝိပရိဏမတိ, အညထာ စ ဟောတိ. တဿ ရူပဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ သာ ဝေဒနာ ဝိပရိဏမတိ, အညထာ စ ဟောတိ. တဿ ဝေဒနာဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ဝိပရိဏမတိ, အညထာ စ ဟောတိ. တဿ ဝိညာဏဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ. ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นเหตุ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะรูปแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา เวทนานั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะเวทนาแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา เขาย่อมตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... เขาย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น เพราะวิญญาณแปรปรวนและเป็นไปโดยประการอื่น ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นแก่เขา ‘‘ရူပဿ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ ရူပံ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာယ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ ဝေဒနာ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ [Pg.36] သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတိ. သညာယ… သင်္ခါရာနံ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ သင်္ခါရာ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာတိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏဿ တွေဝ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စတံ ဝိဒိတွာ ဝိပရိဏာမံ ဝိရာဂံ နိရောဓံ, ပုဗ္ဗေ စေဝ ဝိညာဏံ ဧတရဟိ စ သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ, ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယေ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ တေ ပဟီယန္တိ. တေသံ ပဟာနာ န ပရိတဿတိ, အပရိတဿံ သုခံ ဝိဟရတိ, သုခဝိဟာရီ ဘိက္ခု ‘တဒင်္ဂနိဗ္ဗုတော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပဌမံ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของรูปเท่านั้นแล้ว เห็นรูปทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของเวทนาเท่านั้นแล้ว เห็นเวทนาทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ของสัญญา... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของสังขารทั้งหลายเท่านั้นแล้ว เห็นสังขารทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุรู้ความไม่เที่ยง ความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปของวิญญาณเท่านั้นแล้ว เห็นวิญญาณทั้งหมด ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบัน ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบว่า ‘ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ ความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจของเธอนั้น ย่อมถูกละไป เพราะละสิ่งเหล่านั้นได้ เธอจึงไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมอยู่เป็นสุข ภิกษุผู้อยู่เป็นสุข เราเรียกว่า ‘ผู้ดับเย็นด้วยองค์นั้น’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑ ၂. ပဋိပဒါသုတ္တံ ๒. ปฏิปทาสูตร ၄၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သက္ကာယသမုဒယဂါမိနိဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဋိပဒံ ဒေသေဿာမိ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ. တံ သုဏာထ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ‘သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သက္ကာယသမုဒယဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ. ဣတိ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝုစ္စတိ ‘ဒုက္ခသမုဒယဂါမိနီ သမနုပဿနာ’တိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’. ๔๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ และปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทาทั้งสองนั้น ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော, န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ[Pg.37]; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. န ဝေဒနံ အတ္တတော… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ‘သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’တိ. ဣတိ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဝုစ္စတိ ‘ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ သမနုပဿနာ’တိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော’’တိ. ဒုတိယံ. ภิกษุทั้งหลาย ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่เห็นรูปในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่เห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ปฏิปทาที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งสักกายะ’ นี้ เรากล่าวว่า ‘การตามเห็นที่เป็นไปเพื่อความดับแห่งทุกข์’ นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ดังนี้แล สูตรที่ ๒ ၃. အနိစ္စသုတ္တံ ๓. อนิจจสูตร ၄၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော စိတ္တံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော စိတ္တံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ရူပဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ဝိမုတ္တံ ဟောတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ, ဝေဒနာဓာတုယာ…ပေ… သညာဓာတုယာ… သင်္ခါရဓာတုယာ… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စိတ္တံ ဝိရတ္တံ ဝိမုတ္တံ ဟောတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ. ๔๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูปธาตุ ในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย ถ้าจิตของภิกษุคลายกำหนัดแล้ว หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในวิญญาณธาตุ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๓ ၄. ဒုတိယအနိစ္စသုတ္တံ ๔. ทุติยอนิจจสูตร ၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ အနိစ္စာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’. ๔๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาไม่เที่ยง... สัญญาไม่เที่ยง... สังขารไม่เที่ยง... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ဧဝမေတံ [Pg.38] ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိယော န ဟောန္တိ. ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌီနံ အသတိ, အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိယော န ဟောန္တိ. အပရန္တာနုဒိဋ္ဌီနံ အသတိ, ထာမသော ပရာမာသော န ဟောတိ. ထာမသေ ပရာမာသေ အသတိ ရူပသ္မိံ… ဝေဒနာယ … သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏသ္မိံ စိတ္တံ ဝိရဇ္ဇတိ ဝိမုစ္စတိ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ. “เมื่อเห็นวิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอดีตไม่มี ทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตย่อมไม่มี เมื่อทิฏฐิอันปรารภขันธ์ในส่วนอนาคตไม่มี การยึดมั่นอย่างแรงกล้าย่อมไม่มี เมื่อการยึดมั่นอย่างแรงกล้าไม่มี จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นในรูป... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เพราะหลุดพ้น จิตจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่น จึงยินดี เพราะยินดี จึงไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ จบสูตรที่ ๔ ၅. သမနုပဿနာသုတ္တံ ๕. สมนุปัสสนาสูตร ၄၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနေကဝိဟိတံ အတ္တာနံ သမနုပဿမာနာ သမနုပဿန္တိ, သဗ္ဗေတေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ သမနုပဿန္တိ, ဧတေသံ ဝါ အညတရံ. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ’’. ๔๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาเห็นอัตตาโดยประการต่างๆ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์อย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ๕ อย่าง อะไรบ้าง? คือ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในศาสนานี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ” ‘‘ဣတိ အယဉ္စေဝ သမနုပဿနာ ‘အသ္မီ’တိ စဿ အဝိဂတံ ဟောတိ. ‘အသ္မီ’တိ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, အဝိဂတေ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ အဝက္ကန္တိ ဟောတိ – စက္ခုန္ဒြိယဿ သောတိန္ဒြိယဿ ဃာနိန္ဒြိယဿ ဇိဝှိန္ဒြိယဿ ကာယိန္ဒြိယဿ. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မနော, အတ္ထိ ဓမ္မာ, အတ္ထိ အဝိဇ္ဇာဓာတု. အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ‘အသ္မီ’တိပိဿ ဟောတိ; ‘အယမဟမသ္မီ’တိပိဿ ဟောတိ; ‘ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘န ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘ရူပီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘အရူပီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘သညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘အသညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ; ‘နေဝသညီနာသညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ ဟောတိ’’. “ด้วยเหตุนี้ การพิจารณาเห็นอย่างนี้ และความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ของเขานั้นยังละไม่ได้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อยังละความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ ไม่ได้ ความหยั่งลงแห่งอินทรีย์ ๕ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ ย่อมมี ภิกษุทั้งหลาย มโนมีอยู่ ธรรมารมณ์มีอยู่ อวิชชาธาตุมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เพราะถูกผัสสะที่เกิดจากอวิชชาสัมผัสถูกต้องแล้ว ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับจึงเกิดเวทนา และเกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’ บ้าง ‘เราจักไม่มี’ บ้าง ‘เราจักมีรูป’ บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง” ‘‘တိဋ္ဌန္တေဝ [Pg.39] ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တတ္ထေဝ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ. အထေတ္ထ သုတဝတော အရိယသာဝကဿ အဝိဇ္ဇာ ပဟီယတိ, ဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဿ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါ ‘အသ္မီ’တိပိဿ န ဟောတိ; ‘အယမဟမသ္မီ’တိပိဿ န ဟောတိ; ‘ဘဝိဿ’န္တိ… ‘န ဘဝိဿ’န္တိ… ရူပီ… အရူပီ … သညီ… အသညီ… ‘နေဝသညီနာသညီ ဘဝိဿ’န္တိပိဿ န ဟောတီ’’တိ. ပဉ္စမံ. “ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่เหมือนเดิม แต่ในอินทรีย์ ๕ นั้น อวิชชาของอริยสาวกผู้ได้สดับย่อมถูกละไป วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา อริยสาวกนั้นจึงไม่เกิดความเห็นว่า ‘เรามีอยู่’ บ้าง ‘เราเป็นผู้นี้’ บ้าง ‘เราจักมี’... ‘เราจักไม่มี’... มีรูป... ไม่มีรูป... มีสัญญา... ไม่มีสัญญา... ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ บ้าง จบสูตรที่ ๕ ၆. ခန္ဓသုတ္တံ ๖. ขันธสูตร ၄၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ခန္ဓေ ဒေသေဿာမိ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ? ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကာ ဝါ သုခုမာ ဝါ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော. ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’. ๔๘. นิทานวัตถุตั้งขึ้นที่เมืองสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด... นี้เรียกว่า สังขารขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ? ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝံ ဥပါဒါနိယံ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ သညာ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ သညုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ…ပေ… သာသဝါ ဥပါဒါနိယာ, အယံ ဝုစ္စတိ သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ သာသဝံ ဥပါဒါနိယံ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า รูปูปาทานขันธ์. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า เวทนูปาทานขันธ์. สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สัญญูปาทานขันธ์. สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า สังขารูปาทานขันธ์. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ไกลหรือใกล้ ที่เป็นสาสวะ เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์ ๕. จบ สูตรที่ ๖ ၇. သောဏသုတ္တံ ๗. โสณสูตร ၄၉. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထ ခေါ သောဏော ဂဟပတိပုတ္တော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ [Pg.40] …ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ သောဏံ ဂဟပတိပုတ္တံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๔๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์. ครั้งนั้นแล โสณะคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณะคหบดีบุตรผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနိစ္စေန ရူပေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? အနိစ္စာယ ဝေဒနာယ ဒုက္ခာယ ဝိပရိဏာမဓမ္မာယ ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? အနိစ္စာယ သညာယ… အနိစ္စေဟိ သင်္ခါရေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဝိပရိဏာမဓမ္မေဟိ ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? အနိစ္စေန ဝိညာဏေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိ ဝါ သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ အဒဿနာ? โสณะ สมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการไม่เห็นตามความเป็นจริง? ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနိစ္စေန ရူပေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ ဒဿနာ? အနိစ္စာယ ဝေဒနာယ… အနိစ္စာယ သညာယ… အနိစ္စေဟိ သင်္ခါရေဟိ… အနိစ္စေန ဝိညာဏေန ဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဓမ္မေန ‘သေယျောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘သဒိသောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ‘ဟီနောဟမသ္မီ’တိပိ န သမနုပဿန္တိ; ကိမညတြ ယထာဘူတဿ ဒဿနာ? โสณะ ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะรูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง? (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็น... เพราะเวทนาอันไม่เที่ยง... เพราะสัญญาอันไม่เที่ยง... เพราะสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) ย่อมไม่ตามเห็นโดยความเป็น ‘เราประเสริฐกว่า’ หรือ ‘เราเสมอกัน’ หรือ ‘เราเลวกว่า’ เพราะวิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้อนั้นจะเป็นอะไรไปได้ นอกจากเพราะการเห็นตามความเป็นจริง? ‘‘တံ ကိံ မညသိ, သောဏ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ နိစ္စာ ဝါ အနိစ္စာ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စာ, ဘန္တေ’’… ‘‘သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสณะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ‘‘တသ္မာတိဟ[Pg.41], သောဏ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. โสณะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ဧဝံ ပဿံ, သောဏ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ. “โสณะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” ၈. ဒုတိယသောဏသုတ္တံ ๘. ทุติยโสณสูตร ၅၀. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထ ခေါ သောဏော ဂဟပတိပုတ္တော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ သောဏံ ဂဟပတိပုတ္တံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๕๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล โสณคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แก่โสณคหบดีบุตรผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ရူပံ နပ္ပဇာနန္တိ, ရူပသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ; ဝေဒနံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝေဒနာသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝေဒနာနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ; သညံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… သင်္ခါရေ နပ္ပဇာနန္တိ, သင်္ခါရသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, သင်္ခါရနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ; ဝိညာဏံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏသမုဒယံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓံ နပ္ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနန္တိ. န မေ တေ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု ဝါ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု ဝါ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ, န စ ပန တေ အာယသ္မန္တော သာမညတ္ထံ ဝါ ဗြဟ္မညတ္ထံ ဝါ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တိ. “โสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งสัญญา...เป... ไม่รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ชัดซึ่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เราไม่นับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็มิได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ‘‘ယေ [Pg.42] စ ခေါ ကေစိ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ရူပံ ပဇာနန္တိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနန္တိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနန္တိ; ဝေဒနံ ပဇာနန္တိ…ပေ… သညံ ပဇာနန္တိ… သင်္ခါရေ ပဇာနန္တိ… ဝိညာဏံ ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏသမုဒယံ ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓံ ပဇာနန္တိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနန္တိ. တေ စ ခေါ မေ, သောဏ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု စေဝ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု စ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ, တေ စ ပနာယသ္မန္တော သာမညတ္ထဉ္စ ဗြဟ္မညတ္ထဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. “ส่วนโสณะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งเวทนา...เป... รู้ชัดซึ่งสัญญา... รู้ชัดซึ่งสังขารทั้งหลาย... รู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ โสณะ เรานับสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ดังนี้” ၉. နန္ဒိက္ခယသုတ္တံ ๙. นันทิกขยสูตร ၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အနိစ္စညေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ရူပံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အနိစ္စညေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝေဒနံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အနိစ္စေယေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သညံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ…ပေ… အနိစ္စေယေဝ ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သင်္ခါရေ အနိစ္စာတိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. အနိစ္စညေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ပဿတိ. သာဿ ဟောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. သမ္မာ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. နဝမံ. ๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นรูปอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นเวทนาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสัญญาอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง...เป... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นสังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นวิญญาณอันไม่เที่ยงนั่นแล ว่าเป็นของไม่เที่ยง การเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ จึงมีความสิ้นไปแห่งราคะ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ จึงมีความสิ้นไปแห่งนันทิ เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เรียกว่า หลุดพ้นดีแล้ว ดังนี้” ၁၀. ဒုတိယနန္ဒိက္ခယသုတ္တံ ๑๐. ทุติยนันทิกขยสูตร ၅၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, ရူပါနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော, ရူပါနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနံ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, ဝေဒနာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. ဝေဒနံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ [Pg.43] ကရောန္တော, ဝေဒနာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. သညံ ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရေ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, သင်္ခါရာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. သင်္ခါရေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော, သင်္ခါရာနိစ္စတံ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော သင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ယောနိသော မနသိ ကရောထ, ဝိညာဏာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿထ. ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော, ဝိညာဏာနိစ္စတဉ္စ ယထာဘူတံ သမနုပဿန္တော ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နန္ဒိက္ခယာ ရာဂက္ခယော, ရာဂက္ခယာ နန္ဒိက္ခယော. နန္ဒိရာဂက္ခယာ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ သုဝိမုတ္တန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ဒသမံ. ๕๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งรูป และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในรูป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเวทนา และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งเวทนาตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนา. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย ... สัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลายตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งสังขารทั้งหลาย และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งสังขารตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และจงพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งวิญญาณ และพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงแห่งวิญญาณตามความเป็นจริงอยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในวิญญาณ. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิ ราคะจึงสิ้นไป เพราะความสิ้นไปแห่งราคะ นันทิจึงสิ้นไป. เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะ จิตหลุดพ้นแล้ว เราเรียกว่า ‘หลุดพ้นดีแล้ว’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑๐. အတ္တဒီပဝဂ္ဂေါ ပဉ္စမော. อัตตทีปวรรคที่ ๕ จบ. တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ အတ္တဒီပါ ပဋိပဒါ, ဒွေ စ ဟောန္တိ အနိစ္စတာ; သမနုပဿနာ ခန္ဓာ, ဒွေ သောဏာ ဒွေ နန္ဒိက္ခယေန စာတိ. อัตตทีปสูตร ปฏิปทาสูตร ๒ สูตร อนิจจตาสูตร ๒ สูตร สมนุปัสสนาสูตร ขันธสูตร โสณสูตร ๒ สูตร และนันทิกขยสูตร ๒ สูตร. မူလပဏ္ဏာသကော သမတ္တော. มูลปัณณาสก์ จบ. တဿ မူလပဏ္ဏာသကဿ ဝဂ္ဂုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรคของมูลปัณณาสก์นั้น คือ နကုလပိတာ အနိစ္စော စ, ဘာရော နတုမှာကေန စ; အတ္တဒီပေန ပညာသော, ပဌမော တေန ပဝုစ္စတီတိ. นกุลปิตวรรค อนิจจวรรค ภารวรรค นตุมหากวรรค และอัตตทีปวรรค รวมเป็นปัณณาสก์แรก. ၆. ဥပယဝဂ္ဂေါ ๖. อุปยวรรค ၁. ဥပယသုတ္တံ ๑. อุปยสูตร ၅၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပယော, ဘိက္ခဝေ, အဝိမုတ္တော, အနုပယော ဝိမုတ္တော. ရူပုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, ရူပါရမ္မဏံ ရူပပ္ပတိဋ္ဌံ [Pg.44] နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ဝေဒနုပယံ ဝါ…ပေ… သညုပယံ ဝါ…ပေ… သင်္ခါရုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, သင်္ခါရာရမ္မဏံ သင်္ခါရပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ’’. ๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้เข้าไปยึดมั่น ย่อมไม่หลุดพ้น, ผู้ไม่เข้าไปยึดมั่น ย่อมหลุดพ้น. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้. ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งเวทนา ... โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสัญญา ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยเข้าไปยึดมั่นซึ่งสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง ได้รับความเพลิดเพลินเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง ก็จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘အဟမညတြ ရူပါ အညတြ ဝေဒနာယ အညတြ သညာယ အညတြ သင်္ခါရေဟိ ဝိညာဏဿ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ စုတိံ ဝါ ဥပပတ္တိံ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ ဝါ ဝိရူဠှိံ ဝါ ဝေပုလ္လံ ဝါ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม หรือความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้. ‘‘ရူပဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ… သညာဓာတုယာ စေ ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရဓာတုယာ စေ ဘိက္ခဝေ… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အဝိရူဠှံ အနဘိသင်္ခစ္စဝိမုတ္တံ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้แล้ว ... ในสัญญาธาตุ ... ในสังขารธาตุ ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์จึงขาด ที่ตั้งของวิญญาณจึงไม่มี. วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง จึงหลุดพ้น. เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดีพร้อม เพราะยินดีพร้อมจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน. เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๑. ၂. ဗီဇသုတ္တံ ๒. พีชสูตร ၅၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဗီဇဇာတာနိ. ကတမာနိ ပဉ္စ? မူလဗီဇံ, ခန္ဓဗီဇံ, အဂ္ဂဗီဇံ, ဖလုဗီဇံ, ဗီဇဗီဇညေဝ ပဉ္စမံ. ဣမာနိ စဿု, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ အခဏ္ဍာနိ အပူတိကာနိ အဝါတာတပဟတာနိ သာရာဒါနိ သုခသယိတာနိ, ပထဝီ စ နာဿ, အာပေါ စ နာဿ; အပိ နုမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျု’’န္တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣမာနိ စဿု, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ အခဏ္ဍာနိ…ပေ… သုခသယိတာနိ, ပထဝီ စ အဿ, အာပေါ စ အဿ; အပိ နုမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျု’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတု, ဧဝံ စတဿော ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အာပေါဓာတု, ဧဝံ နန္ဒိရာဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနိ, ဧဝံ ဝိညာဏံ သာဟာရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’. ๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้. ๕ อย่างอะไรบ้าง? คือ พืชเกิดจากราก พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากยอด พืชเกิดจากข้อ และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ ๕. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้ดี แต่ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ไม่ได้เลย พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้ยังไม่หัก ... เก็บไว้ดี และมีดิน มีน้ำ. ภิกษุทั้งหลาย พืชพันธุ์ ๕ อย่างนี้จะพึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้หรือหนอ?" "ได้ พระเจ้าข้า." "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณฐิติ ๔ อย่าง เหมือนปฐวีธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นนันทิราคะ เหมือนอาโปธาตุ. เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณพร้อมทั้งอาหาร เหมือนพืชพันธุ์ ๕ อย่าง. ‘‘ရူပုပယံ[Pg.45], ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, ရူပါရမ္မဏံ ရူပပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ဝေဒနုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ…ပေ… သညုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ…ပေ… သင်္ခါရုပယံ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, သင်္ခါရာရမ္မဏံ သင်္ခါရပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในเวทนา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสัญญา...ฯลฯ... หรือว่า ภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณจะตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่ในสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้งอาศัย ได้รับการประพรมด้วยนันทิ ก็พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘အဟမညတြ ရူပါ အညတြ ဝေဒနာယ အညတြ သညာယ အညတြ သင်္ခါရေဟိ ဝိညာဏဿ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ စုတိံ ဝါ ဥပပတ္တိံ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ ဝါ ဝိရူဠှိံ ဝါ ဝေပုလ္လံ ဝါ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ นอกจากรูป นอกจากเวทนา นอกจากสัญญา นอกจากสังขารทั้งหลาย’ ดังนี้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้ ‘‘ရူပဓာတုယာ စေဝ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ စေ… သညာဓာတုယာ စေ… သင်္ခါရဓာတုယာ စေ… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အဝိရူဠှံ အနဘိသင်္ခစ္စဝိမုတ္တံ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในรูปธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี เมื่อราคะในเวทนาธาตุ... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อราคะในวิญญาณธาตุอันภิกษุละได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดไป ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่งอกงาม ไม่ถูกปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงยินดี เพราะยินดีจึงไม่กระสับกระส่าย เมื่อไม่กระสับกระส่าย ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ สูตรที่ ๒ ၃. ဥဒါနသုတ္တံ ๓. อุทานสูตร ၅၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ – ‘‘‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ – ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယထာ ကထံ ပန, ဘန္တေ, ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ – ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ? ๕๕. สาวัตถีนิทาน. ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งอุทานว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปว่า ‘ถ้าเราไม่มีอยู่ ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้อย่างไร พระเจ้าข้า’ ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ...ฯลฯ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรม ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป. ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. ‘‘သော [Pg.46] အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စံ ဝေဒနံ ‘အနိစ္စာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စံ သညံ ‘အနိစ္စာ သညာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စေ သင်္ခါရေ ‘အနိစ္စာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยงว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ‘‘ဒုက္ခံ ရူပံ ‘ဒုက္ခံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, ဒုက္ခံ ဝေဒနံ… ဒုက္ခံ သညံ… ဒုက္ခေ သင်္ခါရေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ ‘ဒုက္ခံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาที่เป็นทุกข์... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’ ‘‘အနတ္တံ ရူပံ ‘အနတ္တာ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တံ ဝေဒနံ ‘အနတ္တာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တံ သညံ ‘အနတ္တာ သညာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တေ သင်္ခါရေ ‘အနတ္တာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, အနတ္တံ ဝိညာဏံ ‘အနတ္တာ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาที่เป็นอนัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาที่เป็นอนัตตาว่า ‘สัญญาเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายที่เป็นอนัตตาว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’ ‘‘သင်္ခတံ ရူပံ ‘သင်္ခတံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ, သင်္ခတံ ဝေဒနံ… သင်္ခတံ သညံ… သင်္ခတေ သင်္ခါရေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ရူပံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာ ဝိဘဝိဿတိ… သညာ ဝိဘဝိဿတိ… သင်္ခါရာ ဝိဘဝိဿန္တိ… ဝိညာဏံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนาจักเสื่อมไป... สัญญาจักเสื่อมไป... สังขารทั้งหลายจักเสื่อมไป... เธอย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’ ‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခု, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ส่วนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในอริยธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในอริยธรรม ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในสัปปุริสธรรม ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ‘‘သော အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝေဒနံ… အနိစ္စံ သညံ… အနိစ္စေ သင်္ခါရေ… အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ ရူပံ…ပေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ… အနတ္တံ ရူပံ…ပေ… အနတ္တံ ဝိညာဏံ… သင်္ခတံ ရူပံ…ပေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ရူပံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဝိဘဝိဿတီတိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่ไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ซึ่งเวทนาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสัญญาที่ไม่เที่ยง... ซึ่งสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยง... ซึ่งวิญญาณที่ไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปที่เป็นทุกข์...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นทุกข์... ซึ่งรูปที่เป็นอนัตตา...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณที่เป็นอนัตตา... ซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปจักเสื่อมไป’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... เธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘วิญญาณจักเสื่อมไป’ ‘‘သော [Pg.47] ရူပဿ ဝိဘဝါ, ဝေဒနာယ ဝိဘဝါ, သညာ ဝိဘဝါ, သင်္ခါရာနံ ဝိဘဝါ, ဝိညာဏဿ ဝိဘဝါ, ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ – ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ အဓိမုစ္စမာနော, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဆိန္ဒေယျ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနီ’’တိ. ภิกษุนั้น เพราะความไม่มีแห่งรูป เพราะความไม่มีแห่งเวทนา เพราะความไม่มีแห่งสัญญา เพราะความไม่มีแห่งสังขารทั้งหลาย เพราะความไม่มีแห่งวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ เป็นอย่างนี้แล ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ว่า ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้” (ภิกษุนั้นกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้น้อมใจไปอย่างนี้ พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ได้” ‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အတသိတာယေ ဌာနေ တာသံ အာပဇ္ဇတိ. တာသော ဟေသော ဘိက္ခု အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้ ย่อมถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้เป็นความสะดุ้งของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’” ‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခု, အရိယသာဝကော အတသိတာယေ ဌာနေ န တာသံ အာပဇ္ဇတိ. န ဟေသော, ဘိက္ခု, တာသော သုတဝတော အရိယသာဝကဿ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ရူပုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, ရူပါရမ္မဏံ ရူပပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. ဝေဒနုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု… သညုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရုပယံ ဝါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ တိဋ္ဌမာနံ တိဋ္ဌေယျ, သင်္ခါရာရမ္မဏံ သင်္ခါရပ္ပတိဋ္ဌံ နန္ဒူပသေစနံ ဝုဒ္ဓိံ ဝိရူဠှိံ ဝေပုလ္လံ အာပဇ္ဇေယျ. “ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วแล ดูก่อนภิกษุ ย่อมไม่ถึงความสะดุ้งในฐานะอันไม่ควรสะดุ้ง ดูก่อนภิกษุ นี้ไม่เป็นความสะดุ้งของอริยสาวกผู้ได้สดับ คือ (ความคิดที่ว่า) ‘ถ้าเราไม่พึงมี ของเราก็ไม่พึงมี ถ้าเราจักไม่มี ของเราก็จักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยรูป มีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยเวทนา... หรือดูก่อนภิกษุ โดยอาศัยสัญญา... หรือดูก่อนภิกษุ วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยอาศัยสังขาร มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้ง อาศัยนันทิเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง พึงถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้ ‘‘ယော ဘိက္ခု ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘အဟမညတြ ရူပါ, အညတြ ဝေဒနာယ, အညတြ သညာယ, အညတြ သင်္ခါရေဟိ ဝိညာဏဿ အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါ စုတိံ ဝါ ဥပပတ္တိံ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ ဝါ ဝိရူဠှိံ ဝါ ဝေပုလ္လံ ဝါ ပညာပေဿာမီ’တိ, နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. “ดูก่อนภิกษุ ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไป การจุติ การอุบัติ ความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ของวิญญาณ โดยเว้นจากรูป เว้นจากเวทนา เว้นจากสัญญา เว้นจากสังขารทั้งหลาย’ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ‘‘ရူပဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. ဝေဒနာဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော… သညာဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော… သင်္ခါရဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော… ဝိညာဏဓာတုယာ စေ, ဘိက္ခု, ဘိက္ခုနော ရာဂေါ ပဟီနော ဟောတိ. ရာဂဿ ပဟာနာ ဝေါစ္ဆိဇ္ဇတာရမ္မဏံ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ န ဟောတိ. တဒပ္ပတိဋ္ဌိတံ ဝိညာဏံ အဝိရူဠှံ အနဘိသင်္ခါရဉ္စ ဝိမုတ္တံ. ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတံ. ဌိတတ္တာ သန္တုသိတံ. သန္တုသိတတ္တာ န ပရိတဿတိ. အပရိတဿံ ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ [Pg.48] ပဇာနာတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ. တတိယံ. “ดูก่อนภิกษุ ถ้าภิกษุละราคะในรูปธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี ถ้าภิกษุละราคะในเวทนาธาตุได้... ในสัญญาธาตุ... ในสังขารธาตุ... ถ้าภิกษุละราคะในวิญญาณธาตุได้แล้ว เพราะละราคะได้ อารมณ์ก็ขาดลง ที่ตั้งของวิญญาณก็ไม่มี วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งนั้น ไม่งอกงาม ปราศจากเครื่องปรุงแต่ง ก็หลุดพ้นไป เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงสันโดษ เพราะสันโดษจึงไม่หวั่นไหว เมื่อไม่หวั่นไหว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้โดยไม่มีระหว่างคั่น” สูตรที่ ๓ จบ ၄. ဥပါဒါနပရိပဝတ္တသုတ္တံ ๔. อุปาทานปริปวัตตสูตร ၅၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယာဝကီဝဉ္စာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ စတုပရိဝဋ္ဋံ ယထာဘူတံ နာဗ္ဘညာသိံ, နေဝ တာဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ သမာရကေ သဗြဟ္မကေ သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ. ယတော စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ စတုပရိဝဋ္ဋံ ယထာဘူတံ အဗ္ဘညာသိံ, အထာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဒေဝကေ လောကေ…ပေ… သဒေဝမနုဿာယ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ပစ္စညာသိံ’’. ๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ เราก็ยังไม่ยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใดเรารู้ชัดอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงโดยปริวัฏ ๔ แล้ว เมื่อนั้นเราจึงยืนยันว่า เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก...พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์” ‘‘ကထဉ္စ စတုပရိဝဋ္ဋံ? ရူပံ အဗ္ဘညာသိံ, ရူပသမုဒယံ အဗ္ဘညာသိံ, ရူပနိရောဓံ အဗ္ဘညာသိံ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဗ္ဘညာသိံ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အဗ္ဘညာသိံ, ဝိညာဏသမုဒယံ အဗ္ဘညာသိံ, ဝိညာဏနိရောဓံ အဗ္ဘညာသိံ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဗ္ဘညာသိံ. “ปริวัฏ ๔ เป็นอย่างไร คือ เรารู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป เรารู้ชัดซึ่งเวทนา... ซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขาร... เรารู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ? စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ. အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော; အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ရူပနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอย่างไร คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ นี้เรียกว่ารูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งรูปมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปมีเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...สัมมาสมาธิ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ…ပေ… ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ, ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้...รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น เนื่องจากความเบื่อหน่าย ความคลายกำหนัด ความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นเป็นผู้สมบูรณ์แล้ว สำหรับผู้ที่สมบูรณ์แล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติ (ภพใหม่) ย่อมไม่มี” ‘‘ကတမာ [Pg.49] စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာကာယာ – စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, သောတသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, ဃာနသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, ဇိဝှာသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, ကာယသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ, မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ. ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเวทนา ๖ ประการนี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ…ပေ… ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သညာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, သညာကာယာ – ရူပသညာ, သဒ္ဒသညာ, ဂန္ဓသညာ, ရသသညာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ, ဓမ္မသညာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သညာ. ဖဿသမုဒယာ သညာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သညာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သညာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. ภิกษุทั้งหลาย สัญญาเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองสัญญา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสัญญา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ฯลฯ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, စေတနာကာယာ – ရူပသဉ္စေတနာ, သဒ္ဒသဉ္စေတနာ, ဂန္ဓသဉ္စေတနာ, ရသသဉ္စေတနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာ, ဓမ္မသဉ္စေတနာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ. ဖဿသမုဒယာ သင်္ခါရသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองเจตนา ๖ ประการนี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขารทั้งหลาย ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมีเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါရေ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ [Pg.50] ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါရေ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลายอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งสังขารทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏကာယာ – စက္ခုဝိညာဏံ, သောတဝိညာဏံ, ဃာနဝိညာဏံ, ဇိဝှာဝိညာဏံ, ကာယဝိညာဏံ, မနောဝိညာဏံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ. နာမရူပသမုဒယာ ဝိညာဏသမုဒယော; နာမရူပနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ ประการนี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယာ’’တိ. စတုတ္ထံ. ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ภิกษุทั้งหลาย รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ และเพราะไม่ยึดมั่นซึ่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเป็นผู้จบกิจ วัฏฏะที่จะพึงบัญญัติสำหรับท่านเหล่านั้น ย่อมไม่มี ၅. သတ္တဋ္ဌာနသုတ္တံ ๕. สัตตัฏฐานสูตร ၅၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သတ္တဋ္ဌာနကုသလော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတိ. ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတ္တဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ရူပံ ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ [Pg.51] ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ; ရူပဿ အဿာဒံ ပဇာနာတိ, ရူပဿ အာဒီနဝံ ပဇာနာတိ, ရူပဿ နိဿရဏံ ပဇာနာတိ; ဝေဒနံ ပဇာနာတိ … သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ; ဝိညာဏဿ အဿာဒံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏဿ အာဒီနဝံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ ပဇာနာတိ. ๕๗. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดยอาการ ๓ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่าเป็นผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการเป็นอย่างไร? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งคุณแห่งรูป รู้ชัดซึ่งโทษแห่งรูป รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ? စတ္တာရော စ မဟာဘူတာ, စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ. အာဟာရသမုဒယာ ရူပသမုဒယော; အာဟာရနိရောဓာ ရူပနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ရူပနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็รูปเป็นไฉน? มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่ารูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปเพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปเพราะความดับแห่งอาหาร อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป” ‘‘ယံ ရူပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ရူပဿ အဿာဒေါ. ယံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ. ယော ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏံ. “สุข โสมนัสใด อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากรูป” ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ရူပဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้” ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ရူပံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ရူပဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ရူပဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของรูปอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น เพราะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าผู้จบสิ้นแล้ว ชนเหล่าใดจบสิ้นแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာကာယာ – စက္ခုသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ. ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ ဝေဒနာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนากาย ๖ เหล่านี้ คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...ฯลฯ...เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา” ‘‘ယံ [Pg.52] ဝေဒနံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ဝေဒနာယ အဿာဒေါ. ယာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ – အယံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝေါ. ယော ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ. “สุข โสมนัสใด อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเวทนา เวทนาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากเวทนา” ‘‘ယေ ဟိ, ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ဝေဒနာယ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာယ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝေဒနာယ နိဿရဏံ အဘိညာယ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของเวทนาอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งการสลัดออกจากเวทนาอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้” ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝေဒနံ အဘိညာယ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งเวทนาอย่างนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သညာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, သညာကာယာ – ရူပသညာ, သဒ္ဒသညာ, ဂန္ဓသညာ, ရသသညာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ, ဓမ္မသညာ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သညာ. ဖဿသမုဒယာ သညာသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သညာနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သညာနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัญญาเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา ธัมมสัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัญญา ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, စေတနာကာယာ – ရူပသဉ္စေတနာ, သဒ္ဒသဉ္စေတနာ, ဂန္ဓသဉ္စေတနာ, ရသသဉ္စေတနာ, ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာ, ဓမ္မသဉ္စေတနာ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ. ဖဿသမုဒယာ သင်္ခါရသမုဒယော; ဖဿနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารทั้งหลายเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เจตนากาย ๖ เหล่านี้ คือ รูปสัญเจตนา สัททสัญเจตนา คันธสัญเจตนา รสสัญเจตนา โผฏฐัพพสัญเจตนา ธัมมสัญเจตนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าสังขาร ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารเพราะความดับแห่งผัสสะ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร” ‘‘ယံ သင်္ခါရေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ သင်္ခါရာနံ အဿာဒေါ. ယေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ ဝိပရိဏာမဓမ္မာ – အယံ သင်္ခါရာနံ အာဒီနဝေါ. ယော သင်္ခါရေသု ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ သင်္ခါရာနံ နိဿရဏံ. “สุข โสมนัสใด อาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของสังขาร สังขารเหล่าใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของสังขาร การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในสังขารเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกจากสังขาร” ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ သင်္ခါရေ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ…ပေ… သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ [Pg.53] ပဋိပန္နာ တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ…ပေ… ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งสังขารอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้...ฯลฯ...เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมหยั่งลงในธรรมวินัยนี้...ฯลฯ...วัฏฏะเพื่อบัญญัติชนเหล่านั้นไม่มี” ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ? ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏကာယာ – စက္ခုဝိညာဏံ, သောတဝိညာဏံ, ဃာနဝိညာဏံ, ဇိဝှာဝိညာဏံ, ကာယဝိညာဏံ, မနောဝိညာဏံ. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ. နာမရူပသမုဒယာ ဝိညာဏသမုဒယော; နာမရူပနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော. အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย กองวิญญาณ ๖ เหล่านี้ คือ จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ มโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณย่อมมีเพราะความดับแห่งนามรูป อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ‘‘ယံ ဝိညာဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ. ယံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ. สุขโสมนัสที่อาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณได้ นี้เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ဝိညာဏဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နာ, တေ သုပ္ပဋိပန္နာ. ယေ သုပ္ပဋိပန္နာ, တေ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဂါဓန္တိ. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมวินัยนี้ ‘‘ယေ စ ခေါ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဧဝံ ဝိညာဏံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏသမုဒယံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အဘိညာယ; ဧဝံ ဝိညာဏဿ အဿာဒံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝံ အဘိညာယ, ဧဝံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏံ အဘိညာယ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တာ, တေ သုဝိမုတ္တာ. ယေ သုဝိမုတ္တာ, တေ ကေဝလိနော. ယေ ကေဝလိနော ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သတ္တဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ. ภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ยิ่งซึ่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งคุณของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งโทษของวิญญาณอย่างนี้ รู้ยิ่งซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้จบกิจแล้ว วัฏฏะเพื่อบัญญัติซึ่งชนผู้จบกิจแล้วเหล่านั้นย่อมไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ด้วยอาการอย่างนี้แล ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဟောတိ? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဓာတုသော ဥပပရိက္ခတိ, အာယတနသော ဥပပရိက္ခတိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒသော ဥပပရိက္ခတိ[Pg.54]. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ ဟောတိ. သတ္တဋ္ဌာနကုသလော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု တိဝိဓူပပရိက္ခီ, ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ‘ဥတ္တမပုရိသော’တိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပဉ္စမံ. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นธาตุ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นอายตนะ ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นปฏิจจสมุปบาท ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ด้วยอาการอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้พิจารณาเห็นโดย ๓ อาการ ในธรรมวินัยนี้ เราเรียกว่า ผู้จบกิจ อยู่จบพรหมจรรย์ เป็นบุรุษสูงสุด ၆. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသုတ္တံ ๖. สัมมาสัมพุทธสูตร ၅၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ဘိက္ခုပိ, ဘိက္ခဝေ, ပညာဝိမုတ္တော ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับรูป ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ဘိက္ခုပိ, ဘိက္ခဝေ, ပညာဝိမုတ္တော ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါ…ပေ… ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับเวทนา ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่ายในเวทนา ฯลฯ จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ဘိက္ခုပိ, ဘိက္ခဝေ, ပညာဝိမုတ္တော ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับสัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า สัมมาสัมพุทธะ ภิกษุทั้งหลาย แม้ภิกษุผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา ก็เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับวิญญาณ ไม่ถือมั่น จึงเรียกว่า ปัญญาวิมุต ‘‘တတြ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ကော ဝိသေသော, ကော အဓိပ္ပယာသော, ကိံ နာနာကရဏံ, တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပညာဝိမုတ္တေန ဘိက္ခုနာ’’တိ? ‘‘ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. သာဓု ဝတ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော. ဘဂဝတော သုတွာ ဘိက္ခူ ဓာရေဿန္တီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ภิกษุทั้งหลาย ในระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุตนั้น อะไรเป็นความพิเศษ อะไรเป็นความมุ่งหมาย อะไรเป็นความแตกต่างกันเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ‘‘တထာဂတော, ဘိက္ခဝေ, အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ, အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ မဂ္ဂညူ, မဂ္ဂဝိဒူ, မဂ္ဂကောဝိဒေါ; မဂ္ဂါနုဂါ စ, ဘိက္ခဝေ, ဧတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာသမန္နာဂတာ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိသေသော, အယံ အဓိပ္ပယာသော, ဣဒံ နာနာကရဏံ တထာဂတဿ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပညာဝိမုတ္တေန ဘိက္ခုနာ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เป็นที่รู้จักให้เป็นที่รู้จัก เป็นผู้บอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก เป็นผู้รู้มรรค เป็นผู้เข้าใจมรรค เป็นผู้ฉลาดในมรรค ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสาวกทั้งหลายในบัดนี้ เป็นผู้ดำเนินตามมรรค สมบูรณ์ในภายหลัง ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความพิเศษ นี้เป็นความมุ่งหมาย นี้เป็นความแตกต่างกัน ระหว่างตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ากับภิกษุผู้เป็นปัญญาวิมุต ၇. အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ ๗. อนัตตลักขณสูตร ၅၉. ဧကံ [Pg.55] သမယံ ဘဂဝါ ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရတိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ. ‘‘ဘဒန္တေ’’တိ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๕๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ. ရူပဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ရူပေ – ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အနတ္တာ, တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ရူပေ – ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย' ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่รูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า 'รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย' ‘‘ဝေဒနာ အနတ္တာ. ဝေဒနာ စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ဝေဒနာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ဝေဒနာယ – ‘ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝေဒနာ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ အနတ္တာ, တသ္မာ ဝေဒနာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ဝေဒနာယ – ‘ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝေဒနာ မာ အဟောသီ’’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นอนัตตา ก็ถ้าเวทนานี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว เวทนานี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่เวทนาเป็นอนัตตา ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในเวทนาว่า ‘ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอเวทนาของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ‘‘သညာ အနတ္တာ…ပေ… သင်္ခါရာ အနတ္တာ. သင်္ခါရာ စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿံသု, နယိဒံ သင်္ခါရာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျုံ, လဗ္ဘေထ စ သင်္ခါရေသု – ‘ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ ဟောန္တု, ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ မာ အဟေသု’န္တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရာ အနတ္တာ, တသ္မာ သင်္ခါရာ အာဗာဓာယ သံဝတ္တန္တိ, န စ လဗ္ဘတိ သင်္ခါရေသု – ‘ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ ဟောန္တု, ဧဝံ မေ သင်္ခါရာ မာ အဟေသု’’’န္တိ. สัญญาเป็นอนัตตา... สังขารเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าสังขารเหล่านี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว สังขารเหล่านี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่สังขารเป็นอนัตตา ฉะนั้น สังขารจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในสังขารทั้งหลายว่า ‘ขอสังขารของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอสังขารของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ‘‘ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ဝိညာဏံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ဝိညာဏေ – ‘ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ အနတ္တာ, တသ္မာ ဝိညာဏံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ဝိညာဏေ – ‘ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ဝိညာဏံ မာ အဟောသီ’’’တိ. วิญญาณเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าวิญญาณนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว วิญญาณนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นอนัตตา ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในวิญญาณว่า ‘ขอวิญญาณของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด ขอวิญญาณของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย’ ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ [Pg.56] အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรแล้วหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တာ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗာ ဝေဒနာ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ เวทนาทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ယာ ကာစိ သညာ…ပေ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယေ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ สังขารทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. အတ္တမနာ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုံ. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์มีใจยินดี เพลิดเพลินภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล ဣမသ္မိဉ္စ ပန ဝေယျာကရဏသ္မိံ ဘညမာနေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနံ ဘိက္ခူနံ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသူတိ. သတ္တမံ. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุปัญจวัคคีย์พ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดังนี้แล ၈. မဟာလိသုတ္တံ ๘. มหาลิสูตร ၆၀. ဧဝံ [Pg.57] မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ. အထ ခေါ မဟာလိ လိစ္ဆဝိ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ …ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ မဟာလိ လိစ္ဆဝိ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ๖๐. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี ครั้งนั้นแล มหาลิลิจฉวีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘ပူရဏော, ဘန္တေ, ကဿပေါ ဧဝမာဟ – ‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ; အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’တိ. ဣဓ, ဘဂဝါ ကိမာဟာ’’တိ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร ‘‘အတ္ထိ, မဟာလိ, ဟေတု အတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. အတ္ထိ, မဟာလိ, ဟေတု, အတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ; သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ. มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัย มหาลิ เหตุมี ปัจจัยมี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายบริสุทธิ์มีเหตุ มีปัจจัย ‘‘ကတမော ပန, ဘန္တေ, ဟေတု ကတမော ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; ကထံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တီ’’တိ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายเศร้าหมองมีเหตุ มีปัจจัยอย่างไร ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယံ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ; ဧဝံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘ဝေဒနာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခာ အဘဝိဿ ဒုက္ခာနုပတိတာ ဒုက္ခာဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ဝေဒနာယ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ဝေဒနာ သုခါ သုခါနုပတိတာ သုခါဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ဝေဒနာယ သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယမ္ပိ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในเวทนา ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่เวทนาเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในเวทนา เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘သညာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ…ပေ… သင်္ခါရာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခာ အဘဝိဿံသု ဒုက္ခာနုပတိတာ ဒုက္ခာဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ [Pg.58] သင်္ခါရေသု သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, သင်္ခါရာ သုခါ သုခါနုပတိတာ သုခါဝက္ကန္တာ အနဝက္ကန္တာ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ သင်္ခါရေသု သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယမ္ပိ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. “ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในสังขารทั้งหลาย เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ဝိညာဏံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ; သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ; သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. အယမ္ပိ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု အယံ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တီ’’တိ. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นสุข ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ เพราะกำหนัดจึงเกี่ยวข้อง เพราะเกี่ยวข้องจึงเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองอย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘ကတမော ပန, ဘန္တေ, ဟေတု ကတမော ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ; ကထံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ? ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခံ အဘဝိဿ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ; နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇန္တိ; ဝိရာဂါ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. အယံ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. ဧဝံ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ’’. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้อย่างไร เพราะมีเหตุมีปัจจัย” “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลรูปนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ‘‘ဝေဒနာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခါ အဘဝိဿ…ပေ… သညာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ…ပေ… သင်္ခါရာ စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခါ အဘဝိဿံသု…ပေ… ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တသုခံ အဘဝိဿ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, နယိဒံ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, တသ္မာ သတ္တာ ဝိညာဏသ္မိံ နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ; နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇန္တိ; ဝိရာဂါ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. အယံ ခေါ, မဟာလိ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. ဧဝမ္ပိ သဟေတူ သပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. “ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลเวทนานี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ แม้สัญญานี้...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลสังขารเหล่านี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว...เป... ดูก่อนมหาลิ ถ้าแลวิญญาณนี้พึงเป็นสุขโดยส่วนเดียว ถูกสุขติดตาม หยั่งลงสู่สุข ไม่ถูกทุกข์หยั่งลงแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ดูก่อนมหาลิ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณเป็นทุกข์ ถูกทุกข์ติดตาม หยั่งลงสู่ทุกข์ ไม่ถูกสุขหยั่งลงแล้ว ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมบริสุทธิ์ ดูก่อนมหาลิ แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัยแห่งความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์อย่างนี้ เพราะมีเหตุมีปัจจัย” ดังนี้แล สูตรที่ ๘ ၉. အာဒိတ္တသုတ္တံ ๙. อาทิตตสูตร ၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တံ, ဝေဒနာ အာဒိတ္တာ, သညာ အာဒိတ္တာ, သင်္ခါရာ အာဒိတ္တာ, ဝိညာဏံ အာဒိတ္တံ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ… ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ [Pg.59] နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ. ๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อน เวทนาเป็นของร้อน สัญญาเป็นของร้อน สังขารเป็นของร้อน วิญญาณเป็นของร้อน ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป แม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขารทั้งหลาย... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” สูตรที่ ๙ ၁၀. နိရုတ္တိပထသုတ္တံ ๑๐. นิรุตติปถสูตร ၆၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, နိရုတ္တိပထာ အဓိဝစနပထာ ပညတ္တိပထာ အသင်္ကိဏ္ဏာ အသင်္ကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ, န သင်္ကီယန္တိ, န သင်္ကီယိဿန္တိ, အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟိ. ကတမေ တယော? ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ. ๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติปถะ (ทางแห่งคำพูด) อธิวจนปถะ (ทางแห่งชื่อ) ปัญญัตติปถะ (ทางแห่งบัญญัติ) ๓ อย่างนี้ ที่ไม่เคยระคนกัน ไม่ระคนกันอยู่ จักไม่ระคนกัน อันสมณพราหมณ์ผู้รู้มิได้คัดค้าน ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติรูปนั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับรูปนั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี” ‘‘ယာ ဝေဒနာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ ‘အဟောသီ’တိ တဿာ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿာ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿာ ပညတ္တိ; န တဿာ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿာ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ. “เวทนาใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติเวทนานั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับเวทนานั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี” ‘‘ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ ‘အဟေသု’န္တိ တေသံ သင်္ခါ, ‘အဟေသု’န္တိ တေသံ သမညာ, ‘အဟေသု’န္တိ တေသံ ပညတ္တိ; န တေသံ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တေသံ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿန္တီ’’’တိ. “สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว การนับ การเรียก การบัญญัติสังขารเหล่านั้นว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมี แต่การนับสังขารเหล่านั้นว่า ‘มีอยู่’ หรือ ‘จักมี’ ย่อมไม่มี” ‘‘ယံ ဝိညာဏံ အတီတံ နိရုဒ္ဓံ ဝိပရိဏတံ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အဟောသီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ. วิญญาณใดเป็นอดีต ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ มีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သမညာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย รูปใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘ယာ ဝေဒနာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿာ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿာ သမညာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿာ ပညတ္တိ; န တဿာ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿာ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’’’တိ. เวทนาใด ยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ အဇာတာ အပါတုဘူတာ, ‘ဘဝိဿန္တီ’တိ တေသံ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿန္တီ’တိ တေသံ သမညာ, ‘ဘဝိဿန္တီ’တိ တေသံ ပညတ္တိ; န တေသံ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တေသံ သင်္ခါ ‘အဟေသု’’’န္တိ. สัญญาใด... สังขารเหล่าใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘ယံ [Pg.60] ဝိညာဏံ အဇာတံ အပါတုဘူတံ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ သမညာ, ‘ဘဝိဿတီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အတ္ထီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’’’တိ. วิญญาณใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘จักมี’ มีชื่อว่า ‘จักมี’ มีบัญญัติว่า ‘จักมี’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย รูปใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว รูปนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ รูปนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘ယာ ဝေဒနာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿာ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿာ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿာ ပညတ္တိ; န တဿာ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’တိ, န တဿာ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ. เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว เวทนานั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ เวทนานั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘ယာ သညာ… ယေ သင်္ခါရာ ဇာတာ ပါတုဘူတာ, ‘အတ္ထီ’တိ တေသံ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တေသံ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တေသံ ပညတ္တိ; န တေသံ သင်္ခါ ‘အဟေသု’န္တိ, န တေသံ သင်္ခါ, ‘ဘဝိဿန္တီ’’’တိ. สัญญาใด... สังขารเหล่าใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว สังขารเหล่านั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ สังขารเหล่านั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘ယံ ဝိညာဏံ ဇာတံ ပါတုဘူတံ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သင်္ခါ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ သမညာ, ‘အတ္ထီ’တိ တဿ ပညတ္တိ; န တဿ သင်္ခါ ‘အဟောသီ’တိ, န တဿ သင်္ခါ ‘ဘဝိဿတီ’’’တိ. วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว วิญญาณนั้นมีการขนานนามว่า ‘มีอยู่’ มีชื่อว่า ‘มีอยู่’ มีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ วิญญาณนั้นไม่มีการขนานนามว่า ‘ได้มีแล้ว’ ไม่มีการขนานนามว่า ‘จักมี’ ‘‘ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တယော နိရုတ္တိပထာ အဓိဝစနပထာ ပညတ္တိပထာ အသင်္ကိဏ္ဏာ အသင်္ကိဏ္ဏပုဗ္ဗာ, န သင်္ကီယန္တိ, န သင်္ကီယိဿန္တိ, အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ သမဏေဟိ ဗြာဟ္မဏေဟိ ဝိညူဟိ. ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, အဟေသုံ ဥက္ကလာ ဝဿဘညာ အဟေတုကဝါဒါ အကိရိယဝါဒါ နတ္ထိကဝါဒါ, တေပိမေ တယော နိရုတ္တိပထေ အဓိဝစနပထေ ပညတ္တိပထေ န ဂရဟိတဗ္ဗံ နပ္ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗံ အမညိံသု. တံ ကိဿ ဟေတု? နိန္ဒာဃဋ္ဋနဗျာရောသဥပါရမ္ဘဘယာ’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย แนวทาง ๓ ประการ คือ แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติเหล่านี้ ไม่สับสนปะปนกัน ไม่เคยสับสนปะปนกันในกาลก่อน ไม่สับสนปะปนกันอยู่ในปัจจุบัน และจักไม่สับสนปะปนกันในกาลต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้รู้ไม่คัดค้าน ภิกษุทั้งหลาย แม้ชนชาวอุกกลชนบท ชื่อว่า วัสสะและภัญญะ ซึ่งเป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ นัตถิกวาทะ ก็ยังเห็นว่า แนวทางแห่งนิรุตติ แนวทางแห่งอธิวจนะ แนวทางแห่งบัญญัติ ๓ ประการนี้ ไม่ควรติเตียน ไม่ควรคัดค้าน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกลัวการถูกนินทา การกระทบกระทั่ง การเบียดเบียน และการว่าร้าย ဥပယဝဂ္ဂေါ ဆဋ္ဌော. อุปยวรรคที่ ๖ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้ ဥပယော ဗီဇံ ဥဒါနံ, ဥပါဒါနပရိဝတ္တံ; သတ္တဋ္ဌာနဉ္စ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, ပဉ္စမဟာလိ အာဒိတ္တာ.ဝဂ္ဂေါ နိရုတ္တိပထေန စာတိ. ว่าด้วยอุปายสูตร พีชสูตร อุททานสูตร อุปาทานปริวัตตสูตร สัตตัฏฐานสูตร สัมพุทธสูตร ปัญจสูตร มหาลิสูตร อาทิตตสูตร และนิรุตติปถสูตร รวมเป็น ๑ วรรค ၇. အရဟန္တဝဂ္ဂေါ ๗. อรหันตวรรค ၁. ဥပါဒိယမာနသုတ္တံ ๑. อุปาทิยมานสูตร ၆၃. ဧဝံ [Pg.61] မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ဥပါဒိယမာနော ခေါ, ဘိက္ခု, ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ. ๖๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยสังเขป ที่ข้าพระองค์ได้สดับธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่เถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เมื่อยึดมั่น ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป’ ภิกษุกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว’ ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. သညံ… သင်္ခါရေ … ဝိညာဏံ ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้อย่างไร ภิกษุกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยสังเขปอย่างนี้ ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပါဒိယမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနုပါဒိယမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปได้ถูกต้องดีแล้ว ภิกษุ เมื่อยึดมั่นรูป ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อยึดมั่นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ก็ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่ยึดมั่น ก็ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป ภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยสังเขปอย่างนี้เถิด အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကာမိ. အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရန္တော နစိရဿေဝ – ယဿတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ သမ္မဒေဝ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇန္တိ တဒနုတ္တရံ – ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတိ. ‘‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ [Pg.62] ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’’တိ အဗ္ဘညာသိ. အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ပဌမံ. ลำดับนั้น ภิกษุรูปนั้นชื่นชมยินดีภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป ต่อมา ภิกษุรูปนั้นหลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยว ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๑ ၂. မညမာနသုတ္တံ ๒. มัญญมานสูตร ၆၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘မညမာနော ခေါ, ဘိက္ခု, ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ. ๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมาย ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ မညမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အမညမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ဒုတိယံ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อสำคัญมั่นหมายรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อสำคัญมั่นหมายเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่สำคัญมั่นหมาย ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๒ ၃. အဘိနန္ဒမာနသုတ္တံ ๓. อภินันทมานสูตร ၆၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန…ပေ… ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘အဘိနန္ဒမာနော ခေါ, ဘိက္ခု, ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ, အညာတံ သုဂတာ’’တိ. ๖๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลิน ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต” ‘‘ယထာ [Pg.63] ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ … ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒမာနော ဗဒ္ဓေါ မာရဿ; အနဘိနန္ဒမာနော မုတ္တော ပါပိမတော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. တတိယံ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อเพลิดเพลินรูป ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป เมื่อเพลิดเพลินเวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ ก็จะถูกมารผูกไว้ เมื่อไม่เพลิดเพลิน ก็จะพ้นจากมารผู้มีบาป ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๓ ၄. အနိစ္စသုတ္တံ ๔. อนิจจสูตร ၆၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနိစ္စံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ; အညာတံ သုဂတာ’’တိ. ๖๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ที่ข้าพระองค์จะพึงเป็นผู้มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย” “ข้าพระองค์รู้แล้ว พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์รู้แล้ว พระสุคต” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အနိစ္စံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์พึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနိစ္စံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ခေါ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. စတုတ္ထံ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้ ดูก่อนภิกษุ รูปไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในรูปนั้นเสีย เวทนาไม่เที่ยง...สัญญา...สังขาร...วิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละความพอใจในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อให้พิสดารได้อย่างนี้แหละ” ... และภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๔ ၅. ဒုက္ခသုတ္တံ ๕. ทุกขสูตร ၆၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.64]. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဒုက္ခံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ ဘဂဝါ; အညာတံ သုဂတာ’’တိ. ๖๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, ဒုက္ခံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ ဘိက္ခု, ဒုက္ခံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ပဉ္စမံ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๕ ၆. အနတ္တသုတ္တံ ๖. อนัตตสูตร ၆၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တာ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ. ๖๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงเป็นผู้มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တာ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တာ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော[Pg.65]. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. ဆဋ္ဌံ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๖ ၇. အနတ္တနိယသုတ္တံ ๗. อนัตตนิยสูตร ၆၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု…ပေ… ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တနိယံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ. ๖๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ...ฯลฯ...ข้าพระองค์พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တနိယံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တနိယံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘သာဓု သာဓု, ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, အနတ္တနိယံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တနိယံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. သတ္တမံ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้ดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่ใช่ของตน เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วนี้ เธอพึงเห็นโดยพิสดารอย่างนี้แหละ” ...ฯลฯ... และภิกษุนั้นก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย จบสูตรที่ ๗ ၈. ရဇနီယသဏ္ဌိတသုတ္တံ ๘. รชนิยสัณฐิตสูตร ၇၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ…ပေ… ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ‘‘အညာတံ, ဘဂဝါ; အညာတံ, သုဂတာ’’တိ. ๗๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว...ฯลฯ...พึงอยู่เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุ ธรรมใดตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในธรรมนั้นเสีย” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทราบแล้ว ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ทราบแล้ว” ‘‘ယထာ ကထံ ပန တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသီ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ဘန္တေ, ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ မေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာမီ’’တိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุ ก็เธอทราบเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อแล้วโดยพิสดารได้อย่างไร” (ภิกษุกราบทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณตั้งอยู่เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ข้าพระองค์พึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อแล้วอย่างนี้โดยพิสดาร” ‘‘သာဓု [Pg.66] သာဓု ဘိက္ခု! သာဓု ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ အာဇာနာသိ. ရူပံ ခေါ, ဘိက္ခု, ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဣမဿ ခေါ, ဘိက္ခု, မယာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဧဝံ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပန သော ဘိက္ခု အရဟတံ အဟောသီတိ. အဋ္ဌမံ. “ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอเข้าใจเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร เป็นการดีแล้ว ดูก่อนภิกษุ รูปเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เธอพึงละฉันทะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุ เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งธรรมที่เรากล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล ฯลฯ ก็แล ภิกษุรูปนั้นได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๘” ၉. ရာဓသုတ္တံ ๙. ราธสูตร ၇၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော, ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ရာဓ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ရာဓ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ…ပေ… အညတရော စ ပနာယသ္မာ ရာဓော အရဟတံ အဟောသီတိ. နဝမံ. ๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๙ ၁၀. သုရာဓသုတ္တံ ๑๐. สุราธสูตร ၇၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သုရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ, ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, သုရာဓ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ [Pg.67] သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, သုရာဓ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ, ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ…ပေ… အညတရော စ ပနာယသ္မာ သုရာဓော အရဟတံ အဟောသီတိ. ဒသမံ. ๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสุราธะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนสุราธะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนสุราธะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงส่วนทั้งสาม สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ฯลฯ ก็แล ท่านพระสุราธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย. สูตรที่ ๑๐ အရဟန္တဝဂ္ဂေါ သတ္တမော. อรหันตวรรคที่ ๗ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้ ဥပါဒိယမညမာနာ, အထာဘိနန္ဒမာနော စ; အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ စ, အနတ္တနီယံ ရဇနီယသဏ္ဌိတံ; ရာဓသုရာဓေန တေ ဒသာတိ. อุปาทิยสูตร มัญญมานสูตร อภินันทมานสูตร อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร อนัตตนิยสูตร รชนิยสัณฐิตสูตร ราธสูตร และสุราธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ၈. ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂေါ ๘. ขัชชนียวรรค ၁. အဿာဒသုတ္တံ ๑. อัสสาทสูตร ၇၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အဿုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာ … သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๑ ၂. သမုဒယသုတ္တံ ๒. สมุทยสูตร ၇၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အဿုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ [Pg.68] နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๒ ၃. ဒုတိယသမုဒယသုတ္တံ ๓. ทุติยสมุทยสูตร ၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သုတဝါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ. ๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ” สูตรที่ ๓ ၄. အရဟန္တသုတ္တံ ๔. อรหันตสูตร ၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’. ๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’” ‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ… ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတိ. ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာဝါသာ, ယာဝတာ ဘဝဂ္ဂံ, ဧတေ အဂ္ဂါ, ဧတေ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ ယဒိဒံ အရဟန္တော’’တိ. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสมีประมาณเท่าใด ภวัคคพรหมมีประมาณเท่าใด พระอรหันต์ทั้งหลายบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนั้น” ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ – พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘သုခိနော ဝတ အရဟန္တော, တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ; အသ္မိမာနော သမုစ္ဆိန္နော, မောဟဇာလံ ပဒါလိတံ. “พระอรหันต์ทั้งหลายมีความสุขหนอ เพราะท่านไม่มีตัณหา ท่านถอนอัสมิมานะได้เด็ดขาดแล้ว ทำลายข่ายคือโมหะได้แล้ว ‘‘အနေဇံ [Pg.69] တေ အနုပ္ပတ္တာ, စိတ္တံ တေသံ အနာဝိလံ; လောကေ အနုပလိတ္တာ တေ, ဗြဟ္မဘူတာ အနာသဝါ. ท่านเหล่านั้นบรรลุถึงธรรมที่ไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านไม่ขุ่นมัว ท่านเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสฉาบทาในโลก เป็นผู้ประเสริฐ ไม่มีอาสวะ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓေ ပရိညာယ, သတ္တ သဒ္ဓမ္မဂေါစရာ; ပသံသိယာ သပ္ပုရိသာ, ပုတ္တာ ဗုဒ္ဓဿ ဩရသာ. ท่านกำหนดรู้ขันธ์ ๕ มีสัทธรรม ๗ ประการเป็นโคจร เป็นสัตบุรุษที่น่าสรรเสริญ เป็นโอรสผู้เกิดแต่อกของพระพุทธเจ้า ‘‘သတ္တရတနသမ္ပန္နာ, တီသု သိက္ခာသု သိက္ခိတာ; အနုဝိစရန္တိ မဟာဝီရာ, ပဟီနဘယဘေရဝါ. ท่านผู้มีความเพียรใหญ่ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ ศึกษาดีแล้วในสิกขา ๓ ละภัยและสิ่งน่าสะพรึงกลัวได้แล้ว ย่อมเที่ยวไป ‘‘ဒသဟင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နာ, မဟာနာဂါ သမာဟိတာ; ဧတေ ခေါ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ, တဏှာ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ. ท่านผู้เป็นมหานาค สมบูรณ์ด้วยองค์ ๑๐ มีจิตตั้งมั่น ท่านเหล่านั้นแลเป็นผู้ประเสริฐในโลก ท่านไม่มีตัณหา ‘‘အသေခဉာဏမုပ္ပန္နံ, အန္တိမောယံ သမုဿယော; ယော သာရော ဗြဟ္မစရိယဿ, တသ္မိံ အပရပစ္စယာ. อเสขญาณเกิดขึ้นแก่ท่านแล้ว อัตภาพนี้เป็นอัตภาพสุดท้าย ท่านไม่ต้องอาศัยผู้อื่นในสาระแห่งพรหมจรรย์นั้น ‘‘ဝိဓာသု န ဝိကမ္ပန္တိ, ဝိပ္ပမုတ္တာ ပုနဗ္ဘဝါ; ဒန္တဘူမိမနုပ္ပတ္တာ, တေ လောကေ ဝိဇိတာဝိနော. ท่านไม่หวั่นไหวในมานะประเภทต่างๆ หลุดพ้นแล้วจากภพใหม่ บรรลุถึงภูมิที่ฝึกตนแล้ว ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีชัยชนะในโลก ‘‘ဥဒ္ဓံ တိရိယံ အပါစီနံ, နန္ဒီ တေသံ န ဝိဇ္ဇတိ; နဒန္တိ တေ သီဟနာဒံ, ဗုဒ္ဓါ လောကေ အနုတ္တရာ’’တိ. စတုတ္ထံ; ท่านไม่มีความเพลิดเพลินในภพเบื้องบน ท่ามกลาง และเบื้องต่ำ ท่านบันลือสีหนาทว่า ‘พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้ยอดเยี่ยมในโลก’” จบสูตรที่ ๔ ၅. ဒုတိယအရဟန္တသုတ္တံ ๕. ทุติยอรหันตสูตร ၇၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ; ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ…ပေ… ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’. ๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้” ‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ… ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတိ. ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာဝါသာ, ယာဝတာ ဘဝဂ္ဂံ, ဧတေ အဂ္ဂါ, ဧတေ သေဋ္ဌာ လောကသ္မိံ ယဒိဒံ အရဟန္တော’’တိ. ပဉ္စမံ. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย สัตตาวาสมีประมาณเท่าใด ภวัคคพรหมมีประมาณเท่าใด พระอรหันต์ทั้งหลายบัณฑิตกล่าวว่าเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนั้น” จบสูตรที่ ๕ ၆. သီဟသုတ္တံ ๖. สีหสูตร ၇၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.70]. ‘‘သီဟော, ဘိက္ခဝေ, မိဂရာဇာ သာယနှသမယံ အာသယာ နိက္ခမတိ; အာသယာ နိက္ခမိတွာ ဝိဇမ္ဘတိ; ဝိဇမ္ဘိတွာ သမန္တာ စတုဒ္ဒိသာ အနုဝိလောကေတိ; သမန္တာ စတုဒ္ဒိသာ အနုဝိလောကေတွာ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒတိ; တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ သီဟဿ မိဂရညော နဒတော သဒ္ဒံ သုဏန္တိ; ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ; ဗိလံ ဗိလာသယာ ပဝိသန္တိ; ဒကံ ဒကာသယာ ပဝိသန္တိ; ဝနံ ဝနာသယာ ပဝိသန္တိ; အာကာသံ ပက္ခိနော ဘဇန္တိ. ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ရညော နာဂါ ဂါမနိဂမရာဇဓာနီသု, ဒဠှေဟိ ဝရတ္တေဟိ ဗဒ္ဓါ, တေပိ တာနိ ဗန္ဓနာနိ သဉ္ဆိန္ဒိတွာ သမ္ပဒါလေတွာ ဘီတာ မုတ္တကရီသံ စဇမာနာ, ယေန ဝါ တေန ဝါ ပလာယန္တိ. ဧဝံ မဟိဒ္ဓိကော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သီဟော မိဂရာဇာ တိရစ္ဆာနဂတာနံ ပါဏာနံ, ဧဝံ မဟေသက္ခော, ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’. ๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่า ในเวลาเย็นย่อมออกจากที่อาศัย ครั้นออกจากที่อาศัยแล้วย่อมบิดกาย ครั้นบิดกายแล้วย่อมเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ ครั้นเหลียวดูทั่วทิศทั้ง ๔ แล้วย่อมบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้วย่อมออกไปหาเหยื่อ ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่าใดก็ตามได้ฟังเสียงของพญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่าคำรามอยู่ โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัว สัตว์ที่อาศัยรูย่อมเข้ารู สัตว์ที่อาศัยน้ำย่อมลงน้ำ สัตว์ที่อาศัยป่าย่อมเข้าป่า แม้นกก็บินขึ้นสู่อากาศ ภิกษุทั้งหลาย แม้ช้างหลวงของพระราชาที่เขาผูกไว้ในคามนิคมและราชธานีด้วยเชือกหนังอันเหนียวแน่น ช้างเหล่านั้นก็ยังทำลายเครื่องผูกเหล่านั้นให้ขาดสะบั้นไป ถ่ายอุจจาระปัสสาวะราดด้วยความกลัว วิ่งหนีไปทางโน้นทางนี้ ภิกษุทั้งหลาย พญาราชสีห์ผู้เป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่ามีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในหมู่สัตว์เดรัจฉาน” ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒါ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော သုဂတော လောကဝိဒူ အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ. သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ – ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ. ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တိ – ‘အနိစ္စာဝ ကိရ, ဘော, မယံ သမာနာ နိစ္စမှာတိ အမညိမှ. အဒ္ဓုဝါဝ ကိရ, ဘော, မယံ သမာနာ ဓုဝမှာတိ အမညိမှ. အသဿတာဝ ကိရ, ဘော, မယံ သမာနာ သဿတမှာတိ အမညိမှ. မယမ္ပိ ကိရ, ဘော, အနိစ္စာ အဒ္ဓုဝါ အသဿတာ သက္ကာယပရိယာပန္နာ’တိ. ဧဝံ မဟိဒ္ဓိကော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော သဒေဝကဿ လောကဿ, ဧဝံ မဟေသက္ခော, ဧဝံ မဟာနုဘာဝေါ’’တိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ…ပေ… ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ – “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีพระภาค อุบัติขึ้นในโลก พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมว่า ‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’ ภิกษุทั้งหลาย แม้เทวดาเหล่าใดซึ่งมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก สถิตอยู่ในวิมานสูงๆ สิ้นกาลนาน เทวดาเหล่านั้นได้ฟังธรรมเทศนาของตถาคตแล้ว โดยมากย่อมถึงความกลัว ความสังเวช ความสะดุ้งกลัวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเราผู้ไม่เที่ยงแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าเที่ยง พวกเราผู้ไม่ยั่งยืนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่ายั่งยืน พวกเราผู้ไม่แน่นอนแท้ๆ กลับสำคัญตนว่าแน่นอน ได้ยินว่า แม้พวกเราก็เป็นผู้ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่แน่นอน นับเนื่องอยู่ในสักกายะ’ ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีฤทธิ์มาก มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ...ฯลฯ... พระศาสดาจึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ต่อไปอีกว่า ‘‘ယဒါ ဗုဒ္ဓေါ အဘိညာယ, ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တယိ; သဒေဝကဿ လောကဿ, သတ္ထာ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော. ในกาลใด พระพุทธเจ้าผู้เป็นศาสดาของโลกพร้อมทั้งเทวดา ไม่มีบุคคลเปรียบ ทรงรู้ยิ่งแล้ว ได้ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปแล้ว ‘‘သက္ကာယဉ္စ [Pg.71] နိရောဓဉ္စ, သက္ကာယဿ စ သမ္ဘဝံ; အရိယဉ္စဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ, ဒုက္ခူပသမဂါမိနံ. (ทรงรู้ยิ่ง) ซึ่งสักกายะด้วย ความดับแห่งสักกายะด้วย เหตุเกิดแห่งสักกายะด้วย และอริยมรรคมีองค์ ๘ อันเป็นทางให้ถึงความสงบระงับแห่งทุกข์ด้วย ‘‘ယေပိ ဒီဃာယုကာ ဒေဝါ, ဝဏ္ဏဝန္တော ယသဿိနော; ဘီတာ သန္တာသမာပါဒုံ, သီဟဿေဝိတရေ မိဂါ. แม้เทวดาเหล่าใดผู้มีอายุยืน มีวรรณะ มียศ ก็กลัวแล้ว ถึงความสะดุ้ง เหมือนหมู่เนื้อเหล่าอื่นกลัวราชสีห์ ฉะนั้น အဝီတိဝတ္တာ သက္ကာယံ, အနိစ္စာ ကိရ ဘော မယံ; သုတွာ အရဟတော ဝါကျံ, ဝိပ္ပမုတ္တဿ တာဒိနော’’တိ. ဆဋ္ဌံ; เพราะได้สดับพระดำรัสของพระอรหันต์ผู้พ้นวิเศษแล้ว ผู้คงที่ (จึงคิดว่า) 'ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเรายังก้าวล่วงสักกายะไม่ได้เลยหนอ เป็นผู้ไม่เที่ยงหนอ' ดังนี้แล จบสูตรที่ ๖ ၇. ခဇ္ဇနီယသုတ္တံ ๗. ขัชชนียสูตร ၇၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရမာနာ အနုဿရန္တိ သဗ္ဗေတေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနုဿရန္တိ ဧတေသံ ဝါ အညတရံ. ကတမေ ပဉ္စ? ‘ဧဝံရူပေါ အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ – ဣတိ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေ, အနုဿရမာနော ရူပံယေဝ အနုဿရတိ. ‘ဧဝံဝေဒနော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ – ဣတိ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေ, အနုဿရမာနော ဝေဒနံယေဝ အနုဿရတိ. ‘ဧဝံသညော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ… ‘ဧဝံသင်္ခါရော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ… ‘ဧဝံဝိညာဏော အဟောသိံ အတီတမဒ္ဓါန’န္တိ – ဣတိ ဝါ ဟိ, ဘိက္ခဝေ, အနုဿရမာနော ဝိညာဏမေဝ အနုဿရတိ’’. ๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสมีประการต่างๆ ย่อมระลึกถึงอยู่ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นทั้งหมด ย่อมระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรือขันธ์ใดขันธ์หนึ่งแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น. ๕ ประการเป็นไฉน? เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีรูปอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงรูปนั่นเทียว. เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีเวทนาอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงเวทนานั่นเทียว. 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสัญญาอย่างนี้'... 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีสังขารอย่างนี้'... เมื่อบุคคลระลึกอยู่อย่างนี้ว่า 'ในกาลที่ล่วงแล้ว เราได้มีวิญญาณอย่างนี้' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เขาย่อมระลึกถึงวิญญาณนั่นเทียว. ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ဝဒေထ? ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေန ရုပ္ပတိ? သီတေနပိ ရုပ္ပတိ, ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတိ, ဇိဃစ္ဆာယပိ ရုပ္ပတိ, ပိပါသာယပိ ရုပ္ပတိ, ဍံသမကသဝါတာတပသရီသပသမ္ဖဿေနပိ ရုပ္ပတိ. ရုပ္ပတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่ารูปเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'. มันย่อมสลายไปเพราะอะไร? ย่อมสลายไปแม้เพราะความเย็น ย่อมสลายไปแม้เพราะความร้อน ย่อมสลายไปแม้เพราะความหิว ย่อมสลายไปแม้เพราะความกระหาย ย่อมสลายไปแม้เพราะสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'รูป'. ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနံ ဝဒေထ? ဝေဒယတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝေဒနာ’တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ဝေဒယတိ? သုခမ္ပိ ဝေဒယတိ, ဒုက္ခမ္ပိ ဝေဒယတိ, အဒုက္ခမသုခမ္ပိ ဝေဒယတိ. ဝေဒယတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝေဒနာ’တိ ဝုစ္စတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าเวทนาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'. มันย่อมเสวยอารมณ์อะไร? ย่อมเสวยแม้สุข ย่อมเสวยแม้ทุกข์ ย่อมเสวยแม้อทุกขมสุข. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมเสวยอารมณ์ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'เวทนา'. ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သညံ ဝဒေထ? သဉ္ဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သညာ’တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သဉ္ဇာနာတိ? နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, ပီတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, လောဟိတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, ဩဒါတမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ. သဉ္ဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သညာ’တိ ဝုစ္စတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสัญญาเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'. มันย่อมจำได้หมายรู้อะไร? ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเขียว ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีเหลือง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีแดง ย่อมจำได้หมายรู้แม้สีขาว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมจำได้หมายรู้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สัญญา'. ‘‘ကိဉ္စ[Pg.72], ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရေ ဝဒေထ? သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သင်္ခါရာ’တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ? ရူပံ ရူပတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, ဝေဒနံ ဝေဒနတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, သညံ သညတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, သင်္ခါရေ သင်္ခါရတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ, ဝိညာဏံ ဝိညာဏတ္တာယ သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တိ. သင်္ခတမဘိသင်္ခရောန္တီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘သင်္ခါရာ’တိ ဝုစ္စတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าสังขารเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'. มันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งอะไร? ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือรูปเพื่อความเป็นรูป ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือเวทนาเพื่อความเป็นเวทนา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสัญญาเพื่อความเป็นสัญญา ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือสังขารเพื่อความเป็นสังขาร ย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งคือวิญญาณเพื่อความเป็นวิญญาณ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมปรุงแต่งสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'สังขาร'. ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏံ ဝဒေထ? ဝိဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝိညာဏ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ ဝိဇာနာတိ? အမ္ဗိလမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, တိတ္တကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, ကဋုကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, မဓုရမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, ခါရိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, အခါရိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, လောဏိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ, အလောဏိကမ္ပိ ဝိဇာနာတိ. ဝိဇာနာတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ ‘ဝိညာဏ’န္တိ ဝုစ္စတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเรียกว่าวิญญาณเพราะเหตุไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'. มันย่อมรู้แจ้งอะไร? ย่อมรู้แจ้งแม้รสเปรี้ยว ย่อมรู้แจ้งแม้รสขม ย่อมรู้แจ้งแม้รสเผ็ด ย่อมรู้แจ้งแม้รสหวาน ย่อมรู้แจ้งแม้รสขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่ขื่น ย่อมรู้แจ้งแม้รสเค็ม ย่อมรู้แจ้งแม้รสไม่เค็ม. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะมันย่อมรู้แจ้ง ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'วิญญาณ'. ‘‘တတြ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ ရူပေန ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ရူပေန ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ရူပေန ခဇ္ဇာမိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတံ ရူပံ အဘိနန္ဒေယျံ, အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ရူပေန ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ရူပေန ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတသ္မိံ ရူပသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ရူပံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ရူပဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในขันธ์ ๕ นั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ เราถูกรูปเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกรูปเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินรูปในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกรูปเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกรูปที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในรูปอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปที่เป็นปัจจุบัน. ‘‘‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇာမိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတံ ဝေဒနံ အဘိနန္ဒေယျံ; အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတာယ ဝေဒနာယ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝေဒနံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နာယ ဝေဒနာယ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. 'บัดนี้ เราถูกเวทนาเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกเวทนาเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินเวทนาในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกเวทนาเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกเวทนาที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในเวทนาอดีต ไม่เพลิดเพลินเวทนาในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนาที่เป็นปัจจุบัน. ‘‘‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ သညာယ ခဇ္ဇာမိ…ပေ… အဟံ ခေါ ဧတရဟိ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေဟိ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇာမီတိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတေ သင်္ခါရေ အဘိနန္ဒေယျံ[Pg.73]; အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေဟိ သင်္ခါရေဟိ ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတေသု သင်္ခါရေသု အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတေ သင်္ခါရေ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နာနံ သင်္ခါရာနံ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. 'บัดนี้ เราถูกสัญญาเคี้ยวกินอยู่...ฯลฯ... บัดนี้ เราถูกสังขารเคี้ยวกินอยู่. แม้ในกาลที่ล่วงแล้ว เราก็ถูกสังขารเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่. ถ้าเราพึงเพลิดเพลินสังขารในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกสังขารเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนที่บัดนี้เราถูกสังขารที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่' ดังนี้. อริยสาวกนั้น ครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่เยื่อใยในสังขารอดีต ไม่เพลิดเพลินสังขารในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งสังขารที่เป็นปัจจุบัน. ‘‘‘အဟံ ခေါ ဧတရဟိ ဝိညာဏေန ခဇ္ဇာမိ. အတီတမ္ပိ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝိညာဏေန ခဇ္ဇိံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ဝိညာဏေန ခဇ္ဇာမိ. အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန အနာဂတံ ဝိညာဏံ အဘိနန္ဒေယျံ; အနာဂတမ္ပာဟံ အဒ္ဓါနံ ဧဝမေဝ ဝိညာဏေန ခဇ္ဇေယျံ, သေယျထာပိ ဧတရဟိ ပစ္စုပ္ပန္နေန ဝိညာဏေန ခဇ္ဇာမီ’တိ. သော ဣတိ ပဋိသင်္ခါယ အတီတသ္မိံ ဝိညာဏသ္မိံ အနပေက္ခော ဟောတိ; အနာဂတံ ဝိညာဏံ နာဘိနန္ဒတိ; ပစ္စုပ္ပန္နဿ ဝိညာဏဿ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ. ‘บัดนี้ เราถูกวิญญาณเคี้ยวกินอยู่ แม้ในกาลอดีต เราก็ถูกวิญญาณเคี้ยวกินแล้วอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่ ก็ถ้าเราพึงเพลิดเพลินวิญญาณในอนาคตไซร้ แม้ในกาลอนาคต เราก็จะพึงถูกวิญญาณเคี้ยวกินอย่างนี้เหมือนกัน เหมือนดังที่บัดนี้เราถูกวิญญาณที่เป็นปัจจุบันเคี้ยวกินอยู่’ บุคคลนั้นพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในวิญญาณที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินวิญญาณในอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณที่เป็นปัจจุบัน ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ’’. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’” ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ; ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ; ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ; ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ. ကိဉ္စ အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ? ရူပံ အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ; ဝေဒနံ [Pg.74]… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အပစိနာတိ, နော အာစိနာတိ. ကိဉ္စ ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ? ရူပံ ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပဇဟတိ, န ဥပါဒိယတိ. ကိဉ္စ ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ? ရူပံ ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဝိသိနေတိ, န ဥဿိနေတိ. ကိဉ္စ ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ? ရူပံ ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဝိဓူပေတိ, န သန္ဓူပေတိ. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกย่อมรื้อถอน ไม่พอกพูน ย่อมละ ไม่ยึดมั่น ย่อมกระจาย ไม่รวบรวม ย่อมดับ ไม่ให้ลุกโพลง อริยสาวกย่อมรื้อถอนอะไร ไม่พอกพูนอะไร ย่อมรื้อถอนรูป ไม่พอกพูนรูป ย่อมรื้อถอนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่พอกพูนวิญญาณ อริยสาวกย่อมละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร ย่อมละรูป ไม่ยึดมั่นรูป ย่อมละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ อริยสาวกย่อมกระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร ย่อมกระจายรูป ไม่รวบรวมรูป ย่อมกระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ อริยสาวกย่อมดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร ย่อมดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป ย่อมดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ ‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ… ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတိ. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ, အပစိနိတွာ ဌိတော နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ, ပဇဟိတွာ ဌိတော နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ, ဝိသိနေတွာ ဌိတော နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ. ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ? အပစိနိတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ; အပစိနိတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝါစိနာတိ န အပစိနာတိ. အပစိနိတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ? ပဇဟိတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ; ပဇဟိတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝ ပဇဟတိ န ဥပါဒိယတိ. ပဇဟိတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ? ဝိသိနေတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ; ဝိသိနေတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝ ဝိသိနေတိ န ဥဿိနေတိ. ဝိသိနေတွာ ဌိတော ကိဉ္စ နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ? ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ရူပံ နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ; ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နေဝ ဝိဓူပေတိ န သန္ဓူပေတိ. ဝိဓူပေတွာ ဌိတော ဧဝံဝိမုတ္တစိတ္တံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုံ သဣန္ဒာ ဒေဝါ သဗြဟ္မကာ သပဇာပတိကာ အာရကာဝ နမဿန္တိ – “ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุไม่พอกพูน ไม่รื้อถอน แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่ละ ไม่ยึดมั่น แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจาย ไม่รวบรวม แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับ ไม่ให้ลุกโพลง แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนอะไร ไม่รื้อถอนอะไร แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่พอกพูนรูป ไม่รื้อถอนรูป แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ไม่พอกพูนเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รื้อถอนวิญญาณ แต่เป็นผู้รื้อถอนแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละอะไร ไม่ยึดมั่นอะไร แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ละรูป ไม่ยึดมั่นรูป แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ไม่ละเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ยึดมั่นวิญญาณ แต่เป็นผู้ละแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายอะไร ไม่รวบรวมอะไร แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่กระจายรูป ไม่รวบรวมรูป แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ไม่กระจายเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รวบรวมวิญญาณ แต่เป็นผู้กระจายแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับอะไร ไม่ให้ลุกโพลงอะไร แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุไม่ดับรูป ไม่ให้ลุกโพลงรูป แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ไม่ดับเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่ให้ลุกโพลงวิญญาณ แต่เป็นผู้ดับแล้วตั้งอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลายพร้อมทั้งพระอินทร์ พระพรหม และพระประชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ แม้จากที่ไกลว่า” ‘‘နမော တေ ပုရိသာဇည, နမော တေ ပုရိသုတ္တမ; ယဿ တေ နာဘိဇာနာမ, ယမ္ပိ နိဿာယ ဈာယသီ’’တိ. သတ္တမံ; “ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษอาชาไนย ขอนอบน้อมแด่ท่านบุรุษสูงสุด ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่รู้ชัดซึ่งธรรมที่ท่านอาศัยเพ่งอยู่” ขัชชนิยสูตรที่ ๗ จบ ၈. ပိဏ္ဍောလျသုတ္တံ ๘. ปิณโฑลยสูตร ၈၀. ဧကံ [Pg.75] သမယံ ဘဂဝါ သက္ကေသု ဝိဟရတိ ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ နိဂြောဓာရာမေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပကရဏေ ဘိက္ခုသံဃံ ပဏာမေတွာ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ကပိလဝတ္ထုံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ကပိလဝတ္ထုသ္မိံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ယေန မဟာဝနံ တေနုပသင်္ကမိ ဒိဝါဝိဟာရာယ. မဟာဝနံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ ဗေလုဝလဋ္ဌိကာယ မူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ. ๘๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงส่งภิกษุสงฆ์กลับไปด้วยเหตุบางอย่าง แล้วทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงกบิลพัสดุ์ในเวลาเช้า ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันเพื่อประทับพักกลางวัน เสด็จเข้าไปสู่ป่ามหาวันแล้ว ประทับนั่งพักกลางวัน ณ โคนต้นมะตูมหนุ่ม အထ ခေါ ဘဂဝတော ရဟောဂတဿ ပဋိသလ္လီနဿ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘မယာ ခေါ ဘိက္ခုသံဃော ပဗာဠှော. သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ. တေသံ မမံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဝစ္ဆဿ တရုဏဿ မာတရံ အပဿန္တဿ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ တေသံ မမံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဗီဇာနံ တရုဏာနံ ဥဒကံ အလဘန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ…ပေ… တေသံ မမံ အလဘန္တာနံ ဒဿနာယ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. ယံနူနာဟံ ယထေဝ မယာ ပုဗ္ဗေ ဘိက္ခုသံဃော အနုဂ္ဂဟိတော, ဧဝမေဝ ဧတရဟိ အနုဂ္ဂဏှေယျံ ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าที่ลับ ประทับพักผ่อนอยู่ ได้ทรงเกิดความปริวิตกแห่งพระทัยอย่างนี้ว่า “ภิกษุสงฆ์เราให้กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้...ฯลฯ... ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นเรา ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ทางที่ดี เราพึงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เราเคยอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อน” အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဘဂဝတော စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ – သေယျထာပိ နာမ ဗလဝါ ပုရိသော သမိဉ္ဇိတံ ဝါ ဗာဟံ ပသာရေယျ ပသာရိတံ ဝါ ဗာဟံ သမိဉ္ဇေယျ ဧဝမေဝ – ဗြဟ္မလောကေ အန္တရဟိတော ဘဂဝတော ပုရတော ပါတုရဟောသိ. အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧဝမေတံ, ဘဂဝါ; ဧဝမေတံ, သုဂတ! ဘဂဝတော, ဘန္တေ, ဘိက္ခုသံဃော ပဗာဠှော. သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ. တေသံ ဘဂဝန္တံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဝစ္ဆဿ တရုဏဿ မာတရံ အပဿန္တဿ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ [Pg.76] အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ တေသံ ဘဂဝန္တံ အပဿန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. သေယျထာပိ နာမ ဗီဇာနံ တရုဏာနံ ဥဒကံ အလဘန္တာနံ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော, ဧဝမေဝ သန္တေတ္ထ ဘိက္ခူ နဝါ အစိရပဗ္ဗဇိတာ အဓုနာဂတာ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ, တေသံ ဘဂဝန္တံ အလဘန္တာနံ ဒဿနာယ သိယာ အညထတ္တံ သိယာ ဝိပရိဏာမော. အဘိနန္ဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃံ; အဘိဝဒတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခုသံဃံ. ယထေဝ ဘဂဝတာ ပုဗ္ဗေ ဘိက္ခုသံဃော အနုဂ္ဂဟိတော, ဧဝမေဝ ဧတရဟိ အနုဂ္ဂဏှာတု ဘိက္ခုသံဃ’’န္တိ. ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหม ทรงทราบความปริวิตกในพระทัยของพระผู้มีพระภาคด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ดุจบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคทรงให้ภิกษุสงฆ์กลับไปแล้ว ในหมู่ภิกษุนี้ มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป เปรียบเหมือนลูกโคอ่อน เมื่อไม่ได้เห็นแม่ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น เปรียบเหมือนพืชที่ยังอ่อน เมื่อไม่ได้น้ำ ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันใด ในหมู่ภิกษุนี้ ก็มีภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน เพิ่งมาสู่ธรรมวินัยนี้อยู่ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาค ก็พึงมีความเป็นอย่างอื่น พึงมีความแปรปรวนไป ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงโปรดปรานภิกษุสงฆ์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงปราศรัยกับภิกษุสงฆ์เถิด ขอพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในบัดนี้ เหมือนที่เคยทรงอนุเคราะห์ภิกษุสงฆ์ในกาลก่อนเถิด” အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန. အထ ခေါ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ တတ္ထေဝန္တရဓာယိ. พระผู้มีพระภาคทรงรับอาราธนาโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบการรับอาราธนาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง အထ ခေါ ဘဂဝါ သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေန နိဂြောဓာရာမော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ တထာရူပံ ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါသိ ယထာ တေ ဘိက္ခူ (ဧကဒွီဟိကာယ သာရဇ္ဇမာနရူပါ ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမေယျုံ. တေပိ ဘိက္ခူ ) ဧကဒွီဟိကာယ သာရဇ္ဇမာနရူပါ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နေ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังนิโครธาราม ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ทรงบันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ภิกษุเหล่านั้น (มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า พึงเข้ามาหาเราเถิด แม้ภิกษุเหล่านั้น) มาทีละรูปบ้าง สองรูปบ้าง มีอาการประหม่า เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ดังนี้ว่า ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာနံ ယဒိဒံ ပိဏ္ဍောလျံ. အဘိသာပေါယံ, ဘိက္ခဝေ, လောကသ္မိံ ပိဏ္ဍောလော ဝိစရသိ ပတ္တပါဏီတိ. တဉ္စ ခေါ ဧတံ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တာ ဥပေန္တိ အတ္ထဝသိကာ, အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ; နေဝ ရာဇာဘိနီတာ, န စောရာဘိနီတာ, န ဣဏဋ္ဋာ, န ဘယဋ္ဋာ, န အာဇီဝိကာပကတာ; အပိ စ ခေါ ဩတိဏ္ဏာမှ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ ဒုက္ခောတိဏ္ဏာ ဒုက္ခပရေတာ အပ္ပေဝ နာမ ဣမဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ အန္တကိရိယာ ပညာယေထာတိ. “ภิกษุทั้งหลาย การเลี้ยงชีพด้วยการเที่ยวภิกขาจารนี้ เป็นการเลี้ยงชีพชั้นต่ำที่สุด ภิกษุทั้งหลาย คำสาปแช่งในโลกว่า ‘เจ้าคนขอทาน ถือบาตรเที่ยวไป’ นี้มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย แต่กุลบุตรทั้งหลายผู้มุ่งประโยชน์ อาศัยอำนาจประโยชน์ เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ มิใช่ถูกพระราชาบังคับมา มิใช่ถูกโจรบังคับมา มิใช่เป็นหนี้ มิใช่เพราะความกลัว มิใช่เพราะหมดทางเลี้ยงชีพ แต่เข้ามาสู่การเลี้ยงชีพนี้ด้วยคิดว่า ‘เราทั้งหลายเป็นผู้ถูกครอบงำแล้วโดยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว มีทุกข์เป็นเบื้องหน้าแล้ว ทำไฉน การทำที่สุดแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้จะพึงปรากฏได้’ ‘‘ဧဝံ ပဗ္ဗဇိတော စာယံ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တော. သော စ ဟောတိ အဘိဇ္ဈာလု ကာမေသု တိဗ္ဗသာရာဂေါ ဗျာပန္နစိတ္တော ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပော မုဋ္ဌဿတိ အသမ္ပဇာနော အသမာဟိတော ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တော ပါကတိန္ဒြိယော. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ[Pg.77], ဆဝါလာတံ ဥဘတောပဒိတ္တံ မဇ္ဈေ ဂူထဂတံ, နေဝ ဂါမေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရတိ, နာရညေ ကဋ္ဌတ္ထံ ဖရတိ. တထူပမာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဒါမိ ဂိဟိဘောဂါ စ ပရိဟီနော, သာမညတ္ထဉ္စ န ပရိပူရေတိ. “ภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรนี้บวชอย่างนี้แล้ว แต่กลับเป็นผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ มีความกำหนัดอย่างแรงกล้าในกามทั้งหลาย มีจิตพยาบาท มีความดำริแห่งใจที่ถูกประทุษร้ายแล้ว มีสติหลงลืม ไม่มีสัมปชัญญะ ไม่มีสมาธิ มีจิตหมุนไปผิด มีอินทรีย์ไม่สำรวม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนท่อนไม้เผาผีที่ไฟติดทั้งสองข้าง ตรงกลางเปื้อนอุจจาระ จะใช้เป็นฟืนในบ้านก็ไม่ได้ จะใช้เป็นฟืนในป่าก็ไม่ได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปมาฉันนั้น คือเสื่อมจากโภคะของคฤหัสถ์ด้วย และไม่ทำประโยชน์แห่งสมณะให้บริบูรณ์ด้วย ‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, အကုသလဝိတက္ကာ – ကာမဝိတက္ကော, ဗျာပါဒဝိတက္ကော, ဝိဟိံသာဝိတက္ကော. ဣမေ စ ဘိက္ခဝေ, တယော အကုသလဝိတက္ကာ ကွ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တိ? စတူသု ဝါ သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တဿ ဝိဟရတော အနိမိတ္တံ ဝါ သမာဓိံ ဘာဝယတော. ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, အလမေဝ အနိမိတ္တော သမာဓိ ဘာဝေတုံ. အနိမိတ္တော, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိ ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော မဟပ္ဖလော ဟောတိ မဟာနိသံသော. “ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ คือ กามวิตก พยาบาทวิตก วิหิงสาวิตก ภิกษุทั้งหลาย อกุศลวิตก ๓ อย่างนี้ ย่อมดับไปโดยไม่เหลือในที่ไหน? คือในผู้ที่มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ อยู่ หรือในผู้ที่เจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย ควรอย่างยิ่งที่จะเจริญอนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนิมิตตสมาธิที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก” ‘‘ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိယော – ဘဝဒိဋ္ဌိ စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ စ. တတြ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘အတ္ထိ နု ခေါ တံ ကိဉ္စိ လောကသ္မိံ ယမဟံ ဥပါဒိယမာနော န ဝဇ္ဇဝါ အဿ’န္တိ? သော ဧဝံ ပဇာနာတိ – ‘နတ္ထိ နု ခေါ တံ ကိဉ္စိ လောကသ္မိံ ယမဟံ ဥပါဒိယမာနော န ဝဇ္ဇဝါ အဿံ. အဟဉှိ ရူပညေဝ ဥပါဒိယမာနော ဥပါဒိယေယျံ ဝေဒနညေဝ… သညညေဝ… သင်္ခါရေယေဝ ဝိညာဏညေဝ ဥပါဒိယမာနော ဥပါဒိယေယျံ. တဿ မေ အဿ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ; ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ; ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏံ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ သမ္ဘဝေယျုံ. ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော အဿာ’’’တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิ ๒ อย่างนี้ คือ ภวทิฏฐิ ๑ วิภวทิฏฐิ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในทิฏฐิ ๒ อย่างนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ มีอะไรบ้างหนอ ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ’ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ในโลกนี้ ไม่มีอะไรเลย ที่เมื่อเรายึดมั่นแล้ว จะไม่มีโทษ ถ้าเราจะพึงยึดมั่น ก็พึงยึดมั่นรูปนั่นเทียว...เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณนั่นเทียว เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพพึงมีแก่เรานั้น เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติพึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ก็พึงเกิดขึ้นพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ พึงมีได้ด้วยประการฉะนี้’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ…ပေ… တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ပဿံ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น...ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’” ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘ ၉. ပါလိလေယျသုတ္တံ ๙. ปาลิเลยยสูตร ၈၁. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတာရာမေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ကောသမ္ဗိံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ကောသမ္ဗိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော သာမံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနာမန္တေတွာ [Pg.78] ဥပဋ္ဌာကေ အနပလောကေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဧကော အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကာမိ. ๘๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงโกสัมพี ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงโกสัมพีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု အစိရပက္ကန္တဿ ဘဂဝတော ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧသာဝုသော, အာနန္ဒ, ဘဂဝါ သာမံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနာမန္တေတွာ ဥပဋ္ဌာကေ အနပလောကေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဧကော အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကန္တော’’တိ. ‘‘ယသ္မိံ, အာဝုသော, သမယေ ဘဂဝါ သာမံ သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အနာမန္တေတွာ ဥပဋ္ဌာကေ အနပလောကေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ ဧကော အဒုတိယော စာရိကံ ပက္ကမတိ, ဧကောဝ ဘဂဝါ တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရိတုကာမော ဟောတိ; န ဘဂဝါ တသ္မိံ သမယေ ကေနစိ အနုဗန္ဓိတဗ္ဗော ဟောတီ’’တိ. ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม’ (ท่านพระอานนท์ตอบว่า) ‘ดูก่อนอาวุโส ในสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงเก็บเสนาสนะด้วยพระองค์เอง ทรงถือบาตรและจีวร ไม่ได้ตรัสบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ได้ทรงอำลาภิกษุสงฆ์ เสด็จจาริกไปโดยลำพัง ไม่มีผู้ติดตาม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะประทับอยู่แต่ผู้เดียว ในสมัยนั้น ใครๆ ไม่ควรติดตามพระผู้มีพระภาคไป’ အထ ခေါ ဘဂဝါ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ယေန ပါလိလေယျကံ တဒဝသရိ. တတြ သုဒံ ဘဂဝါ ပါလိလေယျကေ ဝိဟရတိ ဘဒ္ဒသာလမူလေ. အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘စိရဿုတာ ခေါ နော, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မီ ကထာ; ဣစ္ဆာမ မယံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောတု’’န္တိ. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปโดยลำดับจนถึงป่าปาลิเลยยกะ ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โคนไม้ภัททสาละ ในป่าปาลิเลยยกะ ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยที่น่ายินดี ควรแก่การระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระอานนท์ว่า ‘ดูก่อนท่านอานนท์ นานแล้วที่พวกเราไม่ได้ฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค พวกเราปรารถนาจะฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค’ အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ယေန ပါလိလေယျကံ ဘဒ္ဒသာလမူလံ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နေ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝါ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေသိ သမာဒပေသိ သမုတ္တေဇေသိ သမ္ပဟံသေသိ. တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘ကထံ နု ခေါ ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ? အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿ ဘိက္ခုနော စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဝိစယသော ဒေသိတော, ဘိက္ခဝေ, မယာ ဓမ္မော; ဝိစယသော ဒေသိတာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ; ဝိစယသော ဒေသိတာ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ; ဝိစယသော [Pg.79] ဒေသိတာ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ; ဝိစယသော ဒေသိတာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ; ဝိစယသော ဒေသိတာနိ ပဉ္စ ဗလာနိ; ဝိစယသော ဒေသိတာ သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂါ; ဝိစယသော ဒေသိတော အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. ဧဝံ ဝိစယသော ဒေသိတော, ဘိက္ခဝေ, မယာ ဓမ္မော. ဧဝံ ဝိစယသော ဒေသိတေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ဓမ္မေ အထ စ ပနိဓေကစ္စဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘ကထံ နု ခေါ ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’’တိ? ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์พร้อมด้วยภิกษุเหล่านั้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ณ โคนไม้ภัททสาละ ป่าปาลิเลยยกะ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมิกถา ก็โดยสมัยนั้นแล ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุรูปหนึ่งอย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปริวิตกแห่งจิตของภิกษุรูปนั้นด้วยพระทัยของพระองค์ แล้วตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัย สติปัฏฐาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย สัมมัปปธาน ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อิทธิบาท ๔ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อินทรีย์ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย พละ ๕ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย โพชฌงค์ ๗ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย อริยมรรคมีองค์ ๘ เราแสดงแล้วโดยการวิจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเราแสดงแล้วโดยการวิจัยอย่างนี้ ก็แหละ ความปริวิตกแห่งจิตได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุบางรูปในศาสนานี้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปโดยลำดับ’’ ‘‘ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ? ဣဓ ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သောပိ ဖဿော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะสิ้นไปได้โดยฉับพลัน ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษในโลกนี้ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ… သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ[Pg.80], သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ… သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป แต่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, န အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေ ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ … သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော…ပေ… အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา แต่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย แม้ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้... อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไป ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ, န အတ္တနိ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ ဝေဒနာဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ အတ္တနိ ဝေဒနံ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ ဝေဒနာယ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ သညံ… အပိ စ ခေါ သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ သင်္ခါရဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ အတ္တနိ သင်္ခါရေ သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ သင်္ခါရေသု အတ္တာနံ သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, အပိ စ ခေါ ဝိညာဏဝန္တံ အတ္တာနံ, အပိ စ ခေါ အတ္တနိ ဝိညာဏံ, အပိ စ ခေါ ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿနာ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော…ပေ… ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေ ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ… သာပိ ဝေဒနာ… သောပိ ဖဿော [Pg.81]… သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. ปุถุชนนั้นไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป แต่พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีเวทนา พิจารณาเห็นเวทนาในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในเวทนา... พิจารณาเห็นสัญญา... พิจารณาเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีสังขาร พิจารณาเห็นสังขารในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในสังขาร... พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย การพิจารณาเห็นนั้นเป็นสังขาร สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ... มีอะไรเป็นแดนเกิด ภิกษุทั้งหลาย ตัณหาย่อมเกิดขึ้นแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกเวทนาอันเกิดจากสัมผัสที่สัมปยุตด้วยอวิชชาถูกต้องแล้ว สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้น... แม้เวทนานั้น... แม้ผัสสะนั้น... แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อาสวะทั้งหลายย่อมสิ้นไปโดยฉับพลัน ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ; အပိ စ ခေါ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, သဿတဒိဋ္ဌိ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော…ပေ… ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นสัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัสสตทิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနံ … န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ; နာပိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. အပိ စ ခေါ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘နော စဿံ နော စ မေ သိယာ နာဘဝိဿံ န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော…ပေ… ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ. เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ แต่เขากลับมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุจเฉททิฏฐินั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ ‘‘န ဟေဝ ခေါ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, နာပိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ; နာပိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ဟောတိ – ‘နော စဿံ နော စ မေ သိယာ နာဘဝိဿံ န မေ ဘဝိဿတီ’တိ; အပိ စ ခေါ ကင်္ခီ ဟောတိ ဝိစိကိစ္ဆီ အနိဋ္ဌင်္ဂတော သဒ္ဓမ္မေ. ယာ ခေါ ပန သာ, ဘိက္ခဝေ, ကင်္ခိတာ ဝိစိကိစ္ဆိတာ အနိဋ္ဌင်္ဂတတာ သဒ္ဓမ္မေ သင်္ခါရော သော. သော ပန သင်္ခါရော ကိံနိဒါနော ကိံသမုဒယော ကိံဇာတိကော ကိံပဘဝေါ? အဝိဇ္ဇာသမ္ဖဿဇေန, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒယိတေန ဖုဋ္ဌဿ အဿုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ ဥပ္ပန္နာ တဏှာ; တတောဇော သော သင်္ခါရော. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သောပိ သင်္ခါရော အနိစ္စော သင်္ခတော [Pg.82] ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ တဏှာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သာပိ ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. သောပိ ဖဿော အနိစ္စော သင်္ခတော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နော. သာပိ အဝိဇ္ဇာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အနန္တရာ အာသဝါနံ ခယော ဟောတီ’’တိ. နဝမံ. เขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ได้พิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่ได้พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ได้พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา’ และไม่ได้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ แต่เขากลับเป็นผู้มีความสงสัย มีความลังเล ไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงสัย ความลังเล ความไม่ถึงความตกลงใจในสัทธรรมนั้นแลเป็นสังขาร ก็สังขารนั้นมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหาเกิดขึ้นแล้วแก่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ผู้ถูกถูกต้องแล้วด้วยเวทนาที่เกิดจากอวิชชาสัมผัส สังขารนั้นเกิดจากตัณหานั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ แม้สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ตัณหานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้ผัสสะนั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น แม้อวิชชานั้นก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายย่อมมีได้ในลำดับ จบสูตรที่ ๙ ၁၀. ပုဏ္ဏမသုတ္တံ ๑๐. ปุณณมสูตร ၈၂. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဘဂဝါ တဒဟုပေါသထေ ပန္နရသေ ပုဏ္ဏာယ ပုဏ္ဏမာယ ရတ္တိယာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော အဇ္ဈောကာသေ နိသိန္နော ဟောတိ. ๘๒. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทของนางมิคารมาตา เขตกรุงสาวัตถี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับนั่งในที่แจ้ง แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ในราตรีที่เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ เพ็ญเดือนเต็ม အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပုစ္ဆေယျာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသံ, သစေ မေ ဘဂဝါ ဩကာသံ ကရောတိ ပဉှဿ ဝေယျာကရဏာယာ’’တိ? ‘‘တေန ဟိ တွံ, ဘိက္ခု, သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပဋိဿုတွာ သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဣမေ နု ခေါ, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော’’တိ. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคจะโปรดประทานโอกาสเพื่อการพยากรณ์ปัญหา ข้าพระองค์พึงทูลถามปัญหาสักเล็กน้อย’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามตามที่ปรารถนาเถิด’ ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนั่งบนอาสนะของตน ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ใช่หรือไม่ พระเจ้าข้า’ ‘‘ဣမေ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ; သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ – พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ... วิญญาณูปาทานขันธ์’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’ แล้วชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า ‘‘ဣမေ ခေါ ပန, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ကိံမူလကာ’’တိ? ‘‘ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဆန္ဒမူလကာ’’တိ…ပေ… တညေဝ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဥဒါဟု အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနန္တိ? ‘‘န ခေါ, ဘိက္ခု, တညေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနံ, အပိ စ ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ တံ တတ္ထ ဥပါဒါန’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีอะไรเป็นมูล’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้มีฉันทะเป็นมูล’...ฯลฯ... ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานนั้นเองคืออุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น หรือว่าอุปาทานมีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุปาทานนั้นเองไม่ใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้น และอุปาทานก็ไม่มีอยู่ต่างหากจากอุปาทานขันธ์ ๕ แต่ฉันทราคะใดในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า ‘‘သိယာ [Pg.83] ပန, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာ’’တိ? ‘‘သိယာ, ဘိက္ခူ’’တိ ဘဂဝါ အဝေါစ – ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ဧဝံရူပေါ သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝေဒနော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသညော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံသင်္ခါရော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါနံ, ဧဝံဝိညာဏော သိယံ အနာဂတမဒ္ဓါန’န္တိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, သိယာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂဝေမတ္တတာ’’တိ? ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ – ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พึงมีได้ ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้’ ดูก่อนภิกษุ ด้วยประการฉะนี้ ความแตกต่างแห่งฉันทราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ พึงมีได้’ ภิกษุรูปนั้นกราบทูลว่า ‘ดีละ พระเจ้าข้า’...ฯลฯ... แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า ‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ခန္ဓာနံ ခန္ဓာဓိဝစန’’န္တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခု, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ … ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, အယံ ဝုစ္စတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓော. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ဘိက္ခု, ခန္ဓာနံ ခန္ဓာဓိဝစန’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า รูปขันธ์ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ นี้เรียกว่า วิญญาณขันธ์ ดูก่อนภิกษุ การบัญญัติว่าขันธ์แห่งขันธ์ทั้งหลาย มีประมาณเท่านี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု ကော ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော သညာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ; ကော ဟေတု ကော ပစ္စယော ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိ? ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ဘိက္ခု, မဟာဘူတာ ဟေတု, စတ္တာရော မဟာဘူတာ ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. ဖဿော ဟေတု ဖဿော ပစ္စယော သညာက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. ဖဿော ဟေတု, ဖဿော ပစ္စယော သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယ. နာမရူပံ ဟေတု, နာမရူပံ ပစ္စယော ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติรูปขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติเวทนาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสัญญาขันธ์ ผัสสะเป็นเหตุ ผัสสะเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติสังขารขันธ์ นามรูปเป็นเหตุ นามรูปเป็นปัจจัยเพื่อการบัญญัติวิญญาณขันธ์” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ; ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ… အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ [Pg.84] ဝါ အတ္တာနံ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างไรหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมนี้ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือพิจารณาเห็นรูปในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในรูป ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือพิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา หรือพิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมมีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘ကထံ ပန, ဘန္တေ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, သုတဝါ အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ သုဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ ဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ ကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ; န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီ’’တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု…ပေ… အပုစ္ဆိ – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนี้ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่พิจารณาเห็นรูปในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในรูป ไม่พิจารณาเห็นเวทนา... ไม่พิจารณาเห็นสัญญา... ไม่พิจารณาเห็นสังขาร... ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่พิจารณาเห็นวิญญาณในอัตตา ไม่พิจารณาเห็นอัตตาในวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีได้อย่างนี้แล” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามว่า ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ရူပဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏံ; ကော ဝေဒနာယ… ကော သညာယ… ကော သင်္ခါရာနံ… ကော ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ, ကော အာဒီနဝေါ, ကိံ နိဿရဏ’’န္တိ? ‘‘ယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ရူပံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ရူပဿ အဿာဒေါ. ယံ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ရူပဿ အာဒီနဝေါ. ယော ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ရူပဿ နိဿရဏံ. ယံ ဝေဒနံ ပဋိစ္စ… ယံ သညံ ပဋိစ္စ… ယေ သင်္ခါရေ ပဋိစ္စ… ယံ ဝိညာဏံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ – အယံ ဝိညာဏဿ အဿာဒေါ. ယံ ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ – အယံ ဝိညာဏဿ အာဒီနဝေါ. ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ – ဣဒံ ဝိညာဏဿ နိဿရဏ’’န္တိ. ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ ဘဂဝန္တံ ဥတ္တရိံ ပဉှံ အပုစ္ဆိ – “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นคุณของรูป อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก อะไรเป็นคุณของเวทนา... อะไรเป็นคุณของสัญญา... อะไรเป็นคุณของสังขาร... อะไรเป็นคุณของวิญญาณ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ สุขโสมนัสใดอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของรูป รูปใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของรูป การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป สุขโสมนัสใดอาศัยเวทนาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสัญญาเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยสังขารเกิดขึ้น... สุขโสมนัสใดอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ วิญญาณใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณใด นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ” ภิกษุนั้นทูลว่า “ดีละ พระเจ้าข้า” แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาค แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော, ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ဘိက္ခု, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ [Pg.85] ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ – ‘‘ဣတိ ကိရ ဘော ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; အနတ္တကတာနိ ကမ္မာနိ ကထမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီ’’တိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿ ဘိက္ခုနော စေတသာ စေတော ပရိဝိတက္ကမညာယ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – สมัยนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเกิดความวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความวิตกแห่งใจของภิกษุนั้นด้วยพระทัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘‘ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဇ္ဇတိ ယံ ဣဓေကစ္စော မောဃပုရိသော အဝိဒွါ အဝိဇ္ဇာဂတော တဏှာဓိပတေယျေန စေတသာ သတ္ထုသာသနံ အတိဓာဝိတဗ္ဗံ မညေယျ. ဣတိ ကိရ, ဘော, ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. အနတ္တကတာနိ ကမ္မာနိ ကထမတ္တာနံ ဖုသိဿန္တီတိ? ပဋိပုစ္ဆာဝိနီတာ ခေါ မေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, တတြ တတြ တေသု တေသု ဓမ္မေသု. “ภิกษุทั้งหลาย ฐานะที่จะมีได้เป็นอย่างนี้ คือ โมฆบุรุษบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ไม่มีความรู้ ถูกอวิชชาครอบงำ มีใจถูกตัณหาครอบงำ พึงสำคัญคำสอนของพระศาสดาว่าควรล่วงเลยไปได้ ด้วยคิดว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่ทำโดยความเป็นอนัตตา จักถูกต้องอัตตาได้อย่างไร’ ภิกษุทั้งหลาย เราแนะนำเธอทั้งหลายด้วยการสอบถามในธรรมนั้นๆ ในที่นั้นๆ แล้ว ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ‘‘ဒွေ ခန္ဓာ တညေဝ သိယံ, အဓိဝစနဉ္စ ဟေတုနာ; သက္ကာယေန ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အဿာဒဝိညာဏကေန စ; ဧတေ ဒသဝိဓာ ဝုတ္တာ, ဟောတိ ဘိက္ခု ပုစ္ဆာယာ’’တိ. ဒသမံ; ปุณณมสูตรที่ ๑๐ จบ ခဇ္ဇနီယဝဂ္ဂေါ အဋ္ဌမော. ขัชชนียวรรคที่ ๘ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – คาถาสรุปความสำหรับวรรคนั้น အဿာဒေါ [Pg.86] ဒွေ သမုဒယာ, အရဟန္တေဟိ အပရေ ဒွေ; သီဟော ခဇ္ဇနီ ပိဏ္ဍောလျံ, ပါလိလေယျေန ပုဏ္ဏမာတိ. อัสสาทสูตร ๒ สูตร สมุทยสูตร ๒ สูตร อรหันตสูตร ๒ สูตร สีหสูตร ขัชชนียสูตร ปิณโฑลยสูตร ปาลิเลยยสูตร และปุณณมสูตร ၉. ထေရဝဂ္ဂေါ ๙. เถรวรรค ၁. အာနန္ဒသုတ္တံ ๑. อานันทสูตร ၈၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. တတြ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာဝုသော, ဘိက္ခဝေ’’တိ. ‘‘အာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ ပစ္စဿောသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဧတဒဝေါစ – ๘๓. ณ พระนครสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “อาวุโส ภิกขเว” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อาวุโส” ท่านพระอานนท์จึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘ပုဏ္ဏော နာမ, အာဝုသော, အာယသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တော အမှာကံ နဝကာနံ သတံ ဗဟူပကာရော ဟောတိ. သော အမှေ ဣမိနာ ဩဝါဒေန ဩဝဒတိ – ‘ဥပါဒါယ, အာဝုသော အာနန္ဒ, အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. ကိဉ္စ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ? ရူပံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ’’’. “อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ว่า ‘อาวุโส อานนท์ เพราะอาศัย (อุปาทาน) จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยอะไร จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’” ‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဣတ္ထီ ဝါ ပုရိသော ဝါ ဒဟရော ယုဝါ မဏ္ဍနကဇာတိကော အာဒါသေ ဝါ ပရိသုဒ္ဓေ ပရိယောဒါတေ အစ္ဆေ ဝါ ဥဒကပတ္တေ သကံ မုခနိမိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခမာနော ဥပါဒါယ ပဿေယျ, နော အနုပါဒါယ; ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ရူပံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ အသ္မီတိ ဟောတိ, နော အနုပါဒါယ. “อาวุโส อานนท์ เปรียบเหมือนสตรีหรือบุรุษรุ่นหนุ่มสาวที่ชอบแต่งตัว เมื่อส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง หรือในภาชนะน้ำที่ใสสะอาด พึงเห็นได้เพราะอาศัย (กระจกหรือภาชนะน้ำนั้น) ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่พึงเห็น ฉันใด อาวุโส อานนท์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะอาศัยรูป จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เพราะอาศัยเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ จึงมี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ถ้าไม่อาศัย ก็ไม่มี (ความยึดถือ) ว่า ‘เรามีอยู่’ ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ‘ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’’တိ? ‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’. ဝေဒနာ… သညာ … သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’တိ? ‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. ပုဏ္ဏော နာမ အာဝုသော အာယသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တော အမှာကံ နဝကာနံ သတံ ဗဟူပကာရော ဟောတိ. သော အမှေ ဣမိနာ ဩဝါဒေန [Pg.87] ဩဝဒတိ. ဣဒဉ္စ ပန မေ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ မန္တာဏိပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဓမ္မော အဘိသမိတောတိ. ပဌမံ. “อาวุโส อานนท์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง’ ‘ไม่เที่ยง อาวุโส’ ‘เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร เป็นผู้มีอุปการะมากแก่พวกเราผู้เป็นภิกษุใหม่ ท่านแนะนำสั่งสอนพวกเราด้วยโอวาทนี้ และเพราะได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระปุณณะ มันตาณีบุตร ผมจึงได้รู้แจ้งธรรม” อานันทสูตรที่ ๑ จบ ၂. တိဿသုတ္တံ ๒. ติสสสูตร ၈၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ တိဿော ဘဂဝတော ပိတုစ္ဆာပုတ္တော သမ္ဗဟုလာနံ ဘိက္ခူနံ ဧဝမာရောစေတိ – ‘‘အပိ မေ, အာဝုသော, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယော; ဒိသာပိ မေ န ပက္ခာယန္တိ; ဓမ္မာပိ မံ န ပဋိဘန္တိ; ထိနမိဒ္ဓဉ္စ မေ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ; အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမိ; ဟောတိ စ မေ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာ’’တိ. ๘๔. ณ พระนครสาวัตถี. สมัยนั้น ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย” အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘အာယသ္မာ, ဘန္တေ, တိဿော ဘဂဝတော ပိတုစ္ဆာပုတ္တော သမ္ဗဟုလာနံ ဘိက္ခူနံ ဧဝမာရောစေတိ – ‘အပိ မေ, အာဝုသော, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယော; ဒိသာပိ မေ န ပက္ခာယန္တိ; ဓမ္မာပိ မံ န ပဋိဘန္တိ; ထိနမိဒ္ဓဉ္စ မေ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ; အနဘိရတော စ ဗြဟ္မစရိယံ စရာမိ; ဟောတိ စ မေ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာ’’’တိ. ลำดับนั้น ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระติสสะ ผู้เป็นพระโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค ได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย กายของผมหนักอึ้ง ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ผม ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ผม ถีนมิทธะก็ครอบงำจิตของผมอยู่ ผมประพฤติพรหมจรรย์อยู่ด้วยความไม่ยินดี และผมก็มีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’” အထ ခေါ ဘဂဝါ အညတရံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧဟိ တွံ, ဘိက္ခု, မမ ဝစနေန တိဿံ ဘိက္ခုံ အာမန္တေဟီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝတော ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ တိဿော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ တိဿံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သတ္ထာ တံ, အာဝုသော တိဿ, အာမန္တေတီ’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ တိဿော တဿ ဘိက္ခုနော ပဋိဿုတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ တိဿံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သစ္စံ ကိရ တွံ, တိဿ, သမ္ဗဟုလာနံ ဘိက္ခူနံ ဧဝမာရောစေသိ – ‘အပိ မေ, အာဝုသော, မဓုရကဇာတော ဝိယ ကာယော…ပေ… ဟောတိ စ မေ ဓမ္မေသု ဝိစိကိစ္ဆာ’’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တံ ကိံ မညသိ, တိဿ, ရူပေ အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ, တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสว่า “เธอจงมานี่ ภิกษุ เธอจงเรียกติสสภิกษุมาตามคำของเรา” ภิกษุรูปนั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านพระติสสะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระติสสะว่า “ท่านติสสะ พระศาสดาตรัสเรียกท่าน” ท่านพระติสสะรับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระติสสะผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า “ติสสะ ได้ยินว่า เธอได้บอกแก่ภิกษุจำนวนมากอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย กายของผมประดุจของหนัก ... และผมยังมีความสงสัยในธรรมทั้งหลาย’ จริงหรือ” ท่านพระติสสะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า” “ติสสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘သာဓု [Pg.88] သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ရူပေ အဝိဂတရာဂဿ… ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု အဝိဂတရာဂဿ…ပေ… တေသံ သင်္ခါရာနံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... เพราะสังขารเหล่านั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ဝိညာဏေ အဝိဂတရာဂဿ အဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ အဝိဂတပေမဿ အဝိဂတပိပါသဿ အဝိဂတပရိဠာဟဿ အဝိဂတတဏှဿ, တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหา เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “เกิดขึ้น พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ဝိညာဏေ အဝိဂတရာဂဿ. တံ ကိံ မညသိ, တိဿ, ရူပေ ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ, တဿ ရူပဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในรูป เพราะรูปนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ရူပေ ဝိဂတရာဂဿ… ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု ဝိဂတရာဂဿ… ဝိညာဏေ ဝိဂတရာဂဿ ဝိဂတစ္ဆန္ဒဿ ဝိဂတပေမဿ ဝိဂတပိပါသဿ ဝိဂတပရိဠာဟဿ ဝိဂတတဏှဿ တဿ ဝိညာဏဿ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในรูป ... ในเวทนา ... ในสัญญา ... ในสังขารทั้งหลาย ... ในวิญญาณ บุคคลผู้ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหาในวิญญาณ เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนและเป็นอย่างอื่นไป ความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจจะเกิดขึ้นแก่เขาหรือไม่” “ไม่เกิดขึ้นเลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘သာဓု သာဓု, တိဿ! ဧဝဉှေတံ, တိဿ, ဟောတိ. ယထာ တံ ဝိညာဏေ ဝိဂတရာဂဿ. တံ ကိံ မညသိ, တိဿ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. “ดีละ ดีละ ติสสะ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ติสสะ คือเป็นเช่นนั้นสำหรับบุคคลผู้ปราศจากราคะในวิญญาณ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ติสสะ รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น ... ฯลฯ ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ฯลฯ ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” ‘‘သေယျထာပိ, တိဿ, ဒွေ ပုရိသာ – ဧကော ပုရိသော အမဂ္ဂကုသလော, ဧကော ပုရိသော မဂ္ဂကုသလော. တမေနံ သော အမဂ္ဂကုသလော ပုရိသော အမုံ မဂ္ဂကုသလံ ပုရိသံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆေယျ. သော ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ဧဟိ, ဘော ပုရိသ, အယံ မဂ္ဂေါ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ ဒွေဓာပထံ, တတ္ထ ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာဟိ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ တိဗ္ဗံ ဝနသဏ္ဍံ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ မဟန္တံ နိန္နံ ပလ္လလံ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ [Pg.89] ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ သောဗ္ဘံ ပပါတံ. တေန မုဟုတ္တံ ဂစ္ဆ. တေန မုဟုတ္တံ ဂန္တွာ ဒက္ခိဿသိ သမံ ဘူမိဘာဂံ ရမဏီယ’’’န္တိ. “ติสสะ เปรียบเหมือนบุรุษ 2 คน คือ คนหนึ่งไม่ฉลาดในหนทาง อีกคนหนึ่งฉลาดในหนทาง บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทางนั้น พึงถามหนทางกับบุรุษผู้ฉลาดในหนทางโน้น บุรุษนั้นพึงบอกอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ นี่คือหนทาง ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นทางสองแพร่ง ในสองแพร่งนั้น ท่านจงละทางซ้ายเสียแล้วถือเอาทางขวา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นป่าทึบ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่ ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นเหวและหน้าผา ท่านจงเดินไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่ง เมื่อเดินไปสักครู่หนึ่งแล้ว จักเห็นภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’” ‘‘ဥပမာ ခေါ မျာယံ, တိဿ, ကတာ အတ္ထဿ ဝိညာပနာယ. အယံ စေဝေတ္ထ အတ္ထော – ‘ပုရိသော အမဂ္ဂကုသလော’တိ ခေါ, တိဿ, ပုထုဇ္ဇနဿေတံ အဓိဝစနံ. ‘ပုရိသော မဂ္ဂကုသလော’တိ ခေါ, တိဿ, တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. ‘ဒွေဓာပထော’တိ ခေါ, တိဿ, ဝိစိကိစ္ဆာယေတံ အဓိဝစနံ. ‘ဝါမော မဂ္ဂေါ’တိ ခေါ, တိဿ, အဋ္ဌင်္ဂိကဿေတံ မိစ္ဆာမဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ, သေယျထိဒံ – မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ…ပေ… မိစ္ဆာသမာဓိဿ. ‘ဒက္ခိဏော မဂ္ဂေါ’တိ ခေါ, တိဿ, အရိယဿေတံ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဝစနံ, သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ…ပေ… သမ္မာသမာဓိဿ. ‘တိဗ္ဗော ဝနသဏ္ဍော’တိ ခေါ, တိဿ, အဝိဇ္ဇာယေတံ အဓိဝစနံ. ‘မဟန္တံ နိန္နံ ပလ္လလ’န္တိ ခေါ, တိဿ, ကာမာနမေတံ အဓိဝစနံ. ‘သောဗ္ဘော ပပါတော’တိ ခေါ, တိဿ, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစနံ. ‘သမော ဘူမိဘာဂေါ ရမဏီယော’တိ ခေါ, တိဿ, နိဗ္ဗာနဿေတံ အဓိဝစနံ. အဘိရမ, တိဿ, အဘိရမ, တိဿ! အဟမောဝါဒေန အဟမနုဂ္ဂဟေန အဟမနုသာသနိယာ’’တိ. “ติสสะ อุปมานี้เราทำเพื่อให้เข้าใจเนื้อความ และนี่คือเนื้อความในอุปมานั้น คำว่า ‘บุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกปุถุชน คำว่า ‘บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง’ เป็นชื่อเรียกตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ คำว่า ‘ทางสองแพร่ง’ เป็นชื่อเรียกวิจิกิจฉา คำว่า ‘ทางซ้าย’ เป็นชื่อเรียกมิจฉามรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ มิจฉาทิฏฐิ ... มิจฉาสมาธิ คำว่า ‘ทางขวา’ เป็นชื่อเรียกอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ คำว่า ‘ป่าทึบ’ เป็นชื่อเรียกอวิชชา คำว่า ‘ที่ลุ่มเป็นเปือกตมใหญ่’ เป็นชื่อเรียกกามทั้งหลาย คำว่า ‘เหวและหน้าผา’ เป็นชื่อเรียกความโกรธและความคับแค้นใจ คำว่า ‘ภูมิภาคที่ราบเรียบ น่ารื่นรมย์’ เป็นชื่อเรียกนิพพาน ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด เราเป็นผู้คอยโอวาท เราเป็นผู้คอยอนุเคราะห์ เราเป็นผู้คอยพร่ำสอน” ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. အတ္တမနော အာယသ္မာ တိဿော ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီတိ. ဒုတိယံ. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระติสสะมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล (ติสสสูตรที่ ๒) ၃. ယမကသုတ္တံ ๓. ยมกสูตร ၈၅. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန ယမကဿ နာမ ဘိက္ခုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ. ๘๕. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ก็โดยสมัยนั้นแล ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้ အဿောသုံ ခေါ သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူ ယမကဿ ကိရ နာမ ဘိက္ခုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ. အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ယေနာယသ္မာ ယမကော [Pg.90] တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ ယမကေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ ယမကံ ဧတဒဝေါစုံ – ภิกษุหลายรูปได้ฟังมาว่า “ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ดังนี้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า ‘‘သစ္စံ ကိရ တေ, အာဝုသော ယမက, ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘ဧဝံ ခွာဟံ, အာဝုသော, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ – ‘ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ. “ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ‘‘မာ, အာဝုသော ယမက, ဧဝံ အဝစ, မာ ဘဂဝန္တံ အဗ္ဘာစိက္ခိ. န ဟိ သာဓု ဘဂဝတော အဗ္ဘာစိက္ခနံ. န ဟိ ဘဂဝါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဧဝမ္ပိ ခေါ အာယသ္မာ ယမကော တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဝုစ္စမာနော တထေဝ တံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ထာမသာ ပရာမာသာ အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတိ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ. “ท่านยมกะผู้มีอายุ ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเลย เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่พึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” แม้ท่านยมกะถูกภิกษุเหล่านั้นกล่าวตักเตือนอยู่อย่างนี้ ก็ยังคงยึดมั่น ถือมั่นทิฏฐิอันลามกนั้นอย่างเหนียวแน่น กล่าวอยู่ว่า “ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ดังนี้ ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခူ နာသက္ခိံသု အာယသ္မန္တံ ယမကံ ဧတသ္မာ ပါပကာ ဒိဋ္ဌိဂတာ ဝိဝေစေတုံ, အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဥဋ္ဌာယာသနာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ယမကဿ နာမ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနော ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’တိ. သာဓာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ယေန ယမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ. အဓိဝါသေသိ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တုဏှီဘာဝေန. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ ယမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ ယမကေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ ယမကံ ဧတဒဝေါစ – เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ท่านยมกะสละทิฏฐิอันลามกนั้นได้ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นจึงลุกจากอาสนะ เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้เรียนท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ภิกษุชื่อยมกะว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’ ขอท่านพระสารีบุตรจงอาศัยความอนุเคราะห์ เข้าไปหาภิกษุยมกะถึงที่อยู่เถิด” ท่านพระสารีบุตรได้รับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล ในเวลาเย็น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปหาท่านยมกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านยมกะ... (ละ)... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวคำนี้กับท่านยมกะว่า ‘‘သစ္စံ ကိရ တေ, အာဝုသော ယမက, ဧဝရူပံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပန္နံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘ဧဝံ [Pg.91] ခွာဟံ, အာဝုသော, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’တိ. “ท่านยมกะผู้มีอายุ ได้ยินว่า ทิฏฐิอันลามกเห็นปานนี้เกิดขึ้นแก่ท่าน จริงหรือ คือ ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก’” ท่านยมกะตอบว่า “อย่างนั้นแหละ ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้สิ้นอาสวะแล้ว หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ ย่อมไม่มีอีก” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’’. ‘‘ဝေဒနာ နိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, အာဝုသော’’. တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง ท่านผู้มีอายุ” “เพราะเหตุนั้น... (ละ)... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้... (ละ)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’ … ‘‘ဝေဒနံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’… ‘‘သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...ท่านเห็นเวทนาว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “...สัญญา... สังขาร... ท่านเห็นวิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပသ္မိံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘အညတြ ရူပါ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘ဝေဒနာယ… အညတြ ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… အညတြ သညာယ… သင်္ခါရေသု… အညတြ သင်္ခါရေဟိ… ဝိညာဏသ္မိံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘အညတြ ဝိညာဏာ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นตถาคตในรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากรูปหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ในเวทนา... นอกจากเวทนา... (ละ)... ในสัญญา... นอกจากสัญญา... ในสังขาร... นอกจากสังขาร... ท่านเห็นตถาคตในวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านเห็นตถาคตนอกจากวิญญาณหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ရူပံ… ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. “ท่านยมกะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเห็นรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, အယံ သော အရူပီ… အဝေဒနော… အသညီ… အသင်္ခါရော… အဝိညာဏော တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘ဧတ္ထ စ တေ, အာဝုသော ယမက, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သစ္စတော ထေတတော တထာဂတေ အနုပလဗ္ဘိယမာနေ, ကလ္လံ နု တေ တံ ဝေယျာကရဏံ – ‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ, ယထာ ခီဏာသဝေါ ဘိက္ခု ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတိ, န ဟောတိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านย่อมเห็นตถาคตว่า ไม่มีรูป... ไม่มีเวทนา... ไม่มีสัญญา... ไม่มีสังขาร... ไม่มีวิญญาณ ดังนี้หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อท่านไม่ได้ตถาคตโดยสัจจะ โดยความแท้จริงในปัจจุบัน การที่ท่านจะพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า ภิกษุผู้ขีณาสพ เมื่อตายไป ย่อมขาดสูญ ย่อมพินาศ หลังจากตายไป ย่อมไม่มี’ ดังนี้ ควรอยู่หรือ” ‘‘အဟု ခေါ မေ တံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ပုဗ္ဗေ အဝိဒ္ဒသုနော ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ; ဣဒဉ္စ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ တဉ္စေဝ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ပဟီနံ, ဓမ္မော စ မေ အဘိသမိတော’’တိ. “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เมื่อก่อน ข้าพเจ้ายังไม่รู้ จึงมีทิฏฐิอันลามกนั้น แต่บัดนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนาของท่านพระสารีบุตรแล้ว ทิฏฐิอันลามกนั้น ข้าพเจ้าก็ละได้แล้ว และธรรม ข้าพเจ้าก็ได้รู้แจ้งแล้ว” ‘‘သစေ [Pg.92] တံ, အာဝုသော ယမက, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ယော သော, အာဝုသော ယမက, ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ကိံ ဟောတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌော တွံ, အာဝုသော ယမက, ကိန္တိ ဗျာကရေယျာသီ’’တိ? ‘‘သစေ မံ, အာဝုသော, ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ – ‘ယော သော, အာဝုသော ယမက, ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ကိံ ဟောတီ’တိ? ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျံ – ‘ရူပံ ခေါ, အာဝုသော, အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တံ နိရုဒ္ဓံ တဒတ္ထင်္ဂတံ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ; ယံ ဒုက္ခံ တံ နိရုဒ္ဓံ တဒတ္ထင်္ဂတ’န္တိ. ဧဝံ ပုဋ္ဌောဟံ, အာဝုသော, ဧဝံ ဗျာကရေယျ’’န္တိ. “ดูก่อนท่านยมกะ ถ้าเขาพึงถามท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ท่านถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพยากรณ์อย่างไร” “ข้าแต่ท่าน ถ้าเขาพึงถามข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘ท่านยมกะ ภิกษุผู้เป็นพระอรหันตขีณาสพนั้น เมื่อตายไป หลังจากตายไป ย่อมเป็นอะไร’ ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นดับแล้ว ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้แล้ว’ ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าถูกถามอย่างนี้แล้ว จะพึงพยากรณ์อย่างนี้” ‘‘သာဓု သာဓု, အာဝုသော ယမက! တေန ဟာဝုသော, ယမက, ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ ဧတဿေဝ အတ္ထဿ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဉာဏာယ. သေယျထာပိ, အာဝုသော ယမက, ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ; သော စ အာရက္ခသမ္ပန္နော. တဿ ကောစိဒေဝ ပုရိသော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အနတ္ထကာမော အဟိတကာမော အယောဂက္ခေမကာမော ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတုကာမော. တဿ ဧဝမဿ – ‘အယံ ခေါ ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော မဟာဘောဂေါ; သော စ အာရက္ခသမ္ပန္နော; နာယံ သုကရော ပသယှ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတုံ. ယံနူနာဟံ အနုပခဇ္ဇ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ’န္တိ. သော တံ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ဥပဋ္ဌဟေယျံ တံ, ဘန္တေ’တိ. တမေနံ သော ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ ဥပဋ္ဌာပေယျ. သော ဥပဋ္ဌဟေယျ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ ပစ္ဆာနိပါတီ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ပိယဝါဒီ. တဿ သော ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ မိတ္တတောပိ နံ သဒ္ဒဟေယျ ; သုဟဇ္ဇတောပိ နံ သဒ္ဒဟေယျ; တသ္မိဉ္စ ဝိဿာသံ အာပဇ္ဇေယျ. ယဒါ ခေါ, အာဝုသော, တဿ ပုရိသဿ ဧဝမဿ – ‘သံဝိဿတ္ထော ခေါ မျာယံ ဂဟပတိ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တော ဝါ’တိ, အထ နံ ရဟောဂတံ ဝိဒိတွာ တိဏှေန သတ္ထေန ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ. “ดีละ ดีละ ท่านยมกะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง เพื่อให้เข้าใจเนื้อความนี้ให้ดียิ่งขึ้น ดูก่อนท่านยมกะ เปรียบเหมือนคหบดีหรือบุตรคหบดี เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี บุรุษผู้หนึ่งประสงค์จะปองร้าย ไม่หวังประโยชน์ ไม่หวังความผาสุก ไม่หวังความเกษมจากโยคะ ประสงค์จะปลงชีวิตเขาพึงเกิดขึ้น เขาพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีผู้นี้ เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก และมีการคุ้มครองรักษาอย่างดี การที่จะใช้กำลังปลงชีวิตผู้นี้ทำได้ไม่ง่ายเลย ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาแล้วค่อยปลงชีวิต’ เขาจึงเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็ให้เขาคอยรับใช้ เขาจึงคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นก็จะเชื่อเขาว่าเป็นมิตรบ้าง เชื่อเขาว่าเป็นผู้มีใจดีบ้าง และจะไว้วางใจในเขา ดูก่อนท่านยมกะ เมื่อใดบุรุษนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คหบดีหรือบุตรคหบดีนี้ไว้วางใจเราดีแล้ว’ เมื่อนั้น ครั้นรู้ว่าเขาอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิตเสีย ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာဝုသော ယမက, ယဒါ ဟိ သော ပုရိသော အမုံ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝံ အာဟ – ‘ဥပဋ္ဌဟေယျံ တံ, ဘန္တေ’တိ, တဒါပိ သော ဝဓကောဝ. ဝဓကဉ္စ ပန သန္တံ န အညာသိ – ‘ဝဓကော မေ’တိ. ယဒါပိ သော ဥပဋ္ဌဟတိ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ ပစ္ဆာနိပါတီ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ပိယဝါဒီ, တဒါပိ သော ဝဓကောဝ. ဝဓကဉ္စ ပန သန္တံ [Pg.93] န အညာသိ – ‘ဝဓကော မေ’တိ. ယဒါပိ နံ ရဟောဂတံ ဝိဒိတွာ တိဏှေန သတ္ထေန ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ, တဒါပိ သော ဝဓကောဝ. ဝဓကဉ္စ ပန သန္တံ န အညာသိ – ‘ဝဓကော မေ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ’’. “ดูก่อนท่านยมกะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อบุรุษนั้นเข้าไปหาคหบดีหรือบุตรคหบดีโน้นแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านขอรับ ข้าพเจ้าจะขอรับใช้ท่าน’ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ เมื่อเขาคอยรับใช้ โดยเป็นผู้ตื่นก่อน นอนทีหลัง คอยฟังว่ามีอะไรให้ทำ ทำสิ่งที่น่าพอใจ ประพฤติตนเป็นที่ชอบใจ พูดจาไพเราะ แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’ และเมื่อเขารู้ว่าคหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นอยู่ในที่ลับ จึงใช้ศัสตราอันคมกริบปลงชีวิต แม้ในเวลานั้น เขาก็เป็นผู้ฆ่านั่นเอง แต่คหบดีหรือบุตรคหบดีนั้นหารู้ไม่ว่า ‘ผู้นี้เป็นผู้ฆ่าเรา’” “อย่างนั้น ท่าน” “ดูก่อนท่านยมกะ ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป ย่อมเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ” ‘‘သော အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝေဒနံ ‘အနိစ္စာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ သညံ ‘အနိစ္စာ သညာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စေ သင်္ခါရေ ‘အနိစ္စာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. “ปุถุชนนั้น ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยงว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยงว่า ‘เวทนาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันไม่เที่ยงว่า ‘สัญญาไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารอันไม่เที่ยงว่า ‘สังขารไม่เที่ยง’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันไม่เที่ยงว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ‘‘ဒုက္ခံ ရူပံ ‘ဒုက္ခံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ ဝေဒနံ… ဒုက္ခံ သညံ… ဒုက္ခေ သင်္ခါရေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ ‘ဒုက္ခံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. “ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสัญญาอันเป็นทุกข์... ซึ่งสังขารอันเป็นทุกข์... ซึ่งวิญญาณอันเป็นทุกข์ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’ ‘‘အနတ္တံ ရူပံ ‘အနတ္တာ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အနတ္တံ ဝေဒနံ… အနတ္တံ သညံ… အနတ္တေ သင်္ခါရေ… အနတ္တံ ဝိညာဏံ ‘အနတ္တံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. “ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตาว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสัญญาอันเป็นอนัตตา... ซึ่งสังขารอันเป็นอนัตตา... ซึ่งวิญญาณอันเป็นอนัตตาว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’ ‘‘သင်္ခတံ ရူပံ ‘သင်္ခတံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သင်္ခတံ ဝေဒနံ… သင်္ခတံ သညံ… သင်္ခတေ သင်္ခါရေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. “ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสัญญาอันเป็นสังขตะ... ซึ่งสังขารอันเป็นสังขตะ... ซึ่งวิญญาณอันเป็นสังขตะว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ ‘‘ဝဓကံ ရူပံ ‘ဝဓကံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝေဒနံ ‘ဝဓကာ ဝေဒနာ’တိ… ဝဓကံ သညံ ‘ဝဓကာ သညာ’တိ… ဝဓကေ သင်္ခါရေ ‘ဝဓကာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝိညာဏံ ‘ဝဓကံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘เวทนาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สัญญาเป็นเพชฌฆาต’... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’ ‘‘သော ရူပံ ဥပေတိ ဥပါဒိယတိ အဓိဋ္ဌာတိ ‘အတ္တာ မေ’တိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ဥပေတိ ဥပါဒိယတိ အဓိဋ္ဌာတိ ‘အတ္တာ မေ’တိ. တဿိမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဥပေတာ ဥပါဒိန္နာ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ. ปุถุชนนั้นย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมเข้าไปยึด ยึดมั่น ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่ปุถุชนนั้นเข้าไปยึดและยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน ‘‘သုတဝါ [Pg.94] စ ခေါ, အာဝုသော, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ အတ္တာနံ. န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနံ. ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ผู้ได้เห็นพระอริยเจ้าทั้งหลาย... ผู้ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ย่อมไม่ตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ ‘‘သော အနိစ္စံ ရူပံ ‘အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အနိစ္စံ ဝေဒနံ … အနိစ္စံ သညံ… အနိစ္စေ သင်္ခါရေ … အနိစ္စံ ဝိညာဏံ ‘အနိစ္စံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันไม่เที่ยง ว่า ‘รูปไม่เที่ยง’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันไม่เที่ยง... สัญญาอันไม่เที่ยง... สังขารทั้งหลายอันไม่เที่ยง... วิญญาณอันไม่เที่ยง ว่า ‘วิญญาณไม่เที่ยง’ ‘‘ဒုက္ခံ ရူပံ ‘ဒုက္ခံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ ဝေဒနံ… ဒုက္ခံ သညံ… ဒုက္ခေ သင်္ခါရေ… ဒုက္ခံ ဝိညာဏံ ‘ဒုက္ခံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นทุกข์ ว่า ‘รูปเป็นทุกข์’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นทุกข์... สัญญาอันเป็นทุกข์... สังขารทั้งหลายอันเป็นทุกข์... วิญญาณอันเป็นทุกข์ ว่า ‘วิญญาณเป็นทุกข์’ ‘‘အနတ္တံ ရူပံ ‘အနတ္တာ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အနတ္တံ ဝေဒနံ… အနတ္တံ သညံ… အနတ္တေ သင်္ခါရေ… အနတ္တံ ဝိညာဏံ ‘အနတ္တာ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นอนัตตา ว่า ‘รูปเป็นอนัตตา’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นอนัตตา... สัญญาอันเป็นอนัตตา... สังขารทั้งหลายอันเป็นอนัตตา... วิญญาณอันเป็นอนัตตา ว่า ‘วิญญาณเป็นอนัตตา’ ‘‘သင်္ခတံ ရူပံ ‘သင်္ခတံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သင်္ခတံ ဝေဒနံ… သင်္ခတံ သညံ… သင်္ခတေ သင်္ခါရေ… သင်္ခတံ ဝိညာဏံ ‘သင်္ခတံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันเป็นสังขตะ ว่า ‘รูปเป็นสังขตะ’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันเป็นสังขตะ... สัญญาอันเป็นสังขตะ... สังขารทั้งหลายอันเป็นสังขตะ... วิญญาณอันเป็นสังขตะ ว่า ‘วิญญาณเป็นสังขตะ’ ‘‘ဝဓကံ ရူပံ ‘ဝဓကံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝေဒနံ… ဝဓကံ သညံ… ဝဓကေ သင်္ခါရေ ‘‘ဝဓကာ သင်္ခါရာ’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝဓကံ ဝိညာဏံ ‘ဝဓကံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘รูปเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สัญญาอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต... สังขารทั้งหลายอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘สังขารทั้งหลายเป็นเพชฌฆาต’ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีสภาพเป็นเพชฌฆาต ว่า ‘วิญญาณเป็นเพชฌฆาต’ ‘‘သော ရူပံ န ဥပေတိ, န ဥပါဒိယတိ, နာဓိဋ္ဌာတိ – ‘အတ္တာ မေ’တိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ န ဥပေတိ, န ဥပါဒိယတိ, နာဓိဋ္ဌာတိ – ‘အတ္တာ မေ’တိ. တဿိမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနုပေတာ အနုပါဒိန္နာ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ. ‘‘ဧဝမေတံ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဟောတိ ယေသံ အာယသ္မန္တာနံ တာဒိသာ သဗြဟ္မစာရိနော အနုကမ္ပကာ အတ္ထကာမာ ဩဝါဒကာ အနုသာသကာ. ဣဒဉ္စ ပန မေ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုတ္တ’’န္တိ. တတိယံ. อริยสาวกนั้นย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งรูป ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมไม่เข้าไปยึด ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งมั่นซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ว่า ‘นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ที่อริยสาวกนั้นไม่เข้าไปยึดและไม่ยึดมั่นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขตลอดกาลนาน” (พระสารีบุตรกล่าวจบแล้ว พระยมกะจึงกล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน ผู้คอยอนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ คอยว่ากล่าว คอยพร่ำสอน และเมื่อข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านพระสารีบุตรแล้ว จิตของข้าพเจ้าก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” (ยมกสูตรที่ ๓ จบ) ၄. အနုရာဓသုတ္တံ ๔. อนุราธสูตร ၈၆. ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယံ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ အနုရာဓော ဘဂဝတော အဝိဒူရေ [Pg.95] အရညကုဋိကာယံ ဝိဟရတိ. အထ ခေါ သမ္ဗဟုလာ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ယေန အာယသ္မာ အနုရာဓော တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ အနုရာဓေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိံသု. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ယော သော, အာဝုသော အနုရာဓ, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော, တံ တထာဂတော ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ’’တိ? ๘๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี สมัยนั้น ท่านพระอนุราธะอยู่ในกระท่อมในป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น ปริพาชกต่างลัทธิจำนวนมากพากันเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “ท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่” ဧဝံ ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ အနုရာဓော တေ အညတိတ္ထိယေ ပရိဗ္ဗာဇကေ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယော သော အာဝုသော တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော တံ တထာဂတော အညတြ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ, ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘သော စာယံ ဘိက္ခု နဝေါ ဘဝိဿတိ အစိရပဗ္ဗဇိတော, ထေရော ဝါ ပန ဗာလော အဗျတ္တော’’တိ. အထ ခေါ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ အာယသ္မန္တံ အနုရာဓံ နဝဝါဒေန စ ဗာလဝါဒေန စ အပသာဒေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကမိံသု. เมื่อปริพาชกเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอนุราธะได้กล่าวกับพวกเขาว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุดแล้วนั้น เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ๑. ตถาคตตายแล้วเกิดอีก ๒. ตถาคตตายแล้วไม่เกิดอีก ๓. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี ๔. ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็ไม่ใช่ ไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่” เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกปริพาชกต่างลัทธิได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะว่า “พระภิกษุรูปนี้คงเป็นภิกษุใหม่ บวชยังไม่นาน หรือไม่ก็เป็นพระเถระแต่เป็นคนเขลา ไม่เฉียบแหลม” ครั้งนั้น พวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นตำหนิท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลาแล้วลุกจากอาสนะหลีกไป အထ ခေါ အာယသ္မတော အနုရာဓဿ အစိရပက္ကန္တေသု တေသု အညတိတ္ထိယေသု ပရိဗ္ဗာဇကေသု ဧတဒဟောသိ – ‘‘သစေ ခေါ မံ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျုံ. ကထံ ဗျာကရမာနော နု ခွာဟံ တေသံ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဝုတ္တဝါဒီ စေဝ ဘဂဝတော အဿံ, န စ ဘဂဝန္တံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခေယျံ, ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျံ, န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆေယျာ’’တိ? ครั้งนั้น เมื่อพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้เกิดความคิดคำนึงว่า “ถ้าพวกปริพาชกต่างลัทธิเหล่านั้นถามปัญหายิ่งขึ้นไปกว่านี้ เราจะตอบอย่างไรหนอ จึงจะเป็นอันกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง และจะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งจักไม่มีถ้อยคำที่ถูกเหตุผลซึ่งเป็นเครื่องคล้อยตามวาทะ จะพึงถึงฐานะอันน่าตำหนิได้” အထ ခေါ အာယသ္မာ အနုရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ အနုရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဣဓာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော အဝိဒူရေ အရညကုဋိကာယံ ဝိဟရာမိ. အထ ခေါ, ဘန္တေ, သမ္ဗဟုလာ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ယေနာဟံ တေနုပသင်္ကမိံသု [Pg.96] …ပေ… မံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘ယော သော, အာဝုသော အနုရာဓ, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော တံ တထာဂတော ဣမေသု စတူသု ဌာနေသု ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ… ဟောတိ စ န စ ဟောတိ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’’တိ? ครั้งนั้น ท่านพระอนุราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ฯลฯ ท่านพระอนุราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ ข้าพระองค์อยู่ในกุฏิป่า ไม่ไกลจากที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์จำนวนมากเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ฯลฯ แล้วได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านอนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ ดังนี้หรือ” ဧဝံ ဝုတ္တာဟံ, ဘန္တေ, တေ အညတိတ္ထိယေ ပရိဗ္ဗာဇကေ ဧတဒဝေါစံ – ‘‘ယော သော, အာဝုသော, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော, တံ တထာဂတော အညတြ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါ…ပေ… ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ ဝါတိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ, ဘန္တေ, တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ မံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘သော စာယံ ဘိက္ခု န ဝေါ ဘဝိဿတိ အစိရပဗ္ဗဇိတော ထေရော ဝါ ပန ဗာလော အဗျတ္တော’တိ. အထ ခေါ မံ, ဘန္တေ, တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ နဝဝါဒေန ဗာလဝါဒေန စ အပသာဒေတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ပက္ကမိံသု’’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกับปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก ฯลฯ หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงจะเป็นภิกษุใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือถ้าเป็นพระเถระ ก็คงเป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นได้ข่มขี่ข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป ‘‘တဿ မယှံ, ဘန္တေ, အစိရပက္ကန္တေသု တေသု အညတိတ္ထိယေသု ပရိဗ္ဗာဇကေသု ဧတဒဟောသိ – ‘သစေ ခေါ မံ တေ အညတိတ္ထိယာ ပရိဗ္ဗာဇကာ ဥတ္တရိံ ပဉှံ ပုစ္ဆေယျုံ. ကထံ ဗျာကရမာနော နု ခွာဟံ တေသံ အညတိတ္ထိယာနံ ပရိဗ္ဗာဇကာနံ ဝုတ္တဝါဒီ စေဝ ဘဂဝတော အဿံ, န စ ဘဂဝန္တံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခေယျံ, ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရေယျံ, န စ ကောစိ သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ ဂါရယှံ ဌာနံ အာဂစ္ဆေယျာ’’’တိ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าปริพาชกอัญเดียรถีย์เหล่านั้นจะพึงถามปัญหายิ่งขึ้นไปแก่เรา เราจะพยากรณ์อย่างไรหนอ จึงจะเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง จะพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่ถูกตามหลักเหตุผลอันใดอันหนึ่ง จะไม่พึงถึงฐานะที่ถูกติเตียนได้’ ดังนี้ ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတိ’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ “เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ เมื่อเห็นอย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘တံ [Pg.97] ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပသ္မိံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘အညတြ ရူပါ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာယ…ပေ… အညတြ ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… အညတြ သညာယ… သင်္ခါရေသု… အညတြ သင်္ခါရေဟိ… ဝိညာဏသ္မိံ… အညတြ ဝိညာဏာ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตในรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตนอกไปจากรูปหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” “เธอตามเห็นตถาคตในเวทนา... ฯลฯ ...นอกไปจากเวทนา... ฯลฯ ...ในสัญญา... นอกไปจากสัญญา... ในสังขาร... นอกไปจากสังขาร... ในวิญญาณ... นอกไปจากวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, ရူပံ… ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นว่า รูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เป็นตถาคตหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အနုရာဓ, အယံ သော အရူပီ အဝေဒနော အသညီ အသင်္ခါရော အဝိညာဏော တထာဂတောတိ သမနုပဿသီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เธอตามเห็นตถาคตว่า เป็นผู้ไม่มีรูป ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีสังขาร ไม่มีวิญญาณหรือ” “มิใช่อย่างนั้นเลย พระเจ้าข้า” ‘‘ဧတ္ထ စ တေ, အနုရာဓ, ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သစ္စတော ထေတတော တထာဂတေ အနုပလဗ္ဘိယမာနေ ကလ္လံ နု တေ တံ ဝေယျာကရဏံ – ‘ယော သော, အာဝုသော, တထာဂတော ဥတ္တမပုရိသော ပရမပုရိသော ပရမပတ္တိပတ္တော တံ တထာဂတော အညတြ ဣမေဟိ စတူဟိ ဌာနေဟိ ပညာပယမာနော ပညာပေတိ – ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “อนุราธะ เมื่อเธอค้นหาตถาคตโดยสัจจะ โดยของจริง ในปัจจุบันธรรมนี้ไม่ได้เลย การพยากรณ์ของเธอที่ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงคุณอันยอดเยี่ยม เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือไปจากฐานะ ๔ ประการเหล่านี้ คือ พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก... หรือว่า พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ จะสมควรหรือ” “ไม่สมควรเลย พระเจ้าข้า” ‘‘သာဓု သာဓု, အနုရာဓ! ပုဗ္ဗေ စာဟံ, အနုရာဓ, ဧတရဟိ စ ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ, ဒုက္ခဿ စ နိရောဓ’’န္တိ. စတုတ္ထံ. “ดีละ ดีละ อนุราธะ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับแห่งทุกข์เท่านั้น” จบ สูตรที่ ๔ ၅. ဝက္ကလိသုတ္တံ ๕. วักกลิสูตร ၈၇. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ကုမ္ဘကာရနိဝေသနေ ဝိဟရတိ အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ တုမှေ, အာဝုသော, ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမထ; ဥပသင်္ကမိတွာ မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ – ‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော, သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတီ’တိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေထ – ‘သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ယေန ဝက္ကလိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု; အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ ယေန [Pg.98] ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော, သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတိ; ဧဝဉ္စ ပန ဝဒေတိ – ‘သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ယေန ဝက္ကလိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု; အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’’တိ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန. ๘๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ในบ้านของช่างหม้อ ครั้งนั้นแล ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาททั้งสองของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และกราบทูลมาอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จไปยังที่อยู่ของท่านพระวักกลิ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด’ ” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ အထ ခေါ ဘဂဝါ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ယေနာယသ္မာ ဝက္ကလိ တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ဘဂဝန္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. ဒိသွာန မဉ္စကေ သမဓောသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အလံ, ဝက္ကလိ, မာ တွံ မဉ္စကေ သမဓောသိ. သန္တိမာနိ အာသနာနိ ပညတ္တာနိ; တတ္ထာဟံ နိသီဒိဿာမီ’’တိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကစ္စိ တေ, ဝက္ကလိ, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ပဋိက္ကမန္တိ, နော အဘိက္ကမန္တိ; ပဋိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ, နော အဘိက္ကမော’’တိ? ‘‘န မေ, ဘန္တေ, ခမနီယံ, န ယာပနီယံ; ဗာဠှာ မေ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ အဘိက္ကမန္တိ, နော ပဋိက္ကမန္တိ; အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ, နော ပဋိက္ကမော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ တေ, ဝက္ကလိ, န ကိဉ္စိ ကုက္ကုစ္စံ, န ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘တဂ္ဃ မေ, ဘန္တေ, အနပ္ပကံ ကုက္ကုစ္စံ, အနပ္ပကော ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ ပန တံ, ဝက္ကလိ, အတ္တာ သီလတော န ဥပဝဒတီ’’တိ? ‘‘န ခေါ မံ, ဘန္တေ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတီ’’တိ. ‘‘နော စေ ကိရ တံ, ဝက္ကလိ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတိ; အထ ကိဉ္စ တေ ကုက္ကုစ္စံ ကော စ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘စိရပဋိကာဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမိတုကာမော, နတ္ထိ စ မေ ကာယသ္မိံ တာဝတိကာ ဗလမတ္တာ, ယာဝတာဟံ ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယ ဥပသင်္ကမေယျ’’န္တိ. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ท่านพระวักกลิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระวักกลิว่า “อย่าเลย วักกลิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระวักกลิว่า “วักกลิ เธอพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลงหรือไม่กำเริบขึ้น ความทุเลาปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ” ท่านพระวักกลิกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กำเริบยิ่งนัก ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ” “วักกลิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ ข้าพระองค์มีความรำคาญไม่น้อย มีความเดือดร้อนใจไม่น้อย” “วักกลิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “วักกลิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญและความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนามานานแล้ว แต่ในกายของข้าพระองค์ไม่มีกำลังพอที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนาได้เลย” ‘‘အလံ, ဝက္ကလိ, ကိံ တေ ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန? ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ သော မံ ပဿတိ; ယော မံ ပဿတိ သော ဓမ္မံ ပဿတိ. ဓမ္မဉှိ, ဝက္ကလိ, ပဿန္တော မံ ပဿတိ; မံ ပဿန္တော ဓမ္မံ ပဿတိ. “อย่าเลย วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายอันเปื่อยเน่านี้ที่เธอเห็นแล้ว วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม วักกลิ เป็นความจริงที่ว่า ผู้เห็นธรรมย่อมเห็นเรา ผู้เห็นเราย่อมเห็นธรรม” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, ဝက္ကလိ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ [Pg.99] နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဧသော မေ အတ္တာတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. “วักกลิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”... (เปยยาล)... “นั่นเป็นอัตตาของเรา” “ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้นแล... (เปยยาล)... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... (เปยยาล)... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဣမိနာ ဩဝါဒေန ဩဝဒိတွာ ဥဋ္ဌာယာသနာ ယေန ဂိဇ္ဈကူဋော ပဗ္ဗတော တေန ပက္ကာမိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ အစိရပက္ကန္တဿ ဘဂဝတော ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ မံ, အာဝုသော, မဉ္စကံ အာရောပေတွာ ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမထ. ကထဉှိ နာမ မာဒိသော အန္တရဃရေ ကာလံ ကတ္တဗ္ဗံ မညေယျာ’’တိ? ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ မဉ္စကံ အာရောပေတွာ ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမိံသု. အထ ခေါ ဘဂဝါ တဉ္စ ရတ္တိံ တဉ္စ ဒိဝါဝသေသံ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ ဝိဟာသိ. အထ ခေါ ဒွေ ဒေဝတာယော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ ကေဝလကပ္ပံ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဩဘာသေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု…ပေ… ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ ဧကာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဝိမောက္ခာယ စေတေတီ’’တိ. အပရာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သော ဟိ နူန, ဘန္တေ, သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီ’’တိ. ဣဒမဝေါစုံ တာ ဒေဝတာယော. ဣဒံ ဝတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ တတ္ထေဝန္တရဓာယိံသု. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงให้โอวาทแก่ท่านพระวักกลิด้วยพระโอวาทนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะหลีกไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิได้เรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงยกเราขึ้นบนเตียงแล้ว จงเข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิเถิด คนเช่นเราจะพึงสำคัญว่าควรทำกาละในระหว่างบ้านได้อย่างไร” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระวักกลิแล้วยกท่านพระวักกลิขึ้นบนเตียง เข้าไปยังกาฬสิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏตลอดราตรีนั้นและวันที่ยังเหลืออยู่ ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีผ่านไป เทวดาสององค์มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ส่องสว่างทั่วภูเขาคิชฌกูฏ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... (เปยยาล)... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระวักกลิน้อมใจไปเพื่อวิโมกข์” เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านผู้นั้นจักเป็นผู้หลุดพ้นด้วยดีอย่างแน่นอน” เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วอันตรธานหายไป ณ ที่นั้นเอง အထ ခေါ ဘဂဝါ တဿာ ရတ္တိယာ အစ္စယေန ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဝက္ကလိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမထ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဝက္ကလိံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေထ – ครั้งนั้นแล ครั้นราตรีนั้นล่วงไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงไปยังที่อยู่ของวักกลิภิกษุ ครั้นแล้วจงกล่าวกับวักกลิภิกษุอย่างนี้ว่า –” ‘‘‘သုဏာဝုသော တွံ, ဝက္ကလိ, ဘဂဝတော ဝစနံ ဒွိန္နဉ္စ ဒေဝတာနံ. ဣမံ, အာဝုသော, ရတ္တိံ ဒွေ ဒေဝတာယော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ ကေဝလကပ္ပံ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဩဘာသေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ, အာဝုသော, ဧကာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဝိမောက္ခာယ စေတေတီတိ. အပရာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – သော ဟိ နူန, ဘန္တေ, သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီတိ. ဘဂဝါ စ တံ, အာဝုသော ဝက္ကလိ, ဧဝမာဟ – မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ; မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ! အပါပကံ တေ မရဏံ ဘဝိဿတိ, အပါပိကာ ကာလကိရိယာ’’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ [Pg.100] ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ဝက္ကလိ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘သုဏာဝုသော ဝက္ကလိ, ဘဂဝတော ဝစနံ ဒွိန္နဉ္စ ဒေဝတာန’’န္တိ. ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวคำนี้กับท่านพระวักกลิว่า ‘ท่านวักกลิผู้มีอายุ ท่านจงฟังคำของพระผู้มีพระภาคและของเทวดา ๒ องค์เถิด’ အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ မံ, အာဝုသော, မဉ္စကာ ဩရောပေထ. ကထဉှိ နာမ မာဒိသော ဥစ္စေ အာသနေ နိသီဒိတွာ တဿ ဘဂဝတော သာသနံ သောတဗ္ဗံ မညေယျာ’’တိ! ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ မဉ္စကာ ဩရောပေသုံ. ‘‘ဣမံ, အာဝုသော, ရတ္တိံ ဒွေ ဒေဝတာယော အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာ…ပေ… ဧကမန္တံ အဋ္ဌံသု. ဧကမန္တံ ဌိတာ ခေါ, အာဝုသော, ဧကာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု ဝိမောက္ခာယ စေတေတီ’တိ. အပရာ ဒေဝတာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘သော ဟိ နူန, ဘန္တေ, သုဝိမုတ္တော ဝိမုစ္စိဿတီ’တိ. ဘဂဝါ စ တံ, အာဝုသော ဝက္ကလိ, ဧဝမာဟ – ‘မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ; မာ ဘာယိ, ဝက္ကလိ! အပါပကံ တေ မရဏံ ဘဝိဿတိ, အပါပိကာ ကာလကိရိယာ’’’တိ. ‘‘တေန ဟာဝုသော, မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ – ‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတီ’တိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေထ – ‘ရူပံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. သညာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမီ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ဝက္ကလိဿ ပဋိဿုတွာ ပက္ကမိံသု. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဝက္ကလိ အစိရပက္ကန္တေသု တေသု ဘိက္ခူသု သတ္ထံ အာဟရေသိ. ครั้งนั้น ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เชิญท่านทั้งหลายมาช่วยกันยกผมลงจากเตียงเถิด คนเช่นผมจะพึงสำคัญว่าควรนั่งบนอาสนะสูงฟังศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้อย่างไร’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วได้ช่วยกันยกท่านพระวักกลิลงจากเตียง (ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวว่า) ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อคืนนี้ เทวดา ๒ องค์ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วเขาคิชฌกูฏในเวลาปัจฉิมยาม ... (เป) ... ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ท่านผู้มีอายุ เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุตั้งใจเพื่อวิโมกข์’ ส่วนเทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุนั้นจักหลุดพ้นด้วยดีแน่นอน’ ท่านวักกลิผู้มีอายุ แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสคำนี้กับท่านว่า ‘วักกลิ เธออย่ากลัวเลย วักกลิ เธออย่ากลัวเลย การตายของเธอจักไม่เลวทราม การทำกาละของเธอจักไม่เลวทราม’ (ท่านพระวักกลิกล่าวว่า) ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของผมว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนาไม่เที่ยง ... สัญญา ... สังขารไม่เที่ยง ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำของท่านพระวักกลิว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วก็หลีกไป ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิก็ได้ใช้ศัสตรา အထ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ဝက္ကလိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော; သော ဘဂဝတော [Pg.101] ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတိ; ဧဝဉ္စ ဝဒေတိ – ‘ရူပံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ … ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. တာဟံ, ဘန္တေ, န ကင်္ခါမိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ န ဝိစိကိစ္ဆာမိ. ယဒနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နတ္ထိ မေ တတ္ထ ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ ပေမံ ဝါတိ န ဝိစိကိစ္ဆာမီ’’’တိ. ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณไม่เที่ยง ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ข้าพระองค์ไม่มีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในสิ่งนั้น ข้าพระองค์ไม่สงสัยในเรื่องนั้น’ အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘အာယာမ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမိဿာမ; ယတ္ထ ဝက္ကလိနာ ကုလပုတ္တေန သတ္ထမာဟရိတ’’န္တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. အထ ခေါ ဘဂဝါ သမ္ဗဟုလေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ယေန ဣသိဂိလိပဿံ ကာဠသိလာ တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဝက္ကလိံ ဒူရတောဝ မဉ္စကေ ဝိဝတ္တက္ခန္ဓံ သေမာနံ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย มาเถิด เราจักเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ สถานที่ซึ่งวักกลิกุลบุตรใช้ศัสตรา’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้วว่า ‘อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปยังกาฬสิลาที่ข้างภูเขาอิสิคิลิ พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระวักกลินอนพลิกกายอยู่บนเตียงแต่ไกล တေန ခေါ ပန သမယေန ဓူမာယိတတ္တံ တိမိရာယိတတ္တံ ဂစ္ဆတေဝ ပုရိမံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ပစ္ဆိမံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ဥတ္တရံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ဒက္ခိဏံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ ဥဒ္ဓံ ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ အဓော ဒိသံ, ဂစ္ဆတိ အနုဒိသံ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ‘‘ပဿထ နော တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဧတံ ဓူမာယိတတ္တံ တိမိရာယိတတ္တံ ဂစ္ဆတေဝ ပုရိမံ ဒိသံ…ပေ… ဂစ္ဆတိ အနုဒိသ’’န္တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧသော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ ဝက္ကလိဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိညာဏံ သမနွေသတိ – ‘ကတ္ထ ဝက္ကလိဿ ကုလပုတ္တဿ ဝိညာဏံ ပတိဋ္ဌိတ’န္တိ? အပ္ပတိဋ္ဌိတေန စ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏေန ဝက္ကလိ ကုလပုတ္တော ပရိနိဗ္ဗုတော’’တိ. ပဉ္စမံ. สมัยนั้นแล กลุ่มควันกลุ่มหมอกได้ไปยังทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง และทิศน้อย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นกลุ่มควันกลุ่มหมอกนั่นไปยังทิศตะวันออก ... ไปยังทิศน้อยหรือไม่” ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “เห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นั่นคือมารผู้มีบาป กำลังเที่ยวแสวงหาวิญญาณของวักกลิกุลบุตรว่า ‘วิญญาณของวักกลิกุลบุตรตั้งอยู่ที่ไหน’ ภิกษุทั้งหลาย วักกลิกุลบุตรปรินิพพานแล้วด้วยวิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งอาศัย” สูตรที่ ๕ ၆. အဿဇိသုတ္တံ ๖. อัสสชิสูตร ၈၈. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ အဿဇိ ကဿပကာရာမေ ဝိဟရတိ အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. အထ ခေါ အာယသ္မာ အဿဇိ ဥပဋ္ဌာကေ အာမန္တေသိ – ‘‘ဧထ တုမှေ, အာဝုသော, ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမထ; ဥပသင်္ကမိတွာ မမ ဝစနေန ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒထ – ‘အဿဇိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. သော ဘဂဝတော ပါဒေ သိရသာ ဝန္ဒတီ’တိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေထ – ‘သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ [Pg.102] ယေန အဿဇိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’’တိ. ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော အဿဇိဿ ပဋိဿုတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသု; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. ဧကမန္တံ နိသိန္နာ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘အဿဇိ, ဘန္တေ, ဘိက္ခု အာဗာဓိကော…ပေ… သာဓု ကိရ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ယေန အဿဇိ ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမတု အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန. ๘๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก อยู่ที่กัสสปการาม ครั้งนั้น ท่านพระอัสสชิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ท่านถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า’” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอัสสชิว่า “อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่ออัสสชิอาพาธ ... ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุชื่ออัสสชิถึงที่อยู่ เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษณีภาพ အထ ခေါ ဘဂဝါ သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ အဿဇိ တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အဿဇိ ဘဂဝန္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. ဒိသွာန မဉ္စကေ သမဓောသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အဿဇိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အလံ, အဿဇိ, မာ တွံ မဉ္စကေ သမဓောသိ. သန္တိမာနိ အာသနာနိ ပညတ္တာနိ, တတ္ထာဟံ နိသီဒိဿာမီ’’တိ. နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. နိသဇ္ဇ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ အဿဇိံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကစ္စိ တေ, အဿဇိ, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ…ပေ… ပဋိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော အဘိက္ကမော’’တိ? ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จเข้าไปหาท่านพระอัสสชิถึงที่อยู่ ท่านพระอัสสชิได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อย่าเลย อัสสชิ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจะนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ตรัสกับท่านพระอัสสชิว่า “อัสสชิ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ... ทุกขเวทนาปรากฏว่าทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ” ‘‘န မေ, ဘန္တေ, ခမနီယံ…ပေ… အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ တေ, အဿဇိ, န ကိဉ္စိ ကုက္ကုစ္စံ န ကောစိ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘တဂ္ဃ မေ, ဘန္တေ, အနပ္ပကံ ကုက္ကုစ္စံ အနပ္ပကော ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ. ‘‘ကစ္စိ ပန တံ, အဿဇိ, အတ္တာ သီလတော န ဥပဝဒတီ’’တိ? ‘‘န ခေါ မံ, ဘန္တေ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတီ’’တိ. ‘‘နော စေ ကိရ တံ, အဿဇိ, အတ္တာ သီလတော ဥပဝဒတိ, အထ ကိဉ္စ တေ ကုက္ကုစ္စံ ကော စ ဝိပ္ပဋိသာရော’’တိ? ‘‘ပုဗ္ဗေ ခွာဟံ, ဘန္တေ, ဂေလညေ ပဿမ္ဘေတွာ ပဿမ္ဘေတွာ ကာယသင်္ခါရေ ဝိဟရာမိ, သောဟံ သမာဓိံ နပ္ပဋိလဘာမိ. တဿ မယှံ, ဘန္တေ, တံ သမာဓိံ အပ္ပဋိလဘတော ဧဝံ ဟောတိ – ‘နော စဿာဟံ ပရိဟာယာမီ’’’တိ. ‘‘ယေ တေ, အဿဇိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ သမာဓိသာရကာ သမာဓိသာမညာ တေသံ တံ သမာဓိံ အပ္ပဋိလဘတံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘နော စဿု မယံ ပရိဟာယာမာ’’’တိ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ... ทุกขเวทนาปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย” “อัสสชิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนใจอะไรบ้างหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงทีเดียว ข้าพระองค์มีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจไม่น้อยเลย” “อัสสชิ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย” “อัสสชิ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ ก็แล้วเธอมีความรำคาญ มีความเดือดร้อนใจอะไรเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อนแต่จะป่วย ข้าพระองค์เคยระงับกายสังขารอยู่เนืองๆ แต่บัดนี้ข้าพระองค์ไม่ได้สมาธินั้น เมื่อไม่ได้สมาธินั้น ข้าพระองค์จึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’” “อัสสชิ สมณพราหมณ์เหล่าใดมีสมาธิเป็นสาระ มีสมาธิเป็นสามัญผล เมื่อไม่ได้สมาธินั้น สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจะเสื่อมเสียมิใช่หรือ’” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အဿဇိ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိညာဏံ …ပေ… တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. သော သုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, သာ ‘အနိစ္စာ’တိ ပဇာနာတိ. ‘အနဇ္ဈောသိတာ’တိ [Pg.103] ပဇာနာတိ. ‘အနဘိနန္ဒိတာ’တိ ပဇာနာတိ. ဒုက္ခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, သာ ‘အနိစ္စာ’တိ ပဇာနာတိ. ‘အနဇ္ဈောသိတာ’တိ ပဇာနာတိ. ‘အနဘိနန္ဒိတာ’တိ ပဇာနာတိ. အဒုက္ခမသုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, သာ ‘အနိစ္စာ’တိ ပဇာနာတိ…ပေ… ‘အနဘိနန္ဒိတာ’တိ ပဇာနာတိ. သော သုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ; ဒုက္ခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ; အဒုက္ခမသုခံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယတိ, ဝိသံယုတ္တော နံ ဝေဒယတိ. သော ကာယပရိယန္တိကံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ကာယပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ဇီဝိတပရိယန္တိကံ စေ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ဣဓေဝ သဗ္ဗဝေဒယိတာနိ အနဘိနန္ဒိတာနိ သီတီဘဝိဿန္တီ’တိ ပဇာနာတိ. “อัสสชิ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่ยึดติด’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ ... รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่เราไม่เพลิดเพลิน’ อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยเวทนานั้น อริยสาวกนั้นเมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘เบื้องหน้าแต่กายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงอันไม่น่าเพลิดเพลินในโลกนี้แหละ จักเป็นของเย็น’” ‘‘သေယျထာပိ, အဿဇိ, တေလဉ္စ ပဋိစ္စ, ဝဋ္ဋိဉ္စ ပဋိစ္စ, တေလပ္ပဒီပေါ ဈာယေယျ; တဿေဝ တေလဿ စ ဝဋ္ဋိယာ စ ပရိယာဒါနာ အနာဟာရော နိဗ္ဗာယေယျ. ဧဝမေဝ ခေါ, အဿဇိ, ဘိက္ခု ကာယပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ကာယပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော ‘ဇီဝိတပရိယန္တိကံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’တိ ပဇာနာတိ. ‘ကာယဿ ဘေဒါ ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာ ဣဓေဝ သဗ္ဗဝေဒယိတာနိ အနဘိနန္ဒိတာနိ သီတီဘဝိဿန္တီ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. อัสสชิ เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ เพราะน้ำมันและไส้นั้นหมดไป ประทีปนั้นไม่มีเชื้อก็จะพึงดับไป ฉันใด อัสสชิ ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตก สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งปวงในอัตภาพนี้ที่เราไม่เพลิดเพลิน จักเป็นของเย็น’ ดังนี้ ၇. ခေမကသုတ္တံ ๗. เขมกสูตร ၈၉. ဧကံ သမယံ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဘိက္ခူ ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရန္တိ ဃောသိတာရာမေ. တေန ခေါ ပန သမယေန အာယသ္မာ ခေမကော ဗဒရိကာရာမေ ဝိဟရတိ အာဗာဓိကော ဒုက္ခိတော ဗာဠှဂိလာနော. အထ ခေါ ထေရာ ဘိက္ခူ သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတာ အာယသ္မန္တံ ဒါသကံ အာမန္တေသုံ – ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ကစ္စိ တေ, အာဝုသော, ခမနီယံ, ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ပဋိက္ကမန္တိ နော အဘိက္ကမန္တိ, ပဋိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော အဘိက္ကမော’’’တိ? ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ထေရာ တံ, အာဝုသော [Pg.104] ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘ကစ္စိ တေ, အာဝုသော, ခမနီယံ…ပေ… နော အဘိက္ကမော’’’တိ? ‘‘န မေ, အာဝုသော, ခမနီယံ န ယာပနီယံ…ပေ… အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမော’’တိ. ๘๙. สมัยหนึ่ง พระเถระหลายรูปจำพรรษาอยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเขมกะอาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก อยู่ที่พทริการาม ครั้งนั้นแล พอถึงเวลาเย็น พระเถระทั้งหลายออกจากที่เร้นแล้ว ได้เรียกท่านพระทาสกะมากล่าวว่า ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาย่อมปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส ท่านพอทนได้หรือ ... ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’ အထ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ခေမကော, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ‘န မေ, အာဝုသော, ခမနီယံ…ပေ… အဘိက္ကမောသာနံ ပညာယတိ နော ပဋိက္ကမော’’’တိ. ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု အာယသ္မာ ခေမကော ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတီ’’’တိ? ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมทนไม่ได้ ... ความกำเริบย่อมปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’ ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု အာယသ္မာ ခေမကော ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတီ’’တိ? ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမီ’’တိ. ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านพระเขมกะพิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้หรือไม่’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’ အထ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ခေမကော, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမီ’’’တိ. ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. နော စေ ကိရာယသ္မာ ခေမကော ဣမေသု [Pg.105] ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတိ. တေနဟာယသ္မာ ခေမကော အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’’တိ. ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพระเถระทั้งหลายว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย’’ (พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า) ‘มาเถิด อาวุโสทาสกะ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’ ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော…ပေ… ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော; နော စေ ကိရာယသ္မာ ခေမကော ဣမေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿတိ, တေနဟာယသ္မာ ခေမကော အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိ. ‘‘ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမိ, န စမှိ အရဟံ ခီဏာသဝေါ; အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ, ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမီ’’တိ. ท่านพระทาสกะรับคำพระเถระทั้งหลายแล้วว่า ‘ขอรับ อาวุโส’ แล้วจึงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ... (แล้วกล่าวว่า) ‘อาวุโสเขมกะ พระเถระทั้งหลายถามท่านว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ ถ้าท่านพระเขมกะไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ถ้าอย่างนั้น ท่านพระเขมกะก็เป็นพระอรหันตขีณาสพแล้วสิ’’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคตรัสอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ไว้ คือ รูปูปาทานขันธ์ ... วิญญาณูปาทานขันธ์ อาวุโส ผมไม่ได้พิจารณาเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยความเป็นอัตตา หรือโดยความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้เลย แต่ผมก็ยังไม่ใช่พระอรหันตขีณาสพ อาวุโส แต่ทว่า ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี ‘อัสมิ’ (เรามีอยู่) ที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น แต่ก็ไม่ได้พิจารณาเห็นว่า ‘นี้คือเรา’ အထ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ…ပေ… ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ခေမကော, အာဝုသော, ဘိက္ခု ဧဝမာဟ – ပဉ္စိမေ, အာဝုသော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ, သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣမေသု ခွာဟံ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု န ကိဉ္စိ အတ္တံ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ သမနုပဿာမိ, န စမှိ အရဟံ ခီဏာသဝေါ; အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ, ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမီ’’တိ. ครั้งนั้นแล ท่านพระทาสกะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย... แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ผมมิได้เห็นสิ่งใดโดยความเป็นตน หรือโดยความเป็นของตนเลย และผมก็ยังมิใช่พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’’ ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော ဒါသက, ယေန ခေမကော ဘိက္ခု တေနုပသင်္ကမ; ဥပသင်္ကမိတွာ ခေမကံ ဘိက္ခုံ ဧဝံ ဝဒေဟိ – ‘ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, အသ္မီတိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ အသ္မီတိ ဝဒေသိ? ရူပံ အသ္မီတိ ဝဒေသိ, အညတြ ရူပါ အသ္မီတိ ဝဒေသိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အသ္မီတိ ဝဒေသိ, အညတြ ဝိညာဏာ အသ္မီတိ ဝဒေသိ. ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, အသ္မီတိ ဝဒေသိ. ကိမေတံ အသ္မီတိ ဝဒေသီ’’’တိ? “ท่านทาสกะ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วจงกล่าวกับท่านพระเขมกะอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’” ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ဒါသကော ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိဿုတွာ ယေနာယသ္မာ ခေမကော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဧတဒဝေါစ – ထေရာ တံ, အာဝုသော ခေမက, ဧဝမာဟံသု – ‘‘ယမေတံ, အာဝုသော [Pg.106] ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ’’တိ? ‘‘အလံ, အာဝုသော ဒါသက, ကိံ ဣမာယ သန္ဓာဝနိကာယ! အာဟရာဝုသော, ဒဏ္ဍံ; အဟမေဝ ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိဿာမီ’’တိ. ท่านพระทาสกะรับคำของภิกษุเถระทั้งหลายว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ’ แล้วเข้าไปหาท่านพระเขมกะ ครั้นแล้วได้กล่าวกับท่านพระเขมกะว่า ‘ท่านเขมกะ ภิกษุเถระทั้งหลายกล่าวกับท่านอย่างนี้ว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) ‘พอเถิด ท่านทาสกะ จะประโยชน์อะไรด้วยการวิ่งไปวิ่งมานี้ ท่านผู้มีอายุ ท่านจงนำไม้เท้ามาเถิด ผมเองจะเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย’ အထ ခေါ အာယသ္မာ ခေမကော ဒဏ္ဍမောလုဗ္ဘ ယေန ထေရာ ဘိက္ခူ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ထေရာ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ? ယမေတံ, အာဝုသော ခေမက, ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသိ, ကိမေတံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒေသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, အာဝုသော, ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ; နပိ အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ; နပိ အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမိ’’. ครั้งนั้นแล ท่านพระเขมกะใช้ไม้เท้าพยุงกายเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลาย ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับภิกษุเถระเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกับท่านพระเขมกะผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้วว่า ‘ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร ท่านกล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป ท่านกล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ หรือกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ ท่านเขมกะ ที่ท่านกล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ ดังนี้ ท่านกล่าวคำว่า ‘เรามีอยู่’ นี้ หมายถึงอะไร’ (ท่านพระเขมกะตอบว่า) ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’ ‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော, ဥပ္ပလဿ ဝါ ပဒုမဿ ဝါ ပုဏ္ဍရီကဿ ဝါ ဂန္ဓော. ယော နု ခေါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘ပတ္တဿ ဂန္ဓော’တိ ဝါ ‘ဝဏ္ဏဿ ဂန္ဓော’တိ ဝါ ‘ကိဉ္ဇက္ခဿ ဂန္ဓော’တိ ဝါ သမ္မာ နု ခေါ သော ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, အာဝုသော’’. ‘‘ယထာ ကထံ, ပနာဝုသော, သမ္မာ ဗျာကရမာနော ဗျာကရေယျာ’’တိ? ‘‘‘ပုပ္ဖဿ ဂန္ဓော’တိ ခေါ, အာဝုသော, သမ္မာ ဗျာကရမာနော ဗျာကရေယျာ’’တိ. ‘‘ဧဝမေဝ ခွာဟံ, အာဝုသော, န ရူပံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ, နပိ အညတြ ရူပါ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ, နပိ အညတြ ဝိညာဏာ ‘အသ္မီ’တိ ဝဒါမိ. အပိ စ မေ, အာဝုသော, ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ‘အသ္မီ’တိ အဓိဂတံ ‘အယမဟမသ္မီ’တိ န စ သမနုပဿာမိ’’. “ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนกลิ่นของดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก ถ้ามีผู้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เป็นกลิ่นของกลีบ’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของสี’ หรือ ‘เป็นกลิ่นของเกสร’ ผู้นั้นจะกล่าวโดยชอบหรือไม่” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ไม่ชอบ ท่านผู้มีอายุ” (ท่านพระเขมกะถามว่า) “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบอย่างไร” (ภิกษุเถระตอบว่า) “ท่านผู้มีอายุ เมื่อจะตอบให้ชอบ ควรจะตอบว่า ‘เป็นกลิ่นของดอกไม้’” (ท่านพระเขมกะกล่าวว่า) “ท่านผู้มีอายุ ฉันนั้นเหมือนกัน ผมมิได้กล่าวว่า รูป คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากรูป มิได้กล่าวว่า เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ คือ ‘เรามีอยู่’ และมิได้กล่าวว่า ‘เรามีอยู่’ อื่นจากวิญญาณ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ ผมยังมี (มานะ) ว่า ‘เรามีอยู่’ เกิดขึ้น แต่ก็มิได้เห็นว่า ‘นี้คือเรา’” ‘‘ကိဉ္စာပိ, အာဝုသော, အရိယသာဝကဿ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပဟီနာနိ ဘဝန္တိ, အထ ခွဿ ဟောတိ – ‘ယော စ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော [Pg.107] အသ္မီတိ မာနော, အသ္မီတိ ဆန္ဒော, အသ္မီတိ အနုသယော အသမူဟတော. သော အပရေန သမယေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿီ ဝိဟရတိ – ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ. တဿိမေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿိနော ဝိဟရတော ယောပိဿ ဟောတိ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော ‘အသ္မီ’တိ, မာနော ‘အသ္မီ’တိ, ဆန္ဒော ‘အသ္မီ’တိ အနုသယော အသမူဟတော, သောပိ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတိ. “ท่านผู้มีอายุ แม้ว่าอริยสาวกจะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้วก็ตาม แต่มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้น ก็ยังคงมีอยู่ ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างละเอียด ที่ยังมิได้ถอนขึ้นนั้น ย่อมถึงการถูกถอนขึ้นได้ ‘‘သေယျထာပိ, အာဝုသော, ဝတ္ထံ သံကိလိဋ္ဌံ မလဂ္ဂဟိတံ. တမေနံ သာမိကာ ရဇကဿ အနုပဒဇ္ဇုံ. တမေနံ ရဇကော ဦသေ ဝါ ခါရေ ဝါ ဂေါမယေ ဝါ သမ္မဒ္ဒိတွာ အစ္ဆေ ဥဒကေ ဝိက္ခာလေတိ. ကိဉ္စာပိ တံ ဟောတိ ဝတ္ထံ ပရိသုဒ္ဓံ ပရိယောဒါတံ, အထ ခွဿ ဟောတိ ယေဝ အနုသဟဂတော ဦသဂန္ဓော ဝါ ခါရဂန္ဓော ဝါ ဂေါမယဂန္ဓော ဝါ အသမူဟတော. တမေနံ ရဇကော သာမိကာနံ ဒေတိ. တမေနံ သာမိကာ ဂန္ဓပရိဘာဝိတေ ကရဏ္ဍကေ နိက္ခိပန္တိ. ယောပိဿ ဟောတိ အနုသဟဂတော ဦသဂန္ဓော ဝါ ခါရဂန္ဓော ဝါ ဂေါမယဂန္ဓော ဝါ အသမူဟတော, သောပိ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, ကိဉ္စာပိ အရိယသာဝကဿ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယာနိ သံယောဇနာနိ ပဟီနာနိ ဘဝန္တိ, အထ ခွဿ ဟောတိ ယေဝ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော ‘အသ္မီ’တိ, မာနော ‘အသ္မီ’တိ, ဆန္ဒော ‘အသ္မီ’တိ အနုသယော အသမူဟတော. သော အပရေန သမယေန ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿီ ဝိဟရတိ. ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ. တဿ ဣမေသု ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿိနော ဝိဟရတော ယောပိဿ ဟောတိ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု အနုသဟဂတော ‘အသ္မီ’တိ, မာနော ‘အသ္မီ’တိ, ဆန္ဒော ‘အသ္မီ’တိ အနုသယော အသမူဟတော, သောပိ သမုဂ္ဃာတံ ဂစ္ဆတီ’’တိ. “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่เปรอะเปื้อน มีมลทินจับ เจ้าของพึงมอบผ้านั้นแก่คนซักฟอก คนซักฟอกนั้นพึงขยำผ้านั้นด้วยดินเค็ม หรือด้วยด่าง หรือด้วยโคมัย แล้วซักในน้ำที่ใสสะอาด แม้ผ้านั้นจะเป็นผ้าที่บริสุทธิ์ผุดผ่อง แต่ก็ยังมีกลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่ คนซักฟอกนั้นพึงมอบผ้านั้นแก่เจ้าของ เจ้าของพึงเก็บผ้านั้นไว้ในหีบที่อบด้วยของหอม กลิ่นดินเค็ม หรือกลิ่นด่าง หรือกลิ่นโคมัยที่ยังไม่หมดไป ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป ข้อนี้ฉันใด ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย อริยสาวกแม้จะละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ได้แล้ว แต่ก็ยังคงมีมานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน ในสมัยต่อมา อริยสาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดแห่งรูป อย่างนี้ความดับแห่งรูป อย่างนี้เวทนา... อย่างนี้สัญญา... อย่างนี้สังขาร... อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับแห่งวิญญาณ’ เมื่ออริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้อยู่ มานะว่า ‘เรามีอยู่’ ฉันทะว่า ‘เรามีอยู่’ อนุสัยว่า ‘เรามีอยู่’ อันเป็นไปตามอุปาทานขันธ์ ๕ ที่ยังละไม่ได้ ติดตามอยู่นั้น ก็จะหมดสิ้นไป” ဧဝံ ဝုတ္တေ, ထေရာ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘န ခေါ မယံ အာယသ္မန္တံ ခေမကံ ဝိဟေသာပေခါ ပုစ္ဆိမှ, အပိ စာယသ္မာ ခေမကော ပဟောသိ တဿ ဘဂဝတော သာသနံ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတုံ ဒေသေတုံ ပညာပေတုံ [Pg.108] ပဋ္ဌပေတုံ ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတုံ. တယိဒံ အာယသ္မတာ ခေမကေန တဿ ဘဂဝတော သာသနံ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတံ ဒေသိတံ ပညာပိတံ ပဋ္ဌပိတံ ဝိဝရိတံ ဝိဘဇိတံ ဥတ္တာနီကတ’’န္တိ. เมื่อท่านพระเขมกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระเขมกะดังนี้ว่า “พวกกระผมมิได้ถามท่านพระเขมกะด้วยมุ่งหวังจะเบียดเบียน แต่ท่านพระเขมกะสามารถเพื่อจะแจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งคำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นโดยพิสดารได้ คำสอนของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ท่านพระเขมกะได้แจกแจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น โดยพิสดารแล้ว” ဣဒမဝေါစ အာယသ္မာ ခေမကော. အတ္တမနာ ထေရာ ဘိက္ခူ အာယသ္မတော ခေမကဿ ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုံ. ဣမသ္မိဉ္စ ပန ဝေယျာကရဏသ္မိံ ဘညမာနေ သဋ္ဌိမတ္တာနံ ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသု, အာယသ္မတော ခေမကဿ စာတိ. သတ္တမံ. ท่านพระเขมกะได้กล่าวคำนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของท่านพระเขมกะ ก็แล เมื่อไวยากรณ์นี้อันท่านพระเขมกะกล่าวอยู่ จิตของภิกษุเถระประมาณ ๖๐ รูป และของท่านพระเขมกะ ได้หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ฉะนี้แล จบสูตรที่ ๗ ၈. ဆန္နသုတ္တံ ๘. ฉันนสูตร ၉၀. ဧကံ သမယံ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဘိက္ခူ ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဆန္နော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော အဝါပုရဏံ အာဒါယ ဝိဟာရေန ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဩဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, အနုသာသန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, ကရောန္တု မေ အာယသ္မန္တော ထေရာ ဓမ္မိံ ကထံ, ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’’န္တိ. ๙๐. สมัยหนึ่ง ภิกษุเถระจำนวนมากอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระฉันนะ ในเวลาเย็น ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว ถือลูกดาล เที่ยวเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายจากวิหารหนึ่งไปยังอีกวิหารหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงโอวาทข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงอนุศาสน์ข้าพเจ้า ขอท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นเถระจงกระทำธรรมีกถาแก่ข้าพเจ้า โดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงเห็นธรรมได้” ဧဝံ ဝုတ္တေ, ထေရာ ဘိက္ခူ အာယသ္မန္တံ ဆန္နံ ဧတဒဝေါစုံ – ‘‘ရူပံ ခေါ, အာဝုသော ဆန္န, အနိစ္စံ; ဝေဒနာ အနိစ္စာ; သညာ အနိစ္စာ; သင်္ခါရာ အနိစ္စာ; ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ရူပံ အနတ္တာ; ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ; သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’တိ. เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสฉันนะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” အထ ခေါ အာယသ္မတော ဆန္နဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘မယှမ္ပိ ခေါ ဧတံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ရူပံ အနိစ္စံ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’တိ. အထ စ ပန မေ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထေ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေ တဏှာက္ခယေ ဝိရာဂေ နိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ နပ္ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ. ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ – ‘အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာ’တိ? န ခေါ ပနေဝံ ဓမ္မံ ပဿတော ဟောတိ. ကော နု ခေါ မေ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေယျ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’’န္တိ. ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “แม้สำหรับเรา ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกันว่า ‘รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของเราก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในความสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือ นิพพาน ความหวั่นไหวและความยึดมั่นย่อมเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่สำหรับผู้เห็นธรรมแล้ว ไม่พึงเป็นเช่นนี้ ใครหนอจะพึงแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้” အထ ခေါ အာယသ္မတော ဆန္နဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတာရာမေ သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သမ္ဘာဝိတော [Pg.109] စ ဝိညူနံ သဗြဟ္မစာရီနံ, ပဟောတိ စ မေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျံ; အတ္ထိ စ မေ အာယသ္မန္တေ အာနန္ဒေ တာဝတိကာ ဝိဿဋ္ဌိ. ယံနူနာဟံ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမေယျ’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ဆန္နော သေနာသနံ သံသာမေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ယေန ကောသမ္ဗီ ဃောသိတာရာမော ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ဆန္နော အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစ – ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอานนท์นี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ท่านเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญ และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านพระอานนท์สามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านพระอานนท์ถึงเพียงนั้น ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์เถิด” ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะเก็บงำเสนาสนะแล้ว ถือบาตรและจีวรเดินทางไปยังโฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นแล้วได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ท่านพระฉันนะได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ‘‘ဧကမိဒါဟံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, သမယံ ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရာမိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခွာဟံ, အာဝုသော, သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော အဝါပုရဏံ အာဒါယ ဝိဟာရေန ဝိဟာရံ ဥပသင်္ကမိံ; ဥပသင်္ကမိတွာ ထေရေ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစံ – ‘ဩဝဒန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, အနုသာသန္တု မံ အာယသ္မန္တော ထေရာ, ကရောန္တု မေ အာယသ္မန္တော ထေရာ ဓမ္မိံ ကထံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’န္တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ မံ, အာဝုသော, ထေရာ ဘိက္ခူ ဧတဒဝေါစုံ – ‘ရူပံ ခေါ, အာဝုသော ဆန္န, အနိစ္စံ; ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; ရူပံ အနတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’’’တိ. “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ สมัยหนึ่ง ผมอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านผู้มีอายุ ในเวลาเย็น ผมออกจากที่หลีกเร้น ถือลูกดาลเข้าไปยังวิหารหลังหนึ่งๆ ครั้นแล้วได้กล่าวคำนี้กับพระเถระทั้งหลายว่า ‘ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงโอวาทผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงพร่ำสอนผม ขอพระเถระผู้มีอายุทั้งหลายจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด’ เมื่อผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านผู้มีอายุ พระเถระทั้งหลายได้กล่าวคำนี้กับผมว่า ‘ท่านฉันนะผู้มีอายุ รูปไม่เที่ยง เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา...ฯลฯ... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’” ‘‘တဿ မယှံ, အာဝုသော, ဧတဒဟောသိ – ‘မယှမ္ပိ ခေါ ဧတံ ဧဝံ ဟောတိ – ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ, ရူပံ အနတ္တာ, ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ. သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, သဗ္ဗေ ဓမ္မာ အနတ္တာ’တိ. အထ စ ပန မေ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထေ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေ တဏှာက္ခယေ ဝိရာဂေ နိရောဓေ နိဗ္ဗာနေ စိတ္တံ န ပက္ခန္ဒတိ နပ္ပသီဒတိ န သန္တိဋ္ဌတိ နာဓိမုစ္စတိ. ပရိတဿနာ ဥပါဒါနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ; ပစ္စုဒါဝတ္တတိ မာနသံ – ‘အထ ကော စရဟိ မေ အတ္တာ’တိ? န ခေါ ပနေဝံ ဓမ္မံ ပဿတော ဟောတိ. ကော နု ခေါ မေ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေယျ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျန္တိ! “ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ถึงเราก็มีความรู้อย่างนี้เหมือนกันว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ แต่ถึงกระนั้น จิตของผมก็ไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งมั่น ไม่น้อมไปในความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในความคลายกำหนัด ในความดับ คือนิพพาน ความสะดุ้งและความยึดมั่นเกิดขึ้น จิตย่อมหวนกลับมาว่า ‘ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ แต่ความคิดเช่นนี้ย่อมไม่มีแก่ผู้เห็นธรรม ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้” ‘‘တဿ မယှံ, အာဝုသော, ဧတဒဟောသိ – ‘အယံ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတရာမေ သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သမ္ဘာဝိတော စ ဝိညူနံ သဗြဟ္မစာရီနံ, ပဟောတိ စ မေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျံ. အတ္ထိ စ မေ အာယသ္မန္တေ အာနန္ဒေ [Pg.110] တာဝတိကာ ဝိဿဋ္ဌိ. ယံနူနာဟံ ယေနာယသ္မာ အာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမေယျ’န္တိ. ဩဝဒတု မံ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော; အနုသာသတု မံ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော; ကရောတု မေ, အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဓမ္မိံ ကထံ ယထာဟံ ဓမ္မံ ပဿေယျ’’န္တိ. “ท่านผู้มีอายุ ผมนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุนี้ อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้เมืองโกสัมพี ทั้งพระศาสดาก็ทรงสรรเสริญ ทั้งเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่อง ท่านอานนท์ผู้มีอายุสามารถที่จะแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ และเราก็มีความคุ้นเคยกับท่านอานนท์ผู้มีอายุถึงเพียงนั้น ทางที่ดี เราพึงเข้าไปหาท่านอานนท์ผู้มีอายุเถิด’ ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงโอวาทผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงพร่ำสอนผม ขอท่านอานนท์ผู้มีอายุจงกล่าวธรรมีกถาแก่ผม โดยประการที่ผมจะพึงเห็นธรรมเถิด” ‘‘ဧတ္တကေနပိ မယံ အာယသ္မတော ဆန္နဿ အတ္တမနာ အပိ နာမ တံ အာယသ္မာ ဆန္နော အာဝိ အကာသိ ခီလံ ဆိန္ဒိ. ဩဒဟာဝုသော, ဆန္န, သောတံ; ဘဗ္ဗောသိ ဓမ္မံ ဝိညာတု’’န္တိ. အထ ခေါ အာယသ္မတော ဆန္နဿ တာဝတကေနေဝ ဥဠာရံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇိ – ‘‘ဘဗ္ဗော ကိရသ္မိ ဓမ္မံ ဝိညာတု’’န္တိ. “เพียงเท่านี้ พวกเราก็พอใจในท่านฉันนะผู้มีอายุแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุได้ทำให้แจ้ง ได้ตัดตอเสียแล้ว ท่านฉันนะผู้มีอายุ จงเงี่ยโสตลงเถิด ท่านเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้” ลำดับนั้น ท่านฉันนะผู้มีอายุได้เกิดปีติปราโมทย์อย่างยิ่งเพียงเท่านั้นว่า “ได้ยินว่า เราเป็นผู้ควรเพื่อจะรู้แจ้งธรรมได้” ‘‘သမ္မုခါ မေတံ, အာဝုသော ဆန္န, ဘဂဝတော သုတံ, သမ္မုခါ စ ပဋိဂ္ဂဟိတံ ကစ္စာနဂေါတ္တံ ဘိက္ခုံ ဩဝဒန္တဿ – ဒွယနိဿိတော ခွာယံ, ကစ္စာန, လောကော ယေဘုယျေန အတ္ထိတဉ္စေဝ နတ္ထိတဉ္စ. လောကသမုဒယံ ခေါ, ကစ္စာန, ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယာ လောကေ နတ္ထိတာ, သာ န ဟောတိ. လောကနိရောဓံ ခေါ, ကစ္စာန, ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော ယာ လောကေ အတ္ထိတာ, သာ န ဟောတိ. ဥပယုပါဒါနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓော ခွာယံ, ကစ္စာန, လောကော ယေဘုယျေန တံ စာယံ ဥပယုပါဒါနံ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယံ န ဥပေတိ န ဥပါဒိယတိ နာဓိဋ္ဌာတိ ‘အတ္တာ မေ’တိ. ဒုက္ခမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈမာနံ နိရုဇ္ဈတီတိ န ကင်္ခတိ န ဝိစိကိစ္ဆတိ. အပရပ္ပစ္စယာ ဉာဏမေဝဿ ဧတ္ထ ဟောတိ. ဧတ္တာဝတာ ခေါ, ကစ္စာန, သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟောတိ. သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ, ကစ္စာန, အယမေကော အန္တော. သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ အယံ ဒုတိယော အန္တော. ဧတေ တေ, ကစ္စာန, ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ မဇ္ဈေန တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ – အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ; သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတိ. အဝိဇ္ဇာယ တွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ သင်္ခါရနိရောဓော…ပေ… ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ဟောတီ’’တိ. “ท่านฉันนะผู้มีอายุ ข้อนี้ ข้าพเจ้าได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ ขณะที่ทรงโอวาทท่านพระกัจจานโคตรว่า ‘กัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ อย่าง คือ ความมี (อัตถิตา) และความไม่มี (นัตถิตา) กัจจานะ เมื่อบุคคลเห็นความเกิดแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความไม่มีในโลกย่อมไม่มี เมื่อบุคคลเห็นความดับแห่งโลกตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ ความมีในโลกย่อมไม่มี กัจจานะ โลกนี้โดยมากถูกผูกมัดด้วยอุบาย อุปาทาน และอภินิเวส แต่พระอริยสาวกนี้ย่อมไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่น ไม่ตั้งไว้ซึ่งอุบายและอุปาทานนั้น อันเป็นอภินิเวสและอนุสัยแห่งจิตว่า ‘อัตตาของเรา’ ทุกข์นั่นแหละเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เมื่อดับ ย่อมดับ ดังนี้ ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลง ปัญญาในเรื่องนี้ของท่านย่อมเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องอาศัยผู้อื่น กัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สัมมาทิฏฐิจึงมีได้ กัจจานะ ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่’ นี้เป็นส่วนสุดที่หนึ่ง ที่ว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มี’ นี้เป็นส่วนสุดที่สอง กัจจานะ ตถาคตไม่เข้าใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้น ย่อมแสดงธรรมโดยสายกลางว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี...ฯลฯ... ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ก็เพราะอวิชชานั่นแหละดับไปไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีด้วยประการฉะนี้’” ‘‘ဧဝမေတံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဟောတိ ယေသံ အာယသ္မန္တာနံ တာဒိသာ သဗြဟ္မစာရယော အနုကမ္ပကာ အတ္ထကာမာ ဩဝါဒကာ အနုသာသကာ. ဣဒဉ္စ ပန မေ အာယသ္မတော အာနန္ဒဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ဓမ္မော အဘိသမိတော’’တိ. အဋ္ဌမံ. “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น สำหรับท่านผู้มีอายุทั้งหลายเหล่าใด ที่มีเพื่อนพรหมจารีเช่นนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ มุ่งประโยชน์ เป็นผู้โอวาท เป็นผู้พร่ำสอน และข้าพเจ้าได้ฟังธรรมเทศนานี้ของท่านอานนท์ผู้มีอายุแล้ว ก็ได้บรรลุธรรมแล้ว” ฉันนสูตรที่ ๘ จบ ၉. ရာဟုလသုတ္တံ ๙. ราหุลสูตร ၉၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.111]. အထ ခေါ အာယသ္မာ ရာဟုလော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဟုလော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ? ๙๑. เรื่องเกิดขึ้นที่เมืองสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่านพระราหุลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระราหุลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอกจึงจะไม่มี” ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ရာဟုလ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ … ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ရာဟုလ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ. နဝမံ. “ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพิจารณาเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอกย่อมไม่มี” จบสูตรที่ ๙ ၁၀. ဒုတိယရာဟုလသုတ္တံ ๑๐. ทุติยราหุลสูตร ၉၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဟုလော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာသမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ? ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ရာဟုလ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ဟောတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါ ဝိမုတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, ရာဟုလ[Pg.112], ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ. ဒသမံ. ๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราหุลนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” “ดูก่อนราหุล รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก...ฯลฯ... อยู่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น บุคคลเห็นแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนราหุล เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงฉันทะ ระงับ และหลุดพ้นด้วยดี ในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” จบสูตรที่ ๑๐ ထေရဝဂ္ဂေါ နဝမော. เถรวรรคที่ ๙ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้นมีดังนี้ အာနန္ဒော တိဿော ယမကော, အနုရာဓော စ ဝက္ကလိ; အဿဇိ ခေမကော ဆန္နော, ရာဟုလာ အပရေ ဒုဝေ. อานันทสูตร ติสสสูตร ยมกสูตร อนุราธสูตร วักกลิสูตร อัสสชิสูตร เขมกสูตร ฉันนสูตร และราหุลสูตรอีก ๒ สูตร ၁၀. ပုပ္ဖဝဂ္ဂေါ ๑๐. ปุปผวรรค ၁. နဒီသုတ္တံ ๑. นทีสูตร ၉၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, နဒီ ပဗ္ဗတေယျာ ဩဟာရိနီ ဒူရင်္ဂမာ သီဃသောတာ. တဿာ ဥဘောသု တီရေသု ကာသာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ကုသာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ပဗ္ဗဇာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ဗီရဏာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ; ရုက္ခာ စေပိ ဇာတာ အဿု, တေ နံ အဇ္ဈောလမ္ဗေယျုံ. တဿာ ပုရိသော သောတေန ဝုယှမာနော ကာသေ စေပိ ဂဏှေယျ, တေ ပလုဇ္ဇေယျုံ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇေယျ. ကုသေ စေပိ ဂဏှေယျ, ပဗ္ဗဇေ စေပိ ဂဏှေယျ, ဗီရဏေ စေပိ ဂဏှေယျ, ရုက္ခေ စေပိ ဂဏှေယျ, တေ ပလုဇ္ဇေယျုံ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇေယျ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ အရိယဓမ္မေ အဝိနီတော, သပ္ပုရိသာနံ အဒဿာဝီ သပ္ပုရိသဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ရူပံ ပလုဇ္ဇတိ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ[Pg.113]; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. တဿ တံ ဝိညာဏံ ပလုဇ္ဇတိ. သော တတောနိဒါနံ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’. ‘‘တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำที่ไหลลงจากภูเขา ไหลไปไกล มีกระแสเชี่ยว หากมีหญ้าคาเกิดอยู่ริมฝั่งทั้งสองฟาก หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้ากุศะเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าปล้องเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีหญ้าแฝกเกิดอยู่... หญ้าเหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ หากมีต้นไม้เกิดอยู่... ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโน้มลงมาในแม่น้ำ บุรุษผู้ถูกกระแสน้ำพัดไป หากเขาจะยึดหญ้าคา หญ้าคาเหล่านั้นก็จะขาดไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น หากเขาจะยึดหญ้ากุศะ... หากเขาจะยึดหญ้าปล้อง... หากเขาจะยึดหญ้าแฝก... หากเขาจะยึดต้นไม้ ต้นไม้เหล่านั้นก็จะโค่นไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป รูปนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือเห็นวิญญาณในอัตตา หรือเห็นอัตตาในวิญญาณ วิญญาณนั้นของเขาย่อมแตกสลายไป เขาจะถึงความพินาศฉิบหายเพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุนั้น...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๑ ၂. ပုပ္ဖသုတ္တံ ๒. ปุปผสูตร ၉၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေန ဝိဝဒါမိ, လောကောဝ မယာ ဝိဝဒတိ. န, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မဝါဒီ ကေနစိ လောကသ္မိံ ဝိဝဒတိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ’’. ๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่วิวาทกับโลก แต่โลกวิวาทกับเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมวาทีไม่วิวาทกับใครๆ ในโลก สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี สิ่งใดที่บัณฑิตในโลกสมมติว่ามี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่ามี” ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, ယမဟံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဣဒံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, နတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘နတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งใดเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่าไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือสิ่งที่บัณฑิตในโลกสมมติว่าไม่มี ซึ่งแม้เราก็กล่าวว่าไม่มี” ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ, ယမဟံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဝေဒနာ အနိစ္စာ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ. ဣဒံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အတ္ထိသမ္မတံ လောကေ ပဏ္ဍိတာနံ; အဟမ္ပိ တံ ‘အတ္ထီ’တိ ဝဒါမိ’’. ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ ซึ่งเราก็กล่าวว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย รูปอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ เวทนาไม่เที่ยง...ฯลฯ... วิญญาณอันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลที่บัณฑิตในโลกสมมติกันว่า ‘มีอยู่’ แม้เราก็กล่าวสิ่งนั้นว่า ‘มีอยู่’ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော, တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ; အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ အဘိသမေတွာ တံ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ. ภิกษุทั้งหลาย โลกธรรมมีอยู่ในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งโลกธรรมนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ‘‘ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော, တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ, အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ အဘိသမေတွာ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ [Pg.114] အဘိသမေတွာ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ. ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นโลกธรรมในโลก ที่ตถาคตตรัสรู้ รู้ยิ่ง ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งรูปนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန ဧဝံ အာစိက္ခိယမာနေ ဒေသိယမာနေ ပညပိယမာနေ ပဋ္ဌပိယမာနေ ဝိဝရိယမာနေ ဝိဘဇိယမာနေ ဥတ္တာနီကရိယမာနေ န ဇာနာတိ န ပဿတိ တမဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလံ ပုထုဇ္ဇနံ အန္ဓံ အစက္ခုကံ အဇာနန္တံ အပဿန္တံ ကိန္တိ ကရောမိ! ဝေဒနာ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော…ပေ… သညာ, ဘိက္ခဝေ… သင်္ခါရာ, ဘိက္ခဝေ… ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, လောကေ လောကဓမ္မော တံ တထာဂတော အဘိသမ္ဗုဇ္ဈတိ အဘိသမေတိ. အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ အဘိသမေတွာ အာစိက္ခတိ ဒေသေတိ ပညပေတိ ပဋ္ဌပေတိ ဝိဝရတိ ဝိဘဇတိ ဥတ္တာနီကရောတိ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอย่างไรกับปุถุชนคนพาลนั้น ผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นได้เล่า ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นโลกธรรมในโลก...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สัญญา... ภิกษุทั้งหลาย สังขาร... ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเป็นโลกธรรมในโลก ตถาคตย่อมตรัสรู้ ย่อมรู้ยิ่งซึ่งวิญญาณนั้น ครั้นตรัสรู้แล้ว รู้ยิ่งแล้ว ย่อมบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတေန ဧဝံ အာစိက္ခိယမာနေ ဒေသိယမာနေ ပညပိယမာနေ ပဋ္ဌပိယမာနေ ဝိဝရိယမာနေ ဝိဘဇိယမာနေ ဥတ္တာနီကရိယမာနေ န ဇာနာတိ န ပဿတိ တမဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဗာလံ ပုထုဇ္ဇနံ အန္ဓံ အစက္ခုကံ အဇာနန္တံ အပဿန္တံ ကိန္တိ ကရောမိ! ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตถาคตบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นอยู่อย่างนี้ ผู้ใดไม่รู้ ไม่เห็น เราจะทำอย่างไรกับปุถุชนคนพาลนั้น ผู้มืดบอด ไม่มีจักษุ ไม่รู้ ไม่เห็นได้เล่า ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဥပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ ပုဏ္ဍရီကံ ဝါ ဥဒကေ ဇာတံ ဥဒကေ သံဝဍ္ဎံ ဥဒကာ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌာတိ အနုပလိတ္တံ ဥဒကေန; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော လောကေ ဇာတော လောကေ သံဝဍ္ဎော လောကံ အဘိဘုယျ ဝိဟရတိ အနုပလိတ္တော လောကေနာ’’တိ. ဒုတိယံ. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ ตั้งอยู่ แต่น้ำไม่ติด ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเกิดในโลก เจริญในโลก แต่ครอบงำโลกอยู่ โลกไม่ฉาบทา ၃. ဖေဏပိဏ္ဍူပမသုတ္တံ ๓. เฟณปิณฑูปมสูตร ၉၅. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ အယုဇ္ဈာယံ ဝိဟရတိ ဂင်္ဂါယ နဒိယာ တီရေ. တတြ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ – ๙๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กรุงอโยธยา ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အယံ ဂင်္ဂါ နဒီ မဟန္တံ ဖေဏပိဏ္ဍံ အာဝဟေယျ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဖေဏပိဏ္ဍေ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ[Pg.115], တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ရူပေ သာရော? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคานี้ พึงนำฟองน้ำก้อนใหญ่มา บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำก้อนนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำก้อนนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งรูปนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ รูปนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในรูปจะพึงมีได้อย่างไร ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သရဒသမယေ ထုလ္လဖုသိတကေ ဒေဝေ ဝဿန္တေ ဥဒကေ ဥဒကပုဗ္ဗုဠံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ နိရုဇ္ဈတိ စ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဥဒကပုဗ္ဗုဠေ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယာ ကာစိ ဝေဒနာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ…ပေ… ယာ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာယ သာရော? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยศารทกาล เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกลงมา ฟองน้ำในน้ำย่อมเกิดขึ้นและดับไป บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งฟองน้ำนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในฟองน้ำจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ที่ไกลหรือใกล้ ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งเวทนานั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ เวทนานั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า เป็นของไม่มีแก่นสาร ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในเวทนาจะพึงมีได้อย่างไร ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ဌိတေ မဇ္ဈနှိကေ ကာလေ မရီစိကာ ဖန္ဒတိ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ…ပေ… ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, မရီစိကာယ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယာ ကာစိ သညာ…ပေ…. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู เวลาเที่ยงวัน พยับแดดย่อมเต้นระยิบระยับ บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งพยับแดดนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ พยับแดดนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า เป็นของสูญเปล่า...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นสารในพยับแดดจะพึงมีได้อย่างไร ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ... ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော သာရတ္ထိကော သာရဂဝေသီ သာရပရိယေသနံ စရမာနော တိဏှံ ကုဌာရိံ အာဒါယ ဝနံ ပဝိသေယျ. သော တတ္ထ ပဿေယျ မဟန္တံ ကဒလိက္ခန္ဓံ ဥဇုံ နဝံ အကုက္ကုကဇာတံ. တမေနံ မူလေ ဆိန္ဒေယျ; မူလေ ဆေတွာ အဂ္ဂေ ဆိန္ဒေယျ, အဂ္ဂေ ဆေတွာ ပတ္တဝဋ္ဋိံ ဝိနိဗ္ဘုဇေယျ. သော တဿ ပတ္တဝဋ္ဋိံ ဝိနိဗ္ဘုဇန္တော ဖေဂ္ဂုမ္ပိ နာဓိဂစ္ဆေယျ, ကုတော သာရံ! တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ကဒလိက္ခန္ဓေ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ…ပေ… ယေ [Pg.116] ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, သင်္ခါရေသု သာရော? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่น แสวงหาแก่น เที่ยวเสาะหาแก่น ถือขวานอันคมเข้าไปสู่ป่า เขาพึงเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่านั้น ซึ่งตรง สดใหม่ ยังไม่เกิดแกนแข็ง เขาพึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคน ครั้นตัดที่โคนแล้ว พึงตัดที่ปลาย ครั้นตัดที่ปลายแล้ว พึงลอกกาบออก เมื่อเขาลอกกาบนั้นออกอยู่ ก็ไม่พึงได้แม้แต่กระพี้ ไหนเลยจะได้แก่นเล่า บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งต้นกล้วยนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ ต้นกล้วยนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในต้นกล้วยจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งสังขารเหล่านั้นอยู่ สังขารเหล่านั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในสังขารทั้งหลายจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, မာယာကာရော ဝါ မာယာကာရန္တေဝါသီ ဝါ စတုမဟာပထေ မာယံ ဝိဒံသေယျ. တမေနံ စက္ခုမာ ပုရိသော ပဿေယျ နိဇ္ဈာယေယျ ယောနိသော ဥပပရိက္ခေယျ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယေယျ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယေယျ, အသာရကညေဝ ခါယေယျ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, မာယာယ သာရော? ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, တံ ဘိက္ခု ပဿတိ နိဇ္ဈာယတိ ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ. တဿ တံ ပဿတော နိဇ္ဈာယတော ယောနိသော ဥပပရိက္ခတော ရိတ္တကညေဝ ခါယတိ, တုစ္ဆကညေဝ ခါယတိ, အသာရကညေဝ ခါယတိ. ကိဉှိ သိယာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိညာဏေ သာရော? ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนักมายากล หรือลูกมือของนักมายากล พึงแสดงกลที่ทางใหญ่สี่แพร่ง บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น พึงเพ่งพินิจ พึงพิจารณาโดยแยบคายซึ่งกลนั้น เมื่อเขาเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายอยู่ กลนั้นพึงปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในมายากลจะมีได้อย่างไร ข้อนี้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ...ที่อยู่ไกลหรือใกล้ก็ตาม ภิกษุย่อมเห็น ย่อมเพ่งพินิจ ย่อมพิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้น เมื่อเธอเห็น เพ่งพินิจ พิจารณาโดยแยบคายซึ่งวิญญาณนั้นอยู่ วิญญาณนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า เป็นของหาสาระมิได้โดยแท้ ภิกษุทั้งหลาย ก็แก่นในวิญญาณจะมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล ‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ… သညာယပိ… သင်္ခါရေသုပိ … ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတိ’’. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา... แม้ในสัญญา... แม้ในสังขาร... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. ဣဒံ ဝတွာန သုဂတော အထာပရံ ဧတဒဝေါစ သတ္ထာ – พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตศาสดา ครั้นตรัสคำนี้แล้ว จึงได้ตรัสคำอื่นต่อไปอีกว่า ‘‘ဖေဏပိဏ္ဍူပမံ ရူပံ, ဝေဒနာ ဗုဗ္ဗုဠူပမာ ; မရီစိကူပမာ သညာ, သင်္ခါရာ ကဒလူပမာ; မာယူပမဉ္စ ဝိညာဏံ, ဒေသိတာဒိစ္စဗန္ဓုနာ. พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ได้ทรงแสดงไว้ว่า รูปเปรียบด้วยฟองน้ำ เวทนาเปรียบด้วยฟองคลื่น สัญญาเปรียบด้วยพยับแดด สังขารเปรียบด้วยต้นกล้วย และวิญญาณเปรียบด้วยมายากล ‘‘ယထာ ယထာ နိဇ္ဈာယတိ, ယောနိသော ဥပပရိက္ခတိ; ရိတ္တကံ တုစ္ဆကံ ဟောတိ, ယော နံ ပဿတိ ယောနိသော. ผู้ใดพิจารณาโดยแยบคาย ย่อมเพ่งพินิจขันธ์ 5 นั้นโดยประการใดๆ ขันธ์ 5 นั้น ย่อมเป็นของว่าง เป็นของเปล่าแก่ผู้นั้น ผู้เห็นอยู่โดยแยบคายโดยประการนั้นๆ ‘‘ဣမဉ္စ ကာယံ အာရဗ္ဘ, ဘူရိပညေန ဒေသိတံ; ပဟာနံ တိဏ္ဏံ ဓမ္မာနံ, ရူပံ ပဿထ ဆဍ္ဍိတံ. พระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ทรงปรารภกายนี้ ตรัสสอนไว้ว่า ท่านทั้งหลายจงดูรูปที่ถูกทอดทิ้งแล้ว เพราะการละธรรม 3 อย่าง ‘‘အာယု [Pg.117] ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ, ယဒါ ကာယံ ဇဟန္တိမံ; အပဝိဒ္ဓေါ တဒါ သေတိ, ပရဘတ္တံ အစေတနံ. เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไป เมื่อนั้น กายนี้อันเขาทอดทิ้งแล้ว ไม่มีเจตนา เป็นภักษาของสัตว์อื่น ย่อมนอนอยู่ ‘‘ဧတာဒိသာယံ သန္တာနော, မာယာယံ ဗာလလာပိနီ; ဝဓကော ဧသ အက္ခာတော, သာရော ဧတ္ထ န ဝိဇ္ဇတိ. ความสืบต่อนี้เป็นเช่นนี้ มายานี้หลอกลวงคนพาล พระพุทธเจ้าตรัสว่า กายนี้เป็นดังเพชฌฆาต สาระในกายนี้ไม่มี ‘‘ဧဝံ ခန္ဓေ အဝေက္ခေယျ, ဘိက္ခု အာရဒ္ဓဝီရိယော; ဒိဝါ ဝါ ယဒိ ဝါ ရတ္တိံ, သမ္ပဇာနော ပဋိဿတော. ภิกษุผู้ปรารภความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ พึงพิจารณาเห็นขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน ‘‘ဇဟေယျ သဗ္ဗသံယောဂံ, ကရေယျ သရဏတ္တနော; စရေယျာဒိတ္တသီသောဝ, ပတ္ထယံ အစ္စုတံ ပဒ’’န္တိ. တတိယံ; พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน พึงประพฤติเหมือนคนมีศีรษะถูกไฟไหม้ ปรารถนาบทอันไม่จุติ ၄. ဂေါမယပိဏ္ဍသုတ္တံ ๔. โคยปิณฑสูตร ၉၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ရူပံ ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ ဝေဒနာ ယာ ဝေဒနာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ သညာ ယာ သညာ…ပေ… အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကေစိ သင်္ခါရာ ယေ သင်္ခါရာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿန္တိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကိဉ္စိ ရူပံ, ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကာစိ ဝေဒနာ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. ๙๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว มีอยู่หรือหนอแล’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ไม่มีเลย ภิกษุ รูปอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ เวทนาอะไรๆ... สัญญาอะไรๆ... สังขารอะไรๆ... วิญญาณอะไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว’ အထ ခေါ ဘဂဝါ ပရိတ္တံ ဂေါမယပိဏ္ဍံ ပါဏိနာ ဂဟေတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧတ္တကောပိ ခေါ, ဘိက္ခု, အတ္တဘာဝပဋိလာဘော နတ္ထိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကော စေပိ, ဘိက္ခု, အတ္တဘာဝပဋိလာဘော အဘဝိဿ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော [Pg.118] အဝိပရိဏာမဓမ္မော, နယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကောပိ အတ္တဘာဝပဋိလာဘော နတ္ထိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหยิบก้อนโคมัยเล็กน้อยด้วยพระหัตถ์ แล้วได้ตรัสกับภิกษุรูปนั้นว่า ‘ภิกษุ การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เสมอด้วยของที่เที่ยงอย่างนั้นเทียว ไม่มีเลย ภิกษุ ก็ถ้าการได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่พึงปรากฏ และเพราะเหตุที่การได้อัตภาพแม้ประมาณน้อยเท่านี้ ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ ‘‘ဘူတပုဗ္ဗာဟံ, ဘိက္ခု, ရာဇာ အဟောသိံ ခတ္တိယော မုဒ္ဓါဝသိတ္တော. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိနဂရသဟဿာနိ အဟေသုံ ကုသာဝတီ ရာဇဓာနိပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိပါသာဒသဟဿာနိ အဟေသုံ ဓမ္မပါသာဒပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိကူဋာဂါရသဟဿာနိ အဟေသုံ မဟာဗျူဟကူဋာဂါရပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိပလ္လင်္ကသဟဿာနိ အဟေသုံ ဒန္တမယာနိ သာရမယာနိ သောဝဏ္ဏမယာနိ ဂေါဏကတ္ထတာနိ ပဋိကတ္ထတာနိ ပဋလိကတ္ထတာနိ ကဒလိမိဂပဝရပစ္စတ္ထရဏာနိ သဥတ္တရစ္ဆဒါနိ ဥဘတောလောဟိတကူပဓာနာနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိနာဂသဟဿာနိ အဟေသုံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇာနိ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နာနိ ဥပေါသထနာဂရာဇပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိအဿသဟဿာနိ အဟေသုံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇာနိ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နာနိ ဝလာဟကအဿရာဇပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိရထသဟဿာနိ အဟေသုံ သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ သောဝဏ္ဏဒ္ဓဇာနိ ဟေမဇာလပဋိစ္ဆန္နာနိ ဝေဇယန္တရထပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု, ရညော သတော ခတ္တိယဿ မုဒ္ဓါဝသိတ္တဿ စတုရာသီတိမဏိသဟဿာနိ အဟေသုံ မဏိရတနပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိဣတ္ထိသဟဿာနိ အဟေသုံ သုဘဒ္ဒါဒေဝိပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိခတ္တိယသဟဿာနိ အဟေသုံ အနုယန္တာနိ ပရိဏာယကရတနပ္ပမုခါနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိဓေနုသဟဿာနိ အဟေသုံ ဒုကူလသန္ဒနာနိ ကံသူပဓာရဏာနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိဝတ္ထကောဋိသဟဿာနိ အဟေသုံ ခေါမသုခုမာနိ ကောသေယျသုခုမာနိ ကမ္ဗလသုခုမာနိ [Pg.119] ကပ္ပာသိကသုခုမာနိ. တဿ မယှံ, ဘိက္ခု…ပေ… စတုရာသီတိထာလိပါကသဟဿာနိ အဟေသုံ; သာယံ ပါတံ ဘတ္တာဘိဟာရော အဘိဟရိယိတ္ထ. “ดูก่อนภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว เราได้เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ดูก่อนภิกษุ เมื่อเรานั้นเป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ได้มีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข ได้มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข ได้มีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะเรือนยอดเป็นประมุข ได้มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยงา ล้วนแล้วด้วยแก่นไม้ ล้วนแล้วด้วยทอง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอเป็นลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง ได้มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข ได้มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกเป็นประมุข ได้มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข ได้มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีสตรี ๘๔,๐๐๐ คน มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้ตามเสด็จ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีเชือกผูกทำด้วยผ้าทุกุลพัสตร์ มีภาชนะรองน้ำนมทำด้วยสำริด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ดูก่อนภิกษุ ... (ละ) ... ได้มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น” ‘‘တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ နဂရသဟဿာနံ ဧကညေဝ တံ နဂရံ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ – ကုသာဝတီ ရာဇဓာနီ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ပါသာဒသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ပါသာဒေါ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ – ဓမ္မော ပါသာဒေါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ကူဋာဂါရသဟဿာနံ ဧကညေဝ တံ ကူဋာဂါရံ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဇ္ဈာဝသာမိ – မဟာဗျူဟံ ကူဋာဂါရံ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ပလ္လင်္ကသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ပလ္လင်္ကော ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန ပရိဘုဉ္ဇာမိ – ဒန္တမယော ဝါ သာရမယော ဝါ သောဝဏ္ဏမယော ဝါ ရူပိယမယော ဝါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ နာဂသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော နာဂေါ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဘိရုဟာမိ – ဥပေါသထော နာဂရာဇာ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ အဿသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော အဿော ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဘိရုဟာမိ – ဝလာဟကော အဿရာဇာ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ရထသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ရထော ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန အဘိရုဟာမိ – ဝေဇယန္တော ရထော. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ဣတ္ထိသဟဿာနံ ဧကာယေဝ သာ ဣတ္ထီ ဟောတိ ယာ မံ တေန သမယေန ပစ္စုပဋ္ဌာတိ – ခတ္တိယာနီ ဝါ ဝေလာမိကာ ဝါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ဝတ္ထကောဋိသဟဿာနံ ဧကညေဝ တံ ဝတ္ထယုဂံ ဟောတိ ယမဟံ တေန သမယေန ပရိဒဟာမိ – ခေါမသုခုမံ ဝါ ကောသေယျသုခုမံ ဝါ ကမ္ဗလသုခုမံ ဝါ ကပ္ပာသိကသုခုမံ ဝါ. တေသံ ခေါ ပန, ဘိက္ခု, စတုရာသီတိယာ ထာလိပါကသဟဿာနံ ဧကောယေဝ သော ထာလိပါကော ဟောတိ ယတော နာဠိကောဒနပရမံ ဘုဉ္ဇာမိ တဒုပိယဉ္စ သူပေယျံ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခု, သဗ္ဗေ တေ သင်္ခါရာ အတီတာ နိရုဒ္ဓါ ဝိပရိဏတာ. ဧဝံ အနိစ္စာ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ. ဧဝံ အဒ္ဓုဝါ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ. ဧဝံ အနဿာသိကာ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ. ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခု, အလမေဝ သဗ္ဗသင်္ခါရေသု နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ, အလံ ဝိရဇ္ဇိတုံ, အလံ ဝိမုစ္စိတု’’န္တိ. စတုတ္ထံ. “ดูก่อนภิกษุ บรรดานคร ๘๔,๐๐๐ แห่งเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในนครแห่งเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในปราสาทหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านั้น เราอาศัยอยู่ในเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ มหาพยูหะเรือนยอด บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านั้น เราใช้สอยบัลลังก์เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ที่ทำด้วยงา หรือที่ทำด้วยแก่นไม้ หรือที่ทำด้วยทอง หรือที่ทำด้วยเงิน บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านั้น เราขี่ช้างเชือกเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านั้น เราขี่ม้าตัวเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ม้าพลาหก บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านั้น เราขี่รถคันเดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านั้น สตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยบำรุงเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวฬามิกา บรรดาผ้านุ่งผ้าห่ม ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิเหล่านั้น เรานุ่งห่มผ้าคู่เดียวเท่านั้นในสมัยนั้น คือ ผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด หรือผ้าไหมเนื้อละเอียด หรือผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด หรือผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด บรรดาหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านั้น เราบริโภคข้าวที่หุงจากหม้อเดียวเท่านั้น มีข้าวสารทะนานหนึ่งเป็นอย่างยิ่ง กับแกงที่พอเหมาะ ดูก่อนภิกษุ สังขารเหล่านั้นทั้งหมดเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ ข้อนี้เพียงพอแล้วเพื่อจะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง เพียงพอเพื่อจะคลายกำหนัด เพียงพอเพื่อจะหลุดพ้น” จบ ၅. နခသိခါသုတ္တံ ๕. นขสิขาสูตร ၉၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.120]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ရူပံ ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ ဝေဒနာ ယာ ဝေဒနာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ သညာ…ပေ… ကေစိ သင်္ခါရာ, ယေ သင်္ခါရာ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿန္တိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကိဉ္စိ ရူပံ, ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကာစိ ဝေဒနာ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ…ပေ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. ๙๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย ดูก่อนภิกษุ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย” အထ ခေါ ဘဂဝါ ပရိတ္တံ နခသိခါယံ ပံသုံ အာရောပေတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဧတ္တကမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ရူပံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကံ စေပိ, ဘိက္ခု, ရူပံ အဘဝိဿ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, နယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကမ္ပိ ရူပံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ’’. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ปลายพระนขาช้อนฝุ่นขึ้นมาเล็กน้อย แล้วตรัสกับภิกษุรูปนั้นดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้ารูปแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่รูปแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘ဧတ္တကာပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝေဒနာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကာ စေပိ, ဘိက္ခု, ဝေဒနာ အဘဝိဿ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကာပိ ဝေဒနာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. “ดูก่อนภิกษุ เวทนาที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าเวทนาแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่เวทนาแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘ဧတ္တကာပိ ခေါ, ဘိက္ခု, သညာ နတ္ထိ…ပေ… ဧတ္တကာပိ ခေါ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿန္တိ. ဧတ္တကာ စေပိ, ဘိက္ခု, သင်္ခါရာ အဘဝိဿံသု နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ [Pg.121] အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကာပိ သင်္ခါရာ နတ္ထိ နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အဝိပရိဏာမဓမ္မာ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. “ดูก่อนภิกษุ สัญญาแม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี... ดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งหลายที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าสังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่สังขารทั้งหลายแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘ဧတ္တကမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. ဧတ္တကမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိညာဏံ အဘဝိဿ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, န ယိဒံ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယေထ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခု, ဧတ္တကမ္ပိ ဝိညာဏံ နတ္ထိ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ, တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယဝါသော ပညာယတိ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယ. “ดูก่อนภิกษุ วิญญาณที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น แม้เพียงเท่านี้ก็ไม่มี ดูก่อนภิกษุ ก็ถ้าวิญญาณแม้เพียงเท่านี้ จักเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์นี้ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่วิญญาณแม้เพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ จึงปรากฏ” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, ဘိက္ခု, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘တသ္မာတိဟ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဉ္စမံ. “ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”... “เพราะเหตุนั้น... อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” จบสูตรที่ ๕ ၆. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ ๖. สุทธิกสูตร ၉၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ ရူပံ, ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ? အတ္ထိ နု ခေါ, ဘန္တေ, ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ? ‘‘နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကိဉ္စိ ရူပံ ယံ ရူပံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတိ. နတ္ထိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကာစိ ဝေဒနာ… ကာစိ သညာ… ကေစိ သင်္ခါရာ… ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ, ယံ ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဓုဝံ သဿတံ အဝိပရိဏာမဓမ္မံ သဿတိသမံ တထေဝ ဌဿတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๙๘. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น มีอยู่หรือหนอ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย เวทนาไรๆ... สัญญาไรๆ... สังขารไรๆ... วิญญาณไรๆ ที่เที่ยง ยั่งยืน คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่คงที่เหมือนสิ่งยั่งยืนอย่างนั้น ไม่มีเลย” จบสูตรที่ ๖ ၇. ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ္တံ ๗. คัททูลพัทธสูตร ၉၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အနမတဂ္ဂေါယံ, ဘိက္ခဝေ, သံသာရော. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ. ဟောတိ သော, ဘိက္ခဝေ, သမယော ယံ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဥဿုဿတိ ဝိသုဿတိ န [Pg.122] ဘဝတိ; န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ. ဟောတိ သော, ဘိက္ခဝေ, သမယော ယံ သိနေရု ပဗ္ဗတရာဇာ ဍယှတိ ဝိနဿတိ န ဘဝတိ; န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ. ဟောတိ သော, ဘိက္ခဝေ, သမယော ယံ မဟာပထဝီ ဍယှတိ ဝိနဿတိ န ဘဝတိ; န တွေဝါဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယံ ဝဒါမိ’’. ๙๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาสมุทรจะพึงเหือดแห้งไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่ขุนเขาพระสุเมรุจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย. ภิกษุทั้งหลาย สมัยที่มหาปฐพีจะพึงถูกไฟไหม้พินาศไป ไม่มีอยู่ ย่อมมี, แต่เราไม่กล่าวการทำที่สุดแห่งทุกข์ของเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่เลย” ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ ဒဠှေ ခီလေ ဝါ ထမ္ဘေ ဝါ ဥပနိဗဒ္ဓေါ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ အနုပရိဓာဝတိ အနုပရိဝတ္တတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… သညံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… သင်္ခါရေ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. သော ရူပညေဝ အနုပရိဓာဝတိ အနုပရိဝတ္တတိ, ဝေဒနညေဝ…ပေ… သညညေဝ… သင်္ခါရေယေဝ… ဝိညာဏညေဝ အနုပရိဓာဝတိ အနုပရိဝတ္တတိ. သော ရူပံ အနုပရိဓာဝံ အနုပရိဝတ္တံ, ဝေဒနံ…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အနုပရိဓာဝံ အနုပရိဝတ္တံ, န ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, န ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, န ပရိမုစ္စတိ သညာယ, န ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, န ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ. ‘န ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမိ’’. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง สุนัขนั้นย่อมวิ่งวนเวียนหลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า... ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เขาย่อมวิ่งวนเวียนรูปนั่นเอง... เวทนานั่นเอง... สัญญานั่นเอง... สังขารนั่นเอง... วิญญาณนั่นเอง. เขาเมื่อวิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมไม่พ้นไปจากรูป ไม่พ้นไปจากเวทนา ไม่พ้นไปจากสัญญา ไม่พ้นไปจากสังขาร ไม่พ้นไปจากวิญญาณ ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมไม่พ้นไปจากทุกข์’ ‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော, န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… န ဝေဒနံ… န သညံ… န သင်္ခါရေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ဝိညာဏဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ဝိညာဏံ, န ဝိညာဏသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. သော ရူပံ နာနုပရိဓာဝတိ နာနုပရိဝတ္တတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နာနုပရိဓာဝတိ နာနုပရိဝတ္တတိ. သော ရူပံ အနနုပရိဓာဝံ အနနုပရိဝတ္တံ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အနနုပရိဓာဝံ အနနုပရိဝတ္တံ; ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ. ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. သတ္တမံ. “ส่วนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยเจ้า... ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ. เธอย่อมไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. เธอเมื่อไม่วิ่งวนเวียนรูป... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณอยู่ ย่อมพ้นไปจากรูป ย่อมพ้นไปจากเวทนา ย่อมพ้นไปจากสัญญา ย่อมพ้นไปจากสังขาร ย่อมพ้นไปจากวิญญาณ ย่อมพ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่า ‘เธอย่อมพ้นไปจากทุกข์’” ดังนี้. คัททูลสูตรที่ ๗ จบ. ၈. ဒုတိယဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓသုတ္တံ ๘. ทุติยคัททูลพัทธสูตร ၁၀၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.123]. ‘‘အနမတဂ္ဂေါယံ, ဘိက္ခဝေ, သံသာရော. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတိ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏာနံ သတ္တာနံ တဏှာသံယောဇနာနံ သန္ဓာဝတံ သံသရတံ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာ ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ ဒဠှေ ခီလေ ဝါ ထမ္ဘေ ဝါ ဥပနိဗဒ္ဓေါ. သော ဂစ္ဆတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပဂစ္ဆတိ; တိဋ္ဌတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပတိဋ္ဌတိ; နိသီဒတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပနိသီဒတိ; နိပဇ္ဇတိ စေပိ တမေဝ ခီလံ ဝါ ထမ္ဘံ ဝါ ဥပနိပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. သော ဂစ္ဆတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပဂစ္ဆတိ; တိဋ္ဌတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပတိဋ္ဌတိ; နိသီဒတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနိသီဒတိ; နိပဇ္ဇတိ စေပိ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနိပဇ္ဇတိ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, အဘိက္ခဏံ သကံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေနာ’တိ. စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ; စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. ๑๐๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้มีที่สุดอันบุคคลตามรู้ไม่ได้ เบื้องต้นไม่ปรากฏแก่เหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นเครื่องกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกไว้ ผู้แล่นไปอยู่ ท่องเที่ยวไปอยู่. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนสุนัขที่เขาผูกไว้ด้วยเชือก ล่ามไว้ที่หลักหรือเสาอันมั่นคง แม้สุนัขนั้นจะเดินไป ก็เดินเข้าไปใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้หลักหรือเสานั้นเอง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมตามเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’. แม้เขาจะเดินไป ก็เดินเข้าไปหาอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะยืน ก็ยืนอยู่ใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนั่ง ก็จะนั่งลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง แม้จะนอน ก็จะนอนลงใกล้อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้เอง. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์. ‘‘ဒိဋ္ဌံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, စရဏံ နာမ စိတ္တ’’န္တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘တမ္ပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စရဏံ နာမ စိတ္တံ စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတံ. တေနပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စရဏေန စိတ္တေန စိတ္တညေဝ စိတ္တတရံ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, အဘိက္ခဏံ သကံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေနာ’တိ. စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ; စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเคยเห็นภาพจิตรกรรมที่เรียกว่า จารณะ หรือไม่” “เคยเห็น พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะแม้นั้น จิตนั่นเองเป็นผู้คิดขึ้น แต่ภิกษุทั้งหลาย จิตนั่นแล วิจิตรกว่าภาพจิตรกรรมที่เรียกว่าจารณะนั้นเสียอีก. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ในธรรมวินัยนี้ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตลอดกาลนาน’. ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์. ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကနိကာယမ္ပိ သမနုပဿာမိ ဧဝံ စိတ္တံ. ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ, တေပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတာ ပါဏာ စိတ္တေနေဝ စိတ္တိတာ, တေဟိပိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ပါဏေဟိ စိတ္တညေဝ စိတ္တတရံ. တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, အဘိက္ခဏံ သကံ စိတ္တံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗံ – ‘ဒီဃရတ္တမိဒံ စိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌံ ရာဂေန ဒေါသေန မောဟေနာ’တိ. စိတ္တသံကိလေသာ, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ; စိတ္တဝေါဒါနာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นหมู่สัตว์อื่นแม้หมู่หนึ่ง ที่จะวิจิตรเหมือนหมู่สัตว์เดรัจฉานเลย ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานเหล่านั้นวิจิตรได้ก็เพราะจิต แม้กว่าสัตว์เดรัจฉานเหล่านั้น จิตก็ยังวิจิตรยิ่งกว่า ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายในเรื่องนี้พึงพิจารณาจิตของตนเนืองๆ ว่า ‘จิตนี้เศร้าหมองแล้วด้วยราคะ โทสะ โมหะ สิ้นกาลนาน’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตเศร้าหมอง สัตว์ทั้งหลายจึงเศร้าหมอง เพราะจิตผ่องแผ้ว สัตว์ทั้งหลายจึงบริสุทธิ์” ‘‘သေယျထာပိ[Pg.124], ဘိက္ခဝေ, ရဇကော ဝါ စိတ္တကာရကော ဝါ ရဇနာယ ဝါ လာခါယ ဝါ ဟလိဒ္ဒိယာ ဝါ နီလိယာ ဝါ မဉ္ဇိဋ္ဌာယ ဝါ သုပရိမဋ္ဌေ ဖလကေ ဝါ ဘိတ္တိယာ ဝါ ဒုဿပဋ္ဋေ ဝါ ဣတ္ထိရူပံ ဝါ ပုရိသရူပံ ဝါ အဘိနိမ္မိနေယျ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂိံ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပညေဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တေန္တော အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ, ဝေဒနညေဝ…ပေ… သညညေဝ… သင်္ခါရေ ယေဝ… ဝိညာဏညေဝ အဘိနိဗ္ဗတ္တေန္တော အဘိနိဗ္ဗတ္တေတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ…ပေ… ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างย้อมหรือจิตรกร เมื่อมีน้ำย้อม ครั่ง ขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงเลือดนก และมีแผ่นกระดาน ฝาผนัง หรือแผ่นผ้าที่เกลี้ยงเกลาดี พึงสร้างรูปสตรีหรือรูปบุรุษให้มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วนได้ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อสฺสุตวาปุถุชนก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อจะให้เกิด ก็ย่อมให้เกิดรูปเท่านั้น เวทนาเท่านั้น... ฯลฯ... สัญญาเท่านั้น... สังขารเท่านั้น... วิญญาณเท่านั้น เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้... ฯลฯ... เห็นอยู่อย่างนี้... ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีกต่อไป” สูตรที่ ๘ ၉. ဝါသိဇဋသုတ္တံ ๙. วาสิชฏสูตร ၁၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဇာနတော အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဿတော အာသဝါနံ ခယံ ဝဒါမိ, နော အဇာနတော နော အပဿတော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ကိံ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ? ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ – ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော အာသဝါနံ ခယော ဟောတိ’’. ๑๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายแก่ผู้รู้ ผู้เห็น ไม่ได้กล่าวแก่ผู้ไม่รู้ ผู้ไม่เห็น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อะไร เห็นอะไร ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้ คือ เมื่อรู้เห็นว่า ‘นี้รูป นี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป นี้ความดับไปแห่งรูป นี้เวทนา... นี้สัญญา... นี้สังขาร... นี้วิญญาณ นี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ นี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรู้อย่างนี้ เห็นอย่างนี้ ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมีได้” ‘‘ဘာဝနာနုယောဂံ အနနုယုတ္တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ နေဝ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘အဘာဝိတတ္တာ’ တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ အဘာဝိတတ္တာ? အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ, အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သမ္မပ္ပဓာနာနံ, အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ, အဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ, အဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဗလာနံ, အဘာဝိတတ္တာ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ, အဘာဝိတတ္တာ အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ. တာနဿု ကုက္ကုဋိယာ န သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, န သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, န သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော, ဝတ မေ [Pg.125] ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇေယျု’န္တိ, အထ ခေါ အဘဗ္ဗာဝ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ. တံ ကိဿ ဟေတု? တထာ ဟိ ပန, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ; တာနိ ကုက္ကုဋိယာ န သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, န သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, န သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော, ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ နေဝ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘အဘာဝိတတ္တာ’တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ အဘာဝိတတ္တာ? အဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ…ပေ… အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี แม้แม่ไก่นั้นจะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ของเราใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดี’ ถึงอย่างนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็ไม่สามารถจะใช้ปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากเจาะเปลือกไข่ออกมาโดยสวัสดีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ภิกษุทั้งหลาย แม่ไก่มีไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง แต่แม่ไก่ไม่ได้กกให้ดี ไม่ได้ให้ความอบอุ่นให้ดี ไม่ได้ฟูมฟักให้ดี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะเกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะไม่ได้เจริญ’ เพราะไม่ได้เจริญอะไร เพราะไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... อริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘ဘာဝိတတ္တာ’တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ ဘာဝိတတ္တာ? ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ, ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သမ္မပ္ပဓာနာနံ, ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ, ဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ, ဘာဝိတတ္တာ ပဉ္စန္နံ ဗလာနံ, ဘာဝိတတ္တာ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ, ဘာဝိတတ္တာ အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาอยู่ แม้จะไม่เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ ถึงอย่างนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวได้ว่า ‘เพราะได้เจริญแล้ว’ เพราะได้เจริญอะไร เพราะได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ และอริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ. တာနဿု ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ကိဉ္စာပိ တဿာ ကုက္ကုဋိယာ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇေယျု’န္တိ, အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေ ကုက္ကုဋပေါတကာ ပါဒနခသိခါယ ဝါ မုခတုဏ္ဍကေန ဝါ အဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ သောတ္ထိနာ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုံ. တံ ကိဿ ဟေတု? တထာ ဟိ ပန, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဋိယာ အဏ္ဍာနိ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ ဒွါဒသ ဝါ; တာနဿု ကုက္ကုဋိယာ သမ္မာ အဓိသယိတာနိ, သမ္မာ ပရိသေဒိတာနိ, သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဟော ဝတ မေ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စေယျာ’တိ, အထ ခွဿ အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတိ. တံ ကိဿ ဟေတု? ‘ဘာဝိတတ္တာ’တိဿ ဝစနီယံ. ကိဿ [Pg.126] ဘာဝိတတ္တာ? ဘာဝိတတ္တာ စတုန္နံ သတိပဋ္ဌာနာနံ…ပေ… ဘာဝိတတ္တာ အရိယဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဿ မဂ္ဂဿ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้าง ไข่เหล่านั้นแม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว แม้ว่าแม่ไก่นั้นจะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้ลูกไก่ทั้งหลายของเราเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีเถิด’ ถึงกระนั้น ลูกไก่เหล่านั้นก็สมควรที่จะเจาะเปลือกไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปาก ออกมาโดยสวัสดีได้เอง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไข่ของแม่ไก่ ๘ ฟองบ้าง ๑๐ ฟองบ้าง ๑๒ ฟองบ้างเหล่านั้น แม่ไก่กกไว้ดีแล้ว ให้ได้รับไออุ่นดีแล้ว อบรมดีแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความปรารถนาเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ ขอให้จิตของเราพึงหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเถิด’ ถึงกระนั้น จิตของเธอก็ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร พึงกล่าวว่า ‘เพราะได้อบรมแล้ว’ เพราะอบรมอะไร เพราะได้อบรมสติปัฏฐาน ๔ ...ฯลฯ... เพราะได้อบรมอริยมรรคมีองค์ ๘” ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပလဂဏ္ဍဿ ဝါ ပလဂဏ္ဍန္တေဝါသိဿ ဝါ ဝါသိဇဋေ ဒိဿန္တေဝ အင်္ဂုလိပဒါနိ ဒိဿတိ အင်္ဂုဋ္ဌပဒံ. နော စ ခွဿ ဧဝံ ဉာဏံ ဟောတိ – ‘ဧတ္တကံ ဝတ မေ အဇ္ဇ ဝါသိဇဋဿ ခီဏံ, ဧတ္တကံ ဟိယျော, ဧတ္တကံ ပရေ’တိ. အထ ခွဿ ခီဏေ ခီဏန္တွေဝ ဉာဏံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော ကိဉ္စာပိ န ဧဝံ ဉာဏံ ဟောတိ – ‘ဧတ္တကံ ဝတ မေ အဇ္ဇ အာသဝါနံ ခီဏံ, ဧတ္တကံ ဟိယျော, ဧတ္တကံ ပရေ’တိ, အထ ခွဿ ခီဏေ ခီဏန္တွေဝ ဉာဏံ ဟောတိ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သာမုဒ္ဒိကာယ နာဝါယ ဝေတ္တဗန္ဓနဗဒ္ဓါယ ဝဿမာသာနိ ဥဒကေ ပရိယာဒါယ ဟေမန္တိကေန ထလံ ဥက္ခိတ္တာယ ဝါတာတပပရေတာနိ ဝေတ္တဗန္ဓနာနိ. တာနိ ပါဝုသကေန မေဃေန အဘိပ္ပဝုဋ္ဌာနိ အပ္ပကသိရေနေဝ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ ပူတိကာနိ ဘဝန္တိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝနာနုယောဂံ အနုယုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ဝိဟရတော အပ္ပကသိရေနေဝ သံယောဇနာနိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ ပူတိကာနိ ဘဝန္တီ’’တိ. နဝမံ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรอยนิ้วมือและรอยนิ้วหัวแม่มือย่อมปรากฏที่ด้ามขวานของช่างไม้หรือลูกมือของช่างไม้ แต่เขาก็ไม่ได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้ด้ามขวานของเราสึกไปเท่านี้ เมื่อวานสึกไปเท่านี้ วันก่อนๆ สึกไปเท่านี้’ แต่เมื่อมันสึกไปแล้ว เขาก็มีความรู้ว่า ‘มันสึกไปแล้ว’ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ แม้จะมิได้มีความรู้อย่างนี้ว่า ‘วันนี้อาสวะของเราสิ้นไปเท่านี้ เมื่อวานสิ้นไปเท่านี้ วันก่อนๆ สิ้นไปเท่านี้’ แต่เมื่ออาสวะสิ้นไปแล้ว เธอก็มีความรู้ว่า ‘สิ้นไปแล้ว’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือเดินสมุทรที่ผูกด้วยเครื่องผูกคือหวาย ใช้เวลาหลายเดือนในฤดูฝนอยู่ในน้ำ ถูกยกขึ้นบกในฤดูหนาว เครื่องผูกคือหวายถูกลมและแดดแผดเผา เมื่อเครื่องผูกเหล่านั้นถูกฝนในฤดูฝนชะ ก็ย่อมเปื่อยยุ่ยไปโดยง่ายดาย กลายเป็นของผุไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้ประกอบความเพียรในภาวนาอยู่ สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไป กลายเป็นของผุไปโดยง่ายดาย ฉันนั้น” นวมสูตรที่ ๙ ၁၀. အနိစ္စသညာသုတ္တံ ๑๐. อนิจจสัญญาสูตร ၁၀၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘အနိစ္စသညာ, ဘိက္ခဝေ, ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ’’. ๑๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้” ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သရဒသမယေ ကဿကော မဟာနင်္ဂလေန ကသန္တော သဗ္ဗာနိ မူလသန္တာနကာနိ သမ္ပဒါလေန္တော ကသတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยฤดูใบไม้ร่วง ชาวนาเมื่อไถด้วยไถใหญ่ ย่อมไถตัดรากเหง้าทั้งปวงให้ขาดไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပဗ္ဗဇလာယကော ပဗ္ဗဇံ လာယိတွာ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ ဩဓုနာတိ နိဒ္ဓုနာတိ နိစ္ဆောဋေတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง เกี่ยวหญ้าปล้องแล้ว จับที่ปลายแล้ว ย่อมสลัด ย่อมสะบัด ย่อมฟาด ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ[Pg.127], ဘိက္ခဝေ, အမ္ဗပိဏ္ဍိယာ ဝဏ္ဋစ္ဆိန္နာယ ယာနိ တတ္ထ အမ္ဗာနိ ဝဏ္ဋပဋိဗန္ဓာနိ သဗ္ဗာနိ တာနိ တဒနွယာနိ ဘဝန္တိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเมื่อพวงมะม่วงถูกตัดขั้วแล้ว มะม่วงเหล่าใดในพวงนั้นที่ยังติดอยู่กับขั้ว มะม่วงเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมติดตามขั้วนั้นไป ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ကူဋာဂါရဿ ယာ ကာစိ ဂေါပါနသိယော သဗ္ဗာ တာ ကူဋင်္ဂမာ ကူဋနိန္နာ ကူဋသမောသရဏာ, ကူဋံ တာသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนกลอนทั้งหลายของเรือนยอด ไม่ว่าชนิดใดก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมไปสู่ยอด น้อมไปสู่ยอด ประชุมลงที่ยอด ยอดท่านกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งกลอนเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ မူလဂန္ဓာ ကာဠာနုသာရိဂန္ဓော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากรากอย่างใดอย่างหนึ่ง กลิ่นกฤษณาท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ากลิ่นเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ သာရဂန္ဓာ, လောဟိတစန္ဒနံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากแก่นอย่างใดอย่างหนึ่ง แก่นจันทน์แดงท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ပုပ္ဖဂန္ဓာ, ဝဿိကံ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาของหอมที่เกิดจากดอกไม้อย่างใดอย่างหนึ่ง ดอกมะลิท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าของหอมเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယေ ကေစိ ကုဋ္ဋရာဇာနော, သဗ္ဗေတေ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ အနုယန္တာ ဘဝန္တိ, ရာဇာ တေသံ စက္ကဝတ္တိ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาพระราชาองค์น้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งหมดล้วนเป็นผู้ติดตามของพระเจ้าจักรพรรดิ พระเจ้าจักรพรรดิ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าพระราชาเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာ ကာစိ တာရကရူပါနံ ပဘာ, သဗ္ဗာ တာ စန္ဒိမပ္ပဘာယ ကလံ နာဂ္ဃန္တိ သောဠသိံ, စန္ဒပ္ပဘာ တာသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลายอย่างใดอย่างหนึ่ง รัศมีเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งรัศมีพระจันทร์ รัศมีพระจันทร์ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศกว่ารัศมีเหล่านั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล อนิจจสัญญา ...ฯลฯ... ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, သရဒသမယေ ဝိဒ္ဓေ ဝိဂတဝလာဟကေ ဒေဝေ အာဒိစ္စော နတံ အဗ္ဘုဿက္ကမာနော, သဗ္ဗံ အာကာသဂတံ တမဂတံ အဘိဝိဟစ္စ ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတေ စ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในสมัยสารทกาล ท้องฟ้าโปร่ง ปราศจากเมฆหมอก ดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นสู่ท้องฟ้า กำจัดความมืดในอากาศทั้งหมด ย่อมส่องสว่าง แผดเผา และรุ่งโรจน์ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ‘‘ကထံ ဘာဝိတာ စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ကထံ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ…ပေ… သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတိ? ‘ဣတိ ရူပံ, ဣတိ ရူပဿ [Pg.128] သမုဒယော, ဣတိ ရူပဿ အတ္ထင်္ဂမော; ဣတိ ဝေဒနာ… ဣတိ သညာ… ဣတိ သင်္ခါရာ… ဣတိ ဝိညာဏံ, ဣတိ ဝိညာဏဿ သမုဒယော, ဣတိ ဝိညာဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’တိ – ဧဝံ ဘာဝိတာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စသညာ ဧဝံ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ရူပရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ ဘဝရာဂံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒိယတိ, သဗ္ဗံ အသ္မိမာနံ သမူဟနတီ’’တိ. ဒသမံ. ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างไร กระทำให้มากแล้วอย่างไร จึงกำจัดกามราคะทั้งปวงได้...ฯลฯ...จึงถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ คือ (พิจารณาว่า) ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้... สัญญาเป็นดังนี้... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับไปแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ย่อมกำจัดกามราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดรูปราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดภวราคะทั้งปวง ย่อมกำจัดอวิชชาทั้งปวง ย่อมถอนขึ้นซึ่งอัสมิมานะทั้งปวงได้ ပုပ္ဖဝဂ္ဂေါ ဒသမော. ปุปผวรรคที่ ๑๐ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น คือ နဒီ ပုပ္ဖဉ္စ ဖေဏဉ္စ, ဂေါမယဉ္စ နခါသိခံ; သုဒ္ဓိကံ ဒွေ စ ဂဒ္ဒုလာ, ဝါသီဇဋံ အနိစ္စတာတိ. นทีสูตร ปุปผสูตร เผณสูตร โคมยสูตร นขสิขสูตร สุทธิกสูตร คัททูลสูตร ๒ สูตร วาสิชฏสูตร และอนิจจตาสูตร မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကော သမတ္တော. มัชฌิมปัณณาสกะ จบ တဿ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကဿ ဝဂ္ဂုဒ္ဒါနံ – อุทานวรรคของมัชฌิมปัณณาสกะนั้น คือ ဥပယော အရဟန္တော စ, ခဇ္ဇနီ ထေရသဝှယံ; ပုပ္ဖဝဂ္ဂေန ပဏ္ဏာသ, ဒုတိယော တေန ဝုစ္စတီတိ. อุปายวรรค อรหันตวรรค ขัชชนียวรรค เถรวรรค และปุปผวรรค บัณฑิตกล่าวว่า ปัณณาสกะที่ ๒ มี ๕๐ สูตร ด้วยประการฉะนี้ ၁၁. အန္တဝဂ္ဂေါ ๑๑. อันตวรรค ၁. အန္တသုတ္တံ ๑. อันตสูตร ၁၀၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ. ကတမေ စတ္တာရော? သက္ကာယန္တော, သက္ကာယသမုဒယန္တော, သက္ကာယနိရောဓန္တော, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒန္တော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယန္တော? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယန္တော’’. ๑๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย อันตะ (ส่วนสุด) ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ สักกายันตะ (ส่วนสุดคือสักกายะ) สักกายสมุทยันตะ (ส่วนสุดคือเหตุเกิดสักกายะ) สักกายนิโรธันตะ (ส่วนสุดคือความดับสักกายะ) และสักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ (ส่วนสุดคือข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสักกายะ) ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายันตะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายันตะ ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယန္တော? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ နန္ဒိရာဂသဟဂတာ တတြတတြာဘိနန္ဒိနီ, သေယျထိဒံ – ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ. အယံ [Pg.129] ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယန္တော. ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายสมุทยันตะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายสมุทยันตะ ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓန္တော? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော စာဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ မုတ္တိ အနာလယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓန္တော. ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธันตะเป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธันตะ ‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒန္တော? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ, သမ္မာသင်္ကပ္ပော, သမ္မာဝါစာ, သမ္မာကမ္မန္တော, သမ္မာအာဇီဝေါ, သမ္မာဝါယာမော, သမ္မာသတိ, သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိပ္ပဋိပဒန္တော. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော အန္တာ’’တိ. ပဌမံ. ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายนิโรธคามินีปฏิปทาอันตะ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ อันตะ ๔ ประการ ၂. ဒုက္ခသုတ္တံ ๒. ทุกขสูตร ၁၀၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဒုက္ခဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ ဒုက္ခသမုဒယဉ္စ ဒုက္ခနိရောဓဉ္စ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ. တံ သုဏာထ. ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခသမုဒယော? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ…ပေ… ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခသမုဒယော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓော? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ အသေသဝိရာဂနိရောဓော စာဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ မုတ္တိ အနာလယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓော. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ. ဒုတိယံ. ๑๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับแห่งทุกข์ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์เป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่พัวพัน ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์เป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์ ၃. သက္ကာယသုတ္တံ ๓. สักกายสูตร ၁၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သက္ကာယဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ သက္ကာယသမုဒယဉ္စ သက္ကာယနိရောဓဉ္စ သက္ကာယနိရောဓဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒံ. တံ သုဏာထ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယော? ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတိဿ ဝစနီယံ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယော? ယာယံ တဏှာ ပေါနောဘဝိကာ…ပေ… ကာမတဏှာ, ဘဝတဏှာ, ဝိဘဝတဏှာ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယသမုဒယော. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓော? ယော တဿာယေဝ တဏှာယ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ[Pg.130], ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓော. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ – သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သက္ကာယနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ. တတိယံ. ๑๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสักกายะ เหตุเกิดแห่งสักกายะ ความดับแห่งสักกายะ และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สักกายะเป็นไฉน พึงกล่าวว่า ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเกิดแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ตัณหานี้ใด ที่นำให้เกิดในภพใหม่...ฯลฯ...กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เหตุเกิดแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ ความดับแห่งตัณหานั้นแหละ...ฯลฯ...ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความดับแห่งสักกายะ ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสักกายะ ၄. ပရိညေယျသုတ္တံ ๔. ปริญเญยยสูตร ၁၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပရိညေယျေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ပရိညဉ္စ ပရိညာတာဝိဉ္စ ပုဂ္ဂလံ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ? ရာဂက္ခယော, ဒေါသက္ခယော, မောဟက္ခယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော? အရဟာတိဿ ဝစနီယံ. ယွာယံ အာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော’’တိ. စတုတ္ထံ. ๑๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นอย่างไร. ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมที่ควรกำหนดรู้. ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นอย่างไร. ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริญญา. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นอย่างไร. พึงกล่าวได้ว่า คือพระอรหันต์. ท่านผู้มีอายุชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า บุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว” จบ. ၅. သမဏသုတ္တံ ๕. สมณสูตร ၁၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… ပဇာနန္တိ, သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๑๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ. ၆. ဒုတိယသမဏသုတ္တံ ๖. ทุติยสมณสูตร ၁၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… ပဇာနန္တိ, သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง... รู้ชัด... ย่อมอยู่ด้วยการเข้าถึง ซึ่งได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง” จบ. ၇. သောတာပန္နသုတ္တံ ๗. โสตาปันนสูตร ၁၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.131]. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တမံ. ๑๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริง. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบ. ၈. အရဟန္တသုတ္တံ ๘. อรหันตสูตร ၁၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ ဝုသိတဝါ ကတကရဏီယော ဩဟိတဘာရော အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော သမ္မဒညာဝိမုတ္တော’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้. ๕ ประการเป็นอย่างไร. คือ รูปูปาทานขันธ์... วิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์สิ้นอาสวะ อยู่จบพรหมจรรย์ ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับ สิ้นภวสังโยชน์ หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ” จบ. ၉. ဆန္ဒပ္ပဟာနသုတ္တံ ๙. ฉันทัปปหานสูตร ၁၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပေ, ဘိက္ခဝေ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. နဝမံ. ๑๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร... ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ. ၁၀. ဒုတိယဆန္ဒပ္ပဟာနသုတ္တံ ๑๐. ทุติยฉันทัปปหานสูตร ၁၁၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပေ, ဘိက္ခဝေ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ…ပေ… ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု ယော ဆန္ဒော…ပေ… ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ [Pg.132] အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. ဒသမံ. ๑๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย. ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว... ในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขาร เธอทั้งหลายจงละฉันทะ... ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา. ในวิญญาณ เธอทั้งหลายจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตเสีย. ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นจักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา” จบ. အန္တဝဂ္ဂေါ ဧကာဒသမော. อันตวรรคที่ ๑๑ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรค အန္တော ဒုက္ခဉ္စ သက္ကာယော, ပရိညေယျာ သမဏာ ဒုဝေ; သောတာပန္နော အရဟာ စ, ဒုဝေ စ ဆန္ဒပ္ပဟာနာတိ. อันตสูตร ทุกขสูตร สักกายสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทัปปหานสูตร ๒ สูตร ၁၂. ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂေါ ๑๒. ธรรมกถิกวรรค ၁. အဝိဇ္ဇာသုတ္တံ ๑. อวิชชาสูตร ၁၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝေဒနံ နပ္ပဇာနာတိ… သညံ… သင်္ခါရေ နပ္ပဇာနာတိ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, အဝိဇ္ဇာ. ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ပဌမံ. ๑๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อวิชชาเป็นอย่างไร และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” “ภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดรูป ไม่รู้ชัดเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดเวทนา... สัญญา... สังขาร... ไม่รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ภิกษุ นี้เรียกว่า อวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” จบ. ၂. ဝိဇ္ဇာသုတ္တံ ๒. วิชชาสูตร ၁၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပံ ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ ပဇာနာတိ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, ဝိဇ္ဇာ. ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๑๑๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นอย่างไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... ย่อมรู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้” (สูตรที่ ๒) ၃. ဓမ္မကထိကသုတ္တံ ๓. ธรรมกถิกสูตร ၁၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.133]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဓမ္မကထိကော ဓမ္မကထိကော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထိကော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝေဒနာယ စေ, ဘိက္ခု…ပေ… သညာယ စေ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရာနံ စေ, ဘိက္ခု… ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ. တတိယံ. ๑๑๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๓) ၄. ဒုတိယဓမ္မကထိကသုတ္တံ ๔. ทุติยธรรมกถิกสูตร ၁၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဓမ္မကထိကော ဓမ္မကထိကော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထိကော ဟောတိ, ကိတ္တာဝတာ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဟောတိ, ကိတ္တာဝတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ရူပဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝေဒနာယ စေ, ဘိက္ခု…ပေ… သညာယ စေ, ဘိက္ခု… သင်္ခါရာနံ စေ, ဘိက္ခု… ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ‘ဓမ္မကထိကော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ပဋိပန္နော ဟောတိ, ‘ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယ. ဝိညာဏဿ စေ, ဘိက္ခု, နိဗ္ဗိဒါ ဝိရာဂါ [Pg.134] နိရောဓာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ, ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဘိက္ခူ’တိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๑๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ดังนี้ บุคคลชื่อว่าเป็นธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับรูป ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับวิญญาณ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” (สูตรที่ ๔) ၅. ဗန္ဓနသုတ္တံ ๕. พันธนสูตร ၁၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဣဓ ဘိက္ခဝေ အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော အရိယာနံ အဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ အဝိနီတော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အတီရဒဿီ အပါရဒဿီ, ဗဒ္ဓေါ ဇီယတိ ဗဒ္ဓေါ မီယတိ ဗဒ္ဓေါ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝေဒနာဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အတီရဒဿီ အပါရဒဿီ, ဗဒ္ဓေါ ဇီယတိ ဗဒ္ဓေါ မီယတိ ဗဒ္ဓေါ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ. သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝိညာဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ အတီရဒဿီ အပါရဒဿီ, ဗဒ္ဓေါ ဇီယတိ ဗဒ္ဓေါ မီယတိ ဗဒ္ဓေါ အသ္မာ လောကာ ပရံ လောကံ ဂစ္ဆတိ’’. ๑๑๗. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้ว ไม่ได้เห็นพระอริยะ ... ไม่ได้รับการแนะนำในสัปปุริสธรรมในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง ตามเห็นรูปในอัตตาบ้าง ตามเห็นอัตตาในรูปบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ... หรือตามเห็นอัตตาในเวทนา ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือเวทนาผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า เขาย่อมตามเห็นสัญญา... สังขาร... วิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้ไม่เห็นฝั่งนี้ ไม่เห็นฝั่งโน้น ถูกผูกแล้วย่อมแก่ ถูกผูกแล้วย่อมตาย ถูกผูกแล้วย่อมไปจากโลกนี้สู่โลกหน้า” ‘‘သုတဝါ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော အရိယာနံ ဒဿာဝီ…ပေ… သပ္ပုရိသဓမ္မေ သုဝိနီတော န ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ, န ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ; န အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, န ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော န ရူပဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, န သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, တီရဒဿီ, ပါရဒဿီ; ‘ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမိ. န ဝေဒနံ အတ္တတော…ပေ… န သညံ အတ္တတော…ပေ… န သင်္ခါရေ အတ္တတော…ပေ… န ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော န ဝိညာဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, န သန္တရဗာဟိရဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, တီရဒဿီ, ပါရဒဿီ, ‘ပရိမုတ္တော သော ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. ပဉ္စမံ. “ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ได้เห็นพระอริยะ ... ได้รับการแนะนำดีแล้วในสัปปุริสธรรม ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือรูปผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’ เขาไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา... ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่ถูกเครื่องผูกคือวิญญาณผูกไว้ ไม่ถูกเครื่องผูกทั้งภายในและภายนอกผูกไว้ เป็นผู้เห็นฝั่งนี้ เห็นฝั่งโน้น เรากล่าวว่า ‘เขาย่อมพ้นจากทุกข์ได้โดยสิ้นเชิง’” (สูตรที่ ๕) ၆. ပရိပုစ္ဆိတသုတ္တံ ๖. ปริปุจฉิตสูตร ၁၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ! ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ [Pg.135] ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ! ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ…ပေ… ဧဝံ ပဿံ…ပေ… ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” ฉัฏฐัง ၇. ဒုတိယပရိပုစ္ဆိတသုတ္တံ ๗. ทุติยปริปุจฉิตสูตร ၁၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု ဘိက္ခဝေ! ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ သမနုပဿထာ’’တိ? ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’. ‘‘သာဓု ဘိက္ခဝေ! ဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ…ပေ… ဧဝံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ. ๑๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... พวกเธอย่อมพิจารณาเห็นวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อยู่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ดีละ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณอันเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สัตตมัง ၈. သံယောဇနိယသုတ္တံ ๘. สังโยชนิยสูตร ၁၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သံယောဇနိယေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမီ သံယောဇနဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ, ကတမံ သံယောဇနံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနိယော ဓမ္မော; ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ သံယောဇနံ. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ သံယောဇနိယော ဓမ္မော; ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ သံယောဇနံ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သံယောဇနိယာ ဓမ္မာ, ဣဒံ သံယောဇန’’န္တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน สังโยชน์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นสังโยชน์ในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นสังโยชน์ในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เรียกว่า สังโยชน์” อัฏฐมัง ၉. ဥပါဒါနိယသုတ္တံ ๙. อุปาทานิยสูตร ၁၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဥပါဒါနိယေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ဥပါဒါနဉ္စ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနိယာ ဓမ္မာ, ကတမံ ဥပါဒါနံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနိယော ဓမ္မော, ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ ဥပါဒါနံ. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ ဥပါဒါနိယော ဓမ္မော; ယော တတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါ, တံ တတ္ထ ဥပါဒါနံ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဥပါဒါနိယာ ဓမ္မာ, ဣဒံ ဥပါဒါန’’န္တိ. နဝမံ. ๑๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเป็นไฉน อุปาทานเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในรูปนั้นเป็นอุปาทานในรูปนั้น เวทนา...ฯเปฯ... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะในวิญญาณนั้นเป็นอุปาทานในวิญญาณนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า อุปาทาน” นวมัง ၁၀. သီလဝန္တသုတ္တံ ๑๐. สีลวันตสูตร ၁၂၂. ဧကံ [Pg.136] သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧတဒဝေါစ – ‘‘သီလဝတာဝုသော, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သီလဝတာဝုသော, ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. သီလဝတာဝုသော, ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ သီလဝါ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ. ๑๒๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ...ฯเปฯ... ได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ธรรมเหล่าไหนหนอ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล อันภิกษุผู้มีศีลพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นดังฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นของอื่น เป็นของผุพัง เป็นของว่าง เป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้มีศีลเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล นี้เป็นฐานะที่มีได้” ‘‘သောတာပန္နေန ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သောတာပန္နေနပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သကဒါဂါမိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นโสดาบันพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นโสดาบัน ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นโสดาบันเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้” ‘‘သကဒါဂါမိနာ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သကဒါဂါမိနာပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ သကဒါဂါမီ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ธรรมเหล่าไหน อันภิกษุผู้เป็นสกทาคามีพึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุผู้เป็นสกทาคามี ก็พึงกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตน ท่านผู้มีอายุ ข้อที่ภิกษุผู้เป็นสกทาคามีเมื่อกระทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ...ฯเปฯ... โดยความเป็นของไม่ใช่ตนอยู่ พึงทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล นี้เป็นฐานะที่มีได้” ‘‘အနာဂါမိနာ [Pg.137] ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘အနာဂါမိနာပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ ယံ အနာဂါမီ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော အရဟတ္တံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุอนาคามีควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุอนาคามีก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุอนาคามีเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลได้นั้น มีอยู่” ‘‘အရဟတာ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘အရဟတာပိ ခေါ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. နတ္ထိ, ခွာဝုသော, အရဟတော ဥတ္တရိ ကရဏီယံ ကတဿ ဝါ ပတိစယော; အပိ စ ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ စေဝ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညာ စာ’’တိ. ဒသမံ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็พระอรหันต์ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้พระอรหันต์ก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นดังฝี โดยความเป็นดังลูกศร โดยความลำบาก โดยความเป็นอาพาธ โดยความเป็นของผู้อื่น โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไป หรือการเพิ่มพูนกิจที่ทำแล้วของพระอรหันต์ไม่มี แต่ว่าธรรมเหล่านี้ที่ท่านเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ” ที่ ๑๐ ၁၁. သုတဝန္တသုတ္တံ ๑๑. สุตวันตสูตร ၁၂၃. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧတဒဝေါစ – ๑๒๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘‘သုတဝတာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သုတဝတာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ကတမေ ပဉ္စ? သေယျထိဒံ – ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. သုတဝတာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ – ယံ သုတဝါ ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ ภิกษุผู้เป็นสุตวา ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุผู้เป็นสุตวา เมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลได้นั้น มีอยู่” ‘‘သောတာပန္နေန ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘သောတာပန္နေနပိ ခေါ အာဝုသော ကောဋ္ဌိက[Pg.138], ဘိက္ခုနာ ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. ဌာနံ ခေါ ပနေတံ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇတိ – ယံ သောတာပန္နော ဘိက္ခု ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ အနိစ္စတော…ပေ… အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကရောန္တော သကဒါဂါမိဖလံ…ပေ… အနာဂါမိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တဖလံ သစ္ဆိကရေယျာ’’တိ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็ภิกษุโสดาบันควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้ภิกษุโสดาบันก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ ก็ฐานะที่ภิกษุโสดาบันเมื่อมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง...ฯลฯ...โดยความเป็นอนัตตา พึงทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล...ฯลฯ...อนาคามิผล...ฯลฯ...อรหัตตผลได้นั้น มีอยู่” ‘‘အရဟတာ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, ကတမေ ဓမ္မာ ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ’’တိ? ‘‘အရဟတာပိ ခွာဝုသော, ကောဋ္ဌိက, ဣမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ အနိစ္စတော ဒုက္ခတော ရောဂတော ဂဏ္ဍတော သလ္လတော အဃတော အာဗာဓတော ပရတော ပလောကတော သုညတော အနတ္တတော ယောနိသော မနသိ ကာတဗ္ဗာ. နတ္ထိ, ခွာဝုသော, အရဟတော ဥတ္တရိ ကရဏီယံ, ကတဿ ဝါ ပတိစယော; အပိ စ ခေါ ဣမေ ဓမ္မာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ စေဝ သံဝတ္တန္တိ သတိသမ္ပဇညာ စာ’’တိ. ဧကာဒသမံ. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็พระอรหันต์ควรมนสิการธรรมเหล่าไหนโดยแยบคาย” “ท่านโกฏฐิกะผู้มีอายุ แม้พระอรหันต์ก็ควรมนสิการอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยแยบคาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นโรค โดยความเป็นดังฝี โดยความเป็นดังลูกศร โดยความลำบาก โดยความเป็นอาพาธ โดยความเป็นของผู้อื่น โดยความเป็นของผุพัง โดยความเป็นของว่าง โดยความเป็นอนัตตา ท่านผู้มีอายุ กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไป หรือการเพิ่มพูนกิจที่ทำแล้วของพระอรหันต์ไม่มี แต่ว่าธรรมเหล่านี้ที่ท่านเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน และเพื่อสติสัมปชัญญะ” ที่ ๑๑ ၁၂. ကပ္ပသုတ္တံ ๑๒. กัปปสูตร ၁၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ကပ္ပော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ကပ္ပော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ? ๑๒๔. สาวัตถีนิทาน ครั้งนั้นแล ท่านพระกัปปะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระกัปปะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ကပ္ပ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ…ပေ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ပဿတိ. ဧဝံ ခေါ, ကပ္ပ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ န ဟောန္တီ’’တိ. ဒွါဒသမံ. “ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...ฯลฯ...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...ฯลฯ...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ บุคคลย่อมเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดูก่อนกัปปะ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อหังการ มมังการ และมานานุสัย จึงจะไม่มีในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ที่ ๑๒ ၁၃. ဒုတိယကပ္ပသုတ္တံ ๑๓. ทุติยกัปปสูตร ၁၂၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.139]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ကပ္ပော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကထံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဇာနတော ကထံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ? ๑๒๕. สาวัตถีนิทาน ท่านพระกัปปะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร จิตจึงจะปราศจากอหังการ มมังการ และมานะ ก้าวล่วงวิธา (มานะ ๓ อย่าง) สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งปวงในภายนอก” ‘‘ယံ ကိဉ္စိ, ကပ္ပ, ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ…ပေ… သဗ္ဗံ ရူပံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒိသွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ. ဧဝံ ခေါ, ကပ္ပ, ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော ဣမသ္မိဉ္စ သဝိညာဏကေ ကာယေ ဗဟိဒ္ဓါ စ သဗ္ဗနိမိတ္တေသု အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာပဂတံ မာနသံ ဟောတိ ဝိဓာ သမတိက္ကန္တံ သန္တံ သုဝိမုတ္တ’’န္တိ. တေရသမံ. ดูก่อนกัปปะ รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...ฯลฯ... ครั้นเห็นรูปทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ครั้นเห็นวิญญาณทั้งหมดนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ดูก่อนกัปปะ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมปราศจากอหังการ มมังการ และมานะในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอก ก้าวล่วงมานะ ๓ อย่าง สงบระงับ หลุดพ้นด้วยดี ဓမ္မကထိကဝဂ္ဂေါ ဒွါဒသမော. ธรรมกถิกวรรคที่ ๑๒ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้ အဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ ဒွေ ကထိကာ, ဗန္ဓနာ ပရိပုစ္ဆိတာ ဒုဝေ; သံယောဇနံ ဥပါဒါနံ, သီလံ သုတဝါ ဒွေ စ ကပ္ပေနာတိ. อวิชชาสูตร ๑ วิชชาสูตร ๑ ธรรมกถิกสูตร ๒ สูตร พันธนสูตร ๑ ปริปุจฉิตสูตร ๑ สัญโญชนสูตร ๑ อุปาทานสูตร ๑ สีลสูตร ๑ สุตวาสูตร ๑ และกัปปสูตร ๒ สูตร ၁၃. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ๑๓. อวิชชาวรรค ၁. သမုဒယဓမ္မသုတ္တံ ๑. สมุทยธรรมสูตร ၁၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" ‘‘ဣဓ[Pg.140], ဘိက္ခု, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘ဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘ဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ သညံ…ပေ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าอวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้" ဧဝံ ဝုတ္တေ, သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า 'วิชชา วิชชา' ดังนี้ วิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, သုတဝါ အရိယသာဝကော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘ဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘ဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ သညံ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခု, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ပဌမံ. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับในโลกนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญา... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า 'วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา' ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่าวิชชา และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้" จบสูตรที่ ๑ ၂. ဒုတိယသမုဒယဓမ္မသုတ္တံ ๒. ทุติยสมุทยธรรมสูตร ၁၂၇. ဧကံ [Pg.141] သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๒๗. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น...ฯลฯ... ครั้นท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า "ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า 'อวิชชา อวิชชา' ดังนี้ อวิชชาคืออะไรหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ถึงอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร" ‘‘ဣဓာဝုသော အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ…ပေ… ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ…ပေ… ဝယဓမ္မံ ဝေဒနံ…ပေ… ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ သညံ…ပေ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ…ပေ… ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတိ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဒုတိယံ. “ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งเวทนาอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ว่า ‘เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๒ ၃. တတိယသမုဒယဓမ္မသုတ္တံ ๓. ตติยสมุทยธรรมสูตร ၁၂၈. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ စ သာရိပုတ္တော အာယသ္မာ စ မဟာကောဋ္ဌိကော ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๒๘. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော သမုဒယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; ဝယဓမ္မံ ရူပံ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ; သမုဒယဓမ္မံ ဝေဒနံ…ပေ… သမုဒယဝယဓမ္မာ ဝေဒနာ … သမုဒယဓမ္မံ သညံ…ပေ… သမုဒယဓမ္မေ သင်္ခါရေ… ဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ… သမုဒယဝယဓမ္မေ သင်္ခါရေ ‘သမုဒယဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. သမုဒယဓမ္မံ ဝိညာဏံ… ဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ… သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏံ ‘သမုဒယဝယဓမ္မံ ဝိညာဏ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. တတိယံ. “ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งรูปอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งรูปอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘รูปมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเวทนาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... เวทนามีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัญญาอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งสังขารทั้งหลายอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘สังขารทั้งหลายมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... ซึ่งวิญญาณอันมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาว่า ‘วิญญาณมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๓ ၄. အဿာဒသုတ္တံ ๔. อัสสาทสูตร ၁၂၉. ဗာရာဏသိယံ [Pg.142] ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๒๙. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. စတုတ္ထံ. “ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๔ ၅. ဒုတိယအဿာဒသုတ္တံ ๕. ทุติยอัสสาทสูตร ၁၃၀. ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๓๐. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ပဉ္စမံ. “ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๕ ၆. သမုဒယသုတ္တံ ๖. สมุทยสูตร ၁၃၁. ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๓๑. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. “ดูกรอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า อวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” จบสูตรที่ ๖ ၇. ဒုတိယသမုဒယသုတ္တံ ๗. ทุติยสมุทยสูตร ၁၃၂. ဗာရာဏသိယံ [Pg.143] ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ မဟာကောဋ္ဌိကော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๓๒. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. သတ္တမံ. “ดูกรอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดขึ้น ความดับไป คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ...ฯลฯ... สัญญา ... สังขารทั้งหลาย ... วิญญาณ ดูกรอาวุโส นี้เรียกว่า วิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” จบสูตรที่ ๗ ၈. ကောဋ္ဌိကသုတ္တံ ๘. โกฏฐิกสูตร ၁၃၃. ဗာရာဏသိယံ ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာယနှသမယံ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๓๓. อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรในเวลาเย็น ...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ท่านโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. “ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ဧဝံ ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ၉. ဒုတိယကောဋ္ဌိကသုတ္တံ ๙. ทุติยโกฏฐิกสูตร ၁၃၄. ဗာရာဏသိယံ [Pg.144] ဝိဟရန္တိ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ…ပေ… ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๓๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะอยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตพระนครพาราณสี...ฯลฯ... ท่านพระสารีบุตรได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. “ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ဧဝံ ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရာနံ… ဝိညာဏဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. နဝမံ. “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูป เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ၁၀. တတိယကောဋ္ဌိကသုတ္တံ ๑๐. ตติยโกฏฐิกสูตร ၁၃၅. တညေဝ နိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အဝိဇ္ဇာ, အဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ๑๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครพาราณสีเช่นกัน ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ถามท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส อวิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ‘‘ဣဓာဝုသော, အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော ရူပံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ နပ္ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ. ဝေဒနံ နပ္ပဇာနာတိ…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ နပ္ပဇာနာတိ, ဝိညာဏသမုဒယံ နပ္ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓံ နပ္ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ နပ္ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ အဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. “ดูก่อนอาวุโส ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่รู้ชัดซึ่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าอวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอวิชชา” ဧဝံ [Pg.145] ဝုတ္တေ, အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အာယသ္မန္တံ မဟာကောဋ္ဌိကံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝိဇ္ဇာ, ဝိဇ္ဇာ’တိ, အာဝုသော ကောဋ္ဌိက, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, အာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ, ကိတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘ဣဓာဝုသော, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပံ ပဇာနာတိ, ရူပသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ရူပနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏသမုဒယံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓံ ပဇာနာတိ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ ပဇာနာတိ. အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, ဝိဇ္ဇာ; ဧတ္တာဝတာ စ ဝိဇ္ဇာဂတော ဟောတီ’’တိ. ဒသမံ. เมื่อท่านพระมหาโกฏฐิกะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระมหาโกฏฐิกะว่า “ดูก่อนอาวุโสโกฏฐิกะ ที่เรียกว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ ดูก่อนอาวุโส วิชชาเป็นไฉน และด้วยเหตุเพียงเท่าไร บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” ท่านพระมหาโกฏฐิกะตอบว่า “ดูก่อนอาวุโส อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูป รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ชัดซึ่งความดับแห่งรูป รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป. เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ รู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ชัดซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ. ดูก่อนอาวุโส นี้เรียกว่าวิชชา และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งวิชชา” အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ တေရသမော. อวิชชาวรรคที่ ๑๓ တဿုဒ္ဒါနံ – คาถาสรุปอรรถแห่งวรรคนั้น သမုဒယဓမ္မေ တီဏိ, အဿာဒေါ အပရေ ဒုဝေ; သမုဒယေ စ ဒွေ ဝုတ္တာ, ကောဋ္ဌိကေ အပရေ တယောတိ. ในวรรคนี้มี ๓ สูตร ว่าด้วยธรรมมีอันเกิดขึ้นเป็นธรรมดา, ๒ สูตรถัดมา ว่าด้วยคุณ, ๒ สูตร ว่าด้วยความเกิดขึ้น, ๓ สูตรถัดมา ว่าด้วยท่านพระโกฏฐิกะ ၁၄. ကုက္ကုဠဝဂ္ဂေါ ๑๔. กุกกุฬวรรค ၁. ကုက္ကုဠသုတ္တံ ๑. กุกกุฬสูตร ၁၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, ကုက္ကုဠံ, ဝေဒနာ ကုက္ကုဠာ, သညာ ကုက္ကုဠာ, သင်္ခါရာ ကုက္ကုဠာ, ဝိညာဏံ ကုက္ကုဠံ. ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ๑๓๖. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, เวทนาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สัญญาเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, สังขารเป็นของร้อนดังเถ้ารึง, วิญญาณเป็นของร้อนดังเถ้ารึง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ. เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด; เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น. เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” ၂. အနိစ္စသုတ္တံ ๒. อนิจจสูตร ၁၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ဒုတိယံ. ๑๓๗. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้น” ၃. ဒုတိယအနိစ္စသုတ္တံ ๓. ทุติยอนิจจสูตร ၁၃၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.146]. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. တတိယံ. ๑๓๘. ณ พระนครสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่เที่ยง? รูปไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในรูปนั้น. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในวิญญาณนั้น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้น” ၄. တတိယအနိစ္စသုတ္တံ ๔. ตติยานิจจสูตรที่ ๔ ၁၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကိဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနိစ္စာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. စတုတ္ထံ. ๑๓๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง? ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณไม่เที่ยง ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๔ ၅. ဒုက္ခသုတ္တံ ๕. ทุกขสูตรที่ ๕ ၁၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ပဉ္စမံ. ๑๔๐. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๕ ၆. ဒုတိယဒုက္ခသုတ္တံ ๖. ทุติยทุกขสูตรที่ ๖ ၁၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๔๑. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๖ ၇. တတိယဒုက္ခသုတ္တံ ๗. ตติยทุกขสูตรที่ ๗ ၁၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. သတ္တမံ. ๑๔๒. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๗ ၈. အနတ္တသုတ္တံ ๘. อนัตตสูตรที่ ๘ ၁၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော. ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๔๓. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ" จบสูตรที่ ๘ ၉. ဒုတိယအနတ္တသုတ္တံ ๙. ทุติยานัตตสูตรที่ ๙ ၁၄၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.147]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. နဝမံ. ๑๔๔. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละราคะ" จบสูตรที่ ๙ ၁၀. တတိယအနတ္တသုတ္တံ ๑๐. ตติยานัตตสูตรที่ ๑๐ ၁၄၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ? ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ အနတ္တာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယော, ဘိက္ခဝေ, အနတ္တာ; တတြ ဝေါ ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ဒသမံ. ๑๔๕. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา? ภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา ในรูปนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. เวทนาเป็นอนัตตา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นอนัตตา ในวิญญาณนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา ในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะ" จบสูตรที่ ๑๐ ၁၁. နိဗ္ဗိဒါဗဟုလသုတ္တံ ๑๑. นิพพิทาพหุลสูตรที่ ๑๑ ၁၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရေယျ. ယော ရူပေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ နိဗ္ဗိဒါဗဟုလော ဝိဟရန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ; သော ရူပံ ပရိဇာနံ ဝေဒနံ ပရိဇာနံ သညံ ပရိဇာနံ သင်္ခါရေ ပရိဇာနံ ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ; ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. ဧကာဒသမံ. ๑๔๖. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่. พึงเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ฯลฯ...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. กุลบุตรนั้น เมื่อเป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในรูปอยู่, เป็นผู้มากด้วยความเบื่อหน่ายในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๑ ၁၂. အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တံ ๑๒. อนิจจานุปัสสีสูตรที่ ๑๒ ၁၄၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. ဒွါဒသမံ. ๑๔๗. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความไม่เที่ยงในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๒ ၁၃. ဒုက္ခာနုပဿီသုတ္တံ ๑๓. ทุกขานุปัสสีสูตรที่ ๑๓ ၁၄၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.148]. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ ဒုက္ခာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ဒုက္ခာနုပဿီ ဝိဟရေယျ…ပေ… ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. တေရသမံ. ๑๔๘. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นทุกข์ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่...ฯลฯ... เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๓ ၁၄. အနတ္တာနုပဿီသုတ္တံ ๑๔. อนัตตานุปัสสีสูตรที่ ๑๔ ၁၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဿ, ဘိက္ခဝေ, ကုလပုတ္တဿ အယမနုဓမ္မော ဟောတိ – ယံ ရူပေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရေယျ. (သော ရူပေ) အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရန္တော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အနတ္တာနုပဿီ ဝိဟရန္တော ရူပံ ပရိဇာနာတိ, ဝေဒနံ…ပေ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ ပရိဇာနာတိ. သော ရူပံ ပရိဇာနံ ဝေဒနံ ပရိဇာနံ သညံ ပရိဇာနံ သင်္ခါရေ ပရိဇာနံ ဝိညာဏံ ပရိဇာနံ ပရိမုစ္စတိ ရူပမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဝေဒနာယ, ပရိမုစ္စတိ သညာယ, ပရိမုစ္စတိ သင်္ခါရေဟိ, ပရိမုစ္စတိ ဝိညာဏမှာ, ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာယ မရဏေန သောကေဟိ ပရိဒေဝေဟိ ဒုက္ခေဟိ ဒေါမနဿေဟိ ဥပါယာသေဟိ; ‘ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ’တိ ဝဒါမီ’’တိ. စုဒ္ဒသမံ. ๑๔๙. ณ พระนครสาวัตถี. "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นธรรมอันสมควรแก่กุลบุตรผู้บวชด้วยศรัทธา คือ พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่. พึงเป็นผู้ตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่. เธอนั้น เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในรูปอยู่, เมื่อตามเห็นความเป็นอนัตตาในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขาร...ในวิญญาณอยู่ ย่อมกำหนดรู้รูป, กำหนดรู้เวทนา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ. เธอนั้น เมื่อกำหนดรู้รูป กำหนดรู้เวทนา กำหนดรู้สัญญา กำหนดรู้สังขาร กำหนดรู้วิญญาณ ย่อมหลุดพ้นจากรูป, ย่อมหลุดพ้นจากเวทนา, ย่อมหลุดพ้นจากสัญญา, ย่อมหลุดพ้นจากสังขาร, ย่อมหลุดพ้นจากวิญญาณ, ย่อมหลุดพ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส เรากล่าวว่า 'ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์'" จบสูตรที่ ๑๔ ကုက္ကုဠဝဂ္ဂေါ စုဒ္ဒသမော. กุกกุฬวรรคที่ ๔ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น คือ ကုက္ကုဠာ တယော အနိစ္စေန, ဒုက္ခေန အပရေ တယော; အနတ္တေန တယော ဝုတ္တာ, ကုလပုတ္တေန ဒွေ ဒုကာတိ. กุกกุฬาสูตร ๓ สูตร, อนิจจสูตร, ทุกขสูตรอื่นอีก ๓ สูตร, อนัตตสูตร ๓ สูตรที่ตรัสไว้, กุลปุตตสูตร ๒ สูตร และทุกขสูตร ๒ สูตร ၁၅. ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂေါ ๑๕. ทิฏฐิวรรคที่ ๕ ၁. အဇ္ဈတ္တသုတ္တံ ๑. อัชฌัตตสูตรที่ ๑ ၁၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ ရူပံ ဥပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခံ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ [Pg.149] သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခံ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ အဇ္ဈတ္တံ သုခဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ๑๕๐. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า สุขทุกข์ภายในจะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้น” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑ ၂. ဧတံမမသုတ္တံ ๒. เอตังมมสูตร ၁၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ …ပေ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ သမနုပဿတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿေယျာတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿေယျာတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ..ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๑๕๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ บุคคลจึงตามเห็นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงตามเห็นสิ่งนั้นโดยไม่ยึดมั่นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒ ၃. သောအတ္တာသုတ္တံ ๓. โสอัตตาสูตร ၁၅၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. ဝေဒနာယ…ပေ… သညာယ… သင်္ခါရေသု [Pg.150] …ပေ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ. ๑๕๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะน้อมใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะน้อมใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะน้อมใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီတိ. တတိယံ. “พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ทิฏฐิเช่นนี้จะเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นว่า ‘สิ่งใดเป็นอัตตา สิ่งนั้นเป็นโลก เรานั้นละไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ผู้เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓ ၄. နောစမေသိယာသုတ္တံ ๔. โนจเมสิยาสูตร ၁၅၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๑๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดทิฏฐิอย่างนั้นขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่ว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๔ ၅. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ ๕. มิจฉาทิฏฐิสูตร ၁၅၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.151]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝေဒနာယ သတိ… မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ.‘ပဉ္စမံ. ๑๕๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ มิจฉาทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า? เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะพึงเกิดมิจฉาทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๕ ၆. သက္ကာယဒိဋ္ဌိသုတ္တံ ๖. สักกายทิฏฐิสูตร ၁၅၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๕๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ สักกายทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดสักกายทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๖ ၇. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသုတ္တံ ๗. อัตตานุทิฏฐิสูตร ၁၅၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ[Pg.152]. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ. ๑๕๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ อัตตานุทิฏฐิจึงเกิดขึ้น. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง ... จะพึงเกิดอัตตานุทิฏฐิขึ้นเพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้นได้บ้างหรือไม่? ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า. ผู้เห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก. สูตรที่ ๗ ၈. အဘိနိဝေသသုတ္တံ ๘. อภินิเวสสูตร ၁၅၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๕๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส และวินิพันธะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘ จบ ၉. ဒုတိယအဘိနိဝေသသုတ္တံ ๙. ทุติยอภินิเวสสูตร ၁၅၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ. ဝေဒနာယ သတိ … သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ သံယောဇနာဘိနိဝေသဝိနိဗန္ဓာဇ္ဈောသာနာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ. ๑๕๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง...เธอมิได้อาศัยสิ่งนั้นแล้ว สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ... “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙ จบ ၁၀. အာနန္ဒသုတ္တံ ๑๐. อานันทสูตร ၁၅၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.153]. အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ๑๕๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด” ‘‘တံ ကိံ မညသိ, အာနန္ဒ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒသမံ. “อานนท์ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรละหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “ผู้เห็นอยู่อย่างนี้...ย่อมรู้ชัดว่า...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐ จบ ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂေါ ပဉ္စဒသမော. ทิฏฐิวรรคที่ ๑๕ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น คือ အဇ္ဈတ္တိကံ ဧတံမမ, သောအတ္တာ နောစမေသိယာ; မိစ္ဆာသက္ကာယတ္တာနု ဒွေ, အဘိနိဝေသာ အာနန္ဒေနာတိ. อัชฌัตติกสูตร เอตัมมมสูตร อัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร มิจฉาทิฏฐิสูตร สักกายทิฏฐิสูตร อัตตานุทิฏฐิสูตร ๒ สูตร อภินิเวสสูตร และอานันทสูตร ဥပရိပဏ္ဏာသကော သမတ္တော. อุปริปัณณาสก์ จบ တဿ ဥပရိပဏ္ဏာသကဿ ဝဂ္ဂုဒ္ဒါနံ – อุทานวรรคของอุปริปัณณาสก์นั้น คือ အန္တော ဓမ္မကထိကာ ဝိဇ္ဇာ, ကုက္ကုဠံ ဒိဋ္ဌိပဉ္စမံ; တတိယော ပဏ္ဏာသကော ဝုတ္တော, နိပါတောတိ ပဝုစ္စတီတိ. อันตวรรค ธัมมกถิกวรรค อวิชชาวรรค กุกกุฬวรรค และทิฏฐิวรรคเป็นที่ ๕ ปัณณาสก์ที่ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว เรียกอีกอย่างว่า นิบาต ခန္ဓသံယုတ္တံ သမတ္တံ. ขันธสังยุต จบ ၂. ရာဓသံယုတ္တံ ๒. ราธสังยุต ၁. ပဌမဝဂ္ဂေါ ๑. ปฐมวรรค ၁. မာရသုတ္တံ ๑. มารสูตร ၁၆၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.154]. အထ ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ๑๖๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร. ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘‘‘မာရော, မာရော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ, မာရော’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, သတိ မာရော ဝါ အဿ မာရေတာ ဝါ ယော ဝါ ပန မီယတိ. တသ္မာတိဟ တွံ, ရာဓ, ရူပံ မာရောတိ ပဿ, မာရေတာတိ ပဿ, မီယတီတိ ပဿ, ရောဂေါတိ ပဿ, ဂဏ္ဍောတိ ပဿ, သလ္လန္တိ ပဿ, အဃန္တိ ပဿ, အဃဘူတန္တိ ပဿ. ယေ နံ ဧဝံ ပဿန္တိ တေ သမ္မာ ပဿန္တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ မာရော ဝါ အဿ မာရေတာ ဝါ ယော ဝါ ပန မီယတိ. တသ္မာတိဟ တွံ, ရာဓ, ဝိညာဏံ မာရောတိ ပဿ, မာရေတာတိ ပဿ, မီယတီတိ ပဿ, ရောဂေါတိ ပဿ, ဂဏ္ဍောတိ ပဿ, သလ္လန္တိ ပဿ, အဃန္တိ ပဿ, အဃဘူတန္တိ ပဿ. ယေ နံ ဧဝံ ပဿန္တိ, တေ သမ္မာ ပဿန္တီ’’တိ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า มาร” “ราธะ เมื่อรูปมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นรูปว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นรูปนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ มาร ผู้ทำให้ตาย หรือผู้ที่ตาย จึงมีได้ เพราะเหตุนั้น เธอจงเห็นวิญญาณว่าเป็นมาร เป็นผู้ทำให้ตาย เป็นผู้ที่ตาย เป็นโรค เป็นฝี เป็นลูกศร เป็นความทุกข์ เป็นที่เกิดแห่งทุกข์เถิด ผู้ใดเห็นวิญญาณนั้นอย่างนี้ ผู้นั้นชื่อว่าเห็นชอบ” ‘‘သမ္မာဒဿနံ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယ’’န္တိ? ‘‘သမ္မာဒဿနံ ခေါ, ရာဓ, နိဗ္ဗိဒတ္ထံ’’. ‘‘နိဗ္ဗိဒါ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယာ’’တိ? ‘‘နိဗ္ဗိဒါ ခေါ, ရာဓ, ဝိရာဂတ္ထာ’’. ‘‘ဝိရာဂေါ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယော’’တိ? ‘‘ဝိရာဂေါ ခေါ, ရာဓ, ဝိမုတ္တတ္ထော’’. ‘‘ဝိမုတ္တိ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယာ’’တိ? ‘‘ဝိမုတ္တိ ခေါ, ရာဓ, နိဗ္ဗာနတ္ထာ’’. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပန, ဘန္တေ, ကိမတ္ထိယ’’န္တိ? ‘‘အစ္စယာသိ, ရာဓ, ပဉှံ, နာသက္ခိ ပဉှဿ ပရိယန္တံ ဂဟေတုံ. နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ, ရာဓ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ, နိဗ္ဗာနပရာယနံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ. ပဌမံ. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สัมมาทัสสนะมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ สัมมาทัสสนะมีเพื่อความเบื่อหน่าย” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความเบื่อหน่ายมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความเบื่อหน่ายมีเพื่อความคลายกำหนัด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความคลายกำหนัดมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความคลายกำหนัดมีเพื่อความหลุดพ้น” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความหลุดพ้นมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ ความหลุดพ้นมีเพื่อนิพพาน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็นิพพานมีเพื่อประโยชน์อะไร” “ราธะ เธอถามปัญหาเกินไปแล้ว ไม่สามารถจะถือเอาที่สุดของปัญหาได้ เพราะพรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” สูตรที่ ๑ จบ ၂. သတ္တသုတ္တံ ๒. สัตตสูตร ၁၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘သတ္တော, သတ္တော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ, ဘန္တေ[Pg.155], သတ္တောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တတြ သတ္တော, တတြ ဝိသတ္တော, တသ္မာ သတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တတြ သတ္တော, တတြ ဝိသတ္တော, တသ္မာ သတ္တောတိ ဝုစ္စတိ’’. ๑๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘สัตว์’' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในรูป สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในรูปนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยากใดในเวทนา... ในสัญญา... ในสังขารทั้งหลาย... ในวิญญาณ สัตว์ข้องอยู่ ติดอยู่อย่างยิ่งในวิญญาณนั้น เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัตว์’' ‘‘သေယျထာပိ, ရာဓ, ကုမာရကာ ဝါ ကုမာရိကာယော ဝါ ပံသွာဂါရကေဟိ ကီဠန္တိ. ယာဝကီဝဉ္စ တေသု ပံသွာဂါရကေသု အဝိဂတရာဂါ ဟောန္တိ အဝိဂတစ္ဆန္ဒာ အဝိဂတပေမာ အဝိဂတပိပါသာ အဝိဂတပရိဠာဟာ အဝိဂတတဏှာ, တာဝ တာနိ ပံသွာဂါရကာနိ အလ္လီယန္တိ ကေဠာယန္တိ ဓနာယန္တိ မမာယန္တိ. ယတော စ ခေါ, ရာဓ, ကုမာရကာ ဝါ ကုမာရိကာယော ဝါ တေသု ပံသွာဂါရကေသု ဝိဂတရာဂါ ဟောန္တိ ဝိဂတစ္ဆန္ဒာ ဝိဂတပေမာ ဝိဂတပိပါသာ ဝိဂတပရိဠာဟာ ဝိဂတတဏှာ, အထ ခေါ တာနိ ပံသွာဂါရကာနိ ဟတ္ထေဟိ စ ပါဒေဟိ စ ဝိကိရန္တိ ဝိဓမန္တိ ဝိဒ္ဓံသေန္တိ ဝိကီဠနိယံ ကရောန္တိ. ဧဝမေဝ ခေါ, ရာဓ, တုမှေပိ ရူပံ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. ဝေဒနံ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. သညံ… သင်္ခါရေ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. ဝိညာဏံ ဝိကိရထ ဝိဓမထ ဝိဒ္ဓံသေထ ဝိကီဠနိယံ ကရောထ တဏှာက္ခယာယ ပဋိပဇ္ဇထ. တဏှာက္ခယော ဟိ, ရာဓ, နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ဒုတိယံ. ดูก่อนราธะ เปรียบเหมือนเด็กชายหรือเด็กหญิงพากันเล่นเรือนฝุ่น ตราบใดที่พวกเขายังไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น ตราบนั้นพวกเขาก็ยังอาลัย เล่น ยึดถือว่าเป็นทรัพย์สมบัติ ยึดถือว่าเป็นของเรา แต่เมื่อใดที่เด็กชายหรือเด็กหญิงเหล่านั้นปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรัก ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะยานอยากในเรือนฝุ่นเหล่านั้น เมื่อนั้นพวกเขาก็ใช้มือและเท้ารื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจาย ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราธะ แม้เธอทั้งหลายก็จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งรูป ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด จงรื้อ ทำลาย ทำให้กระจัดกระจายซึ่งเวทนา...ซึ่งสัญญา...ซึ่งสังขารทั้งหลาย...ซึ่งวิญญาณ ทำให้เป็นของเล่นไม่ได้อีกต่อไป จงปฏิบัติเพื่อความสิ้นไปแห่งตัณหาเถิด ดูก่อนราธะ เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหานั่นแหละคือนิพพาน ၃. ဘဝနေတ္တိသုတ္တံ ๓. ภวเนตติสูตร ၁၆၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဘဝနေတ္တိနိရောဓော, ဘဝနေတ္တိနိရောဓော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမာ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဘဝနေတ္တိ, ကတမော ဘဝနေတ္တိနိရောဓော’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝနေတ္တိ. တေသံ နိရောဓော ဘဝနေတ္တိနိရောဓော. ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု [Pg.156]… ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော…ပေ… အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ – အယံ ဝုစ္စတိ ဘဝနေတ္တိ. တေသံ နိရောဓော ဘဝနေတ္တိနိရောဓော’’တိ. တတိယံ. ๑๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรคือเครื่องร้อยรัดแห่งภพ อะไรคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ' พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ความพอใจ ความกำหนัด ความเพลิดเพลิน ความทะยานอยาก อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใดในรูป นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความพอใจ...ในเวทนา...ในสัญญา...ในสังขารทั้งหลาย...ในวิญญาณ...ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตใด นี้เรียกว่าเครื่องร้อยรัดแห่งภพ ความดับแห่งธรรมเหล่านั้นคือความดับแห่งเครื่องร้อยรัดแห่งภพ' ၄. ပရိညေယျသုတ္တံ ๔. ปริญเญยยสูตร ၁၆၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အာယသ္မာ ရာဓော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ๑๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า ‘‘ပရိညေယျေ စ, ရာဓ, ဓမ္မေ ဒေသေဿာမိ ပရိညဉ္စ ပရိညာတာဝိံ ပုဂ္ဂလဉ္စ. တံ သုဏာဟိ, သာဓုကံ မနသိ ကရောဟိ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝတော ပစ္စဿောသိ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကတမေ စ, ရာဓ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝေဒနာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သညာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, သင်္ခါရာ ပရိညေယျော ဓမ္မော, ဝိညာဏံ ပရိညေယျော ဓမ္မော. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ရာဓ, ပရိညေယျာ ဓမ္မာ. ကတမာ စ, ရာဓ, ပရိညာ? ယော ခေါ, ရာဓ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, ပရိညာ. ကတမော စ, ရာဓ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော? ‘အရဟာ’တိဿ ဝစနီယံ. ယွာယံ အာယသ္မာ ဧဝံနာမော ဧဝံဂေါတ္တော – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, ပရိညာတာဝီ ပုဂ္ဂလော’’တိ. စတုတ္ထံ. ดูก่อนราธะ เราจักแสดงธรรมที่ควรกำหนดรู้ ปริญญา และบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว' ท่านพระราธะทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า' พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า 'ดูก่อนราธะ ธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นไฉน? ดูก่อนราธะ รูปเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ เวทนาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สัญญาเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ สังขารทั้งหลายเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ วิญญาณเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ เหล่านี้เรียกว่าธรรมที่ควรกำหนดรู้ ดูก่อนราธะ ปริญญาเป็นไฉน? ดูก่อนราธะ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ นี้เรียกว่าปริญญา ดูก่อนราธะ บุคคลผู้กำหนดรู้แล้วเป็นไฉน? พึงกล่าวได้ว่าคือ ‘พระอรหันต์’ ท่านผู้มีอายุนั้นมีชื่ออย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ ดูก่อนราธะ นี้เรียกว่าบุคคลผู้กำหนดรู้แล้ว' ၅. သမဏသုတ္တံ ๕. สมณสูตร ၁၆၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓော, သညုပါဒါနက္ခန္ဓော, သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓော, ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ; န မေ တေ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု ဝါ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု ဝါ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ, န စ ပန တေ အာယသ္မန္တော သာမညတ္ထံ ဝါ ဗြဟ္မညတ္ထံ ဝါ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တိ. ယေ စ ခေါ ကေစိ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနန္တိ; တေ ခေါ မေ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ သမဏေသု စေဝ သမဏသမ္မတာ ဗြာဟ္မဏေသု စ ဗြာဟ္မဏသမ္မတာ[Pg.157], တေ စ ပနာယသ္မန္တော သာမညတ္ထဉ္စ ဗြဟ္မညတ္ထဉ္စ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๑๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า 'ดูก่อนราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ดูก่อนราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เราไม่นับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นก็ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งคุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้น เรานับว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านเหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่' ၆. ဒုတိယသမဏသုတ္တံ ๖. ทุติยสมณสูตร ၁၆၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယေ ဟိ ကေစိ, ရာဓ, သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနန္တိ…ပေ… သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๖๕. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้...ฯลฯ...ย่อมอยู่ด้วยการทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วเข้าถึง. สูตรที่ ๖. ၇. သောတာပန္နသုတ္တံ ๗. โสตาปันนสูตร ၁၆၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ရာဓ, အရိယသာဝကော ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တမံ. ๑๖๖. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่อริยสาวกรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. สูตรที่ ๗. ၈. အရဟန္တသုတ္တံ ๘. อรหันตสูตร ၁၆၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ပဉ္စိမေ, ရာဓ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ. ကတမေ ပဉ္စ? ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓော. ယတော ခေါ, ရာဓ, ဘိက္ခု ဣမေသံ ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ အနုပါဒါဝိမုတ္တော ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ရာဓ, အရဟံ ခီဏာသဝေါ ဝုသိတဝါ ကတကရဏီယော ဩဟိတဘာရော အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော ပရိက္ခီဏဘဝသံယောဇနော သမ္မဒညာဝိမုတ္တော’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๖๗. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์...ฯลฯ...วิญญาณูปาทานขันธ์ ราธะ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และทางออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น เราเรียกภิกษุนี้ว่า เป็นพระอรหันต์ ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว มีสังโยชน์ในภพสิ้นแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ. สูตรที่ ๘. ၉. ဆန္ဒရာဂသုတ္တံ ๙. ฉันทราคสูตร ၁၆၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ဝေဒနာယ ယော [Pg.158] ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ ဝေဒနာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. သညာယ… သင်္ခါရေသု ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ, တံ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ…ပေ… အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. နဝမံ. ๑๖๘. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ และตัณหาในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว...ฯลฯ...มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๙. ၁၀. ဒုတိယဆန္ဒရာဂသုတ္တံ ๑๐. ทุติยฉันทราคสูตร ၁၆၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ရူပေ ခေါ, ရာဓ, ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ရူပံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မံ. ဝေဒနာယ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ သာ ဝေဒနာ ပဟီနာ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. သညာယ… သင်္ခါရေသု ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တေ သင်္ခါရာ ပဟီနာ ဘဝိဿန္တိ ဥစ္ဆိန္နမူလာ တာလာဝတ္ထုကတာ အနဘာဝံကတာ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မာ. ဝိညာဏေ ယော ဆန္ဒော ယော ရာဂေါ ယာ နန္ဒီ ယာ တဏှာ ယေ ဥပယုပါဒါနာ စေတသော အဓိဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာ, တေ ပဇဟထ. ဧဝံ တံ ဝိညာဏံ ပဟီနံ ဘဝိဿတိ ဥစ္ဆိန္နမူလံ တာလာဝတ္ထုကတံ အနဘာဝံကတံ အာယတိံ အနုပ္ပာဒဓမ္မ’’န္တိ. ဒသမံ. ๑๖๙. ณ กรุงสาวัตถี. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งดังนี้ว่า “ราธะ เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในรูปเสีย ด้วยเหตุนั้น รูปนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในเวทนาเสีย ด้วยเหตุนั้น เวทนานั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละ...ในสัญญา...เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในสังขารเสีย ด้วยเหตุนั้น สังขารเหล่านั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดาในอนาคต เธอจงละฉันทะ ราคะ นันทิ ตัณหา อุปายะ อุปาทาน ความตั้งมั่น ความยึดมั่น และอนุสัยแห่งจิตในวิญญาณเสีย ด้วยเหตุนั้น วิญญาณนั้นก็จักเป็นสิ่งที่เธอละได้แล้ว มีรากเหง้าถูกตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกเป็นธรรมดา. สูตรที่ ๑๐. ရာဓသံယုတ္တဿ ပဌမော ဝဂ္ဂေါ. ราธสังยุต วรรคที่ ๑ จบ. တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรค คือ မာရော သတ္တော ဘဝနေတ္တိ, ပရိညေယျာ သမဏာ ဒုဝေ; သောတာပန္နော အရဟာ စ, ဆန္ဒရာဂါပရေ ဒုဝေတိ. มารสูตร สัตตสูตร ภวเนตติสูตร ปริญเญยยสูตร สมณสูตร ๒ สูตร โสตาปันนสูตร อรหันตสูตร และฉันทราคสูตรอีก ๒ สูตร ၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ ๒. วรรคที่ ๒ ၁. မာရသုတ္တံ ๑. มารสูตร ၁၇၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.159]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘မာရော, မာရော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, မာရော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရော, ဝေဒနာ မာရော, သညာ မာရော, သင်္ခါရာ မာရော, ဝိညာဏံ မာရော. ဧဝံ ပဿံ, ရာဓ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. ๑๗๐. ณ กรุงสาวัตถี. ท่านพระราธะผู้นั่งอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ มารคืออะไร พระเจ้าข้า” “ราธะ รูปเป็นมาร เวทนาเป็นมาร สัญญาเป็นมาร สังขารเป็นมาร วิญญาณเป็นมาร ราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’. สูตรที่ ๑. ၂. မာရဓမ္မသုတ္တံ ๒. มารธรรมสูตร ၁၇၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘မာရဓမ္မော, မာရဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, မာရဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရဓမ္မော, ဝေဒနာ မာရဓမ္မော, သညာ မာရဓမ္မော, သင်္ခါရာ မာရဓမ္မော, ဝိညာဏံ မာရဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๑๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘มารธรรม มารธรรม’ ดังนี้ มารธรรมเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ดูก่อนราธะ รูปเป็นมารธรรม เวทนาเป็นมารธรรม สัญญาเป็นมารธรรม สังขารเป็นมารธรรม วิญญาณเป็นมารธรรม ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๒ ၃. အနိစ္စသုတ္တံ ๓. อนิจจสูตร ၁၇၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနိစ္စံ, အနိစ္စ’န္တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမံ နု ခေါ, ဘန္တေ, အနိစ္စ’’န္တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စံ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ, သညာ အနိစ္စာ, သင်္ခါရာ အနိစ္စာ, ဝိညာဏံ အနိစ္စံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. တတိယံ. ๑๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งไม่เที่ยง สิ่งไม่เที่ยง’ ดังนี้ สิ่งไม่เที่ยงเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๓ ၄. အနိစ္စဓမ္မသုတ္တံ ๔. อนิจจธัมมสูตร ၁၇၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနိစ္စဓမ္မော, အနိစ္စဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, အနိစ္စဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စဓမ္မော, ဝေဒနာ အနိစ္စဓမ္မော, သညာ အနိစ္စဓမ္မော, သင်္ခါရာ အနိစ္စဓမ္မော, ဝိညာဏံ အနိစ္စဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๑๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๔ ၅. ဒုက္ခသုတ္တံ ๕. ทุกขสูตร ၁၇၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.160]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဒုက္ခံ, ဒုက္ခ’န္တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမံ နု ခေါ, ဘန္တေ, ဒုက္ခ’’န္တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခံ, ဝေဒနာ ဒုက္ခာ, သညာ ဒုက္ခာ, သင်္ခါရာ ဒုက္ခာ, ဝိညာဏံ ဒုက္ခံ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๑๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘ทุกข์ ทุกข์’ ดังนี้ ทุกข์เป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นทุกข์ เวทนาเป็นทุกข์ สัญญาเป็นทุกข์ สังขารเป็นทุกข์ วิญญาณเป็นทุกข์ ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๕ ၆. ဒုက္ခဓမ္မသုတ္တံ ๖. ทุกขธัมมสูตร ၁၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဒုက္ခဓမ္မော, ဒုက္ခဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဒုက္ခဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခဓမ္မော, ဝေဒနာ ဒုက္ခဓမ္မော, သညာ ဒုက္ခဓမ္မော, သင်္ခါရာ ဒုက္ခဓမ္မော, ဝိညာဏံ ဒုက္ခဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๑๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความทุกข์เป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๖ ၇. အနတ္တသုတ္တံ ๗. อนัตตสูตร ၁၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနတ္တာ, အနတ္တာ’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တာ’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနတ္တာ, ဝေဒနာ အနတ္တာ, သညာ အနတ္တာ, သင်္ခါရာ အနတ္တာ, ဝိညာဏံ အနတ္တာ. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. သတ္တမံ. ๑๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘อนัตตา อนัตตา’ ดังนี้ อนัตตาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๗ ၈. အနတ္တဓမ္မသုတ္တံ ๘. อนัตตธัมมสูตร ၁၇၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘အနတ္တဓမ္မော, အနတ္တဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, အနတ္တဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, အနတ္တဓမ္မော, ဝေဒနာ အနတ္တဓမ္မော, သညာ အနတ္တဓမ္မော, သင်္ခါရာ အနတ္တဓမ္မော, ဝိညာဏံ အနတ္တဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๑๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเป็นอนัตตาเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๘ ၉.ခယဓမ္မသုတ္တံ ๙. ขยธัมมสูตร ၁၇၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ခယဓမ္မော, ခယဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, ခယဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ခယဓမ္မော, ဝေဒနာ ခယဓမ္မော, သညာ [Pg.161] ခယဓမ္မော, သင်္ခါရာ ခယဓမ္မော, ဝိညာဏံ ခယဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. နဝမံ. ๑๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๙ ၁၀. ဝယဓမ္မသုတ္တံ ๑๐. วยธัมมสูตร ၁၇၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘ဝယဓမ္မော, ဝယဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဝယဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, ဝယဓမ္မော, ဝေဒနာ ဝယဓမ္မော, သညာ ဝယဓမ္မော, သင်္ခါရာ ဝယဓမ္မော, ဝိညာဏံ ဝယဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒသမံ. ๑๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๐ ၁၁. သမုဒယဓမ္မသုတ္တံ ๑๑. สมุทยธัมมสูตร ၁၈၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘သမုဒယဓမ္မော, သမုဒယဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, သမုဒယဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, သမုဒယဓမ္မော, ဝေဒနာ သမုဒယဓမ္မော, သညာ သမုဒယဓမ္မော, သင်္ခါရာ သမုဒယဓမ္မော, ဝိညာဏံ သမုဒယဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဧကာဒသမံ. ๑๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๑ ၁၂. နိရောဓဓမ္မသုတ္တံ ๑๒. นิโรธธัมมสูตร ၁၈၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘‘နိရောဓဓမ္မော, နိရောဓဓမ္မော’တိ, ဘန္တေ, ဝုစ္စတိ. ကတမော နု ခေါ, ဘန္တေ, နိရောဓဓမ္မော’’တိ? ‘‘ရူပံ ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော, ဝေဒနာ နိရောဓဓမ္မော, သညာ နိရောဓဓမ္မော, သင်္ခါရာ နိရောဓဓမ္မော, ဝိညာဏံ နိရောဓဓမ္မော. ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဒွါဒသမံ. ๑๘๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้ สิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดาเป็นไฉนหนอ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนราธะ รูปเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา เวทนาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สัญญาเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา สังขารเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา วิญญาณเป็นสิ่งมีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ... ย่อมรู้ชัดว่า ... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก” สูตรที่ ๑๒ ရာဓသံယုတ္တဿ ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ. ราธสังยุต วรรคที่ ๒ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำวรรค မာရော စ မာရဓမ္မော စ, အနိစ္စေန အပရေ ဒုဝေ; ဒုက္ခေန စ ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အနတ္တေန တထေဝ စ; ခယဝယသမုဒယံ, နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသာတိ. มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ สูตรนอกนี้อีก ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนิจจะ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับทุกขะ และ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนัตตะก็เหมือนกัน ขยธรรมสูตร วยธรรมสูตร สมุทยธรรมสูตร และนิโรธธรรมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร ၃. အာယာစနဝဂ္ဂေါ ๓. อายาจนวรรค ၁-၁၁. မာရာဒိသုတ္တဧကာဒသကံ ๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร) ၁၈၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.162]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ๑๘๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” ‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, မာရော? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သညာ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သင်္ခါရာ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝိညာဏံ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย” ၁၈၃. ယော ခေါ, ရာဓ, မာရဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ…. ๑๘๓. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...” ၁၈၄. ယံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စံ…ပေ…. ๑๘๔. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...” ၁၈၅. ယော ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စဓမ္မော…ပေ…. ๑๘๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...” ၁၈၆. ယံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခံ…ပေ…. ๑๘๖. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...” ၁၈၇. ယော ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခဓမ္မော…ပေ…. ๑๘๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...” ၁၈၈. ယော ခေါ, ရာဓ, အနတ္တာ…ပေ…. ๑๘๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...” ၁၈၉. ယော [Pg.163] ခေါ, ရာဓ, အနတ္တဓမ္မော…ပေ…. ๑๘๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตธรรม...ฯลฯ...” ၁၉၀. ယော ခေါ, ရာဓ, ခယဓမ္မော…ပေ…. ๑๙๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นขยธรรม...ฯลฯ...” ၁၉၁. ယော ခေါ, ရာဓ, ဝယဓမ္မော…ပေ…. ๑๙๑. “ราธะ สิ่งใดเป็นวยธรรม...ฯลฯ...” ၁၉၂. ယော ခေါ, ရာဓ, သမုဒယဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ…. ๑๙๒. “ราธะ สิ่งใดเป็นสมุทยธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...” ၁၂. နိရောဓဓမ္မသုတ္တံ ๑๒. นิโรธธรรมสูตร ၁၉၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ အာယသ္မာ ရာဓော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘သာဓု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု, ယမဟံ ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာ ဧကော ဝူပကဋ္ဌော အပ္ပမတ္တော အာတာပီ ပဟိတတ္တော ဝိဟရေယျ’’န္တိ. ๑๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ท่านพระราธะนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้หลีกออกผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่” ‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝေဒနာ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သညာ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… သင်္ခါရာ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝိညာဏံ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นนิโรธธรรม รูปเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย...ฯลฯ... เวทนาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สัญญาเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... สังขารเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นนิโรธธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย” အာယာစနဝဂ္ဂေါ တတိယော. อายาจนวรรคที่ ๓ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ မာရော စ မာရဓမ္မော စ, အနိစ္စေန အပရေ ဒုဝေ; ဒုက္ခေန စ ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အနတ္တေန တထေဝ စ; ခယဝယသမုဒယံ, နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသာတိ. มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ สูตรนอกนี้อีก ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนิจจะ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับทุกขะ และ ๒ สูตรที่เกี่ยวกับอนัตตะก็เหมือนกัน ขยธรรมสูตร วยธรรมสูตร สมุทยธรรมสูตร และนิโรธธรรมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร ၄. ဥပနိသိန္နဝဂ္ဂေါ ๔. อุปนิสินนวรรค ၁-၁၁. မာရာဒိသုတ္တဧကာဒသကံ ๑-๑๑. มาราทิสูตร เอกาทสกะ (๑๑ สูตร) ၁၉၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.164]. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, မာရော? ရူပံ ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ဝိညာဏံ မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော…ပေ… ယော ခေါ, ရာဓ, မာရော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ๑๙๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท่านพระราธะผู้นั่ง ณ ที่สมควรดังนี้ว่า “ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ราธะ อะไรเล่าเป็นมาร รูปเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... วิญญาณเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ...ฯลฯ... ราธะ สิ่งใดเป็นมาร เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย” ၁၉၅. ယော ခေါ, ရာဓ, မာရဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ…. ๑๙๕. “ราธะ สิ่งใดเป็นมารธรรม เธอพึงละฉันทะ ราคะ ฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย...ฯลฯ...” ၁၉၆. ယံ ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စံ…ပေ…. ๑๙๖. “ราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ...” ၁၉၇. ယော ခေါ, ရာဓ, အနိစ္စဓမ္မော…ပေ…. ๑๙๗. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนิจจธรรม...ฯลฯ...” ၁၉၈. ယံ ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခံ…ပေ…. ๑๙๘. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์...ฯลฯ...” ၁၉၉. ယော ခေါ, ရာဓ, ဒုက္ခဓမ္မော…ပေ…. ๑๙๙. “ราธะ สิ่งใดเป็นทุกขธรรม...ฯลฯ...” ၂၀၀. ယော ခေါ, ရာဓ, အနတ္တာ…ပေ…. ๒๐๐. “ราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา...ฯลฯ...” ၂၀၁. ယော ခေါ, ရာဓ, အနတ္တဓမ္မော…ပေ…. ๒๐๑. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่ไม่ใช่ตัวตนใดแล ...ฯลฯ... ၂၀၂. ယော ခေါ, ရာဓ, ခယဓမ္မော…ပေ…. ๒๐๒. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความสิ้นไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ... ၂၀၃. ယော ခေါ, ရာဓ, ဝယဓမ္မော…ပေ…. ๒๐๓. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาใดแล ...ฯลฯ... ၂၀၄. ယော ခေါ, ရာဓ, သမုဒယဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော…ပေ…. ๒๐๔. ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ...ฯลฯ... ၁၂. နိရောဓဓမ္မသုတ္တံ ๑๒. นิโรธธัมมสูตร ၂၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နံ ခေါ အာယသ္မန္တံ ရာဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ကော စ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော? ရူပံ [Pg.165] ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ဝေဒနာ…ပေ… သညာ…ပေ… သင်္ခါရာ…ပေ… ဝိညာဏံ နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော. ယော ခေါ, ရာဓ, နိရောဓဓမ္မော; တတြ တေ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော, ရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော, ဆန္ဒရာဂေါ ပဟာတဗ္ဗော’’တိ. ๒๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระราธะผู้่นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งว่า ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ดูก่อนราธะ ก็ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาเป็นไฉน ดูก่อนราธะ รูปแลเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในรูปนั้นเสีย เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเป็นธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดา เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในวิญญาณนั้นเสีย ดูก่อนราธะ ธรรมชาติที่มีความดับเป็นธรรมดาใดแล เธอพึงละฉันทะ ราคะ และฉันทราคะในธรรมชาตินั้นเสีย ဥပနိသိန္နဝဂ္ဂေါ စတုတ္ထော. อุปนิสินนวรรคที่ ๔ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น คือ မာရော စ မာရဓမ္မော စ, အနိစ္စေန အပရေ ဒုဝေ; ဒုက္ခေန စ ဒုဝေ ဝုတ္တာ, အနတ္တေန တထေဝ စ; ခယဝယသမုဒယံ, နိရောဓဓမ္မေန ဒွါဒသာတိ. มารสูตร ๑ มารธรรมสูตร ๑ อนิจจสูตร ๒ สูตร ทุกขสูตร ๒ สูตร อนัตตสูตร ๒ สูตร รวมเป็น ๘ สูตร และขยสูตร วยสูตร สมุทยสูตร นิโรธธัมมสูตร รวมเป็น ๑๒ สูตร ရာဓသံယုတ္တံ သမတ္တံ. ราธสังยุต จบ ၃. ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တံ ๓. ทิฏฐิสังยุต ၁. သောတာပတ္တိဝဂ္ဂေါ ๑. โสตาปัตติวรรค ၁. ဝါတသုတ္တံ ๑. วาตสูตร ၂၀၆. ဧကံ [Pg.166] သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ๒๐๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น ‘‘ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. သာဓု ဝတ, ဘန္တေ, ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတု ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော. ဘဂဝတော သုတွာ ဘိက္ခူ ဓာရေဿန္တီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, ဘိက္ခဝေ, သုဏာထ, သာဓုကံ မနသိ ကရောထ; ဘာသိဿာမီ’’တိ. ‘‘ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนั้น จงแจ่มแจ้งกะพระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้สดับจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า ‘‘ဝေဒနာ နိစ္စာ ဝါ အနိစ္စာ ဝါ’’တိ… ‘‘သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ [Pg.167] ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับทราบ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ท่องเที่ยวไปตามด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา จะควรหรือที่ทิฏฐิจะเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งอยู่มั่นคงดุจเสาเขื่อน ฉะนั้น เพราะไม่ยึดถือสิ่งนั้น ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခသမုဒယေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခနိရောဓေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ပဌမံ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัย เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธ เธอก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า สูตรที่ ๑ จบ ၂. ဧတံမမသုတ္တံ ๒. เอตัมมมสูตร ၂၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ … သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ. ๒๐๗. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘ယတော [Pg.168] ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဒုတိယံ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งละความสงสัยในทุกข์ได้แล้ว... ทั้งละความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ทุติยะ. ၃. သောအတ္တာသုတ္တံ ๓. โสอัตตาสูตร ၂၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ๒๐๘. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ…ပေ… အဝိပရိဏာမဓမ္မော’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ…ပေ… အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သော အတ္တာ, သော လောကော, သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမိ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา... ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองไว้ด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘นั่นเป็นอัตตา นั่นเป็นโลก เรานั้นละโลกไปแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ไม่มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. တတိယံ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว ทั้งละความสงสัยในทุกข์ได้แล้ว... ทั้งละความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาได้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีอันจะตรัสรู้ในเบื้องหน้า” ตติยะ. ၄. နောစမေသိယာသုတ္တံ ๔. โนเจเมสิยาสูตร ၂၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.169]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ๒๐๙. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่พึงมี ของของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของของเราจักไม่มี’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ, နာဘဝိဿ, န မေ ဘဝိဿတီ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เราไม่พึงมี ของเราไม่พึงมี เราจักไม่มี ของเราจักไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. စတုတ္ထံ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๔ ၅. နတ္ထိဒိန္နသုတ္တံ ๕. นัตถิทินนสูตร ၂၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ, နတ္ထိ ဟုတံ, နတ္ထိ သုကတဒုက္ကဋာနံ ကမ္မာနံ ဖလံ ဝိပါကော; နတ္ထိ အယံ လောကော, နတ္ထိ ပရော လောကော, နတ္ထိ မာတာ, နတ္ထိ ပိတာ, နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ; နတ္ထိ လောကေ [Pg.170] သမဏဗြာဟ္မဏာ သမ္မဂ္ဂတာ သမ္မာပဋိပန္နာ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တိ. စာတုမဟာဘူတိကော အယံ ပုရိသော ယဒါ ကာလင်္ကရောတိ ပထဝီ ပထဝီကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ, အာပေါ အာပေါကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ, တေဇော တေဇောကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ, ဝါယော ဝါယောကာယံ အနုပေတိ အနုပဂစ္ဆတိ. အာကာသံ ဣန္ဒြိယာနိ သင်္ကမန္တိ. အာသန္ဒိပဉ္စမာ ပုရိသာ မတံ အာဒါယ ဂစ္ဆန္တိ. ယာဝ အာဠာဟနာ ပဒါနိ ပညာယန္တိ. ကာပေါတကာနိ အဋ္ဌီနိ ဘဝန္တိ. ဘဿန္တာ အာဟုတိယော. ဒတ္တုပညတ္တံ ယဒိဒံ ဒါနံ. တေသံ တုစ္ဆံ မုသာ ဝိလာပေါ ယေ ကေစိ အတ္ထိကဝါဒံ ဝဒန္တိ. ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ๒๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปถูกทาง ปฏิบัติถูกทาง ผู้ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มี. บุรุษนี้ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เมื่อทำกาลกิริยา ธาตุดินย่อมกลับคืนสู่หมู่ดิน ธาตุน้ำย่อมกลับคืนสู่หมู่น้ำ ธาตุไฟย่อมกลับคืนสู่หมู่ไฟ ธาตุลมย่อมกลับคืนสู่หมู่ลม อินทรีย์ทั้งหลายย่อมเลื่อนลอยไปในอากาศ. บุรุษทั้งหลายมีเตียงเป็นที่ ๕ หามคนตายไป. รอยเท้าปรากฏอยู่เพียงแค่ป่าช้า. กระดูกทั้งหลายมีสีเหมือนสีนกพิราบ. การบูชายัญมีเถ้าเป็นที่สุด. ทานนี้เป็นบัญญัติของคนโง่. คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น เป็นคำพูดที่ว่างเปล่า เท็จ เหลวไหล. ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ...” “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’. เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဒိန္နံ, နတ္ထိ ယိဋ္ဌံ…ပေ… ယေ ကေစိ အတ္ထိကဝါဒံ ဝဒန္တိ; ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ ကာယဿ ဘေဒါ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တိ ဝိနဿန္တိ န ဟောန္တိ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ สิ่งนั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... ก็เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล ...ฯลฯ... คำพูดของคนบางพวกที่กล่าวว่ามีผลนั้น ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อกายแตก ย่อมขาดสูญ พินาศไป หลังจากตายแล้วย่อมไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ [Pg.171] ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ပဉ္စမံ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๕ ၆. ကရောတောသုတ္တံ ๖. กโรโตสูตร ၂၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ကရောတော ကာရယတော ဆိန္ဒတော ဆေဒါပယတော ပစတော ပါစာပယတော သောစတော သောစာပယတော ကိလမတော ကိလမာပယတော ဖန္ဒတော ဖန္ဒာပယတော ပါဏမတိပါတယတော အဒိန္နံ အာဒိယတော သန္ဓိံ ဆိန္ဒတော နိလ္လောပံ ဟရတော ဧကာဂါရိကံ ကရောတော ပရိပန္ထေ တိဋ္ဌတော ပရဒါရံ ဂစ္ဆတော မုသာ ဘဏတော ကရောတော န ကရီယတိ ပါပံ. ခုရပရိယန္တေန စေပိ စက္ကေန ယော ဣမိဿာ ပထဝိယာ ပါဏေ ဧကမံသခလံ ဧကမံသပုဉ္ဇံ ကရေယျ, နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော. ဒက္ခိဏံ စေပိ ဂင်္ဂါယ တီရံ ဂစ္ဆေယျ; ဟနန္တော ဃာတေန္တော ဆိန္ဒန္တော ဆေဒါပေန္တော ပစန္တော ပါစေန္တော, နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပါပံ, နတ္ထိ ပါပဿ အာဂမော. ဥတ္တရံ စေပိ ဂင်္ဂါယ တီရံ ဂစ္ဆေယျ; ဒဒန္တော ဒါပေန္တော ယဇန္တော ယဇာပေန္တော, နတ္ထိ တတောနိဒါနံ ပုညံ, နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော. ဒါနေန ဒမေန သံယမေန သစ္စဝဇ္ဇေန နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ. ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ကရောတော ကာရယတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ကရောတော ကာရယတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ. ๒๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน เศร้าโศกเอง ทำให้ผู้อื่นเศร้าโศก ลำบากเอง ทำให้ผู้อื่นลำบาก ดิ้นรนเอง ทำให้ผู้อื่นดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นสะดม ทำโจรกรรมในบ้านหลังเดียว ดักจี้ในทางเปลี่ยว คบชู้ พูดเท็จ บาปย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ทำอยู่ ถึงแม้บุคคลจะพึงใช้จักรมีคมดังมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นกลุ่มเนื้อเดียวกัน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชายัญเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชายัญ บุญที่เกิดจากเหตุนั้นก็ไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี เพราะการให้ทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ကရောတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ကရောတော ကာရယတော [Pg.172] …ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ကရောတော ကာရယတော…ပေ… နတ္ထိ ပုညံ နတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ... “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ... บุญไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဆဋ္ဌံ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ความสงสัยในทุกข์ เธอก็ละได้ ... แม้ความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” ฉัฏฐะ. ၇. ဟေတုသုတ္တံ ๗. เหตุสูตร ၂၁၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယ. အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ သံကိလိဿန္တိ. နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ. အဟေတူ အပ္ပစ္စယာ သတ္တာ ဝိသုဇ္ဈန္တိ. နတ္ထိ ဗလံ နတ္ထိ ဝီရိယံ နတ္ထိ ပုရိသထာမော နတ္ထိ ပုရိသပရက္ကမော. သဗ္ဗေ သတ္တာ သဗ္ဗေ ပါဏာ သဗ္ဗေ ဘူတာ သဗ္ဗေ ဇီဝါ အဝသာ အဗလာ အဝီရိယာ နိယတိသင်္ဂတိဘာဝပရိဏတာ ဆသွေဝါဘိဇာတီသု သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ. ๒๑๒. ณ กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์โดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย กำลังไม่มี ความเพียรไม่มี กำลังของบุรุษไม่มี ความบากบั่นของบุรุษไม่มี สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีลมปราณทั้งปวง ภูตทั้งปวง ชีวะทั้งปวง ไม่มีอำนาจ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียร แปรเปลี่ยนไปตามความแน่นอน การประสบ และสภาวะ ย่อมเสวยสุขและทุกข์ในอภิชาติทั้ง ๖ เท่านั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดถือรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’ เมื่อเวทนามีอยู่ ... เมื่อสัญญามีอยู่ ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดถือวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဟေတု, နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပဋိသံဝေဒေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ใดที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจ แม้สิ่งนั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...” “ก็เมื่อไม่ยึดถือสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มี ... ย่อมเสวยสุขและทุกข์’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘ယတော [Pg.173] ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ …ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တမံ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า สูตรที่ ๗ จบ ၈. မဟာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ ๘. มหาทิฏฐิสูตร ၂၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ, အနိမ္မိတာ, အနိမ္မာတာ, ဝဉ္ဈာ, ကူဋဋ္ဌာ, ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ; တေ န ဣဉ္ဇန္တိ, န ဝိပရိဏမန္တိ, န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တိ; နာလံ အညမညဿ သုခါယ ဝါ ဒုက္ခာယ ဝါ သုခဒုက္ခာယ ဝါ. ကတမေ သတ္တ? ပထဝီကာယော, အာပေါကာယော, တေဇောကာယော, ဝါယောကာယော, သုခေ, ဒုက္ခေ, ဇီဝေ သတ္တမေ. ဣမေ သတ္တ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ, အနိမ္မိတာ, အနိမ္မာတာ, ဝဉ္ဈာ, ကူဋဋ္ဌာ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ; တေ န ဣဉ္ဇန္တိ, န ဝိပရိဏမန္တိ, န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တိ; နာလံ အညမညဿ သုခါယ ဝါ ဒုက္ခာယ ဝါ သုခဒုက္ခာယ ဝါ. ယောပိ တိဏှေန သတ္ထေန သီသံ ဆိန္ဒတိ, န သောပိ ကဉ္စိ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတိ; သတ္တန္နံတွေဝ ကာယာနမန္တရေန သတ္ထံ ဝိဝရမနုပဝိသတိ. စုဒ္ဒသ ခေါ ပနိမာနိ ယောနိပမုခသတသဟဿာနိ သဋ္ဌိ စ သတာနိ ဆ စ သတာနိ ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနိ ပဉ္စ စ ကမ္မာနိ, တီဏိ စ ကမ္မာနိ, ကမ္မေ စ အဍ္ဎကမ္မေ စ ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါ, ဒွဋ္ဌန္တရကပ္ပာ, ဆဠာဘိဇာတိယော, အဋ္ဌပုရိသဘူမိယော, ဧကူနပညာသ အာဇီဝကသတေ, ဧကူနပညာသ ပရိဗ္ဗာဇကသတေ, ဧကူနပညာသ နာဂဝါသသတေ, ဝီသေ ဣန္ဒြိယသတေ, တိံသေ နိရယသတေ, ဆတ္တိံသရဇောဓာတုယော, သတ္တ သညီဂဗ္ဘာ, သတ္တ အသညီဂဗ္ဘာ, သတ္တ နိဂဏ္ဌိဂဗ္ဘာ, သတ္တ ဒေဝါ, သတ္တ မာနုသာ, သတ္တ ပေသာစာ, သတ္တ သရာ, သတ္တ ပဝုဋာ, သတ္တ ပပါတာ, သတ္တ စ ပပါတသတာနိ, သတ္တ သုပိနာ, သတ္တ သုပိနသတာနိ, စုလ္လာသီတိ မဟာကပ္ပိနော သတသဟဿာနိ, ယာနိ ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ သန္ဓာဝိတွာ [Pg.174] သံသရိတွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တိ. တတ္ထ နတ္ထိ ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေန ဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ အပရိပက္ကံ ဝါ ကမ္မံ ပရိပါစေဿာမိ; ပရိပက္ကံ ဝါ ကမ္မံ ဖုဿ ဖုဿ ဗျန္တီကရိဿာမီတိ ဟေဝံ နတ္ထိ ဒေါဏမိတေ သုခဒုက္ခေ ပရိယန္တကတေ သံသာရေ, နတ္ထိ ဟာယနဝဍ္ဎနေ, နတ္ထိ ဥက္ကံသာဝကံသေ. သေယျထာပိ နာမ သုတ္တဂုဠေ ခိတ္တေ နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတိ; ဧဝမေဝ ဗာလေ စ ပဏ္ဍိတေ စ နိဗ္ဗေဌိယမာနာ သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ? ๒๑๓. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ กาย ๗ กอง คืออะไร คือ ปฐวีกาย อาโป กาย เตโชกาย วาโยกาย สุข ทุกข์ และชีวะเป็นที่ ๗ กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ไม่มีใครเนรมิต ไม่มีใครทำให้เกิดขึ้น เป็นหมัน ตั้งมั่นเหมือนยอดภูเขา ตั้งมั่นเหมือนเสาหิน กาย ๗ กองเหล่านั้น ไม่หวั่นไหว ไม่แปรปรวน ไม่เบียดเบียนกันและกัน ไม่สามารถก่อสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์ให้แก่กันและกันได้ แม้ผู้ใดใช้ศัสตราที่คมกริบตัดศีรษะ ผู้นั้นก็ไม่ชื่อว่าปลงชีวิตใคร เพียงแต่ศัสตราผ่านเข้าไปตามช่องแห่งกายทั้ง ๗ เท่านั้น ก็แล โยนี้ที่เป็นประมุข ๑,๔๐๖,๖๐๐ กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรม ๑ กรรมกึ่งหนึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ๖ บุรุษภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาคาวาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นิรยะ ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖ สัญญีครรภ์ ๗ อสัญญีครรภ์ ๗ นิครณถีครรภ์ ๗ เทวดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗ ปม ๗ เหว ๗ เหว ๗๐๐ ความฝัน ๗ ความฝัน ๗๐๐ มหากัป ๘,๔๐๐,๐๐๐ ซึ่งคนพาลและบัณฑิตจะต้องแล่นไป ท่องเที่ยวไป แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ในสังสารวัฏนั้น ไม่มีการที่เราจะทำกรรมที่ยังไม่แก่กล้าให้แก่กล้า หรือจะทำกรรมที่แก่กล้าแล้วให้สิ้นไป ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้ สุขและทุกข์ตวงไว้แล้วด้วยทะนาน สังสารวัฏมีที่สุดกำหนดไว้แล้ว ไม่มียิ่ง ไม่มีย่อน ไม่มีความเจริญ ไม่มีความเสื่อม เปรียบเหมือนกลุ่มด้ายที่ขว้างไปแล้ว ย่อมคลี่ออกไปจนหมดฉันใด คนพาลและบัณฑิตก็ฉันนั้นเหมือนกัน คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ, အကဋဝိဓာ…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ အကဋဝိဓာ…ပေ… သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သတ္တိမေ ကာယာ အကဋာ အကဋဝိဓာ…ပေ… နိဗ္ဗေဌိယမာနာ သုခဒုက္ခံ ပလေန္တီ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่เห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้แล้ว ทราบแล้ว ถึงแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิจะพึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘กาย ๗ กองเหล่านี้ ไม่มีใครสร้าง ไม่มีใครบันดาล ...ฯลฯ... คลี่สุขและทุกข์ออกไปแล้วย่อมแล่นไป’ ได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. အဋ္ဌမံ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ เธอก็ละความสงสัยได้ ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เธอก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้า สูตรที่ ๘ จบ ၉. သဿတဒိဋ္ဌိသုတ္တံ ๙. สัสสตทิฏฐิสูตร ၂၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သဿတော လောကော’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ [Pg.175] သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ. ๒๑๔. สาวัตถีนิทาน. ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร เพราะปักใจเชื่ออะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะยึดมั่นรูป เพราะปักใจเชื่อรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารมีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะยึดมั่นวิญญาณ เพราะปักใจเชื่อวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သဿတော လောကော’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ … သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘သဿတော လောကော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. နဝမံ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙ ၁၀. အသဿတဒိဋ္ဌိသုတ္တံ ๑๐. อสัสสตทิฏฐิสูตร ၂၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အသဿတော လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – အသဿတော လောကောတိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ…ပေ… အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အသဿတော လောကော’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ๒๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่เที่ยง’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ ...ฯลฯ... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งนี้ที่บุคคลเห็นแล้ว ฟังแล้ว รู้สึกแล้ว รู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว แสวงหาแล้ว ใคร่ครวญแล้วด้วยใจ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ...ฯลฯ... เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้นแล้ว ทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’ จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဒသမံ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ...ฯลฯ... แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยของอริยสาวกนั้นก็เป็นอันละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐ ၁၁. အန္တဝါသုတ္တံ ๑๑. อันตวาสูตร ၂၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.176]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အန္တဝါ လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဧကာဒသမံ. ๒๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกมีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๑ ၁၂. အနန္တဝါသုတ္တံ ๑๒. อนันตวาสูตร ၂၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အနန္တဝါ လောကော’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ဒွါဒသမံ. ๒๑๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๒ ၁၃. တံဇီဝံတံသရီရံသုတ္တံ ๑๓. ตังชีวังตังสะรีรังสูตร ၂၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’’န္တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. တေရသမံ. ๒๑๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๓ ၁၄. အညံဇီဝံအညံသရီရံသုတ္တံ ๑๔. อัญญังชีวังอัญญังสะรีรังสูตร ၂၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရ’’’န္တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. စုဒ္ဒသမံ. ๒๑๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ชีวะเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๔ ၁၅. ဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ ๑๕. โหติตถาคตสูตร ၂၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. ပန္နရသမံ. ๒๒๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๕ ၁၆. နဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ ๑๖. นโหติตถาคตสูตร ၂၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သောဠသမံ. ๒๒๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๖ ၁၇. ဟောတိစနစဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ ๑๗. โหติจะนะจะโหติตถาคตสูตร ၂၂၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.177]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. သတ္တရသမံ. ๒๒๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มี ไม่เกิดอีกก็มี’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๗ ၁၈. နေဝဟောတိနနဟောတိတထာဂတောသုတ္တံ ๑๘. เนวโหตินะนะโหติตถาคตสูตร ၂၂၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ…ပေ…. ๒๒๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ...ฯลฯ... ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယမ္ပိဒံ ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ ဝိညာတံ ပတ္တံ ပရိယေသိတံ အနုဝိစရိတံ မနသာ တမ္ပိ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “แม้สิ่งที่ได้เห็น ได้ฟัง ได้รับรู้ ได้รู้แจ้ง ได้บรรลุ ได้แสวงหา ได้ไตร่ตรองด้วยใจนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကဿ ဣမေသု စ ဌာနေသု ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခသမုဒယေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခနိရောဓေပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ, ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပိဿ ကင်္ခါ ပဟီနာ ဟောတိ – အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. အဋ္ဌာရသမံ. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล อริยสาวกละความสงสัยในฐานะเหล่านี้ได้แล้ว แม้ในทุกข์ก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขสมุทัยก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธก็ละความสงสัยได้ แม้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาก็ละความสงสัยได้ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอน มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๘ သောတာပတ္တိဝဂ္ဂေါ. โสดาปัตติวรรค အဋ္ဌာရသဝေယျာကရဏံ နိဋ္ဌိတံ. อัฏฐารสไวยากรณ์ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น คือ ဝါတံ [Pg.178] ဧတံ မမ, သော အတ္တာ နော စ မေ သိယာ; နတ္ထိ ကရောတော ဟေတု စ, မဟာဒိဋ္ဌေန အဋ္ဌမံ. วาตสูตร เอตัมมมสูตร โสอัตตสูตร โนจเมสิยาสูตร นัตถิสูตร กโรโตสูตร เหตุสูตร และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘ သဿတော လောကော စ, အသဿတော စ အန္တဝါ စ; အနန္တဝါ စ တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ; အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ စ. สัสสโตโลกสูตร อสัสสโตโลกสูตร อันตวาสูตร อนันตวาสูตร ตังชีวังตังสรณีรันติสูตร อัญญังชีวังอัญญังสรีรันติสูตร ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ; န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ; နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ. โหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร นโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร และเนวโหตินนโหติตถาคโตปรัมมรณาสูตร ၂. ဒုတိယဂမနဝဂ္ဂေါ ๒. ทุติยคมนวรรค ၁. ဝါတသုတ္တံ ๑. วาตสูตร ၂၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ, ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ…ပေ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ๒๒๔. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่ ... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ, ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ပဌမံ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิจึงพึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่ขึ้นและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาเขื่อน’” จบสูตรที่ ๑ ၂၂၅-၂၄၀. (ပုရိမဝဂ္ဂေ ဝိယ အဋ္ဌာရသ ဝေယျာကရဏာနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနီတိ[Pg.179].) သတ္တရသမံ. ๒๒๕-๒๔๐ (พึงขยายไวยากรณ์ ๑๘ ข้อ เหมือนในวรรคก่อน) จบสูตรที่ ๑๗ ၁၈. နေဝဟောတိနနဟောတိသုတ္တံ ๑๘. เนวโหตินนโหติสูตร ၂၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ. ๒๔๑. ณ กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ … သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘နေဝ ဟောတိ, န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’’တိ. အဋ္ဌာရသမံ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็ไม่ใช่ จะไม่เป็นอีกก็ไม่ใช่’” สูตรที่ ๑๘ ၁၉. ရူပီအတ္တာသုတ္တံ ๑๙. รูปิอัตตาสูตร ၂၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ๒๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” ‘‘တံ [Pg.180] ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘ဝေဒနာ…ပေ… ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဧကူနဝီသတိမံ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เวทนา ...ฯลฯ... “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” สูตรที่ ๑๙ ၂၀. အရူပီအတ္တာသုတ္တံ ๒๐. อรูปิอัตตาสูตร ၂၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? (ပေယျာလော) ဝီသတိမံ. ๒๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาไม่มีรูป หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” (เปยยาล) สูตรที่ ๒๐ ၂၁. ရူပီစအရူပီစအတ္တာသုတ္တံ ๒๑. รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร ၂၄၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပီ စ အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. ဧကဝီသတိမံ. ๒๔๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “อัตตามีรูปด้วย ไม่มีรูปด้วย หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๑ ၂၂. နေဝရူပီနာရူပီအတ္တာသုတ္တံ ๒๒. เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร ၂၄၅. ‘‘နေဝ ရူပီ နာရူပီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. ဗာဝီသတိမံ. ๒๔๕. “อัตตามีรูปก็ไม่ใช่ ไม่มีรูปก็ไม่ใช่ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๒ ၂၃. ဧကန္တသုခီသုတ္တံ ๒๓. เอกันตสุขีสูตร ၂၄၆. ‘‘ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. တေဝီသတိမံ. ๒๔๖. “อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๓ ၂၄. ဧကန္တဒုက္ခီသုတ္တံ ๒๔. เอกันตทุกขีสูตร ၂၄၇. ‘‘ဧကန္တဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. စတုဝီသတိမံ. ๒๔๗. “อัตตามีทุกข์โดยส่วนเดียว หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๔ ၂၅. သုခဒုက္ခီသုတ္တံ ๒๕. สุขทุกขีสูตร ၂၄၈. ‘‘သုခဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ…ပေ…. ပဉ္စဝီသတိမံ. ๒๔๘. “อัตตามีทั้งสุขและทุกข์ หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” ...ฯลฯ... สูตรที่ ๒๕ ၂၆. အဒုက္ခမသုခီသုတ္တံ ๒๖. อทุกขมสุขีสูตร ၂၄၉. ‘‘အဒုက္ခမသုခီ [Pg.181] အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ… ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ๒๔๙. “อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ เพราะอาศัยรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ เพราะอาศัยวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခေ သတိ, ဒုက္ခံ ဥပါဒါယ, ဒုက္ခံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဆဗ္ဗီသတိမံ. “ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยรูปนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’ เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแหละ เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ เพราะยึดมั่นทุกข์ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตามีความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หลังจากตายแล้วจะไม่มีโรค’” สูตรที่ ๒๖ ဒုတိယပေယျာလော. ทุติยเปยยาล จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำเปยยาลนั้น คือ ဝါတံ ဧတံ မမ သော, အတ္တာ နော စ မေ သိယာ; နတ္ထိ ကရောတော ဟေတု စ, မဟာဒိဋ္ဌေန အဋ္ဌမံ. วาตสูตร, เอตัมมมสูตร, โสอัตตาสูตร, นจเมสิยาสูตร, นัตถิสูตร, กโรโตสูตร, เหตุสูตร, และมหาทิฏฐิสูตรเป็นที่ ๘ သဿတော အသဿတော စေဝ, အန္တာနန္တဝါ စ ဝုစ္စတိ; တံ ဇီဝံ အညံ ဇီဝဉ္စ, တထာဂတေန စတ္တာရော. สัสสตสูตร, อสัสสตสูตร, อันตวาสูตร, อนันตวาสูตร, ตังชีวสูตร, อัญญังชีวสูตร, และอีก ๔ สูตรเกี่ยวกับตถาคต ရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတိ; ရူပီ စ အရူပီ စ အတ္တာ ဟောတိ; နေဝ ရူပီ နာရူပီ အတ္တာ ဟောတိ, ဧကန္တသုခီ အတ္တာ ဟောတိ. รูปิอัตตาสูตร, อรูปิอัตตาสูตร, รูปิจอรูปิจอัตตาสูตร, เนวรูปินารูปิอัตตาสูตร, เอกันตสุขิอัตตาสูตร ဧကန္တဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ, သုခဒုက္ခီ အတ္တာ ဟောတိ; အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာတိ; ဣမေ ဆဗ္ဗီသတိ သုတ္တာ, ဒုတိယဝါရေန ဒေသိတာ. อัตตาเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ๑ อัตตาเป็นสุขและทุกข์ ๑ อัตตาเป็นอทุกขมสุข ๑ อัตตาหลังจากตายแล้วไม่มีโรค ๑ พระสูตร ๒๖ สูตรเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยวาระที่ ๒ ၃. တတိယဂမနဝဂ္ဂေါ ๓. ตติยคมนวรรคที่ ๓ ၁. နဝါတသုတ္တံ ๑. นวาตสูตรที่ ๑ ၂၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.182]. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ๒๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ပဌမံ. “เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ เวทนา... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด ...ฯลฯ... ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๑ ၂၅၁-၂၇၄. (ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဝိယ စတုဝီသတိ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ.) ပဉ္စဝီသတိမံ. สูตรที่ ๒๕๑-๒๗๔ (พึงขยายความ ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) จบสูตรที่ ๒๕ ၂၆. အဒုက္ခမသုခီသုတ္တံ ๒๖. อทุกขมสุขีสูตรที่ ๒๖ ၂၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ๒๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ [Pg.183] …ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ อาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เมื่อเวทนามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อสัญญามีอยู่... เมื่อสังขารทั้งหลายมีอยู่... เมื่อวิญญาณมีอยู่ อาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’” ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ‘‘ဝေဒနာ…ပေ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’…ပေ… ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, အပိ နု တံ အနုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. တသ္မိံ သတိ, တဒုပါဒါယ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ဆဗ္ဗီသတိမံ. “เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยรูป...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ เวทนา ...ฯลฯ... สัญญา... สังขารทั้งหลาย... วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ... “ก็เมื่อไม่อาศัยวิญญาณ...ซึ่งมีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ทิฏฐิเช่นนี้จะพึงเกิดขึ้นได้หรือว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’?” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘อัตตาเป็นอทุกขมสุข หลังจากตายแล้วไม่มีโรค’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๒๖ တတိယပေယျာလော. จบตติยเปยยาล ၄. စတုတ္ထဂမနဝဂ္ဂေါ ๔. จตุตถคมนวรรคที่ ๔ ၁. နဝါတသုတ္တံ ๑. นวาตสูตรที่ ๑ ၂၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ, န နဇ္ဇော သန္ဒန္တိ, န ဂဗ္ဘိနိယော ဝိဇာယန္တိ, န စန္ဒိမသူရိယာ ဥဒေန္တိ ဝါ အပေန္တိ ဝါ ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ๒๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อาศัยอะไร ยึดมั่นอะไร ทิฏฐิเช่นนี้จึงเกิดขึ้นว่า ‘ลมไม่พัด แม่น้ำไม่ไหล หญิงมีครรภ์ไม่คลอด พระจันทร์และพระอาทิตย์ไม่อุทัยและไม่อัสดง แต่ตั้งมั่นอยู่ดุจเสาเขื่อน’?” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...ฯลฯ... ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ…ပေ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘န ဝါတာ ဝါယန္တိ…ပေ… ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတာ’’’တိ. ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ [Pg.184]… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ เมื่อเวทนามีอยู่...ฯลฯ...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ลมไม่มี...ฯลฯ...ตั้งอยู่เหมือนเสาเขื่อน’ ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ, ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ဧဝံ ပဿံ…ပေ… နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာတိ ပဇာနာတီ’’တိ. ပဌမံ. เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ...ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๑ จบ ၂၇၇-၃၀၀. (ဒုတိယဝဂ္ဂေ ဝိယ စတုဝီသတိ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ.) ပဉ္စဝီသတိမံ. (พึงให้เต็ม ๒๔ สูตร เหมือนในทุติยวรรค) สูตรที่ ๒๕ จบ ၂၆. အဒုက္ခမသုခီသုတ္တံ ๒๖. อทุกขมสุขีสูตร ၃၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ကိသ္မိံ နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ကိံ ဥပါဒါယ, ကိံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ? ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာ…ပေ…. ๓๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะอาศัยอะไร เพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...ฯลฯ... ‘‘ရူပေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သတိ, ရူပံ ဥပါဒါယ, ရူပံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’တိ. ဝေဒနာယ သတိ… သညာယ သတိ… သင်္ခါရေသု သတိ… ဝိညာဏေ သတိ, ဝိညာဏံ ဥပါဒါယ, ဝိညာဏံ အဘိနိဝိဿ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ – ‘အဒုက္ခမသုခီ အတ္တာ ဟောတိ, အရောဂေါ ပရံ မရဏာ’’’တိ. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปมีอยู่ บุคคลอาศัยรูป ยึดมั่นรูป ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ เมื่อเวทนามีอยู่...เมื่อสัญญามีอยู่...เมื่อสังขารมีอยู่...เมื่อวิญญาณมีอยู่ บุคคลอาศัยวิญญาณ ยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อัตตาเป็นผู้ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข หลังจากตายแล้วย่อมไม่ขาดสูญ’ ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ, ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ဝေဒနာ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ’’တိ? ‘‘အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝါ တံ သုခံ ဝါ’’တိ? ‘‘ဒုက္ခံ, ဘန္တေ’’. ‘‘ယံ ပနာနိစ္စံ ဒုက္ခံ [Pg.185] ဝိပရိဏာမဓမ္မံ, ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ – ‘ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာ’’’တိ? ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’. ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” “เวทนา...สัญญา...สังขาร...วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง” “ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า” “เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า” “ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’” “ไม่ควร พระเจ้าข้า” ‘‘တသ္မာတိဟ, ဘိက္ခဝေ, ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ရူပံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယာ ကာစိ ဝေဒနာ… ယာ ကာစိ သညာ… ယေ ကေစိ သင်္ခါရာ… ယံ ကိဉ္စိ ဝိညာဏံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နံ အဇ္ဈတ္တံ ဝါ ဗဟိဒ္ဓါ ဝါ, ဩဠာရိကံ ဝါ သုခုမံ ဝါ ဟီနံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ ယံ ဒူရေ သန္တိကေ ဝါ, သဗ္ဗံ ဝိညာဏံ – ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’’’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง...สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง...วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ ทั้งหมดนั้น เธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ‘‘ဧဝံ ပဿံ, ဘိက္ခဝေ, သုတဝါ အရိယသာဝကော ရူပသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝေဒနာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သညာယပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, သင်္ခါရေသုပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ, ဝိညာဏသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ. နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ; ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ. ‘ခီဏာ ဇာတိ, ဝုသိတံ ဗြဟ္မစရိယံ, ကတံ ကရဏီယံ, နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယာ’တိ ပဇာနာတီ’’တိ. ဆဗ္ဗီသတိမံ. ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขาร ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ สูตรที่ ๒๖ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้ ပုရိမဂမနေ အဋ္ဌာရသ ဝေယျာကရဏာ; ဒုတိယဂမနေ ဆဗ္ဗီသံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ. ในคమనวรรคหน้า มี ๑๘ เวยยากรณ์ ในทุติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร တတိယဂမနေ ဆဗ္ဗီသံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ; စတုတ္ထဂမနေ ဆဗ္ဗီသံ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ. ในตติยคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร ในจตุตถคమనวรรค พึงขยายให้พิสดาร ๒๖ สูตร ဒိဋ္ဌိသံယုတ္တံ သမတ္တံ. ทิฏฐิสังยุต จบ ၄. ဩက္ကန္တသံယုတ္တံ ๔. โอกกันตสังยุต ၁. စက္ခုသုတ္တံ ๑. จักขุสูตร ၃၀၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.186]. ‘‘စက္ခုံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; သောတံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; ဃာနံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; ဇိဝှာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ ; ကာယော အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; မနော အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ – အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’’. ๓๐๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ฆานะไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ชิวหาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, มโนไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ‘‘ယဿ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧဝံ ပညာယ မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘ဓမ္မာနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ ပဇာနာတိ ဧဝံ ပဿတိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ပဌမံ. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่ผู้ใดอย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า ธัมมานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า โสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๑ ၂. ရူပသုတ္တံ ๒. รูปสูตร ၃၀၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပါ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; သဒ္ဒါ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဂန္ဓာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ရသာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဓမ္မာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ [Pg.187] ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’’. ๓๐๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เสียงทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, กลิ่นทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, รสทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โผฏฐัพพะทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ‘‘ယဿ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧဝံ ပညာယ မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘ဓမ္မာနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ ပဇာနာတိ ဧဝံ ပဿတိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ဒုတိယံ. ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่ผู้ใดอย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า ธัมมานุสารี ผู้ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรที่จะทำกรรมที่ทำแล้วจะพึงเข้าถึงนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรที่จะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า โสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๒ ၃. ဝိညာဏသုတ္တံ ๓. วิญญาณสูตร ၃၀၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စက္ခုဝိညာဏံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; သောတဝိညာဏံ… ဃာနဝိညာဏံ… ဇိဝှာဝိညာဏံ… ကာယဝိညာဏံ… မနောဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ. ယော ဘိက္ခဝေ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’တိ. တတိယံ. ๓๐๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตวิญญาณ... ฆานวิญญาณ... ชิวหาวิญญาณ... กายวิญญาณ... มโนวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใด...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๓ ၄. သမ္ဖဿသုတ္တံ ๔. สัมผัสสสูตร ၃၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿော, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သောတသမ္ဖဿော… ဃာနသမ္ဖဿော… ဇိဝှာသမ္ဖဿော… ကာယသမ္ဖဿော… မနောသမ္ဖဿော အနိစ္စော ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. စတုတ္ထံ. ๓๐๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย จักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, โสตสัมผัส... ฆานสัมผัส... ชิวหาสัมผัส... กายสัมผัส... มโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๔ ၅. သမ္ဖဿဇာသုတ္တံ ๕. สัมผัสสชาสูตร ၃၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သောတသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ဃာနသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ဇိဝှာသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… ကာယသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ…ပေ… မနောသမ္ဖဿဇာ ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ပဉ္စမံ. ๓๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๕ ၆. ရူပသညာသုတ္တံ ๖. รูปสัญญาสูตร ၃၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.188]. ‘‘ရူပသညာ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သဒ္ဒသညာ… ဂန္ဓသညာ… ရသသညာ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာ… ဓမ္မသညာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๓๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญญา... คันธสัญญา... รสสัญญา... โผฏฐัพพสัญญา... ธรรมสัญญาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๖ ၇. ရူပသဉ္စေတနာသုတ္တံ ๗. รูปสัญเจตนาสูตร ၃၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပသဉ္စေတနာ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သဒ္ဒသဉ္စေတနာ… ဂန္ဓသဉ္စေတနာ… ရသသဉ္စေတနာ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာ… ဓမ္မသဉ္စေတနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. သတ္တမံ. ๓๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย รูปสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททสัญเจตนา... คันธสัญเจตนา... รสสัญเจตนา... โผฏฐัพพสัญเจตนา... ธรรมสัญเจตนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ ผู้นี้เราเรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า. จบสูตรที่ ๗ ၈. ရူပတဏှာသုတ္တံ ๘. รูปตัณหาสูตร ၃၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပတဏှာ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သဒ္ဒတဏှာ… ဂန္ဓတဏှာ… ရသတဏှာ… ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ… ဓမ္မတဏှာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๓๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัททตัณหา... คันธตัณหา... รสตัณหา... โผฏฐัพพตัณหา... ธัมมตัณหา ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๘ ၉. ပထဝီဓာတုသုတ္တံ ๙. ปฐวีธาตุสูตร ၃၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ပထဝီဓာတု, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; အာပေါဓာတု… တေဇောဓာတု… ဝါယောဓာတု… အာကာသဓာတု… ဝိညာဏဓာတု အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ‘သဒ္ဓါနုသာရီ…ပေ… သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. နဝမံ. ๓๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ปฐวีธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, อาโปธาตุ... เตโชธาตุ... วาโยธาตุ... อากาสธาตุ... วิญญาณธาตุ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี...ฯลฯ... เป็นผู้มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๙ ၁၀. ခန္ဓသုတ္တံ ๑๐. ขันธสูตร ၃၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ; ဝေဒနာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမီ အညထာဘာဝီ; သညာ… သင်္ခါရာ အနိစ္စာ ဝိပရိဏာမိနော အညထာဘာဝိနော; ဝိညာဏံ အနိစ္စံ ဝိပရိဏာမိ အညထာဘာဝိ[Pg.189]. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ သဒ္ဒဟတိ အဓိမုစ္စတိ, အယံ ဝုစ္စတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’’. ๓๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, เวทนาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, สัญญา... สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น, วิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดเชื่อ น้อมใจในธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล” ‘‘ယဿ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧဝံ ပညာယ မတ္တသော နိဇ္ဈာနံ ခမန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘ဓမ္မာနုသာရီ, ဩက္ကန္တော သမ္မတ္တနိယာမံ, သပ္ပုရိသဘူမိံ ဩက္ကန္တော, ဝီတိဝတ္တော ပုထုဇ္ဇနဘူမိံ; အဘဗ္ဗော တံ ကမ္မံ ကာတုံ, ယံ ကမ္မံ ကတွာ နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ ပေတ္တိဝိသယံ ဝါ ဥပပဇ္ဇေယျ; အဘဗ္ဗော စ တာဝ ကာလံ ကာတုံ ယာဝ န သောတာပတ္တိဖလံ သစ္ဆိကရောတိ’. ယော, ဘိက္ခဝေ, ဣမေ ဓမ္မေ ဧဝံ ပဇာနာတိ ဧဝံ ပဿတိ, အယံ ဝုစ္စတိ – ‘သောတာပန္နော အဝိနိပါတဓမ္မော နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယနော’’’တိ. ဒသမံ. “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ย่อมควรเพื่อการเพ่งพินิจตามสมควรด้วยปัญญาแก่บุคคลใดอย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี, ก้าวลงสู่สัมมัตตนิยาม, ก้าวลงสู่สัปปุริสภูมิ, ก้าวล่วงปุถุชนภูมิ, ไม่ควรเพื่อจะทำกรรมที่ทำแล้วพึงเกิดในนรก กำเนิดเดรัจฉาน หรือเปรตวิสัย, และไม่ควรเพื่อจะทำกาละตราบเท่าที่ยังไม่ทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดรู้ เห็นธรรมเหล่านี้อย่างนี้ บุคคลนี้เรียกว่า โสดาบัน, มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา, เป็นผู้เที่ยง, มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า” จบสูตรที่ ๑๐ ဩက္ကန္တသံယုတ္တံ သမတ္တံ. จบโอกกันตสังยุต တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของสังยุตนั้น คือ စက္ခု ရူပဉ္စ ဝိညာဏံ, ဖဿော စ ဝေဒနာယ စ; သညာ စ စေတနာ တဏှာ, ဓာတု ခန္ဓေန တေ ဒသာတိ. จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร ผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ၅. ဥပ္ပာဒသံယုတ္တံ ๕. อุปปาทสังยุต ၁. စက္ခုသုတ္တံ ๑. จักขุสูตร ၃၁၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.190]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော သောတဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ယော ဃာနဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ… ယော ဇိဝှာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ… ယော ကာယဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ… ယော မနဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော သောတဿ နိရောဓော…ပေ… ယော ဃာနဿ နိရောဓော… ယော ဇိဝှာယ နိရောဓော… ယော ကာယဿ နိရောဓော… ယော မနဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ပဌမံ. ๓๑๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของจักษุใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของฆานะ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของชิวหา... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่... ของกาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของใจใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของจักษุใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ความดับ...ฯลฯ... ของโสตะ...ฯลฯ... ความดับ... ของฆานะ... ความดับ... ของชิวหา... ความดับ... ของกาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของใจใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๑ ၂. ရူပသုတ္တံ ๒. รูปสูตร ၃၁၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပါနံ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော သဒ္ဒါနံ… ယော ဂန္ဓာနံ… ယော ရသာနံ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာနံ… ယော ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပါနံ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော သဒ္ဒါနံ… ယော ဂန္ဓာနံ… ယော ရသာနံ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာနံ… ယော ဓမ္မာနံ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ဒုတိယံ. ๓๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิดใหม่ ความปรากฏของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ ความตั้งอยู่แห่งโรค ความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของรูปทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ. ของเสียงทั้งหลาย... ของกลิ่นทั้งหลาย... ของรสทั้งหลาย... ของโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้ของธรรมทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ ความสงบระงับแห่งโรค ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๒ ၃. ဝိညာဏသုတ္တံ ๓. วิญญาณสูตร ၃၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.191]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော မနောဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညာဏဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော မနောဝိညာဏဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. တတိယံ. ๓๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนวิญญาณ...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๓ ၄. သမ္ဖဿသုတ္တံ ๔. สัมผัสสสูตร ၃၁၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော မနောသမ္ဖဿဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော မနောသမ္ဖဿဿ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. စတုတ္ထံ. ๓๑๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ. และภิกษุทั้งหลาย ความดับ...ฯลฯ... แห่งจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ความดับ...ฯลฯ... แห่งมโนสัมผัส...ฯลฯ... คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ” จบสูตรที่ ๔ ၅. သမ္ဖဿဇသုတ္တံ ๕. สัมผัสสชาสูตร ၃၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ…. ๓๑๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ... แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส...ฯลฯ... คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ...ฯลฯ... ယော မနောသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ နိရောဓော ဝူပသမော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော မနောသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ပဉ္စမံ. ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ...ฯลฯ...แห่งเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ ၆. သညာသုတ္တံ ๖. สัญญา สูตร ၃၁၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသညာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော ဓမ္မသညာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသညာယ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော ဓမ္မသညာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๓๑๗. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญญาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญญาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ ၇. သဉ္စေတနာသုတ္တံ ๗. สัญเจตนาสูตร ၃၁၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.192]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသဉ္စေတနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော ဓမ္မသဉ္စေတနာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပသဉ္စေတနာယ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော ဓမ္မသဉ္စေတနာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. သတ္တမံ. ๓๑๘. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมสัญเจตนาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ ၈. တဏှာသုတ္တံ ๘. ตัณหาสูตร ၃၁၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပတဏှာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ယော ဓမ္မတဏှာယ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပတဏှာယ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော…ပေ… ယော ဓမ္မတဏှာယ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๓๑๙. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ...ฯลฯ...แห่งรูปตัณหาใด นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ...ฯลฯ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งธรรมตัณหาใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ ၉. ဓာတုသုတ္တံ ๙. ธาตุสูตร ၃၂၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတုယာ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ…ပေ… ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ; ယော အာပေါဓာတုယာ… ယော တေဇောဓာတုယာ… ယော ဝါယောဓာတုယာ… ယော အာကာသဓာတုယာ… ယော ဝိညာဏဓာတုယာ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတုယာ နိရောဓော…ပေ… ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော; ယော အာပေါဓာတုယာ နိရောဓော… ယော တေဇောဓာတုယာ နိရောဓော… ယော ဝါယောဓာတုယာ နိရောဓော… ယော အာကာသဓာတုယာ နိရောဓော… ယော ဝိညာဏဓာတုယာ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. နဝမံ. ๓๒๐. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งปฐวีธาตุใด...ฯลฯ...นี้เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งอาโปธาตุ...แห่งเตโชธาตุ...แห่งวาโยธาตุ...แห่งอากาสธาตุ...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณธาตุใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ ၁၀. ခန္ဓသုတ္တံ ๑๐. ขันธสูตร ၃၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.193]. ‘‘ယော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော ဝေဒနာယ… ယော သညာယ… ယော သင်္ခါရာနံ… ယော ဝိညာဏဿ ဥပ္ပာဒေါ ဌိတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ ပါတုဘာဝေါ, ဒုက္ခဿေသော ဥပ္ပာဒေါ, ရောဂါနံ ဌိတိ, ဇရာမရဏဿ ပါတုဘာဝေါ. ယော စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော. ယော ဝေဒနာယ… ယော သညာယ… ယော သင်္ခါရာနံ… ယော ဝိညာဏဿ နိရောဓော ဝူပသမော အတ္ထင်္ဂမော, ဒုက္ခဿေသော နိရောဓော, ရောဂါနံ ဝူပသမော, ဇရာမရဏဿ အတ္ထင်္ဂမော’’တိ. ဒသမံ. ๓๒๑. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งรูปใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ การบังเกิดใหม่ ความปรากฏแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ เป็นความตั้งอยู่แห่งโรค เป็นความปรากฏแห่งชรามรณะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งรูปใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ. ความดับแห่งเวทนา...แห่งสัญญา...แห่งสังขาร...ความดับ ความสงบระงับ ความดับไปแห่งวิญญาณใด นี้เป็นความดับทุกข์ เป็นความสงบระงับแห่งโรค เป็นความดับไปแห่งชรามรณะ ဥပ္ပာဒသံယုတ္တံ သမတ္တံ. อุปปาทสังยุต จบ. တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของสังยุตนั้น คือ စက္ခု ရူပဉ္စ ဝိညာဏံ, ဖဿော စ ဝေဒနာယ စ; သညာ စ စေတနာ တဏှာ, ဓာတု ခန္ဓေန တေ ဒသာတိ. จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร ผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ၆. ကိလေသသံယုတ္တံ ๖. กิเลสสังยุต ၁. စက္ခုသုတ္တံ ๑. จักขุสูตร ၃၂၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.194]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော ဃာနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော ဇိဝှာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော ကာယသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော မနသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ပဌမံ. ๓๒๒. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในจักษุใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในโสตะ...ในฆานะ...ในชิวหา...ในกาย...ฉันทราคะในใจใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง ၂. ရူပသုတ္တံ ๒. รูปสูตร ၃၂၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပေသု ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒေသု… ယော ဂန္ဓေသု… ယော ရသေသု… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗေသု… ယော ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဒုတိယံ. ๓๒๓. สาวัตถีนิทาน. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะในรูปทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะในเสียง...ในกลิ่น...ในรส...ในโผฏฐัพพะ...ฉันทราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายใด ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว เมื่อนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงาน เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่พึงรู้ยิ่ง ၃. ဝိညာဏသုတ္တံ ๓. วิญญาณสูตร ၃၂၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတဝိညာဏသ္မိံ… ယော ဃာနဝိညာဏသ္မိံ… ယော ဇိဝှာဝိညာဏသ္မိံ… ယော ကာယဝိညာဏသ္မိံ… ယော မနောဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. တတိယံ. ๓๒๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตวิญญาณ... ในฆานวิญญาณ... ในชิวหาวิญญาณ... ในกายวิญญาณ... ฉันทราคะใดในมโนวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๓. ၄. သမ္ဖဿသုတ္တံ ๔. สัมผัสสสูตร ၃၂၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.195]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော ဃာနသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော ဇိဝှာသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော ကာယသမ္ဖဿသ္မိံ… ယော မနောသမ္ဖဿသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๓๒๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในโสตสัมผัส... ในฆานสัมผัส... ในชิวหาสัมผัส... ในกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๔. ၅. သမ္ဖဿဇသုတ္တံ ๕. สัมผัสสชสูตร ၃၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စက္ခုသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သောတသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော ဃာနသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော ဇိဝှာသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော ကာယသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ… ယော မနောသမ္ဖဿဇာယ ဝေဒနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๓๒๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัส... ในเวทนาที่เกิดจากกายสัมผัส... ฉันทราคะใดในเวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัส ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๕. ၆. သညာသုတ္တံ ๖. สัญญาสูตร ၃၂၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသညာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒသညာယ… ယော ဂန္ဓသညာယ… ယော ရသသညာယ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗသညာယ… ယော ဓမ္မသညာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๓๒๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญญา... ในคันธสัญญา... ในรสสัญญา... ในโผฏฐัพพสัญญา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญญา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๖. ၇. သဉ္စေတနာသုတ္တံ ๗. สัญเจตนาสูตร ၃၂၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသဉ္စေတနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒသဉ္စေတနာယ… ယော ဂန္ဓသဉ္စေတနာယ… ယော ရသသဉ္စေတနာယ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗသဉ္စေတနာယ… ယော ဓမ္မသဉ္စေတနာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. သတ္တမံ. ๓๒๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททสัญเจตนา... ในคันธสัญเจตนา... ในรสสัญเจตนา... ในโผฏฐัพพสัญเจตนา... ฉันทราคะใดในธัมมสัญเจตนา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๗. ၈. တဏှာသုတ္တံ ๘. ตัณหาสูตร ၃၂၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.196]. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပတဏှာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော သဒ္ဒတဏှာယ… ယော ဂန္ဓတဏှာယ… ယော ရသတဏှာယ… ယော ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာယ… ယော ဓမ္မတဏှာယ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော…ပေ… အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๓๒๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูปตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในสัททตัณหา... ในคันธตัณหา... ในรสตัณหา... ในโผฏฐัพพตัณหา... ฉันทราคะใดในธัมมตัณหา ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุ...ฯลฯ...ในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๘. ၉. ဓာတုသုတ္တံ ๙. ธาตุสูตร ၃၃၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ပထဝီဓာတုယာ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယော အာပေါဓာတုယာ… ယော တေဇောဓာတုယာ… ယော ဝါယောဓာတုယာ… ယော အာကာသဓာတုယာ… ယော ဝိညာဏဓာတုယာ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ဆသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. နဝမံ. ๓๓๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในปฐวีธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ฉันทราคะใดในอาโปธาตุ... ในเตโชธาตุ... ในวาโยธาตุ... ในอากาสธาตุ... ฉันทราคะใดในวิญญาณธาตุ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๖ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๙. ၁၀. ခန္ဓသုတ္တံ ๑๐. ขันธสูตร ၃၃၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ရူပသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော…ပေ… ယော ဝိညာဏသ္မိံ ဆန္ဒရာဂေါ, စိတ္တဿေသော ဥပက္ကိလေသော. ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု စေတသော ဥပက္ကိလေသော ပဟီနော ဟောတိ, နေက္ခမ္မနိန္နဉ္စဿ စိတ္တံ ဟောတိ. နေက္ခမ္မပရိဘာဝိတံ စိတ္တံ ကမ္မနိယံ ခါယတိ, အဘိညာ သစ္ဆိကရဏီယေသု ဓမ္မေသူ’’တိ. ဒသမံ. ๓๓๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ฉันทราคะใดในรูป ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต...ฯลฯ... ฉันทราคะใดในวิญญาณ ฉันทราคะนั้นเป็นอุปกิเลสของจิต. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล อุปกิเลสของจิตในฐานะ ๕ ประการเหล่านี้ อันภิกษุละได้แล้ว ในกาลนั้น จิตของภิกษุนั้นย่อมเป็นจิตน้อมไปในเนกขัมมะ. จิตอันเนกขัมมะอบรมแล้ว ย่อมปรากฏว่าควรแก่การงานในธรรมทั้งหลายที่พึงทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง” จบสูตรที่ ๑๐. ကိလေသသံယုတ္တံ သမတ္တံ. กิเลสสังยุต จบ. တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำเรื่องของกิเลสสังยุตนั้น คือ စက္ခု ရူပဉ္စ ဝိညာဏံ, ဖဿော စ ဝေဒနာယ စ; သညာ စ စေတနာ တဏှာ, ဓာတု ခန္ဓေန တေ ဒသာတိ. จักขุสูตร รูปสูตร วิญญาณสูตร สัมผัสสสูตร เวทนาสูตร สัญญาสูตร เจตนาสูตร ตัณหาสูตร ธาตุสูตร และขันธสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร ၇. သာရိပုတ္တသံယုတ္တံ ๗. สารีปุตตสังยุต ၁. ဝိဝေကဇသုတ္တံ ๑. วิเวกชสูตร ၃၃၂. ဧကံ [Pg.197] သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော ယေန အန္ဓဝနံ တေနုပသင်္ကမိ ဒိဝါဝိဟာရာယ. အန္ဓဝနံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ. ๓๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรนุ่งแล้วในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังกรุงสาวัตถี. ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว จึงเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน. ครั้นเข้าไปสู่ป่าอันธวันแล้ว จึงนั่งพักผ่อนกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော သာယနှသမယံ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ယေန ဇေတဝနံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမော တေနုပသင်္ကမိ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ. ဒိသွာန အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ? ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น แล้วเข้าไปยังพระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี. ท่านพระอานนท์ได้เห็นท่านพระสารีบุตรกำลังมาแต่ไกล. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า “อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ” ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ ဝိဝိစ္စ အကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ ဝိဝေကဇံ ပီတိသုခံ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ပဌမာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ပဌမံ. อาวุโส ในศาสนานี้ เราสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าปฐมฌาน’ หรือ ‘เราเข้าปฐมฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากปฐมฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๑ ၂. အဝိတက္ကသုတ္တံ ๒. อวิตักกสูตร ၃၃၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ? ๓๓๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...ได้กล่าวคำนี้กะท่านพระสารีบุตรว่า ‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’ ‘‘ဣဓာဟံ[Pg.198], အာဝုသော, ဝိတက္ကဝိစာရာနံ ဝူပသမာ အဇ္ဈတ္တံ သမ္ပသာဒနံ စေတသော ဧကောဒိဘာဝံ အဝိတက္ကံ အဝိစာရံ သမာဓိဇံ ပီတိသုခံ ဒုတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ ဒုတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ဒုတိယံ. อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าทุติยฌานอันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ เพราะวิตกวิจารสงบไปอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าทุติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าทุติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากทุติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๒ ၃. ပီတိသုတ္တံ ๓. ปีติสูตร ၃၃၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ? ๓๓๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’ ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, ပီတိယာ စ ဝိရာဂါ ဥပေက္ခကော စ ဝိဟာသိံ သတော စ သမ္ပဇာနော သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေမိ; ယံ တံ အရိယာ အာစိက္ခန္တိ ‘ဥပေက္ခကော သတိမာ သုခဝိဟာရီ’တိ တတိယံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ တတိယာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. တတိယံ. อาวุโส ในศาสนานี้ เรามีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติจางคลายไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าตติยฌาน’ หรือ ‘เราเข้าตติยฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากตติยฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๓ ၄. ဥပေက္ခာသုတ္တံ ๔. อุเบกขาสูตร ၃၃၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဝိပ္ပသန္နာနိ ခေါ တေ, အာဝုသော သာရိပုတ္တ, ဣန္ဒြိယာနိ; ပရိသုဒ္ဓေါ မုခဝဏ္ဏော ပရိယောဒါတော. ကတမေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အဇ္ဇ ဝိဟာရေန ဝိဟာသီ’’တိ? ๓๓๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโสสารีบุตร อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวหน้าบริสุทธิ์ผุดผ่อง วันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรมข้อไหนหนอ’ ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သုခဿ စ ပဟာနာ ဒုက္ခဿ စ ပဟာနာ ပုဗ္ဗေဝ သောမနဿဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာ အဒုက္ခမသုခံ ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိံ စတုတ္ထံ [Pg.199] ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထံ ဈာနံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ စတုတ္ထာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. စတုတ္ထံ. อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่. อาวุโส เรานั้นไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’. (ท่านพระอานนท์กล่าวว่า) ‘ก็อนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะ อันท่านพระสารีบุตรถอนขึ้นด้วยดีแล้วสิ้นกาลนาน ฉะนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าจตุตถฌาน’ หรือ ‘เราเข้าจตุตถฌานแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากจตุตถฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๔ ၅. အာကာသာနဉ္စာယတနသုတ္တံ ๕. อากาสานัญจายตนสูตร ၃၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ ပဋိဃသညာနံ အတ္ထင်္ဂမာ နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ အနန္တော အာကာသောတိ အာကာသာနဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๓๓๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากาสานัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป และเพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากาสานัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๕ ၆. ဝိညာဏဉ္စာယတနသုတ္တံ ๖. วิญญาณัญจายตนสูตร ၃၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော အာကာသာနဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ အနန္တံ ဝိညာဏန္တိ ဝိညာဏဉ္စာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๓๓๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ท่านพระอานนท์ได้เห็น...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าวิญญาณัญจายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากวิญญาณัญจายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๖ ၇. အာကိဉ္စညာယတနသုတ္တံ ๗. อากิญจัญญายตนสูตร ၃၃၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော ဝိညာဏဉ္စာယတနံ သမတိက္ကမ္မ, နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ အာကိဉ္စညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. သတ္တမံ. ๓๓๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าอากิญจัญญายตนฌาน โดยบริกรรมว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากอากิญจัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๗ ၈. နေဝသညာနာသညာယတနသုတ္တံ ๘. เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร ၃၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော…ပေ… ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, အာကိဉ္စညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ…ပေ… ဝုဋ္ဌိတောတိ ဝါ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๓๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ...‘อาวุโส ในศาสนานี้ เราเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานอยู่...ฯลฯ...หรือ ‘เราออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้ว’ ดังนี้แล. จบสูตรที่ ๘ ၉. နိရောဓသမာပတ္တိသုတ္တံ ๙. นิโรธสมาปัตติสูตร ၃၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော…ပေ…. ‘‘ဣဓာဟံ, အာဝုသော, သဗ္ဗသော နေဝသညာနာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ [Pg.200] ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရာမိ. တဿ မယှံ, အာဝုသော, န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. ‘‘တထာ ဟိ ပနာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အဟင်္ကာရမမင်္ကာရမာနာနုသယာ သုသမူဟတာ. တသ္မာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ န ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပဇ္ဇာမီ’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ သမာပန္နော’တိ ဝါ ‘အဟံ သညာဝေဒယိတနိရောဓာ ဝုဋ္ဌိတော’တိ ဝါ’’တိ. နဝမံ. ๓๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส ในศาสนานี้ เราก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ดูก่อนอาวุโส เรานั้นไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ เพราะท่านพระสารีบุตรถอนอหังการ มมังการ และมานานุสัยได้เด็ดขาดสิ้นเชิงแล้วตลอดกาลนาน ด้วยเหตุนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ สูตรที่ ๙ ၁၀. သူစိမုခီသုတ္တံ ๑๐. สุจิมุขีสูตร ၃၄၁. ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေ. အထ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပုဗ္ဗဏှသမယံ နိဝါသေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. ရာဇဂဟေ သပဒါနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ တံ ပိဏ္ဍပါတံ အညတရံ ကုဋ္ဋမူလံ နိဿာယ ပရိဘုဉ္ဇတိ. အထ ခေါ သူစိမုခီ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ အာယသ္မန္တံ သာရိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ๓๔๑. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ที่พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรนุ่งสบงครองบาตรและจีวรในเวลาเช้า เข้าไปบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในกรุงราชคฤห์แล้ว อาศัยโคนกำแพงแห่งหนึ่ง ฉันบิณฑบาตนั้น ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า ‘‘ကိံ နု ခေါ, သမဏ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, သမဏ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, သမဏ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. ‘‘တေန ဟိ, သမဏ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. “ท่านสมณะ ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร” “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ” “น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร” ‘‘‘ကိံ နု, သမဏ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, အဓောမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ. ‘တေန ဟိ, သမဏ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဥဗ္ဘမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ. ‘တေန ဟိ, သမဏ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ. ‘တေန ဟိ, သမဏ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇသီ’တိ ဣတိ ပုဋ္ဌော သမာနော ‘န ခွာဟံ, ဘဂိနိ, ဝိဒိသာမုခေါ ဘုဉ္ဇာမီ’တိ ဝဒေသိ’’. “ท่านสมณะ เมื่อถูกถามว่า ‘ท่านก้มหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้ก้มหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านเงยหน้าฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้เงยหน้าฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศใหญ่ฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ เมื่อถูกถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านมองดูทิศน้อยฉันอาหารหรือ’ ท่านก็ตอบว่า ‘น้องหญิง เราไม่ได้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’ ‘‘ကထဉ္စရဟိ[Pg.201], သမဏ, ဘုဉ္ဇသီ’’တိ? ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘အဓောမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ နက္ခတ္တဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘ဥဗ္ဘမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘ဒိသာမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’တိ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ အင်္ဂဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တိ, ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘဂိနိ, သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘ဝိဒိသာမုခါ ဘုဉ္ဇန္တီ’’’တိ. “ถ้าเช่นนั้น ท่านสมณะ ท่านฉันอาหารอย่างไร” “น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้ก้มหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้เงยหน้าฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศใหญ่ฉันอาหาร’ น้องหญิง สมณพราหมณ์พวกใดพวกหนึ่ง เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา น้องหญิง สมณพราหมณ์เหล่านี้เรียกว่า ‘ผู้มองดูทิศน้อยฉันอาหาร’ ‘‘သော ခွာဟံ, ဘဂိနိ, န ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, န နက္ခတ္တဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, န ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂါယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ, န အင်္ဂဝိဇ္ဇာတိရစ္ဆာနဝိဇ္ဇာယ မိစ္ဆာဇီဝေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေမိ. ဓမ္မေန ဘိက္ခံ ပရိယေသာမိ; ဓမ္မေန ဘိက္ခံ ပရိယေသိတွာ ဘုဉ္ဇာမီ’’တိ. “น้องหญิง แต่เราไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ วัตถุวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ นักขัตตวิชชา ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือการประกอบทูตกรรมและการเดินสาร ไม่ได้เลี้ยงชีพด้วยมิจฉาอาชีวะ คือติรัจฉานวิชา ได้แก่ อังควิชชา เราแสวงหาภิกษาโดยธรรม แสวงหาภิกษาโดยธรรมแล้วจึงฉัน” အထ ခေါ သူစိမုခီ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ရာဇဂဟေ ရထိယာယ ရထိယံ, သိင်္ဃာဋကေန သိင်္ဃာဋကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာရောစေသိ – ‘‘ဓမ္မိကံ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ အာဟာရံ အာဟာရေန္တိ; အနဝဇ္ဇံ သမဏာ သကျပုတ္တိယာ အာဟာရံ အာဟာရေန္တိ. ဒေထ သမဏာနံ သကျပုတ္တိယာနံ ပိဏ္ဍ’’န္တိ. ဒသမံ. ครั้งนั้น สุจิมุขีปริพาชิกาเข้าไปยังถนนและทางสามแพร่งในกรุงราชคฤห์แล้ว ประกาศอย่างนี้ว่า ‘พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารโดยธรรม พระสมณศากยบุตรทั้งหลายบริโภคอาหารที่ไม่มีโทษ ท่านทั้งหลายจงถวายบิณฑบาตแก่พระสมณศากยบุตรเถิด’ สูตรที่ ๑๐ သာရိပုတ္တသံယုတ္တံ သမတ္တံ. สารีปุตตสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานประจำสังยุตนั้น มีดังนี้ ဝိဝေကဇံ အဝိတက္ကံ, ပီတိ ဥပေက္ခာ စတုတ္ထကံ; အာကာသဉ္စေဝ ဝိညာဏံ, အာကိဉ္စံ နေဝသညိနာ; နိရောဓော နဝမော ဝုတ္တော, ဒသမံ သူစိမုခီ စာတိ. วิเวกสูตร อวิตักกสูตร ปีติสูตร อุเบกขาสูตรเป็นที่ ๔ อากาสานัญจายตนสูตร วิญญาณัญจายตนสูตร อากิญจัญญายตนสูตร เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร นิโรธสูตรเป็นที่ ๙ และสุจิมุขีสูตรเป็นที่ ๑๐ ၈. နာဂသံယုတ္တံ ๘. นาคสังยุต ၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ ๑. สุทธิกสูตร ၃၄၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.202]. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, နာဂယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ နာဂါ, ဇလာဗုဇာ နာဂါ, သံသေဒဇာ နာဂါ, ဩပပါတိကာ နာဂါ – ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော နာဂယောနိယော’’တိ. ပဌမံ. ๓๔๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ๑. นาคจำพวกเกิดในไข่ ๒. นาคจำพวกเกิดในครรภ์ ๓. นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ๔. นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๑ ၂. ပဏီတတရသုတ္တံ ๒. ปณีตตรสูตร ၃၄၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, နာဂယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ နာဂါ, ဇလာဗုဇာ နာဂါ, သံသေဒဇာ နာဂါ, ဩပပါတိကာ နာဂါ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇေဟိ နာဂေဟိ ဇလာဗုဇာ စ သံသေဒဇာ စ ဩပပါတိကာ စ နာဂါ ပဏီတတရာ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇေဟိ စ ဇလာဗုဇေဟိ စ နာဂေဟိ သံသေဒဇာ စ ဩပပါတိကာ စ နာဂါ ပဏီတတရာ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇေဟိ စ ဇလာဗုဇေဟိ စ သံသေဒဇေဟိ စ နာဂေဟိ ဩပပါတိကာ နာဂါ ပဏီတတရာ. ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော နာဂယောနိယော’’တိ. ဒုတိယံ. ๓๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ นาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในครรภ์ นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล และนาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่และนาคจำพวกเกิดในครรภ์ ภิกษุทั้งหลาย บรรดานาค ๔ จำพวกนั้น นาคจำพวกเกิดผุดขึ้น ประณีตกว่านาคจำพวกเกิดในไข่ นาคจำพวกเกิดในครรภ์ และนาคจำพวกเกิดในเถ้าไคล ภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของนาค ๔ จำพวกนี้แล สูตรที่ ๒ ၃. ဥပေါသထသုတ္တံ ๓. อุโปสถสูตร ၃၄၄. ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ? ๓๔๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စာနံ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘မယံ ခေါ ပုဗ္ဗေ ကာယေန ဒွယကာရိနော အဟုမှ, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော. တေ မယံ ကာယေန ဒွယကာရိနော, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော, ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပန္နာ. သစဇ္ဇ မယံ ကာယေန သုစရိတံ စရေယျာမ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရေယျာမ, မနသာ သုစရိတံ စရေယျာမ, ဧဝံ မယံ [Pg.203] ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇေယျာမ. ဟန္ဒ, မယံ ဧတရဟိ ကာယေန သုစရိတံ စရာမ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရာမ, မနသာ သုစရိတံ စရာမာ’တိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. တတိယံ. “ภิกษุ นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากฟองไข่บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบอุโปสถสูตรที่ ๓ ၄. ဒုတိယဥပေါသထသုတ္တံ ๔. ทุติยอุโปสถสูตร ၃၄၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ…ပေ… ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဇလာဗုဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဇလာဗုဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๓๔๕. เขตกรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากครรภ์บางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๔ ၅. တတိယဥပေါသထသုတ္တံ ๕. ตติยอุโปสถสูตร ၃၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ သံသေဒဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ သံသေဒဇာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๓๔๖. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” “ภิกษุ...ฯลฯ... นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เกิดจากเถ้าไคลบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๕ ၆. စတုတ္ထဥပေါသထသုတ္တံ ๖. จตุตถอุโปสถสูตร ၃၄၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဩပပါတိကာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ? ๓๔๗. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စာနံ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘မယံ ခေါ ပုဗ္ဗေ ကာယေန ဒွယကာရိနော အဟုမှ, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော. တေ မယံ ကာယေန ဒွယကာရိနော, ဝါစာယ ဒွယကာရိနော, မနသာ ဒွယကာရိနော, ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပန္နာ. သစဇ္ဇ မယံ ကာယေန သုစရိတံ စရေယျာမ[Pg.204], ဝါစာယ… မနသာ သုစရိတံ စရေယျာမ, ဧဝံ မယံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သုဂတိံ သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇေယျာမ. ဟန္ဒ, မယံ ဧတရဟိ ကာယေန သုစရိတံ စရာမ, ဝါစာယ… မနသာ သုစရိတံ စရာမာ’တိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စေ ဩပပါတိကာ နာဂါ ဥပေါသထံ ဥပဝသန္တိ ဝေါဿဋ္ဌကာယာ စ ဘဝန္တီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. “ภิกษุ นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในกาลก่อน พวกเราเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ พวกเรานั้นเป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เพราะกายแตกตายไป จึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เป็นโอปปาติกะ ถ้าวันนี้พวกเราพึงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจ อย่างนี้ พวกเราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เอาเถิด บัดนี้ พวกเราจงประพฤติสุจริตด้วยกาย...ด้วยใจเถิด’ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้นาคผู้เป็นโอปปาติกะบางพวกในโลกนี้จำอุโบสถและสละกายอยู่” จบสูตรที่ ๖ ၇. သုတသုတ္တံ ๗. สุตสูตร ၃၄၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ๓๔๘. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่” ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ ဟောတိ, မနသာ ဒွယကာရီ ဟောတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. သတ္တမံ. “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘นาคผู้เกิดจากฟองไข่มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ เราเมื่อกายแตกตายไป พึงเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่’ เขาเมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากฟองไข่” จบสูตรที่ ๗ ၈. ဒုတိယသုတသုတ္တံ ๘. ทุติยสุตสูตร ၃၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီတိ. အဋ္ဌမံ. ๓๔๙. เขตกรุงสาวัตถี. ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์”...ฯลฯ... “ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ เมื่อกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของนาคผู้เกิดจากครรภ์” จบสูตรที่ ๘ ၉. တတိယသုတသုတ္တံ ๙. ตติยสุตสูตร ၃၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ [Pg.205] ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သံသေဒဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ?…ပေ… အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သံသေဒဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီတိ. နဝမံ. ๓๕๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ' ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติสังเสทชะ จบสูตรที่ ๙ ၁၀. စတုတ္ထသုတသုတ္တံ ๑๐. จตุตถสุตสูตร ၃၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ๓๕๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒသမံ. ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ จบสูตรที่ ๑๐ ၁၁-၂၀. အဏ္ဍဇဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ วรรคว่าด้วยอัณฑชทานูปการสูตร ๑๐ สูตร (สูตรที่ ๑๑-๒๐) ၃၅၂-၃၆၁. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ' ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု…ပေ… ဥပပဇ္ဇတီတိ…ပေ… သော ပါနံ ဒေတိ…ပေ… ဝတ္ထံ ဒေတိ…ပေ… ယာနံ ဒေတိ…ပေ… မာလံ ဒေတိ…ပေ… ဂန္ဓံ ဒေတိ…ပေ… ဝိလေပနံ ဒေတိ…ပေ… သေယျံ ဒေတိ…ပေ… အာဝသထံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ [Pg.206] ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဝီသတိမံ. ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติอัณฑชะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ' เขาย่อมให้ข้าว หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึง...ฯลฯ... เขาย่อมให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ผ้า...ฯลฯ... ให้ยานพาหนะ...ฯลฯ... ให้พวงมาลา...ฯลฯ... ให้ของหอม...ฯลฯ... ให้เครื่องลูบไล้...ฯลฯ... ให้ที่นอน...ฯลฯ... ให้ที่พัก...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติอัณฑชะ จบสูตรที่ ๒๐ ၂၁-၅၀. ဇလာဗုဇာဒိဒါနူပကာရသုတ္တတ္တိံသကံ วรรคว่าด้วยชลาพุชาทิทานูปการสูตร ๓๐ สูตร (สูตรที่ ๒๑-๕๐) ၃၆၂-၃၉၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ နာဂါနံ…ပေ… သံသေဒဇာနံ နာဂါနံ…ပေ… ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติชลาพุชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติสังเสทชะ...ฯลฯ... ของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ နာဂါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ နာဂါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาย่อมได้ฟังมาว่า 'พวกนาคชาติโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก' เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ' เขาย่อมให้ข้าว...ฯลฯ... ให้น้ำ...ฯลฯ... ให้ประทีป หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของพวกนาคชาติโอปปาติกะ (ဣမိနာ ပေယျာလေန ဒသ ဒသ သုတ္တန္တာ ကာတဗ္ဗာ. ဧဝံ စတူသု ယောနီသု စတ္တာလီသံ ဝေယျာကရဏာ ဟောန္တိ. ပုရိမေဟိ ပန ဒသဟိ သုတ္တန္တေဟိ သဟ ဟောန္တိ ပဏ္ဏာသသုတ္တန္တာတိ.) (พึงทำพระสูตร ๑๐ สูตร ๑๐ สูตร ด้วยเปยยาลนี้ ด้วยประการฉะนี้ ในโยนิ ๔ จึงมีไวยากรณ์ ๔๐ และเมื่อรวมกับพระสูตร ๑๐ สูตรก่อนหน้า จึงมีพระสูตร ๕๐ สูตร) နာဂသံယုတ္တံ သမတ္တံ. นาคสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานของนาคสังยุตนั้น คือ သုဒ္ဓိကံ ပဏီတတရံ, စတုရော စ ဥပေါသထာ; တဿ သုတံ စတုရော စ, ဒါနူပကာရာ စ တာလီသံ; ပဏ္ဏာသ ပိဏ္ဍတော သုတ္တာ, နာဂမှိ သုပ္ပကာသိတာတိ. สุทธิกสูตร ปณีตตรสูตร ๔ สูตร อุโปสถสูตร ๔ สูตร ตัสสสุตสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร รวมเป็น ๕๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในนาคสังยุต ၉. သုပဏ္ဏသံယုတ္တံ ๙. สุปัณณสังยุต ၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ ๑. สุทธิกสูตร ၃၉၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.207]. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သုပဏ္ဏယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ, ဇလာဗုဇာ သုပဏ္ဏာ, သံသေဒဇာ သုပဏ္ဏာ, ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ – ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော’’တိ. ပဌမံ. ๓๙๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ ครุฑชาติอัณฑชะ ครุฑชาติชลาพุชะ ครุฑชาติสังเสทชะ และครุฑชาติโอปปาติกะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๑ ၂. ဟရန္တိသုတ္တံ ๒. หรันติสูตร ၃၉၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သုပဏ္ဏယောနိယော. ကတမာ စတဿော? အဏ္ဍဇာ…ပေ… ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော. တတြ, ဘိက္ခဝေ, အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေဝ နာဂေ ဟရန္တိ, န ဇလာဗုဇေ, န သံသေဒဇေ, န ဩပပါတိကေ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ဇလာဗုဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေ စ ဇလာဗုဇေ စ နာဂေ ဟရန္တိ, န သံသေဒဇေ, န ဩပပါတိကေ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, သံသေဒဇာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေ စ ဇလာဗုဇေ စ သံသေဒဇေ စ နာဂေ ဟရန္တိ, န ဩပပါတိကေ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ အဏ္ဍဇေ စ ဇလာဗုဇေ စ သံသေဒဇေ စ ဩပပါတိကေ စ နာဂေ ဟရန္တိ. ဣမာ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော’’တိ. ဒုတိယံ. ๓๙๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑ ๔ อย่างนั้น ครุฑชาติอัณฑชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะได้เท่านั้น แต่จับนาคชาติชลาพุชะ สังเสทชะ หรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติชลาพุชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะและชลาพุชะได้ แต่จับนาคชาติสังเสทชะหรือโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติสังเสทชะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ และสังเสทชะได้ แต่จับนาคชาติโอปปาติกะไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาครุฑเหล่านั้น ครุฑชาติโอปปาติกะย่อมจับนาคชาติอัณฑชะ ชลาพุชะ สังเสทชะ และโอปปาติกะได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กำเนิดของครุฑ ๔ อย่างเหล่านี้แล' จบสูตรที่ ๒ ၃. ဒွယကာရီသုတ္တံ ๓. ทวยการีสูตร ၃၉၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အညတရော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော[Pg.208], ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. တတိယံ. ๓๙๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๓ ၄-၆. ဒုတိယာဒိဒွယကာရီသုတ္တတ္တိကံ ทุติยาทิทวยการีสุตตติกะ ที่ ๔-๖ (ว่าด้วยผู้ทำกรรม ๒ อย่าง สูตรที่ ๒ เป็นต้น ๓ สูตร) ၃၉၅-၃၉၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… သံသေဒဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๖ ၇-၁၆. အဏ္ဍဇဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ อัณฑชทานูปการสุตตทสกะ ที่ ๗-๑๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในไข่ ๑๐ สูตร) ၃၉၈-၄၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘အဏ္ဍဇာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ… ဝတ္ထံ ဒေတိ… ယာနံ ဒေတိ… မာလံ ဒေတိ… ဂန္ဓံ ဒေတိ… ဝိလေပနံ ဒေတိ… သေယျံ ဒေတိ… အာဝသထံ ဒေတိ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ အဏ္ဍဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. သောဠသမံ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เกิดในไข่มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ผ้า ... ยาน ... พวงมาลัย ... ของหอม ... เครื่องลูบไล้ ... ที่นอน ... ที่พัก ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในไข่” จบสูตรที่ ๑๖ ၁၇-၄၆. ဇလာဗုဇာဒိဒါနူပကာရသုတ္တတိံသကံ ชลาพุชาทิทานูปการสุตตตึสกะ ที่ ๑๗-๔๖ (ว่าด้วยการอุปการะด้วยทานแก่พวกครุฑที่เกิดในครรภ์เป็นต้น ๓๐ สูตร) ၄၀၈-၄၃၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.209]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဇလာဗုဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… သံသေဒဇာနံ သုပဏ္ဏာနံ…ပေ… ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန ဒွယကာရီ ဟောတိ, ဝါစာယ ဒွယကာရီ, မနသာ ဒွယကာရီ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဩပပါတိကာ သုပဏ္ဏာ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဩပပါတိကာနံ သုပဏ္ဏာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဆစတ္တာလီသမံ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เกิดในครรภ์ ... ของพวกครุฑที่เกิดในเถ้าไคล ... ของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ทำกรรม ๒ อย่างทางกาย ทางวาจา และทางใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘พวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะมีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขาจึงมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ’ เขาให้ข้าว ... น้ำ ... ประทีปโคมไฟ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดเป็นสหายของพวกครุฑที่เป็นโอปปาติกะ” จบสูตรที่ ๔๖ (ဧဝံ ပိဏ္ဍကေန ဆစတ္တာလီသံ သုတ္တန္တာ ဟောန္တိ.) (รวมเป็น ๔๖ สูตร ด้วยประการฉะนี้) သုပဏ္ဏသံယုတ္တံ သမတ္တံ. สุปัณณสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำเรื่องของสุปัณณสังยุตนั้น သုဒ္ဓိကံ ဟရန္တိ စေဝ, ဒွယကာရီ စ စတုရော; ဒါနူပကာရာ တာလီသံ, သုပဏ္ဏေ သုပ္ပကာသိတာတိ. สุทธิกสูตร ๑ หรันติสูตร ๑ ทวยการีสูตร ๔ สูตร และทานูปการสูตร ๔๐ สูตร พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้ดีแล้วในสุปัณณสังยุต ၁၀. ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တံ ๑๐. คันธัพพกายสังยุต ၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ ๑. สุทธิกสูตร ၄၃၈. ဧကံ [Pg.210] သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ …ပေ… ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကေ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝေ ဒေသေဿာမိ. တံ သုဏာထ. ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာ ဒေဝါ? သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ. ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာ ဒေဝါ’’တိ. ပဌမံ. ๔๓๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ... ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกคนธรรพ์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกคนธรรพ์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกระพี้หอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีเปลือกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีสะเก็ดหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีใบหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีดอกหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีผลหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรสหอม มีอยู่ เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกคนธรรพ์’ ၂. သုစရိတသုတ္တံ ๒. สุจริตสูตร ၄၃၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဗ္ဗကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๔๓๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกคนธรรพ์มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์ ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกคนธรรพ์’ ၃. မူလဂန္ဓဒါတာသုတ္တံ ๓. มูลคันธทาตาสูตร ၄၄၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ[Pg.211]? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ဒါတာ ဟောတိ မူလဂန္ဓာနံ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု…ပေ… ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. တတိယံ. ๔๔๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรากไม้ หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ ...ฯลฯ... ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ ၄-၁၂. သာရဂန္ဓာဒိဒါတာသုတ္တနဝကံ สารคันธาทิทาตาสูตรนวกะ (สูตรที่ ๔-๑๒) ၄၄၁-၄၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ဒါတာ ဟောတိ သာရဂန္ဓာနံ…ပေ… သော ဒါတာ ဟောတိ ဖေဂ္ဂုဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ တစဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ပပဋိကဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ပတ္တဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ပုပ္ဖဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ဖလဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ရသဂန္ဓာနံ… သော ဒါတာ ဟောတိ ဂန္ဓဂန္ဓာနံ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ [Pg.212] ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွါဒသမံ. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม ...ฯลฯ... ของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ และเขาเป็นผู้ให้ของหอมคือแก่นไม้ ...ฯลฯ... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือกระพี้ไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือเปลือกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือสะเก็ดไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือใบไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือดอกไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือผลไม้... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือรส... เขาเป็นผู้ให้ของหอมคือของหอม หลังจากตายเพราะกายแตก เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีกลิ่นหอม’ ၁၃-၂၂. မူလဂန္ဓဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ มูลคันธทานูปการสูตรทสกะ (สูตรที่ ๑๓-๒๒) ၄၅၀-၄၅၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ… ဝတ္ထံ ဒေတိ… ယာနံ ဒေတိ… မာလံ ဒေတိ… ဂန္ဓံ ဒေတိ… ဝိလေပနံ ဒေတိ… သေယျံ ဒေတိ… အာဝသထံ ဒေတိ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ မူလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဗာဝီသတိမံ. ๔๕๐-๔๕๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีรากหอม” สูตรที่ ๒๒ ၂၃-၁၁၂. သာရဂန္ဓာဒိဒါနူပကာရသုတ္တနဝုတိကံ ๒๓-๑๑๒. สารคันธาทิทานูปการสูตร ๙๐ สูตร ၄၆၀-၅၄၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သာရဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဖေဂ္ဂုဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… တစဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ … ပပဋိကဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပတ္တဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ပုပ္ဖဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဖလဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ရသဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ… ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပါနံ ဒေတိ… ဝတ္ထံ ဒေတိ… ယာနံ ဒေတိ… မာလံ ဒေတိ… ဂန္ဓံ ဒေတိ… ဝိလေပနံ [Pg.213] ဒေတိ… သေယျံ ဒေတိ… အာဝသထံ ဒေတိ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဂန္ဓဂန္ဓေ အဓိဝတ္ထာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွါဒသသတိမံ. ๔๖๐-๕๔๙. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีแก่นหอม...เป... ต้นไม้มีกระพี้หอม... ต้นไม้มีเปลือกหอม... ต้นไม้มีสะเก็ดหอม... ต้นไม้มีใบหอม... ต้นไม้มีดอกหอม... ต้นไม้มีผลหอม... ต้นไม้มียางหอม... เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด’ เขาจึงให้ข้าว...เป... ให้น้ำ... ให้ผ้า... ให้ยาน... ให้ดอกไม้... ให้ของหอม... ให้เครื่องลูบไล้... ให้ที่นอน... ให้ที่พัก... ให้ประทีป... เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาผู้สถิตอยู่ที่ต้นไม้มีของหอมทุกชนิด” สูตรที่ ๑๑๒ (ဧဝံ ပိဏ္ဍကေန ဧကသတဉ္စ ဒွါဒသ စ သုတ္တန္တာ ဟောန္တိ.) (เมื่อรวมกันแล้ว มีพระสูตร ๑๑๒ สูตร ด้วยประการฉะนี้) ဂန္ဓဗ္ဗကာယသံယုတ္တံ သမတ္တံ. คันธัพพกายสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – คาถาอุทานสำหรับสังยุตนั้น มีดังนี้ သုဒ္ဓိကဉ္စ သုစရိတံ, ဒါတာ ဟိ အပရေ ဒသ; ဒါနူပကာရာ သတဓာ, ဂန္ဓဗ္ဗေ သုပ္ပကာသိတာတိ. สุทธิกสูตร ๑ สุจริตสูตร ๑ อีก ๑๐ สูตรว่าด้วยทายก และทานูปการสูตร ๑๐๐ สูตร พระองค์ทรงประกาศไว้ดีแล้วในคันธัพพสังยุต ၁၁. ဝလာဟကသံယုတ္တံ ๑๑. วลาหกสังยุต ၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တံ ๑. สุทธิกสูตร ၅၅၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.214]. ‘‘ဝလာဟကကာယိကေ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝေ ဒေသေဿာမိ. တံ သုဏာထ. ကတမေ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝလာဟကကာယိကာ ဒေဝါ? သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သီတဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ ဥဏှဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ အဗ္ဘဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ ဝါတဝလာဟကာ ဒေဝါ; သန္တိ ဝဿဝလာဟကာ ဒေဝါ – ဣမေ ဝုစ္စန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ‘ဝလာဟကကာယိကာ ဒေဝါ’’’တိ. ပဌမံ. ๕๕๐. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเทวดาจำพวกวลาหกแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น. ภิกษุทั้งหลาย เทวดาจำพวกวลาหกเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย มีเทวดาเมฆเย็น มีเทวดาเมฆร้อน มีเทวดาเมฆ มีเทวดาเมฆลม มีเทวดาเมฆฝน. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า เทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๑ ၂. သုစရိတသုတ္တံ ๒. สุจริตสูตร ၅၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဝလာဟကကာယိကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝလာဟကကာယိကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒုတိယံ. ๕๕๑. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้ฟังมาว่า ‘เทวดาจำพวกวลาหก มีอายุยืน มีวรรณะงาม มีความสุขมาก’ เขามีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก เราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก’ เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก ภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาจำพวกวลาหก” สูตรที่ ๒ ၃-၁၂. သီတဝလာဟကဒါနူပကာရသုတ္တဒသကံ ๓-๑๒. สีตวลาหกทานูปการสูตร ๑๐ สูตร ၅၅၂-၅၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘သီတဝလာဟကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ [Pg.215] ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ သီတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွါဒသမံ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อสีตวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อสีตวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๑๒ ၁၃-၅၂. ဥဏှဝလာဟကဒါနူပကာရသုတ္တစာလီသကံ อุณหวลาหกทานูปการสุตตจาลีสกะ ၅၆၂-၆၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဥဏှဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… အဗ္ဘဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဝါတဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ…ပေ… ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ? ‘‘ဣဓ, ဘိက္ခု, ဧကစ္စော ကာယေန သုစရိတံ စရတိ, ဝါစာယ သုစရိတံ စရတိ, မနသာ သုစရိတံ စရတိ. တဿ သုတံ ဟောတိ – ‘ဝဿဝလာဟကာ ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ’တိ. တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘အဟော ဝတာဟံ ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျ’န္တိ. သော အန္နံ ဒေတိ…ပေ… ပဒီပေယျံ ဒေတိ. သော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေန မိဓေကစ္စော ကာယဿ ဘေဒါ ပရံ မရဏာ ဝဿဝလာဟကာနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ. ဒွေပညာသမံ. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่ออุณหวลาหกะ...ฯลฯ...อัพภวลาหกะ...ฯลฯ...วาตวลาหกะ...ฯลฯ...วัสสวลาหกะ” “ดูก่อนภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ ประพฤติสุจริตด้วยกาย ประพฤติสุจริตด้วยวาจา ประพฤติสุจริตด้วยใจ เขาได้สดับมาว่า ‘พวกเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ มีอายุยืน มีวรรณะ มีความสุขมาก’ เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘โอหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ขอเราพึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ’ เขาให้ข้าว...ฯลฯ...ให้ประทีป เขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บุคคลบางคนในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชื่อวัสสวลาหกะ” จบ สูตรที่ ๕๒ ၅၃. သီတဝလာဟကသုတ္တံ ๕๓. สีตวลาหกสูตร ၆၀၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ သီတံ ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, သီတဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ သီတံ ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ သီတံ ဟောတီ’’တိ. တေပညာသမံ. ๖๐๒. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อสีตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงหนาว ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศหนาว” จบ สูตรที่ ๕๓ ၅၄. ဥဏှဝလာဟကသုတ္တံ ๕๔. อุณหวลาหกสูตร ၆၀၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.216]. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဥဏှံ ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, ဥဏှဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ ဥဏှံ ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဥဏှံ ဟောတီ’’တိ. စတုပညာသမံ. ๖๐๓. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออุณหวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น อากาศจึงร้อน ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งอากาศร้อน” จบ สูตรที่ ๕๔ ၅၅. အဗ္ဘဝလာဟကသုတ္တံ ๕๕. อัพภวลาหกสูตร ၆၀၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ အဗ္ဘံ ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, အဗ္ဘဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ အဗ္ဘံ ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ အဗ္ဘံ ဟောတီ’’တိ. ပဉ္စပညာသမံ. ๖๐๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่ออัพภวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีเมฆ ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีเมฆ” จบ สูตรที่ ๕๕ ၅၆. ဝါတဝလာဟကသုတ္တံ ๕๖. วาตวลาหกสูตร ၆၀၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဝါတော ဟောတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, ဝါတဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ ဝါတော ဟောတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဝါတော ဟောတီ’’တိ. ဆပ္ပညာသမံ. ๖๐๕. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวาตวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น จึงมีลม ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งมีลม” จบ สูตรที่ ๕๖ ၅၇. ဝဿဝလာဟကသုတ္တံ ๕๗. วัสสวลาหกสูตร ၆၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ? ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခု, ဝဿဝလာဟကာ နာမ ဒေဝါ. တေသံ ယဒါ [Pg.217] ဧဝံ ဟောတိ – ‘ယံနူန မယံ သကာယ ရတိယာ ဝသေယျာမာ’တိ, တေသံ တံ စေတောပဏိဓိမနွာယ ဒေဝေါ ဝဿတိ. အယံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယေနေကဒါ ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ. သတ္တပညာသမံ. ๖๐๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” “ดูก่อนภิกษุ มีเทวดาชื่อวัสสวลาหกะอยู่ เมื่อใดเทวดาเหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่เพลิดเพลินกับความยินดีของตน’ เพราะอาศัยการตั้งจิตไว้นั้นของเทวดาเหล่านั้น ฝนจึงตก ดูก่อนภิกษุ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่บางครั้งฝนตก” จบ สูตรที่ ๕๗ သတ္တပညာသသုတ္တန္တံ နိဋ္ဌိတံ. สัตตปัญญาสสุตตันตะ จบ ဝလာဟကသံယုတ္တံ သမတ္တံ. วลาหกสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น သုဒ္ဓိကံ သုစရိတဉ္စ ဒါနူပကာရပညာသံ; သီတံ ဥဏှဉ္စ အဗ္ဘဉ္စ ဝါတဝဿဝလာဟကာတိ. สุทธิกสูตร สุจริตสูตร ทานูปการสูตร ๕๐ สูตร, สีตสูตร อุณหสูตร อัพภสูตร วาตสูตร และวัสสวลาหกสูตร ၁၂. ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တံ ๑๒. วัจฉโคตตสังยุต ၁. ရူပအညာဏသုတ္တံ ๑. รูปอัญญาณสูตร ၆၀၇. ဧကံ [Pg.218] သမယံ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ. အထ ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, ရူပသမုဒယေ အညာဏာ, ရူပနိရောဓေ အညာဏာ, ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ပဌမံ. ๖๐๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่าง’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในรูป ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ในความดับแห่งรูป ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๑ ၂. ဝေဒနာအညာဏသုတ္တံ ๒. เวทนาอัญญาณสูตร ၆၀၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, ဝေဒနာသမုဒယေ အညာဏာ, ဝေဒနာနိရောဓေ အညာဏာ, ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိယာ [Pg.219] ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ဒုတိယံ. ๖๐๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในเวทนา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งเวทนา ไม่รู้ในความดับแห่งเวทนา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๒ ၃. သညာအညာဏသုတ္တံ ๓. สัญญาอัญญาณสูตร ၆၀၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, သညာသမုဒယေ အညာဏာ, သညာနိရောဓေ အညာဏာ, သညာနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. တတိယံ. ๖๐๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสัญญา ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสัญญา ไม่รู้ในความดับแห่งสัญญา ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสัญญา ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๓ ၄. သင်္ခါရအညာဏသုတ္တံ ๔. สังขารอัญญาณสูตร ၆၁၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, သင်္ခါရသမုဒယေ အညာဏာ, သင်္ခါရနိရောဓေ အညာဏာ, သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ [Pg.220] ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๖๑๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘วัจฉะ เพราะไม่รู้ในสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารทั้งหลาย ฉะนั้น ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง นี้แล วัจฉะ เป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง’ สูตรที่ ๔ ၅. ဝိညာဏအညာဏသုတ္တံ ๕. วิญญาณอัญญาณสูตร ၆၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ …ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ‘‘ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အညာဏာ, ဝိညာဏသမုဒယေ အညာဏာ, ဝိညာဏနိရောဓေ အညာဏာ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အညာဏာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๖๑๑. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “วัจฉะ เพราะไม่รู้ในวิญญาณ ไม่รู้ในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างจึงเกิดขึ้นในโลก วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” สูตรที่ ๕ ၆-၁၀. ရူပအဒဿနာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๖-๑๐. รูปาทัสสนาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၁၂-၆၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အဒဿနာ…ပေ… ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အဒဿနာ…ပေ… ဝေဒနာယ … သညာယ … သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အဒဿနာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အဒဿနာ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အဒဿနာ…ပေ…. ဒသမံ. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เห็นรูป ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นเวทนา ... สัญญา ... สังขาร ... วัจฉะ เพราะไม่เห็นวิญญาณ ... เพราะไม่เห็นข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๐ ၁၁-၁၅. ရူပအနဘိသမယာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๑๑-๑๕. รูปานภิสมยาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่รู้แจ้งรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၁၇-၆၂၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.221]. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ… ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အနဘိသမယာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งรูป ... เพราะไม่รู้แจ้งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งเวทนา ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสัญญา ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งสังขาร ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနဘိသမယာ…ပေ…. ပန္နရသမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่รู้แจ้งวิญญาณ ...” สูตรที่ ๑๕ ၁၆-၂၀. ရူပအနနုဗောဓာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๑๖-๒๐. รูปานนุโพธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่ตรัสรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၂၂-၆၂၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော…ပေ… ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနနုဗောဓာ…ပေ… ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အနနုဗောဓာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้รูป ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้เวทนา ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สัญญา ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้สังขาร ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ အနနုဗောဓာ…ပေ… ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အနနုဗောဓာ. ဝီသတိမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่ตรัสรู้วิญญาณ ... เพราะไม่ตรัสรู้ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ” สูตรที่ ๒๐ ၂၁-၂၅. ရူပအပ္ပဋိဝေဓာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๒๑-๒๕. รูปัปปฏิเวธาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่แทงตลอดรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၂၇-၆၃၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော…ပေ…. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပဋိဝေဓာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပဋိဝေဓာ…ပေ…. ပဉ္စဝီသတိမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (วัจฉโคตตปริพาชกทูลถามว่า) “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ...” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดรูป ... วัจฉะ เพราะไม่แทงตลอดวิญญาณ ...” สูตรที่ ๒๕ ၂၆-၃၀. ရူပအသလ္လက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๒๖-๓๐. รูปาสัลลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กำหนดรู้รูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၃၂-၆၃၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသလ္လက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသလ္လက္ခဏာ…ပေ…. တိံသတိမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้รูป ... วัจฉะ เพราะไม่กำหนดรู้วิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๐ ၃၁-၃၅. ရူပအနုပလက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๓๑-๓๕. รูปานุปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၃၇-၆၄၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.222]. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနုပလက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အနုပလက္ခဏာ…ပေ…. ပဉ္စတိံသတိမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นวิญญาณ ...” สูตรที่ ๓๕ ၃၆-၄၀. ရူပအပ္ပစ္စုပလက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๓๖-๔๐. รูปัปปัจจุปปลักขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၄၂-၆၄၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပလက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပလက္ခဏာ…ပေ…. စတ္တာလီသမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่พิจารณาเห็นเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๐ ၄၁-၄၅. ရူပအသမပေက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๔๑-๔๕. รูปาสมเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၄၇-၆၅၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသမပေက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အသမပေက္ခဏာ…ပေ…. ပဉ္စစတ္တာလီသမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจวิญญาณ ...” สูตรที่ ๔๕ ၄၆-၅၀. ရူပအပ္ပစ္စုပေက္ခဏာဒိသုတ္တပဉ္စကံ ๔๖-๕๐. รูปัปปัจจุปเปกขณาทิสุตตปัญจกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูปเป็นต้น ๕ สูตร) ၆၅၂-၆၅၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပေက္ခဏာ…ပေ… ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စုပေက္ခဏာ…ပေ…. ပညာသမံ. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะรูป ... วัจฉะ เพราะไม่เพ่งพินิจเฉพาะวิญญาณ ...” สูตรที่ ๕๐ ၅၁-၅၄. ရူပအပ္ပစ္စက္ခကမ္မာဒိသုတ္တစတုက္ကံ ๕๑-๕๔. รูปัปปัจจักขกัมมาทิสุตตจตุกกะ (ว่าด้วยเหตุคือการไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูปเป็นต้น ๔ สูตร) ၆၅၇-၆၆၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. အထ ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ; ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ သမ္မောဒိ. သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဧကမန္တံ နိသိန္နော ခေါ ဝစ္ဆဂေါတ္တော ပရိဗ္ဗာဇကော ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု, ကော ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ? ရူပေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ရူပသမုဒယေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ရူပနိရောဓေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ရူပနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้ คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ... ‘ตถาคตตายแล้วเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ที่มีมากมายหลายอย่างเกิดขึ้นในโลก” (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งรูป ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ဝေဒနာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ… ဝေဒနာနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ…. ณ กรุงสาวัตถี. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วัจฉะ เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... เพราะไม่กระทำให้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา ...” သာဝတ္ထိနိဒါနံ. သညာယ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ… သညာနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ…. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสัญญา ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสัญญา ...ฯลฯ... သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.223]. သင်္ခါရေသု ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ… သင်္ခါရနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ…ပေ…. စတုပညာသမံ. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในสังขารทั้งหลาย ...ฯลฯ... เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับสังขาร ...ฯลฯ... สูตรที่ 54 ၅၅. ဝိညာဏအပ္ပစ္စက္ခကမ္မသုတ္တံ ๕๕. วิญญาณอัปปัจจักขกัมมสูตร ၆၆၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘ဝိညာဏေ ခေါ, ဝစ္ဆ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ဝိညာဏသမုဒယေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ဝိညာဏနိရောဓေ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ, ဝိညာဏနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ အပ္ပစ္စက္ခကမ္မာ; ဧဝမိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ…ပေ… နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါတိ. အယံ ခေါ, ဝစ္ဆ, ဟေတု, အယံ ပစ္စယော, ယာနိမာနိ အနေကဝိဟိတာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ – သဿတော လောကောတိ ဝါ, အသဿတော လောကောတိ ဝါ, အန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, အနန္တဝါ လောကောတိ ဝါ, တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ ဝါ, အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရန္တိ ဝါ, ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, ဟောတိ စ န စ ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ, နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာတိ ဝါ’’တိ. ပဉ္စပညာသမံ. ๖๖๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “วัจฉะ เพราะไม่ได้ประจักษ์แจ้งในวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในความดับวิญญาณ ไม่ได้ประจักษ์แจ้งในข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับวิญญาณ ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ จึงเกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเป็นอีกก็มิใช่ จักไม่เป็นอีกก็มิใช่’ บ้าง วัจฉะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัยให้ทิฏฐิเหล่านี้มีประการต่างๆ เกิดขึ้นในโลกว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง” สูตรที่ 55 ဝစ္ဆဂေါတ္တသံယုတ္တံ သမတ္တံ. วัจฉโคตตสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – หัวข้อประจำเรื่องของสังยุตนั้น คือ အညာဏာ အဒဿနာ စေဝ, အနဘိသမယာ အနနုဗောဓာ; အပ္ပဋိဝေဓာ အသလ္လက္ခဏာ, အနုပလက္ခဏေန အပ္ပစ္စုပလက္ခဏာ; အသမပေက္ခဏာ အပ္ပစ္စုပေက္ခဏာ, အပ္ပစ္စက္ခကမ္မန္တိ. ว่าด้วยความไม่รู้ ๑ ความไม่เห็น ๑ ความไม่ตรัสรู้ ๑ ความไม่รู้ตาม ๑ ความไม่แทงตลอด ๑ ความไม่กำหนดหมาย ๑ ความไม่พิจารณาเห็น ๑ ความไม่พิจารณาเห็นพร้อม ๑ ความไม่พิจารณา ๑ ความไม่พิจารณาพร้อม ๑ และความไม่ประจักษ์แจ้ง ๑ ၁၃. ဈာနသံယုတ္တံ ๑๓. ฌานสังยุต ၁. သမာဓိမူလကသမာပတ္တိသုတ္တံ ๑. สมาธิมูลกสมาปัตติสูตร ၆၆၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.224]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ပဌမံ. ๖๖๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในสมาบัติด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๑ ၂. သမာဓိမူလကဌိတိသုတ္တံ ๒. สมาธิมูลกฐิติสูตร ၆၆၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ [Pg.225] သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဒုတိယံ. ๖๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น หัวเนยใสชาวโลกกล่าวว่าเป็นเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาธิด้วย ก็เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๒ ၃. သမာဓိမူလကဝုဋ္ဌာနသုတ္တံ ๓. สมาธิมูลกวุฏฐานสูตร ၆၆၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. တတိယံ. ๖๖๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในกรณีนี้เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่ฉลาดในสมาธิและไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในสมาธิและฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และยอดเยี่ยมกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค ...ฯลฯ... ยอดเยี่ยมกว่า ฉันนั้นเหมือนกัน” สูตรที่ ๓ ၄. သမာဓိမူလကကလ္လိတသုတ္တံ ๔. สมาธิมูลกกัลลิตสูตร ၆၆၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. စတုတ္ထံ. ๖๖๕. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการทำสมาธิให้มั่นคงด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล ၅. သမာဓိမူလကအာရမ္မဏသုတ္တံ ๕. สมาธิมูลกอารัมมณสูตร ၆၆၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.226]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ပဉ္စမံ. ๖๖๖. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในอารมณ์ของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล ၆. သမာဓိမူလကဂေါစရသုတ္တံ ๖. สมาธิมูลกโคจรส สูตร ၆၆၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဆဋ္ဌံ. ๖๖๗. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรของสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในโคจรของสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล ၇. သမာဓိမူလကအဘိနီဟာရသုတ္တံ ๗. สมาธิมูลกอภินีหารสูตร ၆၆၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ [Pg.227] ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. သတ္တမံ. ๖๖๘. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล ၈. သမာဓိမူလကသက္ကစ္စကာရီသုတ္တံ ๘. สมาธิมูลกสักกัจจการีสูตร ၆၆၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. အဋ္ဌမံ. ๖๖๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้ทำโดยเคารพในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดแห่งผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนน้ำนมเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...เป็นผู้ประเสริฐสุด ฉะนี้แล ၉. သမာဓိမူလကသာတစ္စကာရီသုတ္တံ ๙. สมาธิมูลกสาตัจจการีสูตร ၆၇၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. နဝမံ. ๖๗๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำเนืองๆ ในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น ၁၀. သမာဓိမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တံ ๑๐. สมาธิมูลกสัปปายการีสูตร ၆၇၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.228]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာဓိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဒသမံ. (သမာဓိမူလကံ.) ๖๗๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น (จบสมาธิมูลกะ) ၁၁. သမာပတ္တိမူလကဌိတိသုတ္တံ ๑๑. สมาปัตติมูลกฐิติสูตร ၆၇၂. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဧကာဒသမံ. ๖๗๒. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นแห่งสมาบัติด้วยนี้ เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น ၁၂. သမာပတ္တိမူလကဝုဋ္ဌာနသုတ္တံ ๑๒. สมาปัตติมูลกวุฏฐานสูตร ၆၇၃. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ [Pg.229] သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ …ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ဒွါဒသမံ. ๖๗๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น ၁၃. သမာပတ္တိမူလကကလ္လိတသုတ္တံ ๑๓. สมาปัตติมูลกกัลลิตสูตร ၆၇၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. တေရသမံ. ๖๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในความแคล่วคล่องแห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น ၁၄. သမာပတ္တိမူလကအာရမ္မဏသုတ္တံ ๑๔. สมาปัตติมูลกอารัมมณสูตร ၆၇၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. စုဒ္ဒသမံ. ๖๗๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ และไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติด้วย เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาบัติด้วย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น...ฯลฯ...ประเสริฐสุด ฉันนั้น ၁၅. သမာပတ္တိမူလကဂေါစရသုတ္တံ ๑๕. สมาปัตติมูลกโคจรสสูตร ၆၇၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော [Pg.230] စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. ပန္နရသမံ. ๖๗๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในโคจรในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๕. ၁၆. သမာပတ္တိမူလကအဘိနီဟာရသုတ္တံ ๑๖. สมาปัตติมูลกอภินีหารสูตร ၆၇၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. သောဠသမံ. ๖๗๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๖. ၁၇. သမာပတ္တိမူလကသက္ကစ္စသုတ္တံ ๑๗. สมาปัตติมูลกสักกัจจสูตร ၆၇၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. သတ္တရသမံ. ๖๗๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๗. ၁၈. သမာပတ္တိမူလကသာတစ္စသုတ္တံ ๑๘. สมาปัตติมูลกสาตัจจสูตร ၆၇၉. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ. တတြ…ပေ… ပဝရော စာ’’တိ. အဋ္ဌာရသမံ. ๖๗๙. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำโดยต่อเนื่องในสมาธิด้วย. ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ... เป็นผู้ประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๑๘. ၁၉. သမာပတ္တိမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တံ ๑๙. สมาปัตติมูลกสัปปายการีสูตร ၆၈၀. သာဝတ္ထိနိဒါနံ[Pg.231]. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သမာပတ္တိကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဧကူနဝီသတိမံ. (သမာပတ္တိမူလကံ.) ๖๘๐. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิ และไม่เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น หัวเนยใสเกิดจากเนยใส ในบรรดาของเหล่านั้น หัวเนยใสท่านเรียกว่าเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่ฉลาดในการเข้าสมาบัติในสมาธิด้วย เป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประธาน สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน. จบสูตรที่ ๑๙. (จบสมาปัตติมูลกะ) ၂၀-၂၇. ဌိတိမူလကဝုဋ္ဌာနသုတ္တာဒိအဋ္ဌကံ ฐิติมูลกวุฏฐานสุตตาทิอัฏฐกะ ที่ ๒๐-๒๗ ၆၈၁-၆၈၈. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဌိတိကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဝီသတိမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ သတ္တဝီသတိမာ ဌိတိမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ အဋ္ဌ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. ဌိတိမူလကံ.) ๖๘๑-๖๘๘. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ไม่เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิ และไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย แต่ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ฉลาดในการตั้งมั่นในสมาธิด้วย เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิด้วย. ภิกษุทั้งหลาย ในบรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานนั้น... เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. จบสูตรที่ ๒๐. (พึงเติม ๘ สูตรให้เต็มจนถึงฐิติมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๒๗ เหมือนมูลกะก่อนๆ. จบฐิติมูลกะ) ၂၈-၃၄. ဝုဋ္ဌာနမူလကကလ္လိတသုတ္တာဒိသတ္တကံ วุฏฐานมูลกกัลลิตสุตตาทิสัตตกะ ที่ ๒๘-๓๔ ၆၈၉-၆၉၅. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န [Pg.232] သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ဝုဋ္ဌာနကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. အဋ္ဌဝီသတိမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ စတုတ္တိံသတိမာ ဝုဋ္ဌာနမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ သတ္တ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. ဝုဋ္ဌာနမူလကံ.) ๖๘๙-๖๙๕. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ ๑. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในการออกจากสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาธิ และฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๒๘. (พึงเติม ๗ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงวุฏฐานมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๓๔. วุฏฐานมูลกะ จบ) ၃၅-၄၀. ကလ္လိတမူလကအာရမ္မဏသုတ္တာဒိဆက္ကံ ๓๕-๔๐. กัลลิตมูลกะอารัมมณสูตรเป็นต้น ๖ สูตร ၆၉၆-၇၀၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ … ‘‘သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော… သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ကလ္လိတကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ပဉ္စတိံသတိမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ စတ္တာလီသမာ ကလ္လိတမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ ဆ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. ကလ္လိတမူလကံ.) ๖๙๖-๗๐๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการทำสมาธิให้เหมาะ และฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๓๕. (พึงเติม ๖ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงกัลลิตมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๐. กัลลิตมูลกะ จบ) ၄၁-၄၅. အာရမ္မဏမူလကဂေါစရသုတ္တာဒိပဉ္စကံ ๔๑-๔๕. อารัมมณมูลกโคจรสสูตรเป็นต้น ๕ สูตร ၇၀၂-၇၀၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ … ‘‘သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ အာရမ္မဏကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဧကစတ္တာလီသမံ. (ပုရိမမူလကာနိ ဝိယ ယာဝ ပဉ္စစတ္တာလီသမာ အာရမ္မဏမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တာ ပဉ္စ သုတ္တာနိ ပူရေတဗ္ဗာနိ. အာရမ္မဏမူလကံ.) ๗๐๒-๗๐๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในอารมณ์แห่งสมาธิ และฉลาดในโคจรแห่งสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๔๑. (พึงเติม ๕ สูตรให้เต็มเหมือนมูลกะก่อนๆ จนถึงอารัมมณมูลกสัปปายการีสูตรที่ ๔๕. อารัมมณมูลกะ จบ) ၄၆-၄၉. ဂေါစရမူလကအဘိနီဟာရသုတ္တာဒိစတုက္ကံ ๔๖-๔๙. โคจรมูลกอภินีหารสูตรเป็นต้น ๔ สูตร ၇၀၇. သာဝတ္ထိနိဒါနံ… ‘‘သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ[Pg.233], န သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော… သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ… သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဆစတ္တာလီသမံ. ๗๐๗. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ... ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดารส ๕ อย่างนั้น บัณฑิตกล่าวเปรียงว่าเลิศที่สุด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานที่เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ และฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิด้วย ผู้นี้เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้...ฯลฯ... ฉันนั้นเหมือนกัน. สูตรที่ ๔๖. ၇၀၈. သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ…ပေ…. ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. သတ္တစတ္တာလီသမံ. ๗๐๘. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ...ฯลฯ... พึงให้พิสดาร. สูตรที่ ๔๗. ၇၀၉. သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ…ပေ…. အဋ္ဌစတ္တာလီသမံ. ๗๐๙. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๘. ၇၁၀. သမာဓိသ္မိံ ဂေါစရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ…ပေ…. ဧကူနပညာသမံ. (ဂေါစရမူလကံ.) ๗๑๐. เป็นผู้ฉลาดในโคจรแห่งสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔๙. (โคจรมูลกะ จบ) ၅၀-၅၂. အဘိနီဟာရမူလကသက္ကစ္စသုတ္တာဒိတိကံ ๕๐-๕๒. อภินีหารมูลกสักกัจจสูตรเป็นต้น ๓ สูตร ၇၁၁. သာဝတ္ထိနိဒါနံ … ‘‘သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော… နေဝ သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ပညာသမံ. ๗๑๑. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๔. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ และกระทำโดยเคารพในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๐. ၇၁၂. သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ…ပေ…. ဧကပညာသမံ. ๗๑๒. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๑. ၇၁၃. သမာဓိသ္မိံ အဘိနီဟာရကုသလော ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ…ပေ…. ဒွေပညာသမံ. (အဘိနီဟာရမူလကံ.) ๗๑๓. เป็นผู้ฉลาดในการน้อมจิตไปในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๒. (อภินีหารมูลกะ จบ) ၅၃-၅၄. သက္ကစ္စမူလကသာတစ္စကာရီသုတ္တာဒိဒုကံ ๕๓-๕๔. สักกัจจมูลกสาตัจจการีสูตรเป็นต้น ๒ สูตร ၇၁၄. သာဝတ္ထိနိဒါနံ [Pg.234]… ‘‘သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ … နေဝ သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ… သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ…ပေ… ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. တေပညာသမံ. ๗๑๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ๑. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๒. เป็นผู้กระทำติดต่อในสมาธิ แต่ไม่กระทำโดยเคารพในสมาธิ ๓. ไม่เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และไม่กระทำติดต่อในสมาธิ ๔. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ และกระทำติดต่อในสมาธิด้วย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานจำพวกที่...ฯลฯ...เป็นผู้สูงสุดและประเสริฐสุด. สูตรที่ ๕๓. ၇၁၅. သမာဓိသ္မိံ သက္ကစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ…ပေ…. စတုပညာသမံ. ๗๑๕. เป็นผู้กระทำโดยเคารพในสมาธิ แต่ไม่กระทำสิ่งที่เป็นสัปปายะในสมาธิ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕๔. ၅၅. သာတစ္စမူလကသပ္ပာယကာရီသုတ္တံ ๕๕. สาตัจจมูลกสัปปายการีสูตร ၇၁၆. သာဝတ္ထိနိဒါနံ. ‘‘စတာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ဈာယီ. ကတမေ စတ္တာရော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ ဟောတိ, န သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ နေဝ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ ဟောတိ, န စ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ ဟောတိ သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ စ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ဂဝါ ခီရံ, ခီရမှာ ဒဓိ, ဒဓိမှာ နဝနီတံ, နဝနီတမှာ သပ္ပိ, သပ္ပိမှာ သပ္ပိမဏ္ဍော တတြ အဂ္ဂမက္ခာယတိ; ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယွာယံ ဈာယီ သမာဓိသ္မိံ သာတစ္စကာရီ စ ဟောတိ, သမာဓိသ္မိံ သပ္ပာယကာရီ အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ဈာယီနံ အဂ္ဂေါ စ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ဥတ္တမော စ ပဝရော စာ’’တိ. ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ. အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒုန္တိ. ပဉ္စပညာသမံ. (ယထာ ပဉ္စပညာသံ ဝေယျာကရဏာနိ ဟောန္တိ တထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနိ.) ๗๑๖. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ๔ จำพวก อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นผู้ทำความสบายในสมาธิ แต่ไม่เป็นผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนไม่เป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และไม่เป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ได้ฌานบางคนเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย บรรดาผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนั้น ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนมสดเกิดจากแม่โค นมส้มเกิดจากนมสด เนยข้นเกิดจากนมส้ม เนยใสเกิดจากเนยข้น เปรียงเกิดจากเนยใส ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น บัณฑิตกล่าวว่าเปรียงเป็นของเลิศ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ผู้ได้ฌานใดเป็นทั้งผู้ทำความเพียรสม่ำเสมอในสมาธิ และเป็นทั้งผู้ทำความสบายในสมาธิ ผู้นี้เป็นผู้เลิศ ประเสริฐ เป็นประมุข สูงสุด และประเสริฐสุดกว่าผู้ได้ฌาน ๔ จำพวกนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล สูตรที่ ๕๕ (พึงขยายความไวยากรณ์ ๕๕ สูตรให้พิสดาร ฉันใด ก็ฉันนั้น) ဈာနသံယုတ္တံ သမတ္တံ. ฌานสังยุต จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานประจำฌานสังยุตนั้น คือ သမာဓိ [Pg.235] သမာပတ္တိ ဌိတိ စ, ဝုဋ္ဌာနံ ကလ္လိတာရမ္မဏေန စ; ဂေါစရာ အဘိနီဟာရော သက္ကစ္စ, သာတစ္စ အထောပိ သပ္ပာယန္တိ. สมาธิสูตร สมาปัตติสูตร ฐิติสูตร วุฏฐานสูตร กัลลิตสูตร อารัมมณสูตร โคจรสมาธิสูตร อภินีหารสูตร สักกัจจสูตร สาตัจจสูตร และสัปปายสูตร ခန္ဓဝဂ္ဂေါ တတိယော. ขันธวรรคที่ ๓ จบ တဿုဒ္ဒါနံ – อุทานประจำขันธวรรคนั้น คือ ခန္ဓ ရာဓသံယုတ္တဉ္စ, ဒိဋ္ဌိဩက္ကန္တ ဥပ္ပာဒါ; ကိလေသ သာရိပုတ္တာ စ, နာဂါ သုပဏ္ဏ ဂန္ဓဗ္ဗာ; ဝလာဟ ဝစ္ဆဈာနန္တိ, ခန္ဓဝဂ္ဂမှိ တေရသာတိ. ขันธสังยุต ราธสังยุต ทิฏฐิสังยุต โอกกันตสังยุต อุปปาทสังยุต กิเลสสังยุต สารีปุตตสังยุต นาคสังยุต สุปัณณสังยุต คันธัพพสังยุต วลาหกสังยุต วัจฉโคตตสังยุต และฌานสังยุต รวม ๑๓ สังยุตในขันธวรรคนี้ ခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ္တပါဠိ နိဋ္ဌိတာ. ขันธวรรคสังยุตปาฬิ จบ
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi